# كدس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كدس

ك س د
كسد ، كدس ، سدك ، دكس : مستعملة .
كسد : قال الليث : الكَسَادُ : خِلافُ النَّفاقِ ونقيضُهُ ، والفعلُ : يكْسُدُ . وسوقٌ كاسدةٌ : بائرةٌ .
كدس : قال الليث : الكُدْسُ : جماعةُ طعامٍ وكذلك ما يجمعُ من دراهمَ ونحوه ، يقال : كُدْسٌ مكَدَّسٌ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الكَدْسُ : إسراعُ الإبلِ في سيرِها ، وقد كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً .
وقال شمر ، قال ابن الأعرابي : كَدْسُ الخيل : ركوبُ بعضها بعضاً ، والتكدُّسُ : السرعةُ في المشي أيضاً .
وقال عَبِيد أو مُهَلْهِل :
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ
ويقالُ : التّكَدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ مَنكِبَيه ويَنصَبَّ إلى ما بين يديه إذا مَشَى .
وقال أبو عبيد : التَّكدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ
مَنكِبَيه وكأنّه يَركب رأسَه ، وكذلك الوُعولُ إذا مَشت .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) أنه قال : الكَوادسُ : ما تُطُيِّرَ منه مِثل الفأْل والعُطاس ونحوِه . يقال منه : كَدَس يَكدِس .
وقال أبو ذؤيب :
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس
وقال الليث : الكادِسُ : القَعِيدُ مِن الظِّبَاء الذي يُتَشاءَمُ به ، وهو الجائي مِن خَلْفُ .
وقال النَّضْر : أَكداسُ الرّمل واحدها كُدْسٌ وهو المتراكِبُ الكثير الذي لا يُزايلُ بعضه بعضاً .
قال ابن السكيت في قول المتلمس :
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
قال : يقال : جاء فلان يتكدس ، وهي مشية من مشية الغلاظ القصار .
قال ، يقال : أخذه فكدَس به الأرض .
سدك : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) سَدِكَ به سَدَكاً ، ولَكِيَ بهِ لَكىً إِذا لزمَهُ .
وقال الليث : رَجُلٌ سَدِكٌ : خفيفُ العملِ بيديهِ .
يقال : إِنه لَسَدِكٌ بالرُّمْحِ أَي رَفيقٌ به سَريعٌ ، وسَمِعتُ أَعْرَابيّاً يَقولُ : سَدَّكَ فلانٌ جِلالَ التَّمْرِ تَسْدِيكاً إذا نَضَدَ بعضها فوق بعضٍ فهي مُسَدَّكةٌ .
دكس : الليث : الدَّوْكَسُ من أَسماءِ الأسَدِ . وهو الدَّوسَكُ لُغةٌ فيه .
( قلت ) : لم أَسمع الدَّوكَسَ ، ولا الدَّوْسَكَ في أَسماءِ الأسَدِ والعربُ تقول : نَعَمٌ دَوْكَسٌ ، وَشَاءٌ دَوكَسٌ : كثيرةٌ . وأنشد بعضهم :
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ
وقال الليث : الدِّيَكْساءُ : قطعةٌ عظيمةٌ من النَّعَمِ والغَنَمِ .
ويقال : نَمٌ دِيَكْساءُ ، قال : ودَكَسْت الشيءَ إِذا حَشَوْتَهُ .
شمر عن ابن الأعرابي : نَعمٌ دَوْكَسٌ ودَيْكَسٌ أَيْ كثيرٌ . ودَيْكَسَ الرجلُ في بيته إذا كان لا يَبرزُ لحاجة القوم ، يَكْمُنُ فيه .

### Türkçe

ك س د
**كسد** , **كدس** , **سدك** , **دكس** : kullanımdadır.

**كسد** : Leys dedi: **الكَسَادُ**: **النَّفاقِ**ın zıddı ve onun nakîzidir; fiil: **يكْسُدُ**. Ve **سوقٌ كاسدةٌ**: durgun (kesat), sürümsüzdür.

**كدس** : Leys dedi: **الكُدْسُ**: yiyecek topluluğudur; yine dirhemlerden ve benzerinden toplanan şeydir; denilir: **كُدْسٌ مكَدَّسٌ**.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): **الكَدْسُ**: develerin yürüyüşlerinde süratlenmesidir; ve (denilir) **كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً**.

Şemmer dedi, İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَدْسُ الخيل**: bazısının bazısına binmesidir; ve **التكدُّسُ**: yürüyüşte de sürattir.

Ubeyd yahut Mühelhil dedi:
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ

Ve denilir: **التّكَدُّس**: yürüdüğü zaman iki omzunu hareket ettirmesi ve önündekine doğru atılmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّكدُّس**: iki omzunu hareket ettirmesidir; sanki başına biner; ve yine dağ keçileri yürüdüğü zaman (böyledir).

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den ) onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **الكَوادسُ**: ondan fal, aksırma ve benzeri gibi uçurulan (uğursuz sayılan) şeylerdir. Ondan denilir: **كَدَس يَكدِس**.

Ebû Züeyb dedi:
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس

Leys dedi: **الكادِسُ**: uğursuz sayılan ceylanlardan oturan (geri kalan)dır; o, arkadan gelendir.

Nadr dedi: **أَكداسُ الرّمل**; onun teki **كُدْسٌ**dur; o, birbirinden ayrılmayan, üst üste yığılmış çok olandır.

İbnü’s-Sikkît, Mütelemmis’in sözü hakkında dedi:
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
Dedi: denilir: falan **يتكدس** olarak geldi; bu, kalın kısa boyluların yürüyüşlerinden bir yürüyüştür.

Dedi: denilir: onu aldı da onunla yere **كدَس** etti.

**سدك** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): onunla **سَدِكَ** etti, **سَدَكاً**; ve onunla **لَكِيَ** etti, **لَكىً**; ona yapışıp kaldığı zaman.

Leys dedi: **رَجُلٌ سَدِكٌ**: iki eliyle işte hafiftir.

Denilir: o, mızrakla elbette **لَسَدِكٌ**dur; yani onunla yumuşak huylu, süratlidir. Ve bir bedevîyi şöyle derken işittim: falan, hurma çuvallarını **سَدَّكَ** etti, **تَسْدِيكاً**; bazısını bazısının üstüne dizdiği zaman; artık o **مُسَدَّكةٌ**dir.

**دكس** : Leys: **الدَّوْكَسُ** aslanın adlarındandır. Ve o, onda bir dil olarak **الدَّوسَكُ**tur.

( Dedim ): **الدَّوكَسَ**ı da, **الدَّوْسَكَ**ı da aslanın adları içinde işitmedim; Araplar der ki: **نَعَمٌ دَوْكَسٌ** ve **وَشَاءٌ دَوكَسٌ**: çoktur. Ve bazısı şu beyti okudu:
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ

Leys dedi: **الدِّيَكْساءُ**: davar ve koyundan büyük bir parçadır.

Ve denilir: **نَمٌ دِيَكْساءُ**. Dedi: ve şeyi **دَكَسْت**; onu doldurduğun zaman.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **نَعمٌ دَوْكَسٌ** ve **دَيْكَسٌ**; yani çoktur. Ve adam evinde **دَيْكَسَ** etti; kavmin ihtiyacı için dışarı çıkmadığı zaman, onun içinde gizlenir.
