# كدس (ك-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والدال معهما
ك س د، ك د س، د ك س، س د ك، د س ك مستعملات كسد: الكَسادُ خلاف النَّفاق. وسوق كاسدة. وتكسَّد الشيء: صار كاسداً. ويقال: كَسَد مَكْسَداً، ومَكْسَد: مصدر مثل مطمع.
كدس: الكُدْسُ من الطعام ومن الدراهم: ما يجمع. يقال: كُدْسٌ مُكَدَّسٌ.
والتَّكَدُّس: مشي للخيل كمشي الوعول، كأنه يتكبب إذا مشى، قال:
وخيل تكَدَّسُ مشي الوعو		ل نازلت بالسيف أبطالها
والكادِسُ: القعيد من الظباء، الذي يجيء من خلف. يتشاءم به.
دكس: الدَّوْكَس: اسم للأسد.
والدِّيكْساءُ: قطعة عظيمة من الغنم والنعم.
سدك: السَّدِك:ُ المولع بالشيء، في لغة طيئ، قال:
وودعت القداح وقد أراني		بها سَدِكاً وإن كانت حراما
ورجل سَدِكٌ: خفيف العمل بيده. وإنه سَدِكٌ بالرمح، أي: رفيق به سريع.
دسك: الدِّيَسْكاءُ لغة في الدِّيكْساء.
والدَّوْسَكُ لغة في الدَّوْكَس.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte

**ك س د**، **ك د س**، **د ك س**، **س د ك**، **د س ك** kullanımdadır. **كسد**: **الكَسادُ** **النَّفاق**’ın zıddıdır. Ve **سوق** **كاسدة**. Ve **تكسَّد** **الشيء**: **كاسداً** oldu. Ve denilir: **كَسَد** **مَكْسَداً**، ve **مَكْسَد**: **مصدر**; **مطمع** gibi.

**كدس**: **الكُدْسُ** yiyecekten ve dirhemlerden: toplanan şey. Denilir: **كُدْسٌ** **مُكَدَّسٌ**.

Ve **التَّكَدُّس**: atlar için bir yürüyüştür; dağ keçilerinin yürüyüşü gibi; sanki yürüdüğünde yuvarlanır gibi. Dedi ki:
وخيل تكَدَّسُ مشي الوعو		ل نازلت بالسيف أبطالها

Ve **الكادِسُ**: ceylanlardan oturan; arkadan gelen. Onunla uğursuzluk sayılır.

**دكس**: **الدَّوْكَس**: aslan için bir addır.
Ve **الدِّيكْساءُ**: koyun ve davarlardan büyük bir parçadır.

**سدك**: **السَّدِك**: şeye düşkün olan; **طيئ** dilinde. Dedi ki:
وودعت القداح وقد أراني		بها سَدِكاً وإن كانت حراما

Ve bir adam **سَدِكٌ**: eliyle iş yapmada hafiftir. Ve o **سَدِكٌ** mızrakla; yani: onunla yumuşak huylu, hızlı.

**دسك**: **الدِّيَسْكاءُ** **الدِّيكْساء** hakkında bir dildir.
Ve **الدَّوْسَكُ** **الدَّوْكَس** hakkında bir dildir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَدْسُ: إسراعُ المُثْقَلِ في السَير. وقد كَدَسَت الخيل. وتَكَدَّسَ الفرس، إذا مشى كأنه مًثْقَلٌ. والكُدْسُ بالضم: واحد أكداسِ الطعام. والكُداسُ: عُطاسُ البهائم. وقد كَدَسَتْ أي عَطَست. والكادِسُ: ما يُتَطَيَّرُ به من الفال والعطاس ونحو ذلك. ومنه قيل للظبي وغيره إذا نزل من الجبل: كادِسٌ، يُتَشاءَمُ به كما يتشاءم بالبارح.

##### Türkçe

**الكَدْسُ**: Yürüyüşte yüklenmiş olanın süratlenmesi. Ve atlar **كَدَسَت**. Ve at **تَكَدَّسَ**, eğer yürüdü ise sanki yüklenmiş gibi.

**الكُدْسُ** (ötre ile): Yiyeceğin yığınlarının (**أكداسِ الطعام**) bir tanesi.

**الكُداسُ**: Dört ayaklı hayvanların aksırması. Ve **كَدَسَتْ**, yani aksırdı.

**الكادِسُ**: Uğursuz sayılan şeylerden; fal ve aksırma ve bunun benzeri ile uğursuzluk çıkarılan şey. Ondandır: ceylana ve başkasına, dağdan indiği zaman, **كادِسٌ** denilmiştir; **البارح** ile uğursuzluk çıkarıldığı gibi onunla da uğursuzluk çıkarılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س د
كسد ، كدس ، سدك ، دكس : مستعملة .
كسد : قال الليث : الكَسَادُ : خِلافُ النَّفاقِ ونقيضُهُ ، والفعلُ : يكْسُدُ . وسوقٌ كاسدةٌ : بائرةٌ .
كدس : قال الليث : الكُدْسُ : جماعةُ طعامٍ وكذلك ما يجمعُ من دراهمَ ونحوه ، يقال : كُدْسٌ مكَدَّسٌ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الكَدْسُ : إسراعُ الإبلِ في سيرِها ، وقد كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً .
وقال شمر ، قال ابن الأعرابي : كَدْسُ الخيل : ركوبُ بعضها بعضاً ، والتكدُّسُ : السرعةُ في المشي أيضاً .
وقال عَبِيد أو مُهَلْهِل :
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ
ويقالُ : التّكَدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ مَنكِبَيه ويَنصَبَّ إلى ما بين يديه إذا مَشَى .
وقال أبو عبيد : التَّكدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ
مَنكِبَيه وكأنّه يَركب رأسَه ، وكذلك الوُعولُ إذا مَشت .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) أنه قال : الكَوادسُ : ما تُطُيِّرَ منه مِثل الفأْل والعُطاس ونحوِه . يقال منه : كَدَس يَكدِس .
وقال أبو ذؤيب :
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس
وقال الليث : الكادِسُ : القَعِيدُ مِن الظِّبَاء الذي يُتَشاءَمُ به ، وهو الجائي مِن خَلْفُ .
وقال النَّضْر : أَكداسُ الرّمل واحدها كُدْسٌ وهو المتراكِبُ الكثير الذي لا يُزايلُ بعضه بعضاً .
قال ابن السكيت في قول المتلمس :
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
قال : يقال : جاء فلان يتكدس ، وهي مشية من مشية الغلاظ القصار .
قال ، يقال : أخذه فكدَس به الأرض .
سدك : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) سَدِكَ به سَدَكاً ، ولَكِيَ بهِ لَكىً إِذا لزمَهُ .
وقال الليث : رَجُلٌ سَدِكٌ : خفيفُ العملِ بيديهِ .
يقال : إِنه لَسَدِكٌ بالرُّمْحِ أَي رَفيقٌ به سَريعٌ ، وسَمِعتُ أَعْرَابيّاً يَقولُ : سَدَّكَ فلانٌ جِلالَ التَّمْرِ تَسْدِيكاً إذا نَضَدَ بعضها فوق بعضٍ فهي مُسَدَّكةٌ .
دكس : الليث : الدَّوْكَسُ من أَسماءِ الأسَدِ . وهو الدَّوسَكُ لُغةٌ فيه .
( قلت ) : لم أَسمع الدَّوكَسَ ، ولا الدَّوْسَكَ في أَسماءِ الأسَدِ والعربُ تقول : نَعَمٌ دَوْكَسٌ ، وَشَاءٌ دَوكَسٌ : كثيرةٌ . وأنشد بعضهم :
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ
وقال الليث : الدِّيَكْساءُ : قطعةٌ عظيمةٌ من النَّعَمِ والغَنَمِ .
ويقال : نَمٌ دِيَكْساءُ ، قال : ودَكَسْت الشيءَ إِذا حَشَوْتَهُ .
شمر عن ابن الأعرابي : نَعمٌ دَوْكَسٌ ودَيْكَسٌ أَيْ كثيرٌ . ودَيْكَسَ الرجلُ في بيته إذا كان لا يَبرزُ لحاجة القوم ، يَكْمُنُ فيه .

##### Türkçe

ك س د
**كسد** , **كدس** , **سدك** , **دكس** : kullanımdadır.

**كسد** : Leys dedi: **الكَسَادُ**: **النَّفاقِ**ın zıddı ve onun nakîzidir; fiil: **يكْسُدُ**. Ve **سوقٌ كاسدةٌ**: durgun (kesat), sürümsüzdür.

**كدس** : Leys dedi: **الكُدْسُ**: yiyecek topluluğudur; yine dirhemlerden ve benzerinden toplanan şeydir; denilir: **كُدْسٌ مكَدَّسٌ**.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): **الكَدْسُ**: develerin yürüyüşlerinde süratlenmesidir; ve (denilir) **كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً**.

Şemmer dedi, İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَدْسُ الخيل**: bazısının bazısına binmesidir; ve **التكدُّسُ**: yürüyüşte de sürattir.

Ubeyd yahut Mühelhil dedi:
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ

Ve denilir: **التّكَدُّس**: yürüdüğü zaman iki omzunu hareket ettirmesi ve önündekine doğru atılmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّكدُّس**: iki omzunu hareket ettirmesidir; sanki başına biner; ve yine dağ keçileri yürüdüğü zaman (böyledir).

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den ) onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **الكَوادسُ**: ondan fal, aksırma ve benzeri gibi uçurulan (uğursuz sayılan) şeylerdir. Ondan denilir: **كَدَس يَكدِس**.

Ebû Züeyb dedi:
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس

Leys dedi: **الكادِسُ**: uğursuz sayılan ceylanlardan oturan (geri kalan)dır; o, arkadan gelendir.

Nadr dedi: **أَكداسُ الرّمل**; onun teki **كُدْسٌ**dur; o, birbirinden ayrılmayan, üst üste yığılmış çok olandır.

İbnü’s-Sikkît, Mütelemmis’in sözü hakkında dedi:
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
Dedi: denilir: falan **يتكدس** olarak geldi; bu, kalın kısa boyluların yürüyüşlerinden bir yürüyüştür.

Dedi: denilir: onu aldı da onunla yere **كدَس** etti.

**سدك** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): onunla **سَدِكَ** etti, **سَدَكاً**; ve onunla **لَكِيَ** etti, **لَكىً**; ona yapışıp kaldığı zaman.

Leys dedi: **رَجُلٌ سَدِكٌ**: iki eliyle işte hafiftir.

Denilir: o, mızrakla elbette **لَسَدِكٌ**dur; yani onunla yumuşak huylu, süratlidir. Ve bir bedevîyi şöyle derken işittim: falan, hurma çuvallarını **سَدَّكَ** etti, **تَسْدِيكاً**; bazısını bazısının üstüne dizdiği zaman; artık o **مُسَدَّكةٌ**dir.

**دكس** : Leys: **الدَّوْكَسُ** aslanın adlarındandır. Ve o, onda bir dil olarak **الدَّوسَكُ**tur.

( Dedim ): **الدَّوكَسَ**ı da, **الدَّوْسَكَ**ı da aslanın adları içinde işitmedim; Araplar der ki: **نَعَمٌ دَوْكَسٌ** ve **وَشَاءٌ دَوكَسٌ**: çoktur. Ve bazısı şu beyti okudu:
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ

Leys dedi: **الدِّيَكْساءُ**: davar ve koyundan büyük bir parçadır.

Ve denilir: **نَمٌ دِيَكْساءُ**. Dedi: ve şeyi **دَكَسْت**; onu doldurduğun zaman.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **نَعمٌ دَوْكَسٌ** ve **دَيْكَسٌ**; yani çoktur. Ve adam evinde **دَيْكَسَ** etti; kavmin ihtiyacı için dışarı çıkmadığı zaman, onun içinde gizlenir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والدال وما يثلثهما)
(كدر)  الكاف والدال والراء أصلٌ يدلُّ على خلاف الصَّفو، والآخَر يدلُّ على حركة.
فالأول الكَدَر: خلاف الصَّفْو، يقال كَدِر الماءُ وكَدُر. ويقولون: "خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر". ويُستعار هذا فيقال: كَدِر عيشه. والكُدْرِيُّ: القَطا؛ لأنَّه نُسِب إلى معظم القطا، وهي كُدْر. وهذا من الأوّل، لأنَّ في ذلك اللَّون كُدرة. ومنه الكُدَيْرَاء: لبنٌ حليب يُنقَع فيه تمرٌ. وبناتُ أكدَرَ: حُمُر وحشٍ نسبَت إلى فحل، ولعلَّ ذلك اللَّون أكدر.
وأمَّا الأصل الآخر فيقال: انكدَرَ، إذا أسْرَع، قال الله تعالى: ﴿وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ﴾ [التكوير 2].
(كدس)  الكاف والدال والسين ثلاثُ كلماتٍ لا يشبه بعضها بعضاً. فالأولى: كُدْس الطَّعام. والثانية التكَدُّس، وهو مَشيُ الفَرَس كأنَّه مُثقَل. قال:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])والثالثة: الكوادس: ما تَطيَّرُ منه، كالفأل والعُطاسِ ونحوِه. قال:
* ولم تحبِسك عَنِّي الكوادِسُ([2]) *
(كدش)  الكاف والدال والشين ليس بناءً يشبه* كلام العرب، لعلّه أن يكون شيئاً يقارب الإبدال. يقال كَدَس وخَدَش بمعنىً. وكَدَشَ وكَدَح أي كَسَبَ. وكَدَش الشّيءَ بأسنانه: قطعه. وكلُّ هذا شيء واحدٌ في الضَّعف.
(كدع)  الكاف والدال والعين ليس بشيءٍ، غير أنَّ ابن دريد ذكر أن الكَدْع: الدَّفْع الشَّديد([3]).
(كدم)  الكاف والدال والميم أصلٌ صحيح فيه كلمةٌ واحدة. يقال كَدَمَ، إذا عَضَّ بأدنَى فيه، كما يَكدِم الحمار. ويقال أيضاً إنّ الكَدَمة: الحَرَكة. قال:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
(كدن)  الكاف والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على توطئةٍ في شيءٍ متجمِّع. من ذلك الكُدُون: شيءٌ توطِّئ به المرأة لنفسها في الهوْدَج. ثم يقال امرأةٌ كَدِنةٌ: ذاتُ لحمٍ كثير. وبعير ذو كُدْنةٍ، إذا عظُمَ سَنامُه. واشتقاق الكَوْدَن([5])من هذا، لأنَّه يكون ذا لحمٍ وغِلَظ جِسم. يقولون: ما أبْيَنَ الكَدَانة فيه، أي الهُجْنة. والكَدَنُ: ما يبقى في أسفل الماء من الطِّين المتلجِّن. وهو من هذا القياس. فأمَّا الكِدْيَوْن فيقال إنّه دُقاق التُّراب والسِّرجينِ يُجمعانِ ويُجلَى به الدُّروع. قال النابغة:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])(كده)  الكاف والدال والهاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: الكَدْه: الصَّكُّ بالحجَر. يقال: كَدَهَ يَكْدَهُ. وسقَطَ الشَّيءُ فتكَدَّه، أي انكسر([7]).
(كدي)  الكاف والدال والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على صلابةٍ في شيء، ثم يقاس عليه. فالكُدْيَةُ: صَلابةٌ تكون في الأرض، يقال: حَفَر فأكْدَى، إذا وَصَلَ إلى الكُدْية. ثم يقال للرجُل إذا أعطَى يسيراً ثم قَطَع: أكْدَى، شُبِّه بالحافر يَحفِر فيُكدِي فيُمسِك عن الحَفْر. قال الله تعالى: ﴿أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى([8])﴾ [النجم 34]. والكُداية، هي الكُدْية. ويقال: أرض كادية، أي بطيئة، وهو من هذا. وربَّما همز هذا فيكون من الباب الذي يُهمز وليس أصله الهمز. زعم الخليل أنَّه يقال: أصابت زروعَهم كادئة، وهو البرد. وأصاب الزَّرع بردٌ وكَدَّأه، أي رَدَّه في الأرض. وقال الفَراء: كَدِي الكلبُ([9]) كَدىً، إذا شَرِب اللبن ففسَد جوفُه. ويقال أكديتهُ أكدِيه إكداءً، إذا رددته عن الشَّيء، والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. وكَدَاء: مكان، ولعلّه أن يكون من الكُدْية.
(كدب)  الكاف والدال والباء، يقال فيه كلمة. قالوا: إنَّ الكَدِبَ: الدّم الطريّ. وروي أنَّ بعضهم قرأ: ﴿وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ([10])﴾ [يوسف 18].
(كدح)  الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
--------------ـــ
([1]) البيت لمهلهل، كما في اللسان (ظهر، كدس) أو عبيد بن الأبرص، كما في تهذيب الألفاظ 279 واللسان (كدس). وأنشده في الحيوان (4: 353/ 6: 300).
([2]) قطعة من بيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 160) واللسان (كدس) وهو بتمامه:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
 ([3]) الجمهرة (2: 280).
([4]) في الأصل: "بعد العتمة"، صوابه في المجمل واللسان (كدم).
([5]) الكودن: البرذون الهجين، وقيل البغل.
([6]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). وقد سبق في (كر).
([7]) في المجمل: "تكسر".
([8]) التلاوة: "وأعطى قليلاً" والاستشهاد بترك مثل الواو والفاء جائز، له نظير في رسالة الشافعي (الفقرة 643، 974، 975) والحيوان (4: 57، 276).
([9]) في المجمل واللسان والقاموس: "الفصيل" بدل "الكلب". وفي اللسان أيضاً: "كدي الكلب كدى، إذا نشب العظم في حلقه".
([10]) هذه قراءة عائشة والحسن. وقراءة الجمهور بالذال المعجمة. وقرأ زيد بن علي: "كذباً" بالذال المعجمة والنصب. تفسير أبي حيان (5، 289).

ـ

##### Türkçe

(كaf ve **الدال** babı ve ikisini üçleyen şey)
(**كدر**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: biri **الصَّفو**’nun zıddına delâlet eder, diğeri harekete delâlet eder.
Birincisi: **الكَدَر**: **الصَّفْو**’nun zıddı; denir: su **كَدِر** oldu ve **كَدُر**. Ve derler: “**خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر**”. Bu ödünç alınır da denir: geçimi **كَدِر** oldu. Ve **الكُدْرِيُّ**: **القَطا**’dır; çünkü o, **القطا**’nın çoğuna nisbet edilmiştir; ve onlar **كُدْر**’dür. Bu birincidendir; çünkü o renkte **كُدرة** vardır. Ondandır: **الكُدَيْرَاء**: içine hurma ıslatılan sağılmış süt. Ve **بناتُ أكدَرَ**: bir aygıra nisbet edilmiş yaban eşekleri; belki o renk daha **أكدر**’dir.
İkinci asla gelince: denir: **انكدَرَ**; süratlendiği zaman. Allah تعالى buyurdu: ﴿**وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ**﴾ [التكوير 2].

(**كدس**)  **الكاف** ve **الدال** ve **السين** üç kelimedir; bazısı bazısına benzemez. Birincisi: **كُدْس** **الطَّعام**. İkincisi: **التكَدُّس**; o, atın yürüyüşüdür; sanki ağırlaştırılmış gibidir. Dedi:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])والثالثة: **الكوادس**: ondan uğursuz sayılan şeyler; **الفأل** ve **العُطاسِ** ve benzeri gibi. Dedi:
* ولم تحبِسك عَنِّي **الكوادِسُ**([2]) *

(**كدش**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الشين** Arapların sözüne benzeyen bir yapı değildir; belki de ibdâle yaklaşan bir şey olur. Denir: **كَدَس** ve **خَدَش** bir mânâ ile. Ve **كَدَشَ** ve **كَدَح** yani kazandı. Ve **كَدَش** şeyi dişleriyle: onu kesti. Bütün bu, zayıflıkta tek bir şeydir.

(**كدع**)  **الكاف** ve **الدال** ve **العين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd zikretti ki **الكَدْع**: şiddetli itmedir([3]).

(**كدم**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الميم** sahih bir asıldır; onda tek kelime vardır. Denir: **كَدَمَ**; ağzındaki en altla ısırdığı zaman; eşeğin **يَكدِم** etmesi gibi. Ve ayrıca denir ki **الكَدَمة**: harekettir. Dedi:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ

(**كدن**)  **الكاف** ve **الدال** ve **النون** sahih bir asıldır; toplanmış bir şeyde bir döşemeye delâlet eder. Ondandır **الكُدُون**: kadının kendisi için **الهوْدَج**’de döşediği bir şey. Sonra denir: **امرأةٌ كَدِنةٌ**: çok etli olan. Ve **بعير ذو كُدْنةٍ**; hörgücü büyüdüğü zaman. Ve **الكَوْدَن**([5])’in iştikakı bundandır; çünkü o, etli ve beden kalınlığı olan olur. Derler: onda **الكَدَانة** ne kadar da açık; yani **الهُجْنة**. Ve **الكَدَنُ**: suyun dibinde kalan, pelteleşmiş çamur. O da bu kıyastandır. **الكِدْيَوْن**’a gelince, denir ki o, ince toprak ve gübrenin kırıntılarıdır; ikisi toplanır ve onunla zırhlar parlatılır. Nâbiga dedi:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])(**كده**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الهاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الكَدْه**: taşla vurmadır. Denir: **كَدَهَ يَكْدَهُ**. Ve şey düştü de **فتكَدَّه**; yani kırıldı([7]).

(**كدي**)  **الكاف** ve **الدال** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde katılığa delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. **الكُدْيَةُ**: yerde bulunan bir katılıktır; denir: kazdı da **فأكْدَى**; **الكُدْية**’ye ulaştığı zaman. Sonra erkeğe, az verip sonra kestiği zaman, denir: **أكْدَى**; kazana benzetildi: kazıp da **يُكدِي** eder de kazmaktan el çeker. Allah تعالى buyurdu: ﴿**أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى**([8])﴾ [النجم 34]. Ve **الكُداية**: o, **الكُدْية**’dir. Ve denir: **أرض كادية**; yani yavaş; bu da bundandır. Ve bazen bu hemzelenir; böylece hemzelenen, aslında hemze olmayan babdan olur. Halîl iddia etti ki denir: onların ekinlerine **كادئة** isabet etti; o, soğuktur. Ve ekine soğuk isabet etti ve onu **كَدَّأه**; yani onu yere geri çevirdi. Ferrâ dedi: **كَدِي الكلبُ**([9]) **كَدىً**; süt içtiği zaman da karnı bozulduğu vakit. Ve denir: onu **أكديتهُ أكدِيه إكداءً**; onu bir şeyden geri çevirdiğin zaman; zikrettiğimizin tamamında kıyas birdir. Ve **كَدَاء**: bir yerdir; belki de **الكُدْية**’dendir.

(**كدب**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الباء**; onda bir kelime söylenir. Dediler ki **الكَدِبَ**: taze kandır. Rivayet olundu ki bazısı okudu: ﴿**وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ**([10])﴾ [يوسف 18].

(**كدح**)  **الكاف** ve **الدال** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir şeyde tesire delâlet eder. Denir: onu **كَدَحه** ve **كدّحه**; onu çizdiği zaman. Ve **حمار مُكَدَّح**: dişi eşekler onu ısırmış. Bu kıyastandır: **كدَح** kazandığı zaman; **يكدَح كَدْحاً**; o hâlde o **كادح**tır. Allah عزّ وعلا buyurdu: ﴿**إنَّكَ كَادِحٌ**﴾ [الانشقاق 6]; yani kazanan.

--------------ـــ
([1]) Beyit Mühelhil’indir; lisân’da (ظهر، كدس)da olduğu üzere; yahut Ubeyd b. el-Ebras’tır; Tehzîbü’l-elfâz 279 ve lisân (كدس)’da olduğu üzere. Hayevân’da (4: 353/ 6: 300) onu inşâd etti.
([2]) Ebû Züeyb’in bir beytinden parçadır; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (1: 160) ve lisân (كدس)’da; ve tamamı şudur:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
 ([3]) el-Cemhere (2: 280).
([4]) Asılda: “بعد العتمة”; doğrusu el-Mücmel ve lisân (كدم)’dadır.
([5]) **الكودن**: melez binek atı; ve denildi: katır.
([6]) Dîvânü’n-Nâbiga 64 ve lisân (كدن، كرر، أضا). (كر)’da daha önce geçti.
([7]) el-Mücmel’de: “تكسر”.
([8]) Tilâvet: “وأعطى قليلاً”; ve **الواو** ve **الفاء** gibi şeyi terk ile istişhâd câizdir; onun benzeri Şâfiî’nin risâlesinde (fıkra 643، 974، 975) ve Hayevân’da (4: 57، 276) vardır.
([9]) el-Mücmel ve lisân ve kâmûs’ta: “الفصيل” “الكلب” yerine. Ve lisân’da ayrıca: “**كدي الكلب كدى**; kemik boğazına takıldığı zaman”.
([10]) Bu, Âişe ve Hasan’ın kıraatidir. Ve cumhurun kıraati **الذال** mu‘ceme iledir. Zeyd b. Ali okudu: “كذباً” **بالذال المعجمة** ve nasb ile. Ebû Hayyân tefsiri (5، 289).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك د س
له كدس من الطعام وأكداس‏.‏
وقال المتلمس‏:‏ لم تدر بصرى بما آليت من قسم ولا دمشق إذا ديس الكداديس أراد الأكداس وهو اسم جمع وكدس الطعام فتكدّس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عنده من الدراهم والثياب كدسٌ مكدّس وأكداس مكدّسة‏.‏
ومررت بأكداس من التراب‏.‏
وتكردست الخيل وتكدّست‏:‏ اجتمعت وركب بعضها بعضاً في سيرها‏.‏
قالت الخنساء‏:‏ وخيل تكدّس مشي الوعو - ل نازلت بالسيف أبطالها وجاءت الخيل كراديس‏:‏ كردوساً بعد كردوس وهو الجمع العظيم‏.‏
وكردس القائد الخيل‏.‏
ورجل ضخم الكراديس وهي رءوس المنكبين والركبتني والوركين والقطع العظام من اللحم‏.‏
قال‏:‏ وفيما كتب إليّ الأمير الشريف أدام الله مجده‏:‏ تقيك شذا الردى منّا نفوس تكدّس دون مغضبة الوليّ وحبسته الكوادس‏:‏ الطّير من العطاس والسعال ونحوه لأنها تكدس عندهم أي تصرع بشرمها‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ فلو أنني كنت السليم لعدتني سريعاً ولم تحسبك عنّي الكوادس

##### Türkçe

ك د س
Onun için yiyecekten bir **كدس** ve **أكداس** vardır.‏
**المتلمس** dedi ki: Busrâ, yemin(ler)den üzerine aldığım şeyi bilmedi; ne de Dımaşk, **الكداديس** çiğnendiği zaman. **الأكداس**’ı kastetti; o, cem‘ ismidir. Ve yiyeceği **كدس** etti; böylece yığıldı.‏
Mecazdan: Onun yanında dirhemlerden ve elbiselerden yığılmış bir **كدسٌ مكدّس** ve yığılmış **أكداس مكدّسة** vardır.‏
Ve topraktan **أكداس**’a uğradım.‏
Ve atlar **تكردست** ve **تكدّست**: toplandılar ve yürüyüşlerinde bazısı bazısının üzerine bindi.‏
**الخنساء** dedi: Ve (öyle) at(lar) ki **تكدّس**; **الوعو**’nun yürüyüşü - kılıçla onun yiğitleriyle çarpıştım. Ve atlar **كراديس** olarak geldi: **كردوساً** sonra **كردوس**; ve o, büyük topluluktur.‏
Ve kumandan atları **كردس** etti.‏
Ve (bir) adam, **الكراديس**’i iri (olan): ve o, omuz başları ve dizler ve kalçalar ve etten büyük parçalar(dır).‏
Dedi: Ve bana yazdığı şeyde şerif emir -Allah onun şanını daim kılsın-: Bizi(n) nefisler(imiz)den, velînin gazabının önünde yığılan(lar), ölümün kokusundan seni korur. Ve onu **الكوادس** hapsetti: hapşırma ve öksürük ve benzeri(n)den kuş(lar); çünkü onların yanında **تكدس** eder, yani onunla yere serer.‏
**أبو ذؤيب** dedi: Eğer ben **السليم** olsaydım, beni çabucak ziyaret ederdin; ve **الكوادس** seni benden alıkoymazdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكُدْس والكَدْس: العَرَمَة من الطعام والتمر والدراهم ونحو ذلك، والجمع أَكداس، وهو الكدِّيس، يمانية؛ قال:
لم تَدْر بُصْرى بما آلَيْت من قَسَم،
ولا دِمَشْقُ إِذا دِيسَ الكَداديسُ
وقد كَدَسَه. والكُدْس: جماعة طعام، وكذلك ما يجمع من دراهم ونحوه. يقال: كَدَسَ يَكْدِس. النضر: أَكْداس الرمل واحدها كُدْس، وهو المتراكب الكثير الذي لا يُزايل بعضه بعضاً. وفي حديث قتادة: كان أَصحاب الأَيْكة أَصحاب شجر مُتكادِس أَي ملتف مجتمع من تكدَّست الخيل إِذا ازدحمت وركب بعضها بعضاً. والكَدْس: الجمع؛ ومنه كُدْس الطعام. وكَدَسَتِ الإِبل والدَّوابّ تَكْدِس كَدْساً وتكدَّسَت: أَسرعت وركب بعضها بعضاً في سيرها. الفراء: الكَدس إِسراع الإِبل في سيْرها، والكَدْس: إِثقال المُسْرِع (* قوله
«الكدس اثقال المسرع إلخ» عبارة القاموس والصحاح: الكدس اسراع المثقل في السير.) في السير، وقد كَدَسَت الخيل. وتَكَدَّس الفرس إِذا مشى كأَنه مثقل؛ قال الشاعر:
إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَت أَكْداسا،
مِثل الكلاب، تَتَّقِي الهَراسا
والتَكَدُّس: أَن يحرِّك مَنْكِبَيْه وينصَبَّ إِلى ما بين يديه إِذا مَشَى وكأَنه يركب رأْسه، وكذلك الوُعُول إِذا مَشَت. وفي حديث السِّراط: ومنهم مَكْدُوس في النار أَي مَدْفُوع. وتكدَّس الإِنسان إِذا دُفع من ورائه فسقط، ويروى بالشين المعجمة، من الكَدْش وهو السَّوْق الشديد. والكَدْسُ: الطرد والجَرْح أَيضاً. والتَكَدُّس: مِشيَة من مِشى القِصار الغِلاظ. ابن الأَعرابي: كَدْس الخيل ركوب بعضها بعضاً، والتَكَدُّس: السرعة في المشي أَيضاً؛ قال عبيد أَو مهلهل:
وخَيْل تَكَدَّسُ بالدَّارعِين،
كمَشْيِ الوُعُول على الظاهِرَهْ
يقال منه: جاء فلان يَتَكَدَّسُ؛ وقال المُتَلَمِّس:
هَلُمُّوا إِليه، قد أُبيثَتْ زُرُوعُه،
وعادَتْ عليه المَنْجَنُونُ تَكَدَّسُ
والكُداس: عُطاس البهائم، وكَدَسَت أَي عَطَست؛ قال الراجز: الطَّير شَفْعٌ والمَطايا تَكْدِسُ،
إِني بأَنْ تَنْصُرَني لأُحسِسُ
يقول: هذه الإِبل تَعْطِسُ بنصرك إِياي، والطيرُ تمرُّ شَفْعاً، لأَنه يُتَطَيَّرُ بالوِتْرِ منها، وقوله أُحْسِسُ، أَي أُحسُّ، فأَظْهر التضعيف للضرورة كما قال الآخر:
تَشْكو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ
وكَدَسَ يَكْدِس كَدْساً: عَطَس، وقيل: الكُداس للضَّأْن مثل العُطاس للأنسان. وفي الحديث: إِذا بصَق أَحدكم في الصلاة فليبصُق عن يَساره أَو تحت رجْله، فإِن غَلَبَتْه كَدْسَة أَو سعلة ففي ثوبه؛ الكَدْسة: العَطْسة. والكَوادِس: ما يُتَطَيَّر منه مثلُ الفأْل والعُطاس ونحوه، والكادِس كذلك؛ ومنه قيل للظَّبي وغيره إِذا نَزَلَ من الجَبَل: كادِس، يُتَشاءَم به كما يُتَشاءَمُ بالبارِح. والكادِسُ: القَعيدُ من الظِّباء وهو الذي يَجيئُك من ورائك؛ قال أَبو ذؤيب:
فَلَوْ أَنَّني كنتُ السَّلِيم لَعُدْتَني
سَريعاً، ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكَوادِسُ
واحدُها كادِس. وكَدَسَ يَكْدِسُ كَدْساً: تطيَّر؛ ويقال: أَخذه فكَدَس به الأَرض. وفي الحديث: كان لا يُؤتَى بأَحَدٍ إِلاَّ كدس به الأَرض أَي صَرعه وأَلصَقَه بها.

##### Türkçe

**الكُدْس** ve **الكَدْس**: yiyecekten, hurmadan, dirhemlerden ve bunun benzeri şeylerden olan yığın; çoğulu **أَكداس**’tır; o, **الكدِّيس**’tir; Yemen lehçesidir; dedi ki:

لم تَدْر بُصْرى بما آلَيْت من قَسَم،
ولا دِمَشْقُ إِذا دِيسَ الكَداديسُ

Ve onu **كَدَسَه**. **الكُدْس**: bir yiyecek topluluğu; yine dirhemlerden ve benzerinden toplanan şey. Denir: **كَدَسَ يَكْدِس**. **النضر**: kumun **أَكْداس**’ı; onun teki **كُدْس**’tur; o, üst üste yığılmış çok olandır ki, bir kısmı bir kısmından ayrılmaz. **قتادة** hadîsinde: **الأَيْكة** ashabı, **مُتكادِس** ağaç ashabı idi; yani sarılmış, toplanmış; **تكدَّست الخيل**’den (atların) **إِذا ازدحمت وركب بعضها بعضاً** (sıkışıp birbirinin üstüne bindiği zaman). **الكَدْس**: toplama; ondan **كُدْس الطعام** (yiyecek yığını). Ve develer ve binek hayvanları **كَدْساً** ile **تَكْدِس** eder ve **تكدَّسَت**: yürüyüşlerinde hızlandılar ve bir kısmı bir kısmının üstüne bindi. **الفراء**: **الكَدس** develerin yürüyüşlerinde hızlanmasıdır; ve **الكَدْس**: yürüyüşte hızlananı ağırlaştırmaktır.
(* Onun sözü: “**الكدس اثقال المسرع إلخ**” **القاموس** ve **الصحاح**’ın ibaresidir: **الكدس اسراع المثقل في السير**.)
yürüyüşte; ve atlar **كَدَسَت**. Ve at **تَكَدَّس** eder: ağırlaşmış gibi yürüdüğü zaman; şair dedi ki:

إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَت أَكْداسا،
مِثل الكلاب، تَتَّقِي الهَراسا

Ve **التَكَدُّس**: yürüdüğü zaman iki omzunu hareket ettirmesi ve önündekine doğru eğilmesi ve sanki başına biniyormuş gibi olmasıdır; ve yine dağ keçileri yürüdüğü zaman. **السِّراط** hadîsinde: “Onlardan ateşte **مَكْدُوس** vardır” yani itilmiş. Ve insan **تكدَّس** eder: arkasından itildiği zaman düşer; ve **الشين المعجمة** ile rivayet olunur; **الكَدْش**’tan, o da şiddetli sürüştür. Ve **الكَدْسُ**: kovma ve yara da. Ve **التَكَدُّس**: kalın, kaba olanların yürüyüşlerinden bir yürüyüştür. **ابن الأَعرابي**: atların **كَدْس**’u, bir kısmının bir kısmının üstüne binmesidir; ve **التَكَدُّس**: yürüyüşte hızdır da; **عبيد** yahut **مهلهل** dedi ki:

وخَيْل تَكَدَّسُ بالدَّارعِين،
كمَشْيِ الوُعُول على الظاهِرَهْ

Ondan denir: falan geldi, **يَتَكَدَّسُ**. Ve **المُتَلَمِّس** dedi ki:

هَلُمُّوا إِليه، قد أُبيثَتْ زُرُوعُه،
وعادَتْ عليه المَنْجَنُونُ تَكَدَّسُ

Ve **الكُداس**: hayvanların hapşırması; ve **كَدَسَت** yani hapşırdı; **الراجز** dedi ki:

الطَّير شَفْعٌ والمَطايا تَكْدِسُ،
إِني بأَنْ تَنْصُرَني لأُحسِسُ

Der ki: bu develer, beni desteklemenle hapşırıyor; ve kuşlar çift olarak geçiyor; çünkü onlardan tek ile uğursuzluk sayılır. Ve onun sözü **أُحْسِسُ**: yani **أُحسُّ**; zaruret için şeddeli yapıyı açıkladı; nitekim başkası dedi ki:

تَشْكو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ

Ve **كَدَسَ يَكْدِس كَدْساً**: hapşırdı; ve denildi: **الكُداس** koyun için, insan için olan **العُطاس** gibidir. Hadîste: “Sizden biri namazda tükürdüğü zaman soluna yahut ayağının altına tükürsün; eğer ona bir **كَدْسَة** yahut öksürük galip gelirse elbisesine (olsun)”; **الكَدْسة**: hapşırmadır. Ve **الكَوادِس**: uğursuzluk sayılan şeylerdir; **الفأْل** ve **العُطاس** ve benzeri gibi; ve **الكادِس** de böyledir. Ondan dolayı ceylana ve başkasına, dağdan indiği zaman **كادِس** denildi; **البارِح** ile uğursuzluk sayıldığı gibi onunla da uğursuzluk sayılır. Ve **الكادِسُ**: ceylanlardan oturan (çöken) olandır; o, arkandan sana gelendir; **أَبو ذؤيب** dedi ki:

فَلَوْ أَنَّني كنتُ السَّلِيم لَعُدْتَني
سَريعاً، ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكَوادِسُ

Onun teki **كادِس**’tir. Ve **كَدَسَ يَكْدِسُ كَدْساً**: uğursuzluk saydı; ve denilir: onu aldı da onunla yere **كَدَس** etti. Hadîste: “Bir kimse getirilmezdi ki, ancak onunla yere **كدس** edilirdi” yani onu yere serdi ve ona yapıştırdı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك د س * * الكُدْسُ * بوزن القفل واحدا * أكْداسِ * الطعام

##### Türkçe

* ك د س * * **الكُدْسُ** * **القفل** vezninde, **الطعام**ın **أكْداسِ**’ından biri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكدس، كالضرب: إسراع المثقل في السير، أو هو إسراع المثقل فيه، ومآلهما واحد. وقد كدست الإبل كدسا، أي أسرعت في ثقل، وركب بعضها بعضا في سيرها، وقال الفراء: الكدس: إسراع الإبل في سيرها، وقد كدست الخيل، قال الشاعر:
  إنا إذا الخيل عدت أكداسا
  مثل الكلاب تتقي الهراسا والكدسة: عطسة البهائم، قال الراجز:
  الطير شفع والمطايا تكدس
  إني بأن تنصرني لأحسس

  وقيل: الكداس للضأن: مثل العطاس للإنسان، وقد تستعمل فينا، ومنه الحديث: إذا بصق أحدكم في الصلاة فليبصق عن يساره أو تحت رجله، فإن غلبته كدسة أو سعلة ففي ثوبه. وقد كدس يكدس كدسا وكداسا، إذا عطس. ويقال: أخذه فكدس به الأرض، أي صرعه وألصقه بها. والكادس: ما يتطير به من الفأل والعطاس وغيرهما، والجمع: الكدوس، ومنه قيل للظبي وغيره إذا نزل من الجبل: كادس، وقد كدس كدسا، إذا تطير. وقيل: الكادس: القعيد من الظباء، وهو الذي يجيء من خلفك، قاله الخليل، قال أبو ذؤيب:
  فلو أنني كنت السليم لعـدتـنـي                      سريعا ولم تحبسك عني الكوادس ويتشاءم به كما يتشاءم بالبارح، وقد كدس كدسا. والكدس، بالضم، وكرمان، الأخير نقله الصاغاني، عن ابن عباد: الحب المحصود المجموع، وهو العرمة من الطعام والتمر والدراهم، ونحو ذلك، وجمعه أكداس. وكدسه كدسا فتكدس. والكداس، كغراب ما كدس من الثلج. والكداسة، بهاء: ما يكدس بعضه فوق بعض. والكندس، عروق نبات داخله أصفر، وخارجه أسود، مقييء مسهل جلاء للبهق، وإذا سحق ونفخ في الأنف عطس، وأنار البصر الكليل، وأزال العشا، قال الصاغاني: وقد ذكره الجوهري في الشين المعجمة، وهو تصحيف لا ريب فيه، بدليل الإشتقاق. والتكدس: السرعة في المشي، عن ابن الأعرابي، وقد تكدس الفرس، إذا مشى كأنه مثقل، وقيل: التكدس:مشية من مشاء القصار الغلاظ، قال مهلهل:
  وخيل تكـدس بـالـدارعـين                      كمشي الوعول على الظاهره والتكدس: أن يحرك منكبيه وينصب ما بين ثدييه، هكذا في النسخ، وفي بعض: وينصب إلى ما بين يديه إذا مشى، وكأنه يركب رأسه، وكذلك الوعول إذا مشت، قاله ابن الأعرابي. ومما يستدرك عليه: قال النضر: أكداس الرمل: واحدها كدس، وهو المتراكب الكثير، لا يزايل بعضه بعضا. وفي حديث قتادة: كان أصحاب الأيكة أصحاب شجر متكادس أي ملتف مجتمع، هو من تكدست الخيل، إذا إزدحمت وركب بعضها بعضا. والكدس، بالفتح: الجمع، ومنه كدس الطعام. وكدس السائق والراكب الإبل، أي حركها، عن ابن القطاع. والمكدوس: المدفوع. وتكدس الإنسان، إذا دفع من ورائه فسقط. والكدس: الطرد والجرح، والشين لغة فيه. ويقال: عنده من دراهم وثياب كدس مكدس، وأكداس مكدسة وهو مجاز. ونخل متكادس: ملتف متراكب، هكذا يروى بالدال.

##### Türkçe

**الكدس**; **كالضرب**: yürüyüşte yüklenmiş olanın süratlenmesi; yahut o (yürüyüş) içinde yüklenmiş olanın süratlenmesidir; ikisinin varacağı yer birdir. Ve develer **كدست** **كدسا**; yani ağırlık içinde süratlendi ve yürüyüşünde bir kısmı bir kısmının üstüne bindi. Ve **الفراء** dedi: **الكدس**: develerin yürüyüşünde süratlenmesidir. Ve atlar **كدست**. Şair dedi:
  Biz, atlar **أكداسا** koştuğu vakit,
  köpekler gibi saldırgandan sakınırız.

Ve **الكدسة**: hayvanların aksırmasıdır. **الراجز** dedi:
  Kuşlar çifttir, binekler **تكدس** eder;
  beni yardım etmenle mutlaka hissederim.

Ve denildi: koyun için **الكداس**, insan için aksırma gibidir; ve bizde de kullanılır. Ondandır hadis: “Sizden biri namazda tükürürse soluna yahut ayağının altına tükürsün; eğer ona **كدسة** yahut öksürük galip gelirse, elbisesine (olsun).” Ve **كدس** **يكدس** **كدسا** ve **كداسا**, aksırdığı zaman. Ve denilir: onu aldı da onunla yere **كدس** etti; yani onu yere serdi ve ona yapıştırdı. Ve **الكادس**: uğursuz sayılan şeylerden, fal ve aksırma ve başkası gibi olan şeydir; çoğulu: **الكدوس**. Ondandır: ceylana ve başkasına, dağdan indiği vakit **كادس** denildi. Ve **كدس** **كدسا**, uğursuz saydığı zaman. Ve denildi: **الكادس**: ceylanlardan oturan (çöken)dir; o, arkandan gelendir; **الخليل** bunu söyledi. **أبو ذؤيب** dedi:
  Eğer ben selim olsaydım, beni mutlaka geri döndürürdün,
  çabucak; ve **الكوادس** beni senden alıkoymazdı.

Ve onunla, **البارح** ile uğursuz sayıldığı gibi uğursuz sayılır; ve **كدس** **كدسا**. Ve **الكدس** (ötre ile), ve **كرمان**; sonuncusunu **الصاغاني**, **ابن عباد**’dan nakletti: biçilmiş, toplanmış yığın; o, yiyecek ve hurma ve dirhemler ve bunun benzeri şeylerden olan yığındır; çoğulu **أكداس**’tır. Ve onu **كدسه** **كدسا** etti de **تكدس** etti. Ve **الكداس** ( **كغراب** ): kardan **كدس** edilen şey. Ve **الكداسة** (هاء ile): bir kısmı bir kısmının üstüne **يكدس** edilen şey. Ve **الكندس**: bir bitkinin damarlarıdır; içi sarı, dışı siyah; kusturucu, ishal ettirici, **البهق** için cilâdır; ve ezilip buruna üflendiği vakit aksırttı; ve zayıf görmeyi aydınlattı; ve **العشا**’yı giderdi. **الصاغاني** dedi: **الجوهري** onu **الشين** **المعجمة**’da zikretmiştir; o, şüphesiz bir tashiftir; اشتقاق deliliyle. Ve **التكدس**: yürüyüşte sürattir; **ابن الأعرابي**’den. Ve at **تكدس** etti; sanki yüklenmiş gibi yürüdüğü zaman. Ve denildi: **التكدس**: kalın (iri) çulhacı yürüyenlerinden bir yürüyüştür. **مهلهل** dedi:
  Ve zırhlılarla **تكـدس** eden atlar;
  yaban keçilerinin düz yer üzerindeki yürüyüşü gibi.

Ve **التكدس**: iki omzunu hareket ettirmesi ve iki memesinin arasını dikmesi (yükseltmesi)dir; nüshalarda böyledir. Ve bazısında: yürüdüğü vakit iki elinin arasına doğru diker; ve sanki başını biner; ve yaban keçileri de yürüdüğü vakit böyledir; **ابن الأعرابي** bunu söyledi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **النضر** dedi: kumun **أكداس**’ı; bir tanesi **كدس**’tır; o, üst üste yığılmış çoktur; bir kısmı bir kısmından ayrılmaz. Ve **قتادة** hadîsinde: “**الأيكة** ashabı, **شجر متكادس** (yani sarılmış, toplanmış) ağaç ashabı idi.” O, “atlar **تكدست**”tendir; izdiham ettikleri ve bir kısmı bir kısmının üstüne bindiği zaman. Ve **الكدس** (fetha ile): toplama; ondandır: yiyeceği **كدس** etti. Ve sürücü ve binen, develeri **كدس** etti; yani onları hareket ettirdi; **ابن القطاع**’dan. Ve **المكدوس**: itilmiş olandır. Ve insan **تكدس** etti; arkasından itildiği vakit düşmesi. Ve **الكدس**: kovma ve yaralamadır; **الشين** onda bir dildir (lehçedir). Ve denilir: onun yanında dirhemler ve elbiselerden **كدس مكدس** ve **أكداس مكدسة** vardır; bu mecazdır. Ve **نخل متكادس**: sarılmış, üst üste yığılmış; **الدال** ile böyle rivayet olunur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَدَسَهُ
1 كَدَسَهُ ذ , (A, Msb, TA,) aor. كَدِسَ , (Msb,) inf. n. كَدْسٌ, (Msb, TA,) He collected it together; (A, TA;) made it into a كُدْس, accumulated, heaped, or piled up, one part upon another; (Msb;) namely, wheat, (A,) or reaped grain; (Msb, TA;) [and in like manner, (tropical:) money, and clothes, &c.: and so ↓ كدّس, inf. n. تَكْدِيسٌ; but this has an intensive signification, or applies to many objects: see مُكَدَّسٌ, below.] -A2- كَدَسَتِ الخَيْلُ, (A, Msb,) [aor. كَدِسَ ,] inf. n. كَدْسٌ, (Msb,) (tropical:) The horses followed closely one upon another: (Msb:) or collected themselves together, and followed closely one upon another; as also ↓ تكدّست: (A:) or كَدْسٌ signifies the going quickly of one who is heavily laden: (S, K:) and كَدَسَتِ الخَيْلُ the horses went quickly, being heavily laden: (S:) and كَدَسَتِ الاِبِلُ the camels went quickly, with heaviness, and followed closely one upon another: (TA:) or [simply] went quickly: (Fr:) ↓ تَكَدُّسٌ also signifies the walking, or going, quickly: (IAar, K:) and الفَرَسُ ↓ تكدّس the horse went as though he were heavily laden: (S:) or ↓ تَكَدُّسٌ signifies the walking, or going, like him who is short and thick: (TA:) and the moving about the shoulder-joints, and erecting the part between the paps, (but instead of وَيَنْصِبَ مَا بَيْنَ ثَدْيَيْهِ, we find in some copies وَيَنْصَبُّ اِلَى مَا بَيْنَ يَدَيْهِ [and descending towards the place before him], TA,) when walking, or going along, (K, TA,) as though one were going away at random; and thus the mountain-goats go: so accord. to IAar: (TA:) and الاِنْسَانُ ↓ تكدّس the man was pushed from behind, and fell down. (TA.)

2 كَدَّسَ see 1, first part.

تكدّس
5 تكدّس ذ It (wheat, A, or reaped grain, TA, [&c.,]) became collected together. (A, TA.) -A2- See also 1, in five places.

كُدْسٌ
كُدْسٌ ذ Reaped grain collected together; [a heap thereof;] (A, K;) as also ↓ كُدَّاسٌ, like رُمَّانٌ: (Ibn-'Abbلd and A, Sgh, K:) or what is collected together, of wheat, (S, * Msb,) in the place where it is trodden out: (Msb:) when trodden out and thrashed, it is called عَرَمَةٌ and صُبْرَةٌ: or, as Az says, in one place in the T, on the authority of IAar, كُدْسٌ and بَيْدَرٌ and عَرَمَةٌ and شَغْلَةٌ are all one: and in another place he says, that كُدْسٌ signifies a collection of wheat: and in like manner, (assumed tropical:) what is collected [or heaped] together, of money, and of other things: (Msb:) or (assumed tropical:) of dates, (TA,) and (tropical:) of money, (A, TA,) and the like, (TA,) and (tropical:) of clothes: (A, TA:) also, (assumed tropical:) a large heap of sand, of which one part does not separate from another: (En-Nadr:) and ↓ كُدَاسٌ, like غُرَابٌ, what is collected together, or heaped up, of snow: and ↓ كُدَاسَةٌ, what is collected together, and heaped up, one part upon another: (K:) the pl. of كُدْسٌ is أَكْدَاسٌ. (S, A, Msb.)

كُدَاسٌ
كُدَاسٌ ذ and كُدَاسَةٌ: see كُدْسٌ

كُدَّاسٌ
كُدَّاسٌ ذ : see كُدْسٌ

كُدْسٌ مُكَدَّسٌ
كُدْسٌ مُكَدَّسٌ ذ [What is collected together, of wheat, &c., heaped up much]. (Msb.) You say also عِنْدَهُ مِنْ دَرَاهِمَ وَثِيَابٍ كُدْسٌ مُكَدَّسٌ (tropical:) [He has, of money, and of clothes, a collection heaped up much]: and أَكْدَاسٌ مُكَدَّسَةٌ (tropical:) [collections heaped up]. (A, TA.)

##### Türkçe

كَدَسَهُ
1 **كَدَسَهُ** ذ , (A, Msb, TA,) muzâri‘i **كَدِسَ** , (Msb,) mastar ismi **كَدْسٌ**, (Msb, TA,) Onu bir araya topladı; (A, TA;) onu bir **كُدْس** hâline getirdi, biriktirdi, yığdı veya üst üste koyup yığdı, bir kısmını diğerinin üzerine; (Msb;) yani buğdayı, (A,) yahut biçilmiş ekini; (Msb, TA;) [ve bunun benzeri şekilde, (mecazen:) para ve elbiseler vb.: ve böylece ↓ **كدّس**, mastar ismi **تَكْدِيسٌ**; fakat bunun yoğunluk anlamı vardır, yahut birçok nesneye uygulanır: aşağıda **مُكَدَّسٌ**’e bak.] -A2- **كَدَسَتِ الخَيْلُ**, (A, Msb,) [muzâri‘i **كَدِسَ** ,] mastar ismi **كَدْسٌ**, (Msb,) (mecazen:) Atlar birbirinin üzerine sıkı sıkıya ardı sıra geldi: (Msb:) yahut kendilerini bir araya topladılar ve birbirinin üzerine sıkı sıkıya ardı sıra geldiler; bunun gibi ↓ **تكدّست**: (A:) yahut **كَدْسٌ** ağır yüklü olanın hızlı gitmesi demektir: (S, K:) ve **كَدَسَتِ الخَيْلُ** atlar ağır yüklü olarak hızlı gittiler: (S:) ve **كَدَسَتِ الاِبِلُ** develer ağırlıkla hızlı gittiler ve birbirinin üzerine sıkı sıkıya ardı sıra geldiler: (TA:) yahut [sadece] hızlı gittiler: (Fr:) ↓ **تَكَدُّسٌ** da yürümeyi yahut gitmeyi hızlı olmayı ifade eder: (IAar, K:) ve **الفَرَسُ** ↓ **تكدّس** at, sanki ağır yüklüymüş gibi gitti: (S:) yahut ↓ **تَكَدُّسٌ** kısa ve kalın olan kimse gibi yürümeyi yahut gitmeyi ifade eder: (TA:) ve yürürken yahut giderken, (K, TA,) omuz eklemlerini oynatmayı ve memeler arasındaki kısmı dikleştirmeyi, (fakat **وَيَنْصِبَ مَا بَيْنَ ثَدْيَيْهِ** yerine, bazı nüshalarda **وَيَنْصَبُّ اِلَى مَا بَيْنَ يَدَيْهِ** [ve önündeki yere doğru inmek] buluruz, TA,) sanki kişi rastgele uzaklaşıyormuş gibi; ve böylece dağ keçileri gider: IAar’a göre böyledir: (TA:) ve **الاِنْسَانُ** ↓ **تكدّس** adam arkadan itildi ve düştü. (TA.)

2 **كَدَّسَ**: 1’in ilk kısmına bak.

تكدّس
5 **تكدّس** ذ O (buğday, A, yahut biçilmiş ekin, TA, [vb.,]) bir araya toplanmış hâle geldi. (A, TA.) -A2- Ayrıca 1’e, beş yerde, bak.

كُدْسٌ
**كُدْسٌ** ذ Biçilmiş ekinin bir araya toplanmışı; [ondan bir yığın;] (A, K;) bunun gibi ↓ **كُدَّاسٌ**, **رُمَّانٌ** gibi: (Ibn-'Abbلd and A, Sgh, K:) yahut buğdaydan, (S, * Msb,) harman yerinde ayakla çiğnenip dövüldüğü yerde bir araya toplanan şey: (Msb:) ayakla çiğnenip dövülünce ona **عَرَمَةٌ** ve **صُبْرَةٌ** denir: yahut, Az’ın dediği gibi, T’de bir yerde, IAar’dan rivayetle, **كُدْسٌ** ve **بَيْدَرٌ** ve **عَرَمَةٌ** ve **شَغْلَةٌ** hepsi birdir: ve başka bir yerde, **كُدْسٌ**’ün buğdayın bir araya toplanması anlamına geldiğini söyler: ve bunun benzeri şekilde, (mecazen varsayılan:) paradan ve başka şeylerden bir araya toplanmış [yahut yığılmış] olan: (Msb:) yahut (mecazen varsayılan:) hurmadan, (TA,) ve (mecazen:) paradan, (A, TA,) ve benzerinden, (TA,) ve (mecazen:) elbiselerden: (A, TA:) ayrıca, (mecazen varsayılan:) bir kısmı diğerinden ayrılmayan büyük bir kum yığını: (En-Nadr:) ve ↓ **كُدَاسٌ**, **غُرَابٌ** gibi, kardan bir araya toplanmış yahut yığılmış olan: ve ↓ **كُدَاسَةٌ**, bir araya toplanmış ve üst üste yığılmış, bir kısmı diğerinin üzerine: (K:) **كُدْسٌ**’ün çoğulu **أَكْدَاسٌ**’dır. (S, A, Msb.)

كُدَاسٌ
**كُدَاسٌ** ذ ve **كُدَاسَةٌ**: **كُدْسٌ**’e bak.

كُدَّاسٌ
**كُدَّاسٌ** ذ : **كُدْسٌ**’e bak.

كُدْسٌ مُكَدَّسٌ
**كُدْسٌ مُكَدَّسٌ** ذ [Buğdaydan vb. bir araya toplanmış olan; çokça yığılmış]. (Msb.) Şöyle de dersin: **عِنْدَهُ مِنْ دَرَاهِمَ وَثِيَابٍ كُدْسٌ مُكَدَّسٌ** (mecazen:) [Onun yanında, paradan ve elbiselerden, çokça yığılmış bir birikim vardır]: ve **أَكْدَاسٌ مُكَدَّسَةٌ** (mecazen:) [çokça yığılmış birikimler]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَدَسَ
كَدَسَ I ( n. ac. كَدْس 1 ),
a.  Heaped up; accumulated.

b.  Followed closely one upon another; went quickly, pressed forward.

c.  Urged on.

d.  Sneezed.

كَدَّسَ
كَدَّسَ II ,
a.  see I (a) .

تَكَدَّسَ
تَكَدَّسَ V ,
a.  see I (b) .

b.  Was heaped up.

c.  Was pushed from behind.

كَدْسَة
كَدْسَة 1t ,
a.  Sneeze.

كُدْس
كُدْس 3 , ( pl. أَكْدَاْس 38 ),
a.  Heap, pile; stack ( of corn ); collection, accumulation.

مَكْدَس
مَكْدَس 17
a.  [ coll. ],  see 3 .

كُدَاْس
كُدَاْس 24 ,
a.  see 1t &  3 .

كُدَاْسَة
كُدَاْسَة 24t ,
a.  see 3 .

كَدِيْس
كَدِيْس 25
a.  [ coll. ],  see 3 .

كُدَّاْس
كُدَّاْس 29 , ( pl. كَدَاْدِيْسُ 70 ),
a.  see 3 .

كَدَّسَ
N. P. كَدَّسَ II ,
a.  Heaped up; accumulated.

##### Türkçe

**كَدَسَ**
**كَدَسَ** I ( n. ac. **كَدْس** 1 ),
a. Yığdı; biriktirdi.

b. Birbiri üzerine sıkı sıkıya ardı sıra geldi; çabuk gitti, ileri doğru sıkıştırdı.

c. Sevk etti.

d. Aksırdı.

**كَدَّسَ**
**كَدَّسَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**تَكَدَّسَ**
**تَكَدَّسَ** V ,
a. I (b)’ye bak.

b. Yığıldı.

c. Arkadan itildi.

**كَدْسَة**
**كَدْسَة** 1t ,
a. Aksırık.

**كُدْس**
**كُدْس** 3 , ( pl. **أَكْدَاْس** 38 ),
a. Yığın, küme; istif (tahılın); derleme, birikim.

**مَكْدَس**
**مَكْدَس** 17
a. [ topl. ], 3’e bak.

**كُدَاْس**
**كُدَاْس** 24 ,
a. 1t ve 3’e bak.

**كُدَاْسَة**
**كُدَاْسَة** 24t ,
a. 3’e bak.

**كَدِيْس**
**كَدِيْس** 25
a. [ topl. ], 3’e bak.

**كُدَّاْس**
**كُدَّاْس** 29 , ( pl. **كَدَاْدِيْسُ** 70 ),
a. 3’e bak.

**كَدَّسَ**
N. P. **كَدَّسَ** II ,
a. Yığdı; biriktirdi.
