# كدح — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%AD/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: كدح

كدح
كَدَحَ - يَكْدَحُ - كَدْح - كَادِح
كَدَحَ - يَكْدَحُ + الكائن + في أمر: يتعب ويشقى ويجهد لكسب المال أو الرزق أو الأجر
كَدْح: اسم فعل " كَدَحَ - يَكْدَحُ "
كَادِح: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَدَحَ - يَكْدَحُ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي:
كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ

كادح
	﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد
كدحا
﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد
مختار الصحاح
● [كدح] ك د ح: الكَدْحُ العمل والسعي والكد الكسب وهو الخدس أيضا وباب الكل قطع وقوله تعالى ﴿إنك كاذِحٌ إلى ربك﴾ أي ساع وبوجهه كُدوحٌ أي خدوش وهو يَكْدَحُ لعياله و يضكْتَدِحُ أي يكتسب لهم
الراغب
كدح
- الكدح: السعي والعناء. قال تعالى: }إنك كادح إلى ربك كدحا{ [الانشقاق/ 6] وقد يسستعمل استعمال الكدم في الأسنان، قال الخليل (العين 3/60) : الكدح دون الكدم.
ملخص اللسان:
1.  الكَدْح: العمل والسعيُ والكسبُ والخَدْشُ. والكَدْحُ: عمل  الإِنسان لنفسه من خير أَو شر.  كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً وكَدَحَ لأَهله كَدْحاً: وهو اكتسابه بمشقة
2.      كادِحٌ  إِلى ربك كَدْحاً أَي ناصِبٌ إِلى ربك نَصْباً
3.      ويقال: هو يَكْدَحُ في كذا أَي  يَكُدّ
4.      الكَدْحُ قَشْرُ الجلد يكون بالحجر والحافر. وكَدَحَ جِلْدَه وكَدَّحه  فَتَكَدَّحَ، كلاهما: خَدَّشَه فتَخَدَّشَ
5.   الكُدُوحُ الخُدُوشُ.  وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أَو عَضٍّ فهو  كَدْح؛ ويجوز أَن يكون مصدراً سمي به الأَثر، وأَصابه شيء فكَدَحَ وجهه.  وحمار مُكَدَّحٌ: مُعَضَّضٌ. والكُدُوح: آثار العض، واحدها كَدْحٌ
لسان العرب
● - كدح: الكَدْح: العمل والسعيُ والكسبُ والخَدْشُ. والكَدْحُ: عمل  الإِنسان لنفسه من خير أَو شر.  كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً وكَدَحَ لأَهله كَدْحاً: وهو اكتسابه بمشقة.  الأَزهري: يَكْدَحُ لنفسه بمعنى يسعى لنفسه؛ ومنه قوله تعالى: إِنك كادِحٌ  إِلى ربك كَدْحاً أَي ناصِبٌ إِلى ربك نَصْباً؛ وقال الجوهري: أَي تسعى.  قال أَبو إِسحق: الكَدْحُ في اللغة السَّعْيُ والحِرْصُ والدُّؤُوبُ في  العمل في باب الدنيا وباب الآخرة؛ قال ابن مقبل:  وما الدَّهرُ إِلا تارَتانِ: فمنهما  أَموتُ، وأُخْرى أَبْتَغي العَيْشَ أَكْدَحُ  أَي تارة أَسعى في طلب العيش وأَدْأَبُ. ويقال: هو يَكْدَحُ في كذا أَي  يَكُدّ. الجوهري: يَكْدَحُ لعياله ويَكْتَدِحُ أَي يكتسب لهم؛ قال  الأَغْلَبُ العِجْلِيُّ:  أَبو عيال يَكْدَحُ المَكادِحا  والكَدْحُ بالسنّ: دون الكَدْم بالأَسنان، والفعل كالفعل؛ وقيل:  الكَدْحُ قَشْرُ الجلد يكون بالحجر والحافر. وكَدَحَ جِلْدَه وكَدَّحه  فَتَكَدَّحَ، كلاهما: خَدَّشَه فتَخَدَّشَ. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ:  تَخَدَّش.وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: من سأَل وهو غَنِيٌّ  جاءَت مسأَلتُه يوم القيامة خُدُوشاً أَو خُمُوشاً أَو كُدُوحاً في وجهه.  ابن الأَثير: الكُدُوحُ الخُدُوشُ. وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أَو عَضٍّ فهو  كَدْح؛ ويجوز أَن يكون مصدراً سمي به الأَثر، وأَصابه شيء فكَدَحَ وجهه.  وحمار مُكَدَّحٌ: مُعَضَّضٌ. والكُدُوح: آثار العض، واحدها كَدْحٌ، وعَمَّ  بعضهم به الأَثر. قال أَبو عبيد: الكُدُوح آثار الخُدوش. وكل أَثر من  خَدْش أَو عض فهو كَدْح؛ ومنه قيل للحمار الوحشي: مُكَدَّح لأَن الحُمُر  يَعْضَضْنَه؛ وأَنشد:  يَمْشُونَ حَوْل مُكَدَّمٍ، قد كَدَّحتْ  مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ  وكَدَح فلانٌ وجه فلان إِذا عمل به ما يَشِينُه. وكَدَحَ وجهَ أَمرِه  إِذا أَفسده. وبه كَدْحٌ وكُدوح أَي خُدُوش؛ وقيل: الكَدْحُ أَكبر من  الخَدْش.  وفي الحديث: في وجهه كُدُوحٌ أَي خدوش.  والتكديح: التخديش.  وفي الحديث: المَسائلُ كُدُوحٌ يَكْدَحُ بها الرجل وجهه. ووقع من السطح  فَتَكَدَّحَ أَي تَكَسَّر، وتبدل الهاء من كل ذلك.  وكَدَحَ رأْسه بالمُشْطِ: فَرَّجَ شعره به.  وكَوْدَحٌ: اسم.
مقاييس اللغة:
(كدح) الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
القاموس المحيط:
كَدَحَ في العَمَلِ، كمنع سَعى وعَمِلَ لِنَفْسِهِ خيراً أو شَرّاً، وكَدَّء، ووجْهَهُ خَدَشَ، أو عَمِلَ به ما يَشِينُهُ، ككَدَّحَهُ، أو أفْسَدَهُ، ولِعيالِهِ كَسَبَ، كاكْتَدَحَ، ورأسَهُ بالمُشْطِ فَرَّجَ شَعره. وبه كَدْحٌ خَدْشٌ، ج كُدُوحٌ. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ تَخَدَّشَ. وحِمارٌ مُكَدَّحٌ، كمُعَظَّمٍ مُعَضَّضٌ. وكَوْدَحٌ اسْمٌ.
تاج العروس:
كدح
كَدَحَ في العَمَلِ كمنَعَ : سَعَى يَكدَح كَدْحاً وقال أَبو إِسحاق : الكَدْحُ في اللُّغَة السَّعْيُ والحِرْص والدُّءُوب في العمل في بابِ الدُّنيا والآخرةِ . قال ابن مُقْبِل :
وما الدّهْرُ إِلاّ تارَتانِ فمِنْهُما ... أَمُوتُ وأُخْرَى أَبتغِي العَيْشَ أَكْدَحُ أَي تارةً أَسعَى في طَلب العَيْشَ وأَدأَب . وكَدَحَ الإِنسانُ : عَمِلَ لنَفْسه خَيْراً أَو شَرّاً ومنه قوله تعالى " إِنّك كادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً " . قال الجوهَرِيّ أَي تَسعَى . و كَدَحَ : كَدَّ وهو يَكدَح في كذَا أَي يَكُدُّ و أَصابه شْيءٌ فكدَحَ وَجْهَه أَي خَدَشَ أَو كَدَحَ وَجْهَ فُلانِ إِذا عَمِلَ به ما يَشِينُه ككَدّحَه تَكديحاً فتَكدَّحَ خَدَشَه فتَخدّشَ . أَو كدَحَ وَجْهَ أَمْره إِذا أَفسَدَه . و كَدَحَ لِعيَالِه : كَسَبَ كاكتَدَحَ أَي اكتسَب . قال الأَغْلَبُ العِجلّى :
" أَبو عِيال يَكدَحُ المَكَادحَا وكَدَحَ رأْسَه بالمُشْط : فَرَّجَ شَعْرَه به . وقولهم : بهِ كَدْحٌ بفتح فسكون أَي خَدْشَ وقيل الكَدْح أَكبرُ من الخَدْش . كُدُوحٌ . وفي الحديث : مَنْ سأَلَ وهو غنيٌّ جاءَت مَسْأَلتُه يَوْمَ القِيَامة خُدُوشاً أَو خُموشاً أَو كُدُوحاً في وَجْهِه . قال ابن الأَثير : الكُدُوجُ : الخُدُوش وكُلّ أَثَرٍ من خَدْش أَو عَضٍّ فهو كَدْحٌ ويَجُوز أَن يكون مَصدراً سُمِّيَ به الأَثَرُ . وتَكَدَّحَ الجِلْدُ : تَخدَّشَ . وَوَقَع من السَّطْح فتَكدَّحَ أَي تَكسَّرَ . وتُبدَلُ الهاءُ من كل ذلك . وحِمَارٌ مُكدَّحٌ كُمعظَّم : مُعَضَّضٌ وقال أَبو عُبيد : الكُدُوحُ : آثارُ الخدوش ومنه قيل للحمار الوَحْشيِّ مُكَدَّحٌ لأَنَّ الحُمُرَ يُعضِّضْنَه . وأَنشَد :
يمْسونَ حَوْلَ مُكَدَّم قد كَدَّحَتْ ... مَتْنَيهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ وكَوْدَحٌ كجَوهرٍ اسمُ رجلُ

### Türkçe

**كدح**
**كَدَحَ - يَكْدَحُ - كَدْح - كَادِح**
**كَدَحَ - يَكْدَحُ** + varlık + bir işte: para yahut rızık yahut ücret kazanmak için yorulur, sıkıntı çeker ve çaba sarf eder.
**كَدْح**: “**كَدَحَ - يَكْدَحُ**” fiilinin isim-fiilidir.
**كَادِح**: “**كَدَحَ - يَكْدَحُ**”tan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâildir.
Ve lafız, “iradeyi yürütme ve işi, yorgunluk, meşakkat ve çaba sarf ederek gerçekleştirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَبَدَ - يَكْبِدُ**، **جَهَدَ - يَجْهَدُ**، **نَصِبَ - يَنْصَبُ**، **كَدَحَ - يَكْدَحُ**، **لَغَبَ - يَلْغُب**، **مَعِزَ - يَمْعَزُ**

**كادح**
	﴿Ey insan, şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın, **كدحا**; sonra O’na kavuşacaksın(6)﴾ İnşikak ﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık(4)﴾ Beled
**كدحا**
﴿Ey insan, şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın, **كدحا**; sonra O’na kavuşacaksın(6)﴾ İnşikak ﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık(4)﴾ Beled
**مختار الصحاح**
● [**كدح**] ك د ح: **الكَدْحُ** iş, sa‘y, **الكد**; **الكسب** kazançtır; o, **الخدس** (çizme) de olur. Ve **باب الكل** “kesmek”tir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Şüphesiz sen Rabbine doğru **كاذِحٌ**sın﴾ yani sa‘y edensin. Ve “yüzünde **كُدوحٌ** var” yani çizikler. Ve o, ailesi için **يَكْدَحُ** eder ve **يَكْتَدِحُ** yani onlar için kazanç sağlar.

**الراغب**
**كدح**
- **الكدح**: sa‘y ve zahmet. Yüce Allah dedi ki: }Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın **كدحا**{ [İnşikak/ 6]. Ve bazen dişlerde **الكدم** kullanımı gibi kullanılır. Halîl dedi ki (el-‘Ayn 3/60): **الكدح**، **الكدم**’den aşağıdır.

**ملخص اللسان:**
1. **الكَدْح**: iş, sa‘y, kazanç ve çiziktirme. Ve **الكَدْحُ**: insanın kendisi için hayırdan yahut şerden yaptığı iştir. **كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً** ve **كَدَحَ لأَهله كَدْحاً**: o, meşakkatle kazanç sağlamasıdır.
2. “**كادِحٌ** Rabbine doğru **كَدْحاً**” yani Rabbine doğru **ناصِبٌ** (yorulan) olarak **نَصْباً** (yorulma ile).
3. Ve denir ki: “O, şunda **يَكْدَحُ**” yani **يَكُدّ** (didinir).
4. **الكَدْحُ**: taşla ve toynakla olan deriyi soyma/deri kazıma. Ve “derisini **كَدَحَ**” ve “onu **كَدَّحه**” der; böylece **فَتَكَدَّحَ**; ikisi de: onu çizdi, böylece çizildi.
5. **الكُدُوحُ**: çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كَدَحَ** etti. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek: ısırılmıştır. Ve **الكُدُوح**: ısırık izleridir; tekili **كَدْح**tır.

**لسان العرب**
● - **كدح**: **الكَدْح**: iş, sa‘y, kazanç ve çiziktirme. Ve **الكَدْحُ**: insanın kendisi için hayırdan yahut şerden yaptığı iştir. **كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً** ve **كَدَحَ لأَهله كَدْحاً**: o, meşakkatle kazanç sağlamasıdır. Ezherî: “kendisi için **يَكْدَحُ**” yani kendisi için sa‘y eder; bundan Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادِحٌ**sın **كَدْحاً**” yani Rabbine doğru **ناصِبٌ** (yorulan) olarak **نَصْباً** (yorulma ile); Cevherî dedi ki: yani sa‘y edersin. Ebû İshak dedi ki: dilde **الكَدْحُ**; sa‘y, hırs ve dünya kapısında ve âhiret kapısında işte sebatla didinmedir. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve zaman ancak iki keredir: onlardan birinde ölürüm, ötekinde yaşayışı isterim, **أَكْدَحُ**
  yani bir kere yaşayışı talep etmekte sa‘y eder ve didinirim. Ve denir ki: “O, şunda **يَكْدَحُ**” yani **يَكُدّ**. Cevherî: ailesi için **يَكْدَحُ** eder ve **يَكْتَدِحُ** yani onlar için kazanç sağlar; Aglab el-‘İclî dedi ki:
  Aile sahibi, **يَكْدَحُ** eder, meşakkatleri
  Ve dişle **الكَدْحُ**: dişlerle **الكَدْم**’den aşağıdır; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: **الكَدْحُ** taşla ve toynakla olan deriyi soyma/deri kazımadır. Ve “derisini **كَدَحَ**” ve “onu **كَدَّحه**” der; böylece **فَتَكَدَّحَ**; ikisi de: onu çizdi, böylece çizildi. Ve “deri **تَكَدَّحَ** etti”: çizildi. Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü isteği yüzünde çizikler yahut tırmık izleri yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.” İbnü’l-Esîr: **الكُدُوحُ** çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كَدَحَ** etti. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek: ısırılmıştır. Ve **الكُدُوح**: ısırık izleridir; tekili **كَدْح**tır; ve bazısı onunla izi genelleştirdi. Ebû Ubeyd dedi ki: **الكُدُوح** çiziklerin izleridir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; bundan dolayı yaban eşeğine **مُكَدَّح** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu beyit okundu:
  Yürürler **مُكَدَّم**’in çevresinde; sırtının iki yanını **كَدَّحَتْ**
  **حَناتِمٍ** ve **قِلالِ** yükü
  Ve “Falanca, falancanın yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; ona, onu çirkinleştiren şeyi yaptıysa. Ve “işinin yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; onu bozduysa. Ve onda **كَدْحٌ** ve **كُدوح** vardır; yani çizikler. Ve denildi ki: **الكَدْحُ** çizikten daha büyüktür. Ve hadiste: “Yüzünde **كُدُوحٌ** var” yani çizikler. Ve **التكديح**: çiziktirmedir. Ve hadiste: “Dilenmeler **كُدُوحٌ**dur; kişi onunla yüzünü **يَكْدَحُ** eder.” Ve damdan düştü de **فَتَكَدَّحَ**; yani kırıldı; ve bütün bunlarda **الهاء** (ه) بدل edilir. Ve “başını tarakla **كَدَحَ** etti”: onunla saçını ayırdı. Ve **كَوْدَحٌ**: bir addır.

**مقاييس اللغة:**
(**كدح**) **الكاف** ve **الدال** ve **الحاء**; bir şeyde etkiye delalet eden sahih bir asıldır. “Onu **كَدَحه** ve **كدّحه**” denir; onu çizdiği zaman. Ve **مُكَدَّح** eşek: eşekler onu ısırmıştır. Ve bu kıyastandır: kazandığı zaman **كدَح**; **يكدَح** **كَدْحاً**; o hâlde o **كادح**tır. Aziz ve yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz sen **كَادِحٌ**sın﴾ [İnşikak 6]; yani kazanan.

**القاموس المحيط:**
İşte **كَدَحَ**: işte, “**منع**” gibi; sa‘y etti ve kendisi için hayır yahut şer işledi; ve **كَدَّء**; ve yüzünü çizdi; yahut onunla onu çirkinleştiren şeyi yaptı; **كَكَدَّحَهُ** gibi; yahut onu bozdu. Ve ailesi için kazandı; **كاكْتَدَحَ** gibi. Ve başını tarakla: saçını onunla ayırdı. Ve onda **كَدْحٌ** vardır: çizik; çoğulu **كُدُوحٌ**. Ve deri **تَكَدَّحَ** etti: çizildi. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek, “**مُعَظَّم**” gibi: ısırılmış. Ve **كَوْدَحٌ**: bir addır.

**تاج العروس:**
**كدح**
İşte **كَدَحَ**: işte, “**منَعَ**” gibi: sa‘y etti; **يَكدَح** **كَدْحاً**. Ebû İshak dedi ki: dilde **الكَدْحُ**; sa‘y, hırs ve dünya ve âhiret kapısında işte sebatla didinmedir. İbn Mukbil dedi ki:
Ve zaman ancak iki keredir; onlardan birinde ... ölürüm, ötekinde yaşayışı isterim, **أَكْدَحُ**
yani bir kere yaşayışı talep etmekte sa‘y eder ve didinirim. Ve insan **كَدَحَ** etti: kendisi için hayır yahut şer işledi; bundan Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادِحٌ**sın **كَدْحاً**.” Cevherî dedi ki: yani sa‘y edersin. Ve **كَدَحَ**: didindi; ve o, şunda **يَكدَح** eder; yani **يَكُدُّ**. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كدَحَ** etti; yani çizdi. Yahut “falancanın yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; ona, onu çirkinleştiren şeyi yaptıysa; **كَكَدّحَه** **تَكديحاً**; böylece **فَتَكدَّحَ**: onu çizdi, böylece çizildi. Yahut “işinin yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; onu bozduysa. Ve ailesi için **كَدَحَ**: kazandı; **كاكتَدَحَ** gibi; yani kazanç sağladı. Aglab el-‘İclî dedi ki:
“**أَبو عِيال** **يَكدَحُ** **المَكَادحَا**”
Ve başını tarakla **كَدَحَ** etti: saçını onunla ayırdı. Ve onların sözü: “Onda **كَدْحٌ** var” (fetha sonra sükûn ile) yani çizik; ve denildi ki **الكَدْح** çizikten daha büyüktür. **كُدُوحٌ**. Ve hadiste: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü isteği yüzünde çizikler yahut tırmık izleri yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكُدُوجُ**: çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْحٌ**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve deri **تَكَدَّحَ** etti: çizildi. Ve damdan düştü de **فَتَكدَّحَ**; yani kırıldı. Ve bütün bunlarda **الهاء** (ه) بدل edilir. Ve **مُكدَّحٌ** eşek, “**مُعظَّم**” gibi: ısırılmış. Ebû Ubeyd dedi ki: **الكُدُوحُ**: çiziklerin izleridir; bundan dolayı yaban eşeğine **مُكَدَّحٌ** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu beyit okundu:
Geceleyin **مُكَدَّم**’in çevresinde; sırtının iki yanını **كَدَّحَتْ** ... **حَناتِمٍ** ve **قِلالِ** yükü
Ve **كَوْدَحٌ** “**جَوهر**” gibi: bir adam adıdır.
