# كدد (ك-د-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال
ك د، د ك مستعملان كد: الكَدُّ: الشدة في العمل، وطلب الكسب.. يكُدُّ كدّاً.
والكدُّ: الإلحاح في الطلب، والإشارة بالأصابع، قال:
غنيت فلم أردُدْكُمُ عند بغـية		وحجت ولم أكدُدْكُمُ بالأصابع
والكَدْكَدَةُ: ضرب الصيقل المدوس على السيف إذا جلاه.
والكَدِيدُ: موضع بالحجاز. والكديد: التراب المدقوق المكدود المركل بالقوائم، قال:
مسح إذا ما السابحات على الونى		أثرن غباراً بالكَديدِ المـركـل
دك: الدُّكُّ: شبه التل، والجميع: دِكَكَة، وأدك لأدنى العدد.
والدَّك: كسر الحائط والجبل، قال الله عظم عزه: "جعله دَكّا"، ويقرأ: دكّاء.
ودكَّتْهُ الحمى دكا.
وأقمت عنده حولاً دكيكاً، أي: تاماً، قال:
أقمت بجرجان حولاً دكيكا		أروح وأغدو اختلافاً وشكا
والدَّكداكُ: الرمل المتلبد، والدَّكادِكُ جماعة، قال:
يدع الحزون دكاكاً ورمالا
والدُّكّانُ: يقال: هو فعلان من الدّكّ. ويقال: هو فعال من الدَّكْن.
والدَّكّاوات: تلال خلقة لا يفرد له واحد.
ورجل مِدَكٌّ: شديد الوطء. قال الضرير: الدّكادك جماعة الدَّكْدَك.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال**

ك د، د ك ikisi de kullanımdadır. **كد**: **الكَدُّ**: işte şiddet, ve kazanç talebi.. **يكُدُّ كدّاً**.
Ve **الكدُّ**: talepte ısrar, ve parmaklarla işaret; dedi ki:
غنيت فلم أردُدْكُمُ عند بغـية		وحجت ولم أكدُدْكُمُ بالأصابع
Ve **الكَدْكَدَةُ**: kılıcı cilaladığında, kılıç üzerinde cilacının (parlatıcının) ayakla basılanını vurması.
Ve **الكَدِيدُ**: Hicaz’da bir yer. Ve **الكديد**: ayaklarla tekmelenmiş, ayaklarla çiğnenmiş, dövülmüş, ezilmiş toprak; dedi ki:
مسح إذا ما السابحات على الونى		أثرن غباراً بالكَديدِ المـركـل

**دك**: **الدُّكُّ**: tepe benzeri; hepsi: **دِكَكَة**; ve **أدك** en az sayı için.
Ve **الدَّك**: duvarı ve dağı kırmak; Allah azameti yüce olsun dedi ki: "onu **دَكّا** kıldı"; ve şöyle okunur: **دكّاء**.
Ve humma onu **دكا** etti.
Ve onun yanında bir yıl **دكيكاً** ikamet ettim, yani: tam; dedi ki:
أقمت بجرجان حولاً دكيكا		أروح وأغدو اختلافاً وشكا
Ve **الدَّكداكُ**: birbirine yapışmış kum; ve **الدَّكادِكُ** bir topluluktur; dedi ki:
يدع الحزون دكاكاً ورمالا
Ve **الدُّكّانُ**: denir ki: o, **الدّكّ**’tan **فعلان**dır. Ve denir ki: o, **الدَّكْن**’den **فعال**dır.
Ve **الدَّكّاوات**: tekili kendisi için ayrılmayan, yaratılıştan tepeler.
Ve bir adam **مِدَكٌّ**: basışı şiddetli. **الضرير** dedi ki: **الدّكادك** **الدَّكْدَك**’in topluluğudur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَدُّ: الشِدَّة في العمل وطلب الكسب. وكَدَدْتُ الشيءَ: أتعبته. والكَدُّ: الإشارة بالإصبع، كما يشير السائل. قال الكميت:
غَنيتُ فلم أرْدُدْكمُ عِند بُغْـيَةٍ		وحُجْتُ فلم أكْدُدْكُمُ بالأصابعِ
والكَدُّ: ما يُدَقُّ فيه الأشياء كالهاون. والكَديدُ: الأرض المَكْدودةُ بالحوافر. قال امرؤ القيس:
أثَرْنَ غُباراً بالكَديدِ المُرَكَّلِ
وبئرٌ كَدودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤها إلا بجهدٍ. والكُدادَةُ، بالضم: القشدةُ وما يبقى في أسفل القِدر من المرق أيضاً. وقومٌ أكدادٌ، أي سراعٌ.

##### Türkçe

**الكَدُّ**: işte ve kazanç talebinde şiddet (zorluk). Ve **كَدَدْتُ الشيءَ**: onu yordum. Ve **الكَدُّ**: parmakla işaret etme; tıpkı dilencinin işaret ettiği gibi. Kümeyt dedi ki:
غَنيتُ فلم أرْدُدْكمُ عِند بُغْـيَةٍ		وحُجْتُ فلم أكْدُدْكُمُ بالأصابعِ

Ve **الكَدُّ**: içinde şeylerin dövüldüğü şey; havan gibi. Ve **الكَديدُ**: toynaklarla **مَكْدودة** (dövülmüş/ezilmiş) yer. İmru’ul-Kays dedi ki:
أثَرْنَ غُباراً بالكَديدِ المُرَكَّلِ

Ve **بئرٌ كَدودٌ**: suyu ancak bir çabayla elde edilirse. Ve **الكُدادَةُ** (ötre ile): kaymak; ayrıca tencerenin dibinde et suyundan kalan şey. Ve **قومٌ أكدادٌ**: yani hızlılar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك د د
فلان كَدودٌ: يَكُدّ نفسه في العمل يُعبها.
ومن المجاز‏:‏ كدّ لسانه بالكلام وقلبه بالفكر‏.‏
وكدّت الدوابّ الأرض بالحوافر وهي الكديد‏.‏
وكددت رأسي وجلدي بالأظفار إذا حككته حكاً بإلحاح ومنه قول كثير‏:‏ غنيت فلم أرددكم عن بغيّةٍ وجعت فلم أكددكم بالأصابع أي لم ألح عليكم في السؤال‏.‏
وبئر كدود‏:‏ لا ينال ماؤها إلا بجهد‏.‏
وناقة كدود ورجل كدود‏:‏ لا ينال درها وخيره إلا بعد عسر‏.‏
وكان ابن هبيرة يقول‏:‏ كدّوني فإني مكدّ أي سلوني فإني أعطي على السؤال‏.‏

##### Türkçe

ك د د
Falân **كَدودٌ**: işte kendini yorar; onu yıpratır.
Mecazdan: diliyle konuşmada **كدّ** etti ve kalbiyle düşünmede.
Ve binek hayvanları toyna(k)larla yeri **كدّت** etti; o, **الكديد**’dir.
Ve başımı ve derimi tırnaklarla **كددت**: onu ısrarla bir kaşıma ile kaşıdığım zaman; ve ondan Kesîr’in sözü:
Gani oldum da sizi bir istekten geri çevirmedim; ve aç oldum da sizi parmaklarla **أكددكم** etmedim; yani size istemede ısrar etmedim.
Ve kuyu **كدود**: suyu ancak bir çabayla elde edilir.
Ve dişi deve **كدود** ve adam **كدود**: sütü ve hayrı ancak bir zorluktan sonra elde edilir.
Ve İbn Hubeyre derdi: “Beni **كدّوا** edin; çünkü ben **مكدّ**’im”; yani “Benden isteyin; çünkü ben isteme üzerine veririm.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَدُّ: الشدّة في العَمَلِ وطَلبُ الرزقِ والإِلحاحُ في مُحَاوَلةِ الشيءِ والإِشارةُ بالإِصْبَعِ؛ يقال: هو يَكُدُّ كَدًّا؛ وأَنشد الكميت:
غَنِيتُ فلم أَرْدُدْكُمُ عِنَد بُغْيَةٍ،
وحُجْتُ فلم أَكْدُدْكُمُ بالأَصابعِ
وفي المثل: بِجَدِّكَ لا بِكَدِّكَ أَي إِنما تُدْرِكُ الأُمورَ بما تُرْزَقُه من الجَدِّ لا بما تَعْمَلُه من الكَدِّ. وقد كَدَّهُ يَكُدُّه كَدًّا واكْتَدَّهُ واسْتَكَدَّه: طَلبَ منه الكَدَّ. وكَدَّ لسانَه بالكلام وقَلْبَه بالفكر، وهو مثل ما تقدم.
والكَدِيدُ ما غَلُظَ من الأَرض. وقال أَبو عبيد: الكَدِيدُ من الأَرض البَطْنُ الواسع خُلِق خَلْقَ الأَوْدِية أَو أَوسعَ منها. والكِدَّةُ: الأَرض الغليظة لأَنها تَكُدُّ الماشيَ فيها. وفي حديث خالد بن عبد العُزّى: فَحَصَ الكِدَّةَ بيده فانبَجَسَ الماءُ؛ هي الأَرض الغليظة من ذلك. والكَدِيدُ: المكان الغليظ. والكَدِيدُ: الأَرض المَكْدُودة بالحوافر.
والكَدُّ: ما يُدَقُّ فيه الأَشياءُ كالهاوُن. وفي حديث عائشة: كنتُ أَكُدُّه من ثَوْبِ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم؛ يعني المَنِيَّ. الكَدُّ: الحَكُّ، والكَدِيدُ: التراب الدُّقاق المكدود المُرَكَّل بالقوائم؛ قال امرو القيس:
مِسَحّ إِذا ما السَّابحاتُ على الوَنَى،
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُرَكَّلِ
المِسَحُّ: الكثيرُ الجَرْيِ. والوَنَى: الفُتُور. والمُرَكَّلُ: الذي أَثَّرَتْ فيه الحوافِرُ. وفي حديث إِسلام عمر، رضي الله عنه: فأَخْرَجْنا رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، في صَفَّيْنِ له كَدِيدٌ كَكَدِيدِ الطَّحين؛ والكَدِيدُ: الترابُ الناعمُ فإِذا وُطِئَ ثارَ غُبارُه؛ أَراد أَنهم كانوا في جماعة وأَنَّ الغُبار كان يَثُور من مشيهم. وكَدِيدٌ: فعيل بمعنى مفعول. والطحينُ: المطحون المدقوق. وكَدَّدَ الرجلُ إِذا أَلقَى الكَدِيدَ بعضه على بعض وهو الجَرِيشُ من الملح. والكَدِيدُ: صوتُ الملحِ الجريش إِذا صُبَّ بعضه على بعض. والكَدِيدُ؛ تراب الحَلْبَة، وكَدْكَدَ عليه أَي عدا عليه. وكَدَّ الدابةَ والإِنسانَ وغيرَهما يَكُدُّه كَدًّا: أَتعبه. ورجل مَكْدُود مغلوب؛ قال الأَزهري: سمعت أَعرابيّاً يقول لعبد له: لأَكُدَّنَّك كَدَّ الدَّبِرِ؛ أَراد أَنه يُلِحُّ عليه فيما يُكِلِّفه من العمل الواصِبِ إِلحاحاً يُتْعِبُه كما أَن الدَّبِرَ إِذا حُمِلَ عليه ورُكِبَ أُتْعب البعير. وفي الحديث: المسائلُ كَدٌّ يَكُدُّ بها الرجلُ وجعَه؛ الكَدُّ: الإِتعابُ. يقال: كَدَّ يَكُدّ في عمله إِذا استعجل وتَعِبَ، وأَراد بالوجه ماءه ورَوْنَقَه؛ ومنه حديث جُلَيْبِيب: ولا تجعل عيشهما كَدًّا. وفي الحديث: ليس من كَدِّك ولا كَدِّ أَبيك أَي ليس حاصلاً بسَعْيِك وتَعَبِك.
وكَدَّ الشيءَ يَكُدُّه واكتَدَّه: نزعه بيده، يكون ذلك في الجامد والسائل؛ أَنشد ثعلب:
أَمُصُّ ثِمادِي، والمياهُ كثيرة،
أُحاوِلُ منها حَفْرَها واكتِدادَها
يقول: أَرضَى بالقليل وأَقَنعُ به.
والكَدَدَةُ والكُدادة: ما يَلْتَزِقُ بأَسفَلِ القِدْر بعد الغَرْف منها. قال الأَصمعي: الكُدادة ما بقي في أَسفلِ القِدر. قال الأَزهري: إِذا لَصِقَ الطبيخُ بأَسفل البُرْمه فَكُدَّ بالأَصابع، فهي الكُدادة. الجوهري: الكُدادة، بالضم، القِشْدة وما يبقى في أَسفل القدر من المرق. والكُدادة: ثُفْل السَّمْن. وبقيت من الكلإِ كُدادة، وهو الشيء القليل.، وكُدادُ الصِّلِّيان: حُسافُه، وهو الرِّقَةُ يؤكل حين يظهر ولا يترك حتى يَتمّ. والكَدِيدُ: موضع بالحجاز. وبئر كَدُودٌ إذا لم يُنَلْ ماؤُها إِلاَّ بجَهْد.
أَبو عمرو: الكُدَّدُ المجاهدون في سبيل الله.
وكَدْكَدَ الرجلُ في الضَّحِك وكَتْكَتَ وكَرْكَرَ وطَخْطَخَ وطَهَطَه كل ذلك إِذا أَفرَِطَ في ضَحِكِه. والكَدْكَدَة: شدة الضحك؛ وأَنشد: ولا شَدِيدٍ ضِحْكُها كَدْكادِ،
حَدَادِ دُونَ شِرِّها حَدادِ
والكَدْكَدَةُ: ضَرْبُ الصَّيْقَلِ المِدْوَسَ على السيف إِذا جَلاه. وأَكَدَّ الرجلُ واكْتَدَّ إِذا أَمسَك. وفي ا لنوادر: كَدَّني وكَدْكَدَني وتَكَدَّدَني وتَكَرَّدَني أَي طَرَدَني طرداً شديداً. والكَدْكَدَةُ: حكاية صوت شيء يضرب على شيء صُلْب. والكَدْكَدَة: العَدْوُ البطيء. وحكى الأَصمعي: قوم أَكدادٌ أَي سِراعٌ. والكُدادُ: اسم فحل تنسب إِليه الحُمُر، يقال: بنات كُداد؛ وأَنشد:
وعَيْر لها من بَناتِ الكُدادِ،
يُدَهْمِجُ بالوَطْبِ والمِزْوَدِ

##### Türkçe

**الكَدُّ**: işte ve rızık talebinde şiddet; bir şeyi denemede ısrar; ve parmakla işaret; denir: o **يَكُدُّ** **كَدًّا**; ve okudu
**الكميت**:
غَنِيتُ فلم أَرْدُدْكُمُ عِنَد بُغْيَةٍ،
وحُجْتُ فلم أَكْدُدْكُمُ بالأَصابعِ
Ve meselde: **بِجَدِّكَ لا بِكَدِّكَ** yani ancak işleri, sana **الجَدِّ**den rızıklandırılan şeyle idrak edersin; **الكَدِّ**den yaptığın şeyle değil. Ve onu **كَدَّهُ** **يَكُدُّه** **كَدًّا**; ve **اكْتَدَّهُ** ve **اسْتَكَدَّه**: ondan **الكَدَّ**ı talep etti. Ve dilini sözle, kalbini fikirle **كَدَّ**; ve o, geçen şeyin benzeridir.

Ve **الكَدِيدُ**: yerden kalın olan şeydir. Ve **أَبو عبيد** dedi: yerden **الكَدِيدُ**, vadilerin yaratılışı gibi yahut onlardan daha geniş yaratılmış geniş karın (çukur)dur.

Ve **الكِدَّةُ**: kalın yer; çünkü onda yürüyeni **تَكُدُّ** eder. Ve **خالد بن عبد العُزّى** hadîsinde: eliyle **الكِدَّةَ**yı kazıdı da su fışkırdı; o, bundan kalın yerdir. Ve **الكَدِيدُ**: kalın yer. Ve **الكَدِيدُ**: toynaklarla **المَكْدُودة** edilmiş yer.

Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü şey. **عائشة** hadîsinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, elbisesinden onu **أَكُدُّه** ederdim; yani meniyi.

**الكَدُّ**: sürtme; ve **الكَدِيدُ**: ayaklarla çiğnenmiş, dövülmüş ince toprak; **امرو القيس** dedi:
مِسَحّ إِذا ما السَّابحاتُ على الوَنَى،
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُرَكَّلِ
**المِسَحّ**: çok koşan. Ve **الوَنَى**: gevşeklik. Ve **المُرَكَّلُ**: toynakların iz bıraktığı şey. Ve **إِسلام عمر** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, iki saf içinde çıkardık; onun için, unun **كَدِيدِ**i gibi bir **كَدِيدٌ** vardı; ve **الكَدِيدُ**: yumuşak toprak; çiğnenince tozu yükselir; onların bir cemaat içinde olduklarını ve yürüyüşlerinden tozun yükselmekte olduğunu istedi. Ve **كَدِيدٌ**: mef‘ûl mânasında fa‘îl. Ve **الطحينُ**: öğütülmüş, dövülmüş olan. Ve adam **كَدَّدَ** ettiğinde: **الكَدِيدَ**i, ki o tuzdan iri kırıntıdır, bir kısmını bir kısmı üzerine attı. Ve **الكَدِيدُ**: iri kırıntı tuzun, bir kısmı bir kısmı üzerine dökülünce çıkan sesidir. Ve **الكَدِيدُ**: **الحَلْبَة** toprağı; ve onun üzerine **كَدْكَدَ** etti, yani onun üzerinde koştu. Ve biniti ve insanı ve başkalarını **يَكُدُّه** **كَدًّا**: onu yordu. Ve mağlup, yenilmiş **مَكْدُود** adam; **الأَزهري** dedi: bir bedevîyi, kölesine şöyle derken işittim: seni **كَدَّ الدَّبِرِ** gibi mutlaka **لأَكُدَّنَّك**; onun istediği: ona, kendisine yüklediği yorucu işte, onu yoran bir ısrarla ısrar eder; tıpkı **الدَّبِرَ** üzerine yüklenilip binilince deveyi yorduğu gibi. Ve hadîste: sorular, adamın onunla yüzünü **يَكُدُّ** ettiği bir **كَدٌّ**dur; **الكَدُّ**: yorma. Denir: işinde **كَدَّ يَكُدّ** ettiğinde: acele etti ve yoruldu; ve yüz ile onun suyunu ve parlaklığını istedi; ve ondan **جُلَيْبِيب** hadîsi: onların yaşayışını **كَدًّا** kılma. Ve hadîste: senin **كَدِّ**inden de babanın **كَدِّ**inden de değildir; yani senin çalışman ve yorgunluğunla حاصل olmuş değildir.

Ve şeyi **كَدَّ** **يَكُدُّه** ve **اكتَدَّه**: onu eliyle çekip çıkardı; bu, katıda ve sıvıda olur; **ثعلب** okudu:
أَمُصُّ ثِمادِي، والمياهُ كثيرة،
أُحاوِلُ منها حَفْرَها واكتِدادَها
Der ki: azla razı olurum ve onunla kanaat ederim.

Ve **الكَدَدَةُ** ve **الكُدادة**: ondan kepçeyle aldıktan sonra tencerenin altına yapışan şey. **الأَصمعي** dedi: **الكُدادة** tencerenin altında kalan şeydir. **الأَزهري** dedi: pişmiş yemek **البُرْمه**nin altına yapışınca, parmaklarla **فَكُدَّ** edilirse, o **الكُدادة**dır. **الجوهري**: **الكُدادة** (ötre ile), kaymak ve tencerenin altında et suyundan kalan şeydir. Ve **الكُدادة**: sadeyağın tortusu. Ve ottan **كُدادة** kaldı; o, az şeydir. Ve **كُدادُ الصِّلِّيان**: onun kabuğu döküntüsüdür; o, inceliktir; görününce yenir ve tamam oluncaya kadar bırakılmaz.

Ve **الكَدِيدُ**: Hicaz’da bir yerdir. Ve **كَدُودٌ** kuyu: suyu ancak güçlükle elde edilirse.

**أَبو عمرو**: **الكُدَّدُ**, Allah yolunda mücâhede edenlerdir.

Ve adam gülmede **كَدْكَدَ** etti ve **كَتْكَتَ** ve **كَرْكَرَ** ve **طَخْطَخَ** ve **طَهَطَه**; bunların hepsi, gülmesinde aşırıya gittiğinde. Ve **الكَدْكَدَة**: gülmenin şiddeti; ve okudu:
ولا شَدِيدٍ ضِحْكُها كَدْكادِ،
حَدَادِ دُونَ شِرِّها حَدادِ
Ve **الكَدْكَدَةُ**: kılıcı parlatınca, cilâcının **المِدْوَسَ**ı kılıca vurmasıdır. Ve adam **أَكَدَّ** etti ve **اكْتَدَّ** ettiğinde: tuttu. Ve **ا لنوادر**’de: beni **كَدَّني** ve beni **كَدْكَدَني** ve beni **تَكَدَّدَني** ve beni **تَكَرَّدَني**; yani beni şiddetli bir kovmayla kovdu. Ve **الكَدْكَدَةُ**: sert bir şey üzerine bir şey vurulmasının sesini taklit. Ve **الكَدْكَدَة**: yavaş koşu. Ve **الأَصمعي** rivayet etti: **أَكدادٌ** kavim; yani hızlılar. Ve **الكُدادُ**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir aygırın adıdır; denir: **بنات كُداد**; ve okudu:
وعَيْر لها من بَناتِ الكُدادِ،
يُدَهْمِجُ بالوَطْبِ والمِزْوَدِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك د د * * الكَدُّ * الشدة في العمل وطلب الكسب وبابه رد و * كَدَّهُ * أتعبه فهو لازم ومتعد

##### Türkçe

* ك د د * * **الكَدُّ** * işte ve kazanç talebinde şiddet; babı **رد**’dir. Ve * **كَدَّهُ** * onu yordu; o hâlde lâzım ve müteaddîdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكد: الشدة في العمل، ومنه المثل  بجدك لا بكدك  . والكد: الإلحاح في محولة الشيء. والكد: الطلب أي طلب الرزق. والكد: الإشارة بالإصبع، يقال: هو يكد كدا، وأنشد للكميت:
  غنيت فلم أرددكم عند بغـية                      وحجت فلم أكددكم بالأصابع والكد: مشط الرأس، وقد كددت رأسي. والكد: ما يدق فيه الأشياء كالهاون، وقد كده يكده كدا. واكتده: طلب منه الكد، كاستكده وأتعبه، ورجل مكدود: مغلوب، قال الأزهري: سمعت أعرابيا يقول لعبد له: لأكدنك كد الدبر، أراد أنه يلح عليه فيما يكلفه من العمل الواصب إلحاحا يتعبه كما أن الدبر إذا حمل عليه وركب أتعب البعير. وفي الحديث أن المسائل كد يكد بها الرجل وجهه وفي حديث جليبيب ولا تعجل عيشهما كدا. كد: نزع الشيء بشيده يكده، كاكتده، يكون ذلك في الجامد والسائل، وأند ثعلب:
  أحاول منها والمياه كـثـيرة                      أحاول منها حفرها واكتدادها

  يقول: أرضى بالقليل وأقنع به. والكددة، محركة، والكددة كهمزة، والكدادة، مثل سلالة: ما يبقى فقي أسفل القدر ملتزقا به بعد الغرف منها، قال الأزهري: إذا لصق الطبيخ بأسفل البرمة فكد بالأصابع فهي الكدادة في الصحاح: الكدادة، كسلالة: القشدة، وما يبقى في أسفل القدر من المرق، والكدادة: ثفل السمن. الكدادة: بالمروت لبني يربوع بن حنظلة، كذا في المراصد. والكديد: الملح الجريش، الكديد أيضا: صوته إذا صب بعضه على بعض، وقد كدد الرجل، إذا ألقى الكديد بعضه على بعض. الكديد: ماء بين الحرمين الشريفين شرفهما الله تعالى، وفي المراصد: موضع بالحجاز على اثنين وأربعين ميلا من مكة بين عسفان ورابغ، وهو الذي جزم به عياض في المشارق وتلميذه ابن قرقول في المطالع، وله ذكر في صحيح البحاري، وذكر بعض الشراح أنه بين عسفان وقديد، بينه وبين مكة ثلاث مراحل أو اثنان، كذا نقله شيخنا. قلت: والذي في معجم البكري: الكديد، مصغرا، هكذا ضبطه، بين مكة والمدينة بين ثنية غزال وأمج، وأما بفتح الكاف وكسر الدال، ماء لبني ثعلبة بن سعد بن ذبيان برحرحان، فلينظر هذا مع ما قبله. الكديد: البطن الواسشع من الأرض خلق خلق الأودية إلا أنه أوسع منها، عن أبي عبيدة. الكديد أيضا: الأرض الغليظة، كالكدة، بالكسر، لأنها تكد الماشي فيها؛ وفي حديث خالد بن عبد العزى فحص الكدة بيده فانبجس الماء، هي من ذلك. يوم الكديد، أي معروف من أيامهم. الكداد كثمام: حساف الصليان، وهو الرقة يؤكل حين يظهر ولايترك حتى يتم. الكداد اسم فحل تنسب إليه الحمر، يقال: بنات كداد، وأنشد الجوهري:
  وعير لها من بنات الكداد                      يدهمج بالوطب والمزود قال الصاغاني: والرواية: حمار لهم، على الجمع، ويروى: حصان، والبيت للفرزدق. والأكدة: بقايا المرتع الذي قد أكل، يقال بقيت من الكلإ كدادة، وهو الشيء القليل. ورأيتهم أكدادا أكاديد: فرقا وأرسالا، ولا واحد لها، وحكى الأصمعي: قومق أكداد، أي سراع. والكدكدة: الإفراط في الضحك. كالكتكتة والكركرة الطخطخة الطهطهة، كالكدكاد، بالكسر، وهو مطاوع الكدكدة، وأند الليث:
  ولا شديد ضحكها كدكاد
  حداد دون شرها حـداد الكدكدة: ضرب الصيقل المدوس على السيف إذا جلاه. الكدكدة: التثاقل في المشي، وهو العدو البطيء، كما في الأفعال لابن القطاع. وأكد الرجل واكتد، إذا أمسك. من المجاز هو كدود لاينال دره وخيره إلا بعسر. وكان ابن هبيرة يقول: كدوني فإني مكد، أي سلوني فإني أعطي على السؤال. من المجاز أيضا، يقال بئر كدود، إذا لم ينل ماؤها إلا بجهد ومشقة. والكديدة كجهينة: ماء لبني أبي بكر بن كلاب، وهي والضمة ماءان ملحان خشنان بالهردة لهم. كذا في المعجم. وكدد، كصرد: قرب البصرة على أيام يسيرة منها. كدد، كجبل: أو واد أو جبل في ديار بني سليم. الكدد لغة في الكتد أو لثغة. والمكد بالكسر: المشط المحك. وكدده وكدكده وتكدكده: طرده طردا شديدا، وعبارة النوادر: وكدني، وكدكدني، وتكددني، وتكردني، أي طردني طردا شديدا. ومما يستدرك عليه: الكديد: الأرض المكدودة بالحوافر. والكديد: التراب الدق المكدود المركل بالقوائم، قال امرؤ القيس:

  مسح إذا ما السابحات على الونيأثرن الغبار بالكديد المركل والكديد: تراب الحلبة. وكدكدعليه، أي عدا عليه. وكد: تعب، وكد: أتعب، لازم ومتعد. وكد لسانه بالكلام وقلبه بالفكر، وهو مجاز. والكد: الحك، وفي حديث عائشة رضي الله عنها كنت اكده من ثوب رسول الله صلى الله عليه وسلم تعني المني. وكددت رأسي وجلدي بالأظفار: حككت بها حكا بإلحاح، وهو مجاز. والمكدود: المغلوب. والكد: السعي والاجتهاد. ورجل كدود: شغل نفسه في تعب، وناقة كدود، على المثل. وكدادة الكلإ: القليل منه. وعن أبي عمرو: الكدد: المجاهدون في سبيل الله تعالى. والكدكدة: حكاية صوت شيء يضرب على شيء صلب، وهذا من كتاب الأفعال. والكد: إناء من الخزف على هيئة الأواني المجلوبة من دير البلاص إلى مصر يملأ فيه الماء، والجمع الكدان، يمانية، ولقد استظرف البدر الدماميني حيث قال:
  رعى الله مصرا إننا في ظلالها                      نروح ونغدو سالمين من الكـد
  ونشرب ماء النيل بالكأس صافيا                      وأهل زبيد يشربون من الكـد وكاده مكادة: غالبه. وظبيان بن كدادة، قاله أبو عمر، وابن الأثير ويقال ابن كرادة له وفادةق وخبر لا يصح. وكدادة: بطن من مراد، وهو كدادة بن مفرج بن ناجية بن مراد واسم كدادة الحارث، ويقال إنه من الأزد، وهو الحارث بن مفرج بن مالك بن زهران بن كعب بن الحارث بن كعب بن عبد الله بن مالك بن نصر بن الأزد، قاله ابن الكلبي. المكدد لقب شريح بن مرة بن سلمة الكندي الصحابي، لقب به لقوله. سلوني وكدوني فإني لباذل لكم ماحوت كفاي في العسر واليسر ورأيت القوم أكدادا وأكاديد، أي منهزمين. والكدة: الأرض الغليظة. وسعد الله بن بقية الله بن كدكدة. ودلف بن أبي نصر بن كدكدة، محدثان.

##### Türkçe

**الكد**: işte şiddet; ondan mesel: “**بجدك لا بكدك**”. Ve **الكد**: bir şeyin elde edilmesinde ısrar. Ve **الكد**: talep; yani rızık talebi. Ve **الكد**: parmakla işaret; denir: o **يكد كدا**; ve Kümeyt’e ait olarak inşad etti:
  “Zengin oldum da sizi bir istek anında geri çevirmedim;
  ve haccettim de sizi parmaklarla işaret ederek sıkıştırmadım.”
Ve **الكد**: başı taramak; “başımı **كددت**” (taradım). Ve **الكد**: içinde şeylerin dövüldüğü şey; havan gibi; ve “onu **كده يكده كدا**” (dövdü). Ve **اكتده**: ondan **الكد** istedi; **استكده** gibi ve onu yordu. Ve **رجل مكدود**: mağlup. Ezherî dedi: Bir bedevîyi, kendisine ait bir köleye şöyle derken işittim: “Seni, sırt yarası (deber) gibi mutlaka **لأكدنك كد الدبر**.” Muradı: ona, kendisine yüklediği yorucu işte, onu yoran bir ısrarla ısrar eder; tıpkı sırt yarası, üzerine yük vurulup binilince deveyi yorduğu gibi. Hadiste: “Sorular, adamın yüzünü onunla **كد** ettiği bir **كد**’dir.” Ve Cüleybîb hadîsinde: “Ve onların geçimini **كدا** (zorlukla) aceleye getirme.”

**كد**: bir şeyi şiddetiyle çekip çıkardı; onu **يكده**; **كاكتده** gibi; bu, katıda da sıvıda da olur. Sa‘leb inşad etti:
  “Ondan (azdan) elde etmeye çalışırım, sular çok iken;
  ondan (azdan) kazmasını ve onu çekip çıkarmasını elde etmeye çalışırım.”

  Diyor ki: azla razı olurum ve onunla kanaat ederim. Ve **الكددة** (harekeli), ve **الكددة** hemze gibi, ve **الكدادة** “**سلالة**” misali: ondan kepçeyle aldıktan sonra tencerenin altında yapışık kalıp kalan şey. Ezherî dedi: Yemek tencerenin dibine yapışınca parmaklarla **كد** edilirse, işte o **الكدادة**’dır. **الصحاح**’ta: **الكدادة** “**سلالة**” gibi: kaymak; ve tencerenin dibinde kalan et suyu; ve **الكدادة**: sadeyağın tortusu. **الكدادة**: Benî Yerbû‘ b. Hanzala’ya ait **بالمروت**’ta; **المراصد**’da böyle. Ve **الكديد**: iri dövülmüş tuz. **الكديد** ayrıca: bir kısmı bir kısmının üzerine dökülünce onun sesi; ve adam **كدد** etti; yani **الكديد**’in bir kısmını bir kısmının üzerine attı. **الكديد**: iki harem arasında bir su; Allah Teâlâ ikisini şereflendirsin. **المراصد**’da: Hicaz’da, Mekke’den kırk iki mil uzaklıkta, ‘Usfân ile Râbiğ arasında bir yer; ‘Iyâz’ın **المشارق**’ta ve talebesi İbn Kurkûl’ün **المطالع**’da kesinleştirdiği budur; ve onun **صحيح البحاري**’de zikri vardır. Bazı şârihler, onun ‘Usfân ile **قديد** arasında olduğunu, onunla Mekke arasında üç menzil yahut iki olduğunu zikretti; şeyhimiz böyle nakletti. Dedim: Bekrî’nin **معجم**’inde olan: **الكديد**, küçültme olarak; onu böyle ضبط etti; Mekke ile Medine arasında, Seniyyet Gazâl ile Emec arasında. أما kâfın fethi ve dâlın kesriyle olan ise: Rahrahân’da Benî Sa‘lebe b. Sa‘d b. Zübyân’a ait bir su; şu, öncesiyle birlikte incelensin. **الكديد**: yerin geniş karın kısmı; vadiler gibi yaratılmıştır, ancak onlardan daha geniştir; Ebû ‘Ubeyde’den. **الكديد** ayrıca: sert toprak; kesre ile **الكدة** gibi; çünkü onda yürüyeni **تكد** eder. Hâlid b. ‘Abdül‘Uzzâ hadîsinde: “**الكدة**’yi eliyle yokladı da su fışkırdı”; o, bundandır. **يوم الكديد**: yani onların günlerinden bilinen bir gün. **الكداد** “**ثمام**” gibi: **الصليان**’ın olgunlaşmamış tanesi; o, ortaya çıktığında yenilen, tamam oluncaya kadar bırakılmayan yumuşaklıktır. **الكداد**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir aygırın adı; denir: **بنات كداد**. Cevherî inşad etti:
  “Ve onun için **بنات الكداد**’dan bir yaban eşeği,
  tulum ve azık torbasıyla ağır ağır yürür.”
Sâgânî dedi: Rivayet: “onlar için bir **حمار**”, cem‘ üzere; ve “**حصان**” diye de rivayet olunur; beyit Ferazdak’ındır. Ve **الأكدة**: yenmiş olan otlağın artıkları; denir: ottan **كدادة** kaldı; o, az şeydir. Ve onları **أكدادا أكاديد** gördüm: bölük bölük ve kafile kafile; onun tekili yoktur. Asma‘î nakletti: “kavim **أكداد**”; yani hızlılar. Ve **الكدكدة**: gülmede aşırılık; **الكتكتة** ve **الكركرة** ve **الطخطخة** ve **الطهطهة** gibi. **الكدكاد** gibi; kesre ile; o, **الكدكدة**’nin mutâvi‘idir. Leys inşad etti:
  “Ve onun gülüşünün şiddetlisi **كدكاد** değildir;
  şerrinin altında bir **حداد** (engel) vardır.”
**الكدكدة**: kılıcı cilaladığında, kılıç üzerine bastırılan cilâcının vurması. **الكدكدة**: yürüyüşte ağırlaşma; o, yavaş koşudur; İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında olduğu gibi. Adam **أكد** etti ve **اكتد** etti: tuttu. Mecazdan: o, **كدود**’dur; dirhemi ve hayrı ancak zorlukla elde edilir. İbn Hubeyre derdi: “Beni **كدوني**; çünkü ben **مكد**’im”; yani benden isteyin; çünkü ben istek üzerine veririm. Mecazdan da: “**بئر كدود**” denir; suyu ancak çaba ve meşakkatle elde edilirse. Ve **الكديدة** “**جهينة**” gibi: Benî Ebû Bekr b. Kilâb’a ait bir su; o ve **الضمة**: **الهردة**’de onlara ait iki tuzlu, kaba sudur; **المعجم**’de böyle. Ve **كدد** “**صرد**” gibi: Basra’ya yakın, ondan birkaç gün mesafede. **كدد** “**جبل**” gibi: yahut Benî Süleym diyarında bir vadi yahut bir dağ. **الكدد**: **الكتد**’de bir lügat yahut bir pelteklik. Ve kesre ile **المكد**: sürtücü tarak. Ve onu **كدده** ve **كدكده** ve **تكدكده**: onu şiddetli bir kovmayla kovdu. **النوادر**’in ibaresi: “**وكدني، وكدكدني، وتكددني، وتكردني**”; yani beni şiddetli bir kovmayla kovdu. Ve ona ek olarak istidrâk edilenler: **الكديد**: toynaklarla **المكدودة** edilmiş toprak. Ve **الكديد**: ayaklarla tekmelenmiş, çiğnenmiş, dövülmüş ince toprak. İmru’ül-Kays dedi:

  “Yüzücü atlar yorgunluğa (varınca) üzerinde iken,
  **الكديد المركل** ile tozu kaldırırlar.”
Ve **الكديد**: yarış alanının toprağı. Ve “ona **كدكد** etti”: yani onun üzerine koştu. Ve **كد**: yoruldu; ve **كد**: yordu; lâzım ve müteaddî. Ve dili konuşmayla, kalbi düşünceyle **كد** etti; bu mecazdır. Ve **الكد**: ovma/ kazıma. Âişe (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Ben onu, Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) elbisesinden **اكده** ederdim”; meni’yi kastediyor. Ve “başımı ve derimi tırnaklarla **كددت**”: onlarla ısrarla kaşıdım; bu mecazdır. Ve **المكدود**: mağlup. Ve **الكد**: koşma ve gayret. Ve **رجل كدود**: kendini yorgunlukta meşgul etti. Ve **ناقة كدود**: mesel üzere. Ve **كدادة الكلإ**: onun azı. Ebû ‘Amr’dan: **الكدد**: Allah Teâlâ yolunda cihad edenler. Ve **الكدكدة**: sert bir şey üzerine vurulan bir şeyin sesinin taklidi; bu, **كتاب الأفعال**’dandır. Ve **الكد**: Deyrü’l-Balâs’tan Mısır’a getirilen kaplar biçiminde, içinde su doldurulan çömlekten bir kap; çoğulu **الكدان**; Yemenîdir. Bedr ed-Demâmînî’nin şu sözü zarif görülmüştür:
  “Allah Mısır’ı korusun; biz onun gölgelerinde,
  **الكد**’den selâmetle akşamlar ve sabahlar gideriz.
  Ve Nil’in suyunu kadehle duru olarak içeriz;
  Zebîd halkı ise **الكد**’den içer.”
Ve “onu **كاده مكادة**”: onunla galiplik mücadelesi yaptı. Ve **ظبيان بن كدادة**: Ebû ‘Umer söyledi; İbnü’l-Esîr de; ve “İbn **كرادة**” denir; onun bir elçiliği ve haberi vardır, sahih değildir. Ve **كدادة**: Murâd’dan bir karın (kol); o, **كدادة بن مفرج بن ناجية بن مراد**’dır; **كدادة**’nın adı **الحارث**’tir. Ve onun Ezd’den olduğu söylenir; o, **الحارث بن مفرج بن مالك بن زهران بن كعب بن الحارث بن كعب بن عبد الله بن مالك بن نصر بن الأزد**’dır; İbnü’l-Kelbî söyledi. **المكدد**: Kindî sahâbî Şureyh b. Murre b. Seleme’nin lakabı; sözü sebebiyle onunla lakaplandı:
“Bana sorun ve beni **كدوني**; çünkü ben, size, avuçlarımın kuşattığını darlıkta da bollukta da verenim.”
Ve kavmi **أكدادا وأكاديد** gördüm: yani bozguna uğramışlar. Ve **الكدة**: sert toprak. Ve Sa‘dullah b. Bekıyyetullah b. **كدكدة**. Ve Dulef b. Ebî Nasr b. **كدكدة**; iki muhaddis.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَدَّ
كَدَّ U ( n. ac. كَدّ 1 ),
a.  Worked, toiled, laboured; exerted himself; sought sustenance.

b.  Plied, pressed hard; wearied, overworked, jaded; distressed, dispirited, harassed.

c.  Scratched, scraped; combed ( head ).

d.  Trampled, stamped the ground.

e.  [ acc. &  Bi ], Beckoned to .... with the finger ( beggar ).

f.  Pulled, drew out; extricated.

g.  [ coll. ], Goaded, pricked on ( animal ).

كَدَّدَ
كَدَّدَ II ,
a.  Drove away.

أَكْدَدَ
أَكْدَدَ IV ,
a.  Was tenacious, niggardly.

اِكْتَدَدَ
اِكْتَدَدَ VIII ,
a.  see I (b) , ( f ) & IV.

اِسْتَكْدَدَ
اِسْتَكْدَدَ X ,
a.  see I (b) .

كَدّ
كَدّ 1 ,
a.  Work, labour, toil; pains: HHH   effort, exertion; trouble.

b.  Fatigue, weariness.

c.  Mortar ( for pounding ).

كِدَّة
كِدَّة 2t ,
a.  Rough, rugged ground.

كُدَّة
كُدَّة 3t ,
a.  see 2t .

أَكْدِدَة
أَكْدِدَة 15t ,
a.  Cropped herbage.

مِكْدَد
مِكْدَد 20 ,
a.  Comb.

b.  Instrument for scraping.

كُدَاْدَة
كُدَاْدَة 24t ,
a.  Remains; sediment; scrapings.

b.  see 15t .

كَدِيْد
كَدِيْد 25 ,
a.  Trodden, beaten ( ground ).

b.  Dust ( of a race-course ).

c.  Pounded salt.

d.  Hollow, depression.

e.  see 2t .

كَدُوْد
كَدُوْد 26 ,
a.  Hard-working, laborious, industrious.

b.  Toilsome, arduous; troublesome.

c.  see

أَكْدَدَ
N. Ag. أَكْدَدَ IV .

كَدڤدَ
N. P. كَدڤدَ I ,
a.  see 25 (a) .

b.  Overcome, vanquished.

c.  [ coll. ], Goaded ( animal ).

أَكْدَدَ
N. Ag. أَكْدَدَ IV ,
a.  Niggardly, tenacious.

قَوْم أَكْدَاد
قَوْم أَكْدَاد قَوْم أَكَادِيْد
a.  Parties, troops.

##### Türkçe

**كَدَّ**
**كَدَّ** U (mastar: **كَدّ** 1),
a. Çalıştı, didindi, emek verdi; kendini zorladı; rızık aradı.

b. Sıkı tuttu, şiddetle bastırdı; yordu, fazla çalıştırdı, bitkin düşürdü; sıkıntıya soktu, moralini bozdu, bunaltıp taciz etti.

c. Tırmaladı, kazıdı; (başı) taradı.

d. Yeri çiğnedi, yere bastı.

e. [mef‘ûl ve **بِ** ile], parmakla ...’a işaret etti (dilenciye).

f. Çekti, çıkardı; kurtardı.

g. [topluluk için], (hayvanı) dürttü, mahmuzladı.

**كَدَّدَ**
**كَدَّدَ** II,
a. Kovdu.

**أَكْدَدَ**
**أَكْدَدَ** IV,
a. İnatçı oldu, cimri oldu.

**اِكْتَدَدَ**
**اِكْتَدَدَ** VIII,
a. I (b), (f) ve IV’e bak.

**اِسْتَكْدَدَ**
**اِسْتَكْدَدَ** X,
a. I (b)’ye bak.

**كَدّ**
**كَدّ** 1,
a. İş, emek, zahmet; meşakkat: HHH çaba, gayret; sıkıntı.

b. Yorgunluk, bitkinlik.

c. Havan (dövmek için).

**كِدَّة**
**كِدَّة** 2t,
a. Engebeli, sarp yer.

**كُدَّة**
**كُدَّة** 3t,
a. 2t’ye bak.

**أَكْدِدَة**
**أَكْدِدَة** 15t,
a. Biçilmiş ot.

**مِكْدَد**
**مِكْدَد** 20,
a. Tarak.

b. Kazımaya yarayan alet.

**كُدَاْدَة**
**كُدَاْدَة** 24t,
a. Artıklar; tortu; kazıntılar.

b. 15t’ye bak.

**كَدِيْد**
**كَدِيْد** 25,
a. Çiğnenmiş, dövülmüş (yer).

b. Yarış yerinin tozu.

c. Dövülmüş tuz.

d. Çukur, çöküntü.

e. 2t’ye bak.

**كَدُوْد**
**كَدُوْد** 26,
a. Çok çalışan, çalışkan, gayretli.

b. Zahmetli, çetin; sıkıntılı.

c. bak

**أَكْدَدَ**
İsm-i fâil: **أَكْدَدَ** IV.

**كَدڤدَ**
İsm-i mef‘ûl: **كَدڤدَ** I,
a. 25 (a)’ya bak.

b. Yenildi, mağlup oldu.

c. [topluluk için], (hayvan) dürtüldü.

**أَكْدَدَ**
İsm-i fâil: **أَكْدَدَ** IV,
a. Cimri, inatçı.

**قَوْم أَكْدَاد**
**قَوْم أَكْدَاد قَوْم أَكَادِيْد**
a. Bölükler, birlikler.
