# كدس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كدس

الكُدْس والكَدْس: العَرَمَة من الطعام والتمر والدراهم ونحو ذلك، والجمع أَكداس، وهو الكدِّيس، يمانية؛ قال:
لم تَدْر بُصْرى بما آلَيْت من قَسَم،
ولا دِمَشْقُ إِذا دِيسَ الكَداديسُ
وقد كَدَسَه. والكُدْس: جماعة طعام، وكذلك ما يجمع من دراهم ونحوه. يقال: كَدَسَ يَكْدِس. النضر: أَكْداس الرمل واحدها كُدْس، وهو المتراكب الكثير الذي لا يُزايل بعضه بعضاً. وفي حديث قتادة: كان أَصحاب الأَيْكة أَصحاب شجر مُتكادِس أَي ملتف مجتمع من تكدَّست الخيل إِذا ازدحمت وركب بعضها بعضاً. والكَدْس: الجمع؛ ومنه كُدْس الطعام. وكَدَسَتِ الإِبل والدَّوابّ تَكْدِس كَدْساً وتكدَّسَت: أَسرعت وركب بعضها بعضاً في سيرها. الفراء: الكَدس إِسراع الإِبل في سيْرها، والكَدْس: إِثقال المُسْرِع (* قوله
«الكدس اثقال المسرع إلخ» عبارة القاموس والصحاح: الكدس اسراع المثقل في السير.) في السير، وقد كَدَسَت الخيل. وتَكَدَّس الفرس إِذا مشى كأَنه مثقل؛ قال الشاعر:
إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَت أَكْداسا،
مِثل الكلاب، تَتَّقِي الهَراسا
والتَكَدُّس: أَن يحرِّك مَنْكِبَيْه وينصَبَّ إِلى ما بين يديه إِذا مَشَى وكأَنه يركب رأْسه، وكذلك الوُعُول إِذا مَشَت. وفي حديث السِّراط: ومنهم مَكْدُوس في النار أَي مَدْفُوع. وتكدَّس الإِنسان إِذا دُفع من ورائه فسقط، ويروى بالشين المعجمة، من الكَدْش وهو السَّوْق الشديد. والكَدْسُ: الطرد والجَرْح أَيضاً. والتَكَدُّس: مِشيَة من مِشى القِصار الغِلاظ. ابن الأَعرابي: كَدْس الخيل ركوب بعضها بعضاً، والتَكَدُّس: السرعة في المشي أَيضاً؛ قال عبيد أَو مهلهل:
وخَيْل تَكَدَّسُ بالدَّارعِين،
كمَشْيِ الوُعُول على الظاهِرَهْ
يقال منه: جاء فلان يَتَكَدَّسُ؛ وقال المُتَلَمِّس:
هَلُمُّوا إِليه، قد أُبيثَتْ زُرُوعُه،
وعادَتْ عليه المَنْجَنُونُ تَكَدَّسُ
والكُداس: عُطاس البهائم، وكَدَسَت أَي عَطَست؛ قال الراجز: الطَّير شَفْعٌ والمَطايا تَكْدِسُ،
إِني بأَنْ تَنْصُرَني لأُحسِسُ
يقول: هذه الإِبل تَعْطِسُ بنصرك إِياي، والطيرُ تمرُّ شَفْعاً، لأَنه يُتَطَيَّرُ بالوِتْرِ منها، وقوله أُحْسِسُ، أَي أُحسُّ، فأَظْهر التضعيف للضرورة كما قال الآخر:
تَشْكو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ
وكَدَسَ يَكْدِس كَدْساً: عَطَس، وقيل: الكُداس للضَّأْن مثل العُطاس للأنسان. وفي الحديث: إِذا بصَق أَحدكم في الصلاة فليبصُق عن يَساره أَو تحت رجْله، فإِن غَلَبَتْه كَدْسَة أَو سعلة ففي ثوبه؛ الكَدْسة: العَطْسة. والكَوادِس: ما يُتَطَيَّر منه مثلُ الفأْل والعُطاس ونحوه، والكادِس كذلك؛ ومنه قيل للظَّبي وغيره إِذا نَزَلَ من الجَبَل: كادِس، يُتَشاءَم به كما يُتَشاءَمُ بالبارِح. والكادِسُ: القَعيدُ من الظِّباء وهو الذي يَجيئُك من ورائك؛ قال أَبو ذؤيب:
فَلَوْ أَنَّني كنتُ السَّلِيم لَعُدْتَني
سَريعاً، ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكَوادِسُ
واحدُها كادِس. وكَدَسَ يَكْدِسُ كَدْساً: تطيَّر؛ ويقال: أَخذه فكَدَس به الأَرض. وفي الحديث: كان لا يُؤتَى بأَحَدٍ إِلاَّ كدس به الأَرض أَي صَرعه وأَلصَقَه بها.

### Türkçe

**الكُدْس** ve **الكَدْس**: yiyecekten, hurmadan, dirhemlerden ve bunun benzeri şeylerden olan yığın; çoğulu **أَكداس**’tır; o, **الكدِّيس**’tir; Yemen lehçesidir; dedi ki:

لم تَدْر بُصْرى بما آلَيْت من قَسَم،
ولا دِمَشْقُ إِذا دِيسَ الكَداديسُ

Ve onu **كَدَسَه**. **الكُدْس**: bir yiyecek topluluğu; yine dirhemlerden ve benzerinden toplanan şey. Denir: **كَدَسَ يَكْدِس**. **النضر**: kumun **أَكْداس**’ı; onun teki **كُدْس**’tur; o, üst üste yığılmış çok olandır ki, bir kısmı bir kısmından ayrılmaz. **قتادة** hadîsinde: **الأَيْكة** ashabı, **مُتكادِس** ağaç ashabı idi; yani sarılmış, toplanmış; **تكدَّست الخيل**’den (atların) **إِذا ازدحمت وركب بعضها بعضاً** (sıkışıp birbirinin üstüne bindiği zaman). **الكَدْس**: toplama; ondan **كُدْس الطعام** (yiyecek yığını). Ve develer ve binek hayvanları **كَدْساً** ile **تَكْدِس** eder ve **تكدَّسَت**: yürüyüşlerinde hızlandılar ve bir kısmı bir kısmının üstüne bindi. **الفراء**: **الكَدس** develerin yürüyüşlerinde hızlanmasıdır; ve **الكَدْس**: yürüyüşte hızlananı ağırlaştırmaktır.
(* Onun sözü: “**الكدس اثقال المسرع إلخ**” **القاموس** ve **الصحاح**’ın ibaresidir: **الكدس اسراع المثقل في السير**.)
yürüyüşte; ve atlar **كَدَسَت**. Ve at **تَكَدَّس** eder: ağırlaşmış gibi yürüdüğü zaman; şair dedi ki:

إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَت أَكْداسا،
مِثل الكلاب، تَتَّقِي الهَراسا

Ve **التَكَدُّس**: yürüdüğü zaman iki omzunu hareket ettirmesi ve önündekine doğru eğilmesi ve sanki başına biniyormuş gibi olmasıdır; ve yine dağ keçileri yürüdüğü zaman. **السِّراط** hadîsinde: “Onlardan ateşte **مَكْدُوس** vardır” yani itilmiş. Ve insan **تكدَّس** eder: arkasından itildiği zaman düşer; ve **الشين المعجمة** ile rivayet olunur; **الكَدْش**’tan, o da şiddetli sürüştür. Ve **الكَدْسُ**: kovma ve yara da. Ve **التَكَدُّس**: kalın, kaba olanların yürüyüşlerinden bir yürüyüştür. **ابن الأَعرابي**: atların **كَدْس**’u, bir kısmının bir kısmının üstüne binmesidir; ve **التَكَدُّس**: yürüyüşte hızdır da; **عبيد** yahut **مهلهل** dedi ki:

وخَيْل تَكَدَّسُ بالدَّارعِين،
كمَشْيِ الوُعُول على الظاهِرَهْ

Ondan denir: falan geldi, **يَتَكَدَّسُ**. Ve **المُتَلَمِّس** dedi ki:

هَلُمُّوا إِليه، قد أُبيثَتْ زُرُوعُه،
وعادَتْ عليه المَنْجَنُونُ تَكَدَّسُ

Ve **الكُداس**: hayvanların hapşırması; ve **كَدَسَت** yani hapşırdı; **الراجز** dedi ki:

الطَّير شَفْعٌ والمَطايا تَكْدِسُ،
إِني بأَنْ تَنْصُرَني لأُحسِسُ

Der ki: bu develer, beni desteklemenle hapşırıyor; ve kuşlar çift olarak geçiyor; çünkü onlardan tek ile uğursuzluk sayılır. Ve onun sözü **أُحْسِسُ**: yani **أُحسُّ**; zaruret için şeddeli yapıyı açıkladı; nitekim başkası dedi ki:

تَشْكو الوَجى من أَظْلَلٍ وأَظْلَلِ

Ve **كَدَسَ يَكْدِس كَدْساً**: hapşırdı; ve denildi: **الكُداس** koyun için, insan için olan **العُطاس** gibidir. Hadîste: “Sizden biri namazda tükürdüğü zaman soluna yahut ayağının altına tükürsün; eğer ona bir **كَدْسَة** yahut öksürük galip gelirse elbisesine (olsun)”; **الكَدْسة**: hapşırmadır. Ve **الكَوادِس**: uğursuzluk sayılan şeylerdir; **الفأْل** ve **العُطاس** ve benzeri gibi; ve **الكادِس** de böyledir. Ondan dolayı ceylana ve başkasına, dağdan indiği zaman **كادِس** denildi; **البارِح** ile uğursuzluk sayıldığı gibi onunla da uğursuzluk sayılır. Ve **الكادِسُ**: ceylanlardan oturan (çöken) olandır; o, arkandan sana gelendir; **أَبو ذؤيب** dedi ki:

فَلَوْ أَنَّني كنتُ السَّلِيم لَعُدْتَني
سَريعاً، ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكَوادِسُ

Onun teki **كادِس**’tir. Ve **كَدَسَ يَكْدِسُ كَدْساً**: uğursuzluk saydı; ve denilir: onu aldı da onunla yere **كَدَس** etti. Hadîste: “Bir kimse getirilmezdi ki, ancak onunla yere **كدس** edilirdi” yani onu yere serdi ve ona yapıştırdı.
