# كدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كدد

الكَدُّ: الشدّة في العَمَلِ وطَلبُ الرزقِ والإِلحاحُ في مُحَاوَلةِ الشيءِ والإِشارةُ بالإِصْبَعِ؛ يقال: هو يَكُدُّ كَدًّا؛ وأَنشد الكميت:
غَنِيتُ فلم أَرْدُدْكُمُ عِنَد بُغْيَةٍ،
وحُجْتُ فلم أَكْدُدْكُمُ بالأَصابعِ
وفي المثل: بِجَدِّكَ لا بِكَدِّكَ أَي إِنما تُدْرِكُ الأُمورَ بما تُرْزَقُه من الجَدِّ لا بما تَعْمَلُه من الكَدِّ. وقد كَدَّهُ يَكُدُّه كَدًّا واكْتَدَّهُ واسْتَكَدَّه: طَلبَ منه الكَدَّ. وكَدَّ لسانَه بالكلام وقَلْبَه بالفكر، وهو مثل ما تقدم.
والكَدِيدُ ما غَلُظَ من الأَرض. وقال أَبو عبيد: الكَدِيدُ من الأَرض البَطْنُ الواسع خُلِق خَلْقَ الأَوْدِية أَو أَوسعَ منها. والكِدَّةُ: الأَرض الغليظة لأَنها تَكُدُّ الماشيَ فيها. وفي حديث خالد بن عبد العُزّى: فَحَصَ الكِدَّةَ بيده فانبَجَسَ الماءُ؛ هي الأَرض الغليظة من ذلك. والكَدِيدُ: المكان الغليظ. والكَدِيدُ: الأَرض المَكْدُودة بالحوافر.
والكَدُّ: ما يُدَقُّ فيه الأَشياءُ كالهاوُن. وفي حديث عائشة: كنتُ أَكُدُّه من ثَوْبِ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم؛ يعني المَنِيَّ. الكَدُّ: الحَكُّ، والكَدِيدُ: التراب الدُّقاق المكدود المُرَكَّل بالقوائم؛ قال امرو القيس:
مِسَحّ إِذا ما السَّابحاتُ على الوَنَى،
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُرَكَّلِ
المِسَحُّ: الكثيرُ الجَرْيِ. والوَنَى: الفُتُور. والمُرَكَّلُ: الذي أَثَّرَتْ فيه الحوافِرُ. وفي حديث إِسلام عمر، رضي الله عنه: فأَخْرَجْنا رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، في صَفَّيْنِ له كَدِيدٌ كَكَدِيدِ الطَّحين؛ والكَدِيدُ: الترابُ الناعمُ فإِذا وُطِئَ ثارَ غُبارُه؛ أَراد أَنهم كانوا في جماعة وأَنَّ الغُبار كان يَثُور من مشيهم. وكَدِيدٌ: فعيل بمعنى مفعول. والطحينُ: المطحون المدقوق. وكَدَّدَ الرجلُ إِذا أَلقَى الكَدِيدَ بعضه على بعض وهو الجَرِيشُ من الملح. والكَدِيدُ: صوتُ الملحِ الجريش إِذا صُبَّ بعضه على بعض. والكَدِيدُ؛ تراب الحَلْبَة، وكَدْكَدَ عليه أَي عدا عليه. وكَدَّ الدابةَ والإِنسانَ وغيرَهما يَكُدُّه كَدًّا: أَتعبه. ورجل مَكْدُود مغلوب؛ قال الأَزهري: سمعت أَعرابيّاً يقول لعبد له: لأَكُدَّنَّك كَدَّ الدَّبِرِ؛ أَراد أَنه يُلِحُّ عليه فيما يُكِلِّفه من العمل الواصِبِ إِلحاحاً يُتْعِبُه كما أَن الدَّبِرَ إِذا حُمِلَ عليه ورُكِبَ أُتْعب البعير. وفي الحديث: المسائلُ كَدٌّ يَكُدُّ بها الرجلُ وجعَه؛ الكَدُّ: الإِتعابُ. يقال: كَدَّ يَكُدّ في عمله إِذا استعجل وتَعِبَ، وأَراد بالوجه ماءه ورَوْنَقَه؛ ومنه حديث جُلَيْبِيب: ولا تجعل عيشهما كَدًّا. وفي الحديث: ليس من كَدِّك ولا كَدِّ أَبيك أَي ليس حاصلاً بسَعْيِك وتَعَبِك.
وكَدَّ الشيءَ يَكُدُّه واكتَدَّه: نزعه بيده، يكون ذلك في الجامد والسائل؛ أَنشد ثعلب:
أَمُصُّ ثِمادِي، والمياهُ كثيرة،
أُحاوِلُ منها حَفْرَها واكتِدادَها
يقول: أَرضَى بالقليل وأَقَنعُ به.
والكَدَدَةُ والكُدادة: ما يَلْتَزِقُ بأَسفَلِ القِدْر بعد الغَرْف منها. قال الأَصمعي: الكُدادة ما بقي في أَسفلِ القِدر. قال الأَزهري: إِذا لَصِقَ الطبيخُ بأَسفل البُرْمه فَكُدَّ بالأَصابع، فهي الكُدادة. الجوهري: الكُدادة، بالضم، القِشْدة وما يبقى في أَسفل القدر من المرق. والكُدادة: ثُفْل السَّمْن. وبقيت من الكلإِ كُدادة، وهو الشيء القليل.، وكُدادُ الصِّلِّيان: حُسافُه، وهو الرِّقَةُ يؤكل حين يظهر ولا يترك حتى يَتمّ. والكَدِيدُ: موضع بالحجاز. وبئر كَدُودٌ إذا لم يُنَلْ ماؤُها إِلاَّ بجَهْد.
أَبو عمرو: الكُدَّدُ المجاهدون في سبيل الله.
وكَدْكَدَ الرجلُ في الضَّحِك وكَتْكَتَ وكَرْكَرَ وطَخْطَخَ وطَهَطَه كل ذلك إِذا أَفرَِطَ في ضَحِكِه. والكَدْكَدَة: شدة الضحك؛ وأَنشد: ولا شَدِيدٍ ضِحْكُها كَدْكادِ،
حَدَادِ دُونَ شِرِّها حَدادِ
والكَدْكَدَةُ: ضَرْبُ الصَّيْقَلِ المِدْوَسَ على السيف إِذا جَلاه. وأَكَدَّ الرجلُ واكْتَدَّ إِذا أَمسَك. وفي ا لنوادر: كَدَّني وكَدْكَدَني وتَكَدَّدَني وتَكَرَّدَني أَي طَرَدَني طرداً شديداً. والكَدْكَدَةُ: حكاية صوت شيء يضرب على شيء صُلْب. والكَدْكَدَة: العَدْوُ البطيء. وحكى الأَصمعي: قوم أَكدادٌ أَي سِراعٌ. والكُدادُ: اسم فحل تنسب إِليه الحُمُر، يقال: بنات كُداد؛ وأَنشد:
وعَيْر لها من بَناتِ الكُدادِ،
يُدَهْمِجُ بالوَطْبِ والمِزْوَدِ

### Türkçe

**الكَدُّ**: işte ve rızık talebinde şiddet; bir şeyi denemede ısrar; ve parmakla işaret; denir: o **يَكُدُّ** **كَدًّا**; ve okudu
**الكميت**:
غَنِيتُ فلم أَرْدُدْكُمُ عِنَد بُغْيَةٍ،
وحُجْتُ فلم أَكْدُدْكُمُ بالأَصابعِ
Ve meselde: **بِجَدِّكَ لا بِكَدِّكَ** yani ancak işleri, sana **الجَدِّ**den rızıklandırılan şeyle idrak edersin; **الكَدِّ**den yaptığın şeyle değil. Ve onu **كَدَّهُ** **يَكُدُّه** **كَدًّا**; ve **اكْتَدَّهُ** ve **اسْتَكَدَّه**: ondan **الكَدَّ**ı talep etti. Ve dilini sözle, kalbini fikirle **كَدَّ**; ve o, geçen şeyin benzeridir.

Ve **الكَدِيدُ**: yerden kalın olan şeydir. Ve **أَبو عبيد** dedi: yerden **الكَدِيدُ**, vadilerin yaratılışı gibi yahut onlardan daha geniş yaratılmış geniş karın (çukur)dur.

Ve **الكِدَّةُ**: kalın yer; çünkü onda yürüyeni **تَكُدُّ** eder. Ve **خالد بن عبد العُزّى** hadîsinde: eliyle **الكِدَّةَ**yı kazıdı da su fışkırdı; o, bundan kalın yerdir. Ve **الكَدِيدُ**: kalın yer. Ve **الكَدِيدُ**: toynaklarla **المَكْدُودة** edilmiş yer.

Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü şey. **عائشة** hadîsinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, elbisesinden onu **أَكُدُّه** ederdim; yani meniyi.

**الكَدُّ**: sürtme; ve **الكَدِيدُ**: ayaklarla çiğnenmiş, dövülmüş ince toprak; **امرو القيس** dedi:
مِسَحّ إِذا ما السَّابحاتُ على الوَنَى،
أَثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُرَكَّلِ
**المِسَحّ**: çok koşan. Ve **الوَنَى**: gevşeklik. Ve **المُرَكَّلُ**: toynakların iz bıraktığı şey. Ve **إِسلام عمر** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, iki saf içinde çıkardık; onun için, unun **كَدِيدِ**i gibi bir **كَدِيدٌ** vardı; ve **الكَدِيدُ**: yumuşak toprak; çiğnenince tozu yükselir; onların bir cemaat içinde olduklarını ve yürüyüşlerinden tozun yükselmekte olduğunu istedi. Ve **كَدِيدٌ**: mef‘ûl mânasında fa‘îl. Ve **الطحينُ**: öğütülmüş, dövülmüş olan. Ve adam **كَدَّدَ** ettiğinde: **الكَدِيدَ**i, ki o tuzdan iri kırıntıdır, bir kısmını bir kısmı üzerine attı. Ve **الكَدِيدُ**: iri kırıntı tuzun, bir kısmı bir kısmı üzerine dökülünce çıkan sesidir. Ve **الكَدِيدُ**: **الحَلْبَة** toprağı; ve onun üzerine **كَدْكَدَ** etti, yani onun üzerinde koştu. Ve biniti ve insanı ve başkalarını **يَكُدُّه** **كَدًّا**: onu yordu. Ve mağlup, yenilmiş **مَكْدُود** adam; **الأَزهري** dedi: bir bedevîyi, kölesine şöyle derken işittim: seni **كَدَّ الدَّبِرِ** gibi mutlaka **لأَكُدَّنَّك**; onun istediği: ona, kendisine yüklediği yorucu işte, onu yoran bir ısrarla ısrar eder; tıpkı **الدَّبِرَ** üzerine yüklenilip binilince deveyi yorduğu gibi. Ve hadîste: sorular, adamın onunla yüzünü **يَكُدُّ** ettiği bir **كَدٌّ**dur; **الكَدُّ**: yorma. Denir: işinde **كَدَّ يَكُدّ** ettiğinde: acele etti ve yoruldu; ve yüz ile onun suyunu ve parlaklığını istedi; ve ondan **جُلَيْبِيب** hadîsi: onların yaşayışını **كَدًّا** kılma. Ve hadîste: senin **كَدِّ**inden de babanın **كَدِّ**inden de değildir; yani senin çalışman ve yorgunluğunla حاصل olmuş değildir.

Ve şeyi **كَدَّ** **يَكُدُّه** ve **اكتَدَّه**: onu eliyle çekip çıkardı; bu, katıda ve sıvıda olur; **ثعلب** okudu:
أَمُصُّ ثِمادِي، والمياهُ كثيرة،
أُحاوِلُ منها حَفْرَها واكتِدادَها
Der ki: azla razı olurum ve onunla kanaat ederim.

Ve **الكَدَدَةُ** ve **الكُدادة**: ondan kepçeyle aldıktan sonra tencerenin altına yapışan şey. **الأَصمعي** dedi: **الكُدادة** tencerenin altında kalan şeydir. **الأَزهري** dedi: pişmiş yemek **البُرْمه**nin altına yapışınca, parmaklarla **فَكُدَّ** edilirse, o **الكُدادة**dır. **الجوهري**: **الكُدادة** (ötre ile), kaymak ve tencerenin altında et suyundan kalan şeydir. Ve **الكُدادة**: sadeyağın tortusu. Ve ottan **كُدادة** kaldı; o, az şeydir. Ve **كُدادُ الصِّلِّيان**: onun kabuğu döküntüsüdür; o, inceliktir; görününce yenir ve tamam oluncaya kadar bırakılmaz.

Ve **الكَدِيدُ**: Hicaz’da bir yerdir. Ve **كَدُودٌ** kuyu: suyu ancak güçlükle elde edilirse.

**أَبو عمرو**: **الكُدَّدُ**, Allah yolunda mücâhede edenlerdir.

Ve adam gülmede **كَدْكَدَ** etti ve **كَتْكَتَ** ve **كَرْكَرَ** ve **طَخْطَخَ** ve **طَهَطَه**; bunların hepsi, gülmesinde aşırıya gittiğinde. Ve **الكَدْكَدَة**: gülmenin şiddeti; ve okudu:
ولا شَدِيدٍ ضِحْكُها كَدْكادِ،
حَدَادِ دُونَ شِرِّها حَدادِ
Ve **الكَدْكَدَةُ**: kılıcı parlatınca, cilâcının **المِدْوَسَ**ı kılıca vurmasıdır. Ve adam **أَكَدَّ** etti ve **اكْتَدَّ** ettiğinde: tuttu. Ve **ا لنوادر**’de: beni **كَدَّني** ve beni **كَدْكَدَني** ve beni **تَكَدَّدَني** ve beni **تَكَرَّدَني**; yani beni şiddetli bir kovmayla kovdu. Ve **الكَدْكَدَةُ**: sert bir şey üzerine bir şey vurulmasının sesini taklit. Ve **الكَدْكَدَة**: yavaş koşu. Ve **الأَصمعي** rivayet etti: **أَكدادٌ** kavim; yani hızlılar. Ve **الكُدادُ**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir aygırın adıdır; denir: **بنات كُداد**; ve okudu:
وعَيْر لها من بَناتِ الكُدادِ،
يُدَهْمِجُ بالوَطْبِ والمِزْوَدِ
