# كدش (ك-د-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والشين والدال معهما
ك ش د، ك د ش، ش ك د مستعملات كشد: الكَشْدُ: ضرب من الحلب بثلاثة أصابع. كَشَدَها يكشِدُها كَشْداً.
وناقة كَشُود، وهي التي تحلب كَشْداً، فتدر.
كدش: الكَدْش من الشوق. وقد كَدَشت إليه.
شكد: الشُّكْدُ كالشُّكْر، لغة أهل اليمن، يقال: هو شاكرٌ شاكِدٌ والشُّكْدُ، لسائر العرب: ما أعطيت من الكُدْس عند الكيل، ومن الحزم عند الحصد، يقال: اسْتَشْكَدني فلان فأَشْكَدْته.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الشين** ve **الدال** bunlarla birlikte

ك ش د، ك د ش، ش ك د kullanımdadır. **كشد**: **الكَشْدُ**: üç parmakla sağmanın bir türü. **كَشَدَها** onu **يكشِدُها** **كَشْداً**.

Ve **كَشُود** bir dişi deve; o, **كَشْداً** sağılır, böylece sütü bolca akar.

**كدش**: **الكَدْش** şevkten (özlemden)dir. Ve ona doğru **كَدَشت**.

**شكد**: **الشُّكْدُ** **الشُّكْر** gibidir; Yemen ehlinin dili. Denir ki: o, **شاكرٌ شاكِدٌ**. Ve **الشُّكْدُ**, diğer Araplar için: ölçeklemede **الكُدْس**’tan verdiğin şey ve hasatta **الحزم**’dan (demetlemeden) verdiğin şeydir. Denir ki: falan kimse benden **اسْتَشْكَدني**, ben de onu **فأَشْكَدْته**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَدْشُ: الخَدشُ. يقال: كَدَشَهُ، إذا خدشه. وهو يَكْدِشُ لعياله، أي يَكْدَحُ. وكَدَشْتُ من فلانٍ عطاءً، واكْتَدَشْتُ، أي أصبته منه. والكَدْشُ: السَوْقُ الشديد.

##### Türkçe

**الكَدْشُ**: **الخَدشُ**. Denilir: **كَدَشَهُ**, onu çizdiği zaman. Ve o, ailesi için **يَكْدِشُ**; yani **يَكْدَحُ**. Ve falandan bir bağış olarak **كَدَشْتُ**, ve **اكْتَدَشْتُ**; yani onu ondan elde ettim. Ve **الكَدْشُ**: şiddetli sevk.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ش د
كشد ، كدش ، شكد : مستعملة .
كشد : قال الليثُ : الكَشْدُ : ضربٌ من الحلْب بثلاثِ أَصابعَ .
يقال : كَشَدَها يَكْشِدُهَا كَشْداً ، وناقةٌ كَشُود وهي التي تحلبُ كَشْداً فَتَدرُّ .
وقال شمر : قال ابن شميلٍ : الكَشْدُ والفَطْرُ والمَصْرُ : سواءٌ وهو الحلب بالسَّبَّابة والإِبهَام .
قال والكَشُودُ : الضيقةُ الإِحليل منَ النوق القصيرةُ الخِلْفِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الكُشُد : الكَثِيرُو الكسبِ الكادُّونَ على عيالاتهمِ الواصلونَ أَرحامهمْ ، واحدُهُمْ كاشِدٌ ، وكَشُودٌ وكَشَدٌ .
شكد : قال الليث : الشُّكْدُ بلغة أهل اليمن كالشُّكْرِ ، يقال : إِنه لشَاكِرٌ شَاكِدٌ .
قال : والشُّكْدُ بلغتهم أيضاً : ما أَعْطَيت من الكُدْسِ عند الكَيْلِ ، ومن الحُزَمِ عندَ الحصد . تقولُ : اسْتَشكدَني فأَشْكدْتُه .
( أبو عبيدٍ ) : سمعتُ الأمويَّ يقول : الشُكْدُ : العطاء .
وقال والشُكْمُ الجَزَاءُ ، وقد شَكدْتُه أَشْكُدُهُ .
قال : وقال الأصمعي ، مِثله ، والمصدرُ : شَكْداً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَشْكدَ الرجلُ إِذا اقَتنَى رَديءَ المال ، وكذلك أسْوَكَ وأكْوَسَ ، وأَقمزَ وأَغمزَ .
كدش : قال الليث : الكَدْشُ : الشَّوْق ، وقد كَدَشْت إليهِ .
( قلتُ ) : غيّرَ الليثُ تفسيرَ الكدْش فجعله الشَّوْقَ بالشينِ وصوابُه السَّوْقُ والطَّرْدُ بالسين .
يقال : كَدَشْتُ الإبلَ أكْدِشُها كَدْشاً إذا طردتها . وقال رؤبة :
شَلاًّ كَشلِ الطَّرَد المكْدُوش
وأما الكَدْسُ بالسين : فهو إِسراعُ الإبل في سَيْرِها ، يقال : كدَسَتْ تكْدِسُ .
ورَوَى أبو تراب ، عن عقبة السُّلَميّ أنه قال : كَدَشْتُ من فلانٍ شَيئاً ، وَاكْتَدَشْتُ ، وامْتَدَشْتُ : إِذا أَصبتَ منه شيئاً .

##### Türkçe

ك ش د
**كشد** , **كدش** , **شكد** : kullanımdadır.

**كشد** : **الليثُ** dedi: **الكَشْدُ** : üç parmakla sağmanın bir türü olan bir vuruştur.
Denir: **كَشَدَها يَكْشِدُهَا كَشْداً**; ve **ناقةٌ كَشُود**: o, **كَشْداً** sağılır da sütü bolca akar olandır.
**شمر** dedi: **ابن شميلٍ** dedi: **الكَشْدُ** ve **الفَطْرُ** ve **المَصْرُ** : eşittir; o, işaret parmağı ve başparmakla sağmadır.
Dedi: ve **الكَشُودُ** : develerden, idrar yolu dar olan, memesi kısa olandır.

( **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den ) dedi: **الكُشُد** : kazancı çok olanlar, aileleri üzerine çalışanlar, رحم bağlarını sürdürenlerdir; onların teki **كاشِدٌ**’dir; ve **كَشُودٌ** ve **كَشَدٌ**.

**شكد** : **الليث** dedi: **الشُّكْدُ** Yemen ehlinin dilinde **الشُّكْرِ** gibidir; denir: “Şüphesiz o, **شَاكِرٌ شَاكِدٌ**’dir.”
Dedi: ve **الشُّكْدُ** onların dilinde ayrıca: ölçüm sırasında **الكُدْسِ**’ten verdiğin şey, ve hasat sırasında demetlerden verdiğin şeydir. Dersin: **اسْتَشكدَني فأَشْكدْتُه**.

( **أبو عبيدٍ** ) : **الأمويَّ**’yi şöyle derken işittim: **الشُكْدُ** : عطiyye/bağıştır.
Dedi: ve **الشُكْمُ** ceza/karşılıktır; ve **شَكدْتُه أَشْكُدُهُ**.
Dedi: ve **الأصمعي** de bunun benzerini (söyledi); ve mastar: **شَكْداً**.

( **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den ) : **أَشْكدَ** adam, kötü mal edindiği zaman; ve كذلك **أسْوَكَ** ve **أكْوَسَ**; ve **أَقمزَ** ve **أَغمزَ**.

**كدش** : **الليث** dedi: **الكَدْشُ** : özlem/iştiyaktır; ve ona doğru **كَدَشْت**.
( Ben dedim ): **الليثُ**, **الكدْش**’ün tefsirini değiştirdi de onu **الشَّوْقَ** ( **الشين** ile) yaptı; doğrusu ise **السَّوْقُ** ve **الطَّرْدُ** ( **السين** ile)dir.
Denir: **كَدَشْتُ الإبلَ أكْدِشُها كَدْشاً**: onları kovduğum zaman. Ve **رؤبة** dedi:
شَلاًّ كَشلِ الطَّرَد المكْدُوش

أما **الكَدْسُ** ( **السين** ile): o, develerin yürüyüşlerinde hızlanmasıdır; denir: **كدَسَتْ تكْدِسُ**.
Ve **أبو تراب** rivayet etti, **عقبة السُّلَميّ**’den: o şöyle dedi: **كَدَشْتُ** falandan bir şey, ve **اكْتَدَشْتُ** ve **امْتَدَشْتُ**: ondan bir şey elde ettiğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والدال وما يثلثهما)
(كدر)  الكاف والدال والراء أصلٌ يدلُّ على خلاف الصَّفو، والآخَر يدلُّ على حركة.
فالأول الكَدَر: خلاف الصَّفْو، يقال كَدِر الماءُ وكَدُر. ويقولون: "خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر". ويُستعار هذا فيقال: كَدِر عيشه. والكُدْرِيُّ: القَطا؛ لأنَّه نُسِب إلى معظم القطا، وهي كُدْر. وهذا من الأوّل، لأنَّ في ذلك اللَّون كُدرة. ومنه الكُدَيْرَاء: لبنٌ حليب يُنقَع فيه تمرٌ. وبناتُ أكدَرَ: حُمُر وحشٍ نسبَت إلى فحل، ولعلَّ ذلك اللَّون أكدر.
وأمَّا الأصل الآخر فيقال: انكدَرَ، إذا أسْرَع، قال الله تعالى: ﴿وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ﴾ [التكوير 2].
(كدس)  الكاف والدال والسين ثلاثُ كلماتٍ لا يشبه بعضها بعضاً. فالأولى: كُدْس الطَّعام. والثانية التكَدُّس، وهو مَشيُ الفَرَس كأنَّه مُثقَل. قال:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])والثالثة: الكوادس: ما تَطيَّرُ منه، كالفأل والعُطاسِ ونحوِه. قال:
* ولم تحبِسك عَنِّي الكوادِسُ([2]) *
(كدش)  الكاف والدال والشين ليس بناءً يشبه* كلام العرب، لعلّه أن يكون شيئاً يقارب الإبدال. يقال كَدَس وخَدَش بمعنىً. وكَدَشَ وكَدَح أي كَسَبَ. وكَدَش الشّيءَ بأسنانه: قطعه. وكلُّ هذا شيء واحدٌ في الضَّعف.
(كدع)  الكاف والدال والعين ليس بشيءٍ، غير أنَّ ابن دريد ذكر أن الكَدْع: الدَّفْع الشَّديد([3]).
(كدم)  الكاف والدال والميم أصلٌ صحيح فيه كلمةٌ واحدة. يقال كَدَمَ، إذا عَضَّ بأدنَى فيه، كما يَكدِم الحمار. ويقال أيضاً إنّ الكَدَمة: الحَرَكة. قال:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
(كدن)  الكاف والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على توطئةٍ في شيءٍ متجمِّع. من ذلك الكُدُون: شيءٌ توطِّئ به المرأة لنفسها في الهوْدَج. ثم يقال امرأةٌ كَدِنةٌ: ذاتُ لحمٍ كثير. وبعير ذو كُدْنةٍ، إذا عظُمَ سَنامُه. واشتقاق الكَوْدَن([5])من هذا، لأنَّه يكون ذا لحمٍ وغِلَظ جِسم. يقولون: ما أبْيَنَ الكَدَانة فيه، أي الهُجْنة. والكَدَنُ: ما يبقى في أسفل الماء من الطِّين المتلجِّن. وهو من هذا القياس. فأمَّا الكِدْيَوْن فيقال إنّه دُقاق التُّراب والسِّرجينِ يُجمعانِ ويُجلَى به الدُّروع. قال النابغة:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])(كده)  الكاف والدال والهاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: الكَدْه: الصَّكُّ بالحجَر. يقال: كَدَهَ يَكْدَهُ. وسقَطَ الشَّيءُ فتكَدَّه، أي انكسر([7]).
(كدي)  الكاف والدال والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على صلابةٍ في شيء، ثم يقاس عليه. فالكُدْيَةُ: صَلابةٌ تكون في الأرض، يقال: حَفَر فأكْدَى، إذا وَصَلَ إلى الكُدْية. ثم يقال للرجُل إذا أعطَى يسيراً ثم قَطَع: أكْدَى، شُبِّه بالحافر يَحفِر فيُكدِي فيُمسِك عن الحَفْر. قال الله تعالى: ﴿أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى([8])﴾ [النجم 34]. والكُداية، هي الكُدْية. ويقال: أرض كادية، أي بطيئة، وهو من هذا. وربَّما همز هذا فيكون من الباب الذي يُهمز وليس أصله الهمز. زعم الخليل أنَّه يقال: أصابت زروعَهم كادئة، وهو البرد. وأصاب الزَّرع بردٌ وكَدَّأه، أي رَدَّه في الأرض. وقال الفَراء: كَدِي الكلبُ([9]) كَدىً، إذا شَرِب اللبن ففسَد جوفُه. ويقال أكديتهُ أكدِيه إكداءً، إذا رددته عن الشَّيء، والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. وكَدَاء: مكان، ولعلّه أن يكون من الكُدْية.
(كدب)  الكاف والدال والباء، يقال فيه كلمة. قالوا: إنَّ الكَدِبَ: الدّم الطريّ. وروي أنَّ بعضهم قرأ: ﴿وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ([10])﴾ [يوسف 18].
(كدح)  الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
--------------ـــ
([1]) البيت لمهلهل، كما في اللسان (ظهر، كدس) أو عبيد بن الأبرص، كما في تهذيب الألفاظ 279 واللسان (كدس). وأنشده في الحيوان (4: 353/ 6: 300).
([2]) قطعة من بيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 160) واللسان (كدس) وهو بتمامه:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
 ([3]) الجمهرة (2: 280).
([4]) في الأصل: "بعد العتمة"، صوابه في المجمل واللسان (كدم).
([5]) الكودن: البرذون الهجين، وقيل البغل.
([6]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). وقد سبق في (كر).
([7]) في المجمل: "تكسر".
([8]) التلاوة: "وأعطى قليلاً" والاستشهاد بترك مثل الواو والفاء جائز، له نظير في رسالة الشافعي (الفقرة 643، 974، 975) والحيوان (4: 57، 276).
([9]) في المجمل واللسان والقاموس: "الفصيل" بدل "الكلب". وفي اللسان أيضاً: "كدي الكلب كدى، إذا نشب العظم في حلقه".
([10]) هذه قراءة عائشة والحسن. وقراءة الجمهور بالذال المعجمة. وقرأ زيد بن علي: "كذباً" بالذال المعجمة والنصب. تفسير أبي حيان (5، 289).

ـ

##### Türkçe

(كاف ve **دال** ve ikisini üçleyen şeyin bâbı)

(**كدر**)  **كاف** ve **دال** ve **راء**; bir asl (kök)tır, **الصَّفو**’nun zıddına delâlet eder; öteki de harekete delâlet eder.
Birincisi: **الكَدَر**: **الصَّفْو**’nun zıddı. Denir: su **كَدِر** oldu ve **كَدُر**. Ve derler: “**صَفَا** olanı al ve **كَدَُر** olanı bırak.” Bu ödünç alınır da denir: onun yaşayışı **كَدِر** oldu. **الكُدْرِيُّ**: **القَطا**’dır; çünkü o, **القطا**’nın çoğuna nisbet edilmiştir; o da **كُدْر**’dür. Bu birincidendir; çünkü o renkte bir **كُدرة** vardır. Ondan: **الكُدَيْرَاء**: içine hurma ıslatılan sağılmış süt. Ve **بناتُ أكدَرَ**: bir aygıra nisbet edilmiş yaban eşekleridir; belki o renk daha **أكدر**’dir.
Öteki asl ise şöyle denir: **انكدَرَ**, süratlendiği zaman. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ**﴾ [التكوير 2].

(**كدس**)  **كاف** ve **دال** ve **سين**; birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **كُدْس**ُ yiyecek. İkincisi: **التكَدُّس**; o, atın yürüyüşüdür; sanki ağırlaştırılmış gibidir. Dedi ki:
وخيل **تَكَدَّسُ** بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])
Üçüncüsü: **الكوادس**: ondan uğursuzluk çıkarılan şeyler; **الفأل** ve **العُطاسِ** ve benzeri gibi. Dedi ki:
* ولم تحبِسك عَنِّي **الكوادِسُ**([2]) *

(**كدش**)  **كاف** ve **دال** ve **شين**; Arapların كلامına benzeyen bir yapı değildir; belki de ibdâle yaklaşan bir şey olur. Denir: **كَدَس** ve **خَدَش** bir mânâ ile. Ve **كَدَشَ** ve **كَدَح** yani kazandı. Ve **كَدَش** şeyi dişleriyle: onu kesti. Bütün bunlar zayıflıkta tek bir şeydir.

(**كدع**)  **كاف** ve **دال** ve **عين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الكَدْع**’ın: şiddetli itme olduğunu zikretti([3]).

(**كدم**)  **كاف** ve **دال** ve **ميم**; içinde tek kelime bulunan sahih bir asldır. Denir: **كَدَمَ**, ağzındaki en altla ısırdığı zaman; eşeğin **يَكدِم** etmesi gibi. Yine denir ki **الكَدَمة**: harekettir. Dedi ki:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ **كَدَمَهْ**

(**كدن**)  **كاف** ve **دال** ve **نون**; toplanmış bir şeyde bir döşemeye delâlet eden sahih bir asldır. Ondan: **الكُدُون**: kadının **الهُودَج**’da kendisi için döşediği bir şey. Sonra denir: **كَدِنة** kadın: çok etli olan. Ve **كُدْنة** sahibi deve; hörgücü büyüdüğü zaman. Ve **الكَوْدَن**([5])’in اشتقاقı bundandır; çünkü o, etli ve beden kalınlığı sahibi olur. Derler: onda **الكَدَانة** ne kadar da açık; yani **الهُجْنة**. Ve **الكَدَنُ**: suyun dibinde kalan, pelteleşmiş çamur. O da bu kıyastandır. **الكِدْيَوْن** ise denir ki: ince toprak ve gübre; ikisi toplanır ve onunla zırhlar parlatılır. Nâbiga dedi ki:
عُلِينَ بِ**كِدْيَوْنٍ** وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])

(**كده**)  **كاف** ve **دال** ve **هاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الكَدْه**: taşla vurma. Denir: **كَدَهَ** **يَكْدَهُ**. Ve şey düştü de **تكَدَّه**; yani kırıldı([7]).

(**كدي**)  **كاف** ve **دال** ve illetli harf; bir şeyde katılığa delâlet eden sahih bir asldır; sonra onun üzerine kıyas edilir. **الكُدْيَةُ**: yerde bulunan bir katılıktır. Denir: kazdı da **أكْدَى**; **الكُدْية**’ye ulaştığı zaman. Sonra adama, az verip sonra kestiği zaman denir: **أكْدَى**; kazana benzetildi: kazıp da **يُكدِي** eder, sonra kazmaktan el çeker. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى**([8])﴾ [النجم 34]. **الكُداية**; o, **الكُدْية**’dir. Ve denir: **كادية** arazi; yani yavaş; o da bundandır. Bazen buna hemze getirilir; böylece, hemzelenen fakat aslı hemze olmayan bâbdan olur. Halîl, şöyle denildiğini ileri sürdü: onların ekinlerine **كادئة** isabet etti; o da soğuktur. Ve ekine soğuk isabet etti ve onu **كَدَّأه**; yani onu toprağa geri çevirdi. Ferrâ dedi: köpek **كَدِي**([9]) **كَدىً**; süt içtiği zaman da karnı bozulduğu vakit. Ve denir: onu **أكديتهُ** **أكدِيه** **إكداءً**; onu şeyden geri çevirdiğin zaman. Ve zikrettiğimizin tamamında kıyas birdir. **كَدَاء**: bir yerdir; belki de **الكُدْية**’dendir.

(**كدب**)  **كاف** ve **دال** ve **باء**; onda bir kelime söylenir. Dediler ki: **الكَدِبَ**: taze kandır. Ve rivayet olundu ki onların bazısı şöyle okudu: ﴿**وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ**([10])﴾ [يوسف 18].

(**كدح**)  **كاف** ve **دال** ve **حاء**; bir şeyde etkiye delâlet eden sahih bir asldır. Denir: onu **كَدَحه** ve **كدّحه**; onu çizdiği zaman. Ve **مُكَدَّح** eşek: dişi eşekler onu ısırmış. Ve bu kıyastandır: **كَدَح**; kazandığı zaman; **يكدَح** **كَدْحاً**; o hâlde o **كادح**tır. Allah عزّ وجلّ buyurdu: ﴿**إنَّكَ كَادِحٌ**﴾ [الانشقاق 6]; yani kazanan.

--------------ـــ
([1]) Beyit Mühelhil’indir; **اللسان**’da (ظهر، كدس) olduğu üzere; yahut Ubeyd b. el-Ebras’tır; **تهذيب الألفاظ** 279 ve **اللسان** (كدس)’da olduğu üzere. Ve onu **الحيوان**’da (4: 353/ 6: 300) rivayet etti.
([2]) Ebû Züeyb’in bir beytinden parçadır; **ديوان الهذليين** (1: 160) ve **اللسان** (كدس)’dadır; tamamı şöyledir:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
([3]) **الجمهرة** (2: 280).
([4]) Asılda: “بعد العتمة”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** (كدم)’dadır.
([5]) **الكودن**: melez binek atı; ve denildi: katır.
([6]) Nâbiga divanı 64 ve **اللسان** (كدن، كرر، أضا). Daha önce (كر)’da geçti.
([7]) **المجمل**’de: “تكسر”.
([8]) Tilâvet: “وأعطى قليلاً”; ve **واو** ve **فاء** gibi şeyleri terk ile istişhâd câizdir; onun benzeri Şâfiî’nin risâlesinde (fıkra 643، 974، 975) ve **الحيوان**’da (4: 57، 276) vardır.
([9]) **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’ta: “الفصيل” “الكلب” yerine. Ve **اللسان**’da ayrıca: “**كدي الكلب كدى**; kemik boğazına takıldığı zaman.”
([10]) Bu, Âişe ve Hasan’ın kıraatidir. Cumhurun kıraati **ذال**’lıdır. Zeyd b. Ali: “كذباً” **ذال** ile ve nasb ile okudu. Ebû Hayyân tefsiri (5، 289).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَدْشُ: السَّوْقُ والاستحثاث. وقال الليث: الكَدْشُ الشَّوْقُ، وقد كدَشْت إِليه. قال الأَزهري: غيّر الليث تفسيرَ الكَدْش فجعَلَه الشَّوْقَ، بالشين المعجمة، والصواب السَّوْقُ والطردُ، بالسين المهملة. يقال: كدَشْتُ الإِبلَ أَكْدِشُها كَدْشاً إِذا طردْتها؛ قال رؤبة: شلاًّ كشَلِّ الطَّرَدِ المَكْدُوشِ
قال: وأَما الكَدْس، بالسين، فهو إِسراعُ الإِبل في سيرها، يقال: كدَسَت تَكْدِس. ابن سيده: وكدَشَ القومُ الغنيمَة كدْشاً حَثَوْها. والكَدَّاشُ: المُكَدِّي بلغة أَهل العراق. وكَدَشَ لعيالِه يَكْدِشُ كَدْشاً: كَسَب وجمع واحتال، وهو يَكْدِش لعياله أَي يَكْدَحُ. ورجل كَدَّاشٌ: كَسَّابٌ،. والاسم الكُداشةُ. وروى أَبو تراب عن عقبة السُلَمي: كَدَشْت من فلان شيئاً واكْتَدَشْت وامْتَدَشْت إِذا أَصبت منه شيئاً. وما كَدَشَ منه شيئاً أَي ما أَصاب وما أَخَذ. وما به كَدْشَةٌ أَي شيء من داء. والكَدْشُ: الخَدْشُ، يقال: كدَشَه إِذا خدَشَه. وجلد كدش: مُخَدَّش؛ عن ابن جني. ورجل مُكدَّش: مُكَدَّح؛ عن ابن الأَعرابي. وكَدَشَه يَكْدِشُه كَدْشاً: دفَعه دفْعاً عَنِيفاً، وهو السَّوْق الشديد. والكَدْشُ: الطَّرْدُ والجَرْح أَيضاً. وفي حديث السراط: ومنهم مكْدوسٌ في النار أَي مدفوع، وتكدَّسَ الإِنسانُ إِذا دُفِعَ من ورائه فسَقَط، ويروى بالشين المعجمة من الكَدْش؛ وكُداشٌ: اسم من ذلك.

##### Türkçe

**الكَدْشُ**: sevk etme ve acele ettirme. Leys dedi: **الكَدْشُ** şevktir, ve “ona doğru **كدَشْت** ettim.” Ezherî dedi: Leys, **الكَدْش**’in tefsirini değiştirdi de onu, mu‘ceme **الشين** ile, şevk yaptı; doğru olan ise, ihmâl **السين** ile, sevk ve kovmadır. Denir: “Develeri **كدَشْتُ** ederim, onları **أَكْدِشُها** **كَدْشاً**” yani onları kovduğum zaman; Rü’be dedi:
شلاًّ كشَلِّ الطَّرَدِ المَكْدُوشِ
Dedi: **الكَدْس**, **السين** ile, develerin yürüyüşlerinde süratlenmesidir; denir: **كدَسَت** **تَكْدِس**. İbn Sîde: Kavim ganimeti **كدَشَ** etti, **كدْشاً**; onu saçıp attılar.

**والكَدَّاشُ**: Irak ehlinin dilinde **المُكَدِّي**. Ve “ailesi için **كَدَشَ** eder, **يَكْدِشُ** **كَدْشاً**”: kazandı ve topladı ve çare aradı; ve o, ailesi için **يَكْدِش** eder; yani **يَكْدَحُ** eder. Ve **رجل كَدَّاشٌ**: kazançlı (çok kazanan). İsim **الكُداشةُ**’dır. Ebû Turâb, Ukbe es-Sülemî’den rivayet etti: “Falandan bir şey **كَدَشْت** ettim, ve **واكْتَدَشْت** ve **وامْتَدَشْت**” yani ondan bir şeye eriştiğim zaman. Ve “ondan bir şey **كَدَشَ** etmedi” yani ne erişti ne aldı. Ve “onda **كَدْشَةٌ** yoktur” yani hastalıktan bir şey yoktur.

**والكَدْشُ**: **الخَدْشُ**; denir: “onu **كدَشَه**” yani onu çizdi. Ve **جلد كدش**: **مُخَدَّش**; İbn Cinnî’den. Ve **رجل مُكدَّش**: **مُكَدَّح**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “onu **كَدَشَه**; onu **يَكْدِشُه** **كَدْشاً**”: onu şiddetli bir itişle itti; bu, şiddetli sevktir. Ve **الكَدْشُ**: kovma ve yara da. Sırat hadîsinde: “Onlardan **مكْدوسٌ** ateştedir” yani itilmiş. Ve insan **تكدَّسَ** eder; yani arkasından itildi de düştü. Mu‘ceme **الشين** ile, **الكَدْش**’ten diye de rivayet edilir. Ve **كُداشٌ**: bununla ilgili bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك د ش * يقال هو * يكْدِشُ * لعياله أي يكدح وبابه ضرب و * كَدَشَ * من فلان عطاءو * اكْتَدَش * أي أصاب و * الكُنْدُشُ * ضرب من الأدوية

##### Türkçe

* ك د ش * Denilir: o, âilesi için **يكْدِشُ**; yani çalışıp didinir; ve onun bâbı **ضرب**’dır. Ve **كَدَشَ**: falandan bir عطا aldı. Ve **اكْتَدَش**: yani isabet etti. Ve **الكُنْدُشُ**: ilaçlardan bir türdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كدشه يكدشه كدشا: خدشه. وقيل: كدشه كدشا، إذا ضربه بسيف أو رمح، نقله الصاغاني عن ابن عباد، وهو من ذلك. وكدشه كدشا: دفعه دفعا عنيفا، قاله ابن دريد، ومنه الحديث ومنهم مكدوش في النار أي مدفوع فيها، والسين لغة فيه، وقد تقدم. وكدشه كدشا: قطعه بأسنانه، نقله ابن القطاع. وكدشه: ساقه شديدا وطرده، كما في الصحاح، وهو الصواب. وشذ الليث حيث قال: الكدش الشوق، وقد كضدشت إليه، أي بالشين المعجمة، وقد صحفه، نبه عليه الأزهري، وأنشد لرؤبة:
  جاءوا فرار الهرب الجهوش                      شلا كشل الطرد المكدوش

  يقال: كدشت الإبل كدشا، إذا طردتها، وكدش القوم الغنيمة كدشا: حثوها. قلت: وذهب ابن القطاع، أيضا، إلى ما قاله الليث، ولم ينبه عليه، إلا أن ما في كتاب الليث هو: الكدش: السوق، على الصحة وليس فيه: وقد كدشت إليه. فتأمل. وكدش لعياله: كدح وكسب، وجمع واحتال. والكداش، ككتان: المكدي، بلغة أهل العراق، وهثو الشحاذ. وكداش كغراب: اسم وهو من ذلك. وأكدش بخبر، كأبصر، أي أخبر بطرف منه، نقله الصاغاني، عن ابن عباد. ويقال: أكدشت منه عطاء، وكدشت: أصبت، والذي رواه أبو تراب عن عقبة السلمي: كدشت من فلان شيئا، واكتدشت، إذا أصبت منه شيئا. وما كدش منه شيئا، أي ما أصاب وما أخذ، وقد صحفه ابن عباد. ومما يستدرك عليه: رجل كداش، ككتان: كساب، والاسم الكداشة. وجلد كدش: مخدش عن ابن جنى ورجل مكدش: مكدح، عن ابن الأعرابي. وتكدش الإنسان: إذا دفع من ورائه فسقط والسين لغة فيه. وقد سموا كادشا. ومحمد بن جعفر بن أحمد الوراق، المعروف بابن الكدوش، بالضم، روى عن مفضل بن محمد الجعدي وغيره. والأكدش: لقب بعضهم. والتكديش: النجش، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والكدش: الجرح، نقله ابن القطاع. وبنو المكدش، كمحدث: بطن من السمالعة باليمن، منهم الفقيه الإمام محمد بن إسماعيل المكدش، توفي سنة 778، وولده عمر صاحب العلم والجاه، مات سنة 840. وهم بيت رياسة وعلم.

##### Türkçe

**كدشه** **يكدشه** **كدشا**: **خدشه**. Ve denildi: **كدشه** **كدشا**; onu kılıç veya mızrakla vurduğunda; bunu es-Sağânî, İbn Abbâd’dan nakletti; ve o, bundandır. Ve **كدشه** **كدشا**: onu şiddetli bir itişle itti; bunu İbn Düreyd söyledi; ve ondan hadîs: “ve onlardan **مكدوش** ateştedir” yani onun içinde itilmiş olandır; ve **السين** onda bir dildir; ve daha önce geçti. Ve **كدشه** **كدشا**: onu dişleriyle kesti; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **كدشه**: onu şiddetle sürdü ve kovdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve doğru olan budur. Ve el-Leys şâz oldu; zira dedi ki: **الكدش** özlemdir; ve “ona **كضدشت** ettim” yani **بالشين المعجمة**; ve onu tashîf etti; el-Ezherî buna dikkat çekti; ve Ru’be’den şu beyti okudu:
  Geldiler; korkak kaçış(ı) gibi, ürkek kaçış(ı) gibi,
  **شلا** gibi; **كشل** gibi; kovulan **المكدوش** gibi

Denilir: **كدشت الإبل** **كدشا**; onları kovduğunda. Ve **كدش القوم الغنيمة** **كدشا**: onu avuç avuç saçtılar. Dedim: İbnü’l-Kattâ‘ da el-Leys’in dediğine gitti ve buna dikkat çekmedi; ancak el-Leys’in kitabında olan şudur: **الكدش**: sürüştür; sahih üzere; ve onda “ve ona **كدشت** ettim” yoktur. Öyleyse düşün. Ve **كدش** ailesi için: **كدح** ve kazandı; ve topladı ve çare aradı. Ve **الكداش** ( **ككتان** ): **المكدي**; Irak ehlinin diliyle; ve o, dilencinin avuç avuç almasıdır. Ve **كداش** ( **كغراب** ): bir isimdir; ve o bundandır. Ve **أكدش** bir haberle ( **كأبصر** ): yani onun bir ucuyla haber verdi; bunu es-Sağânî, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve denilir: ondan bir bağış **أكدشت**; ve **كدشت**: isabet ettim. Ebû Turâb’ın Ukbe es-Sülemî’den rivayet ettiği ise: falandan bir şey **كدشت** ve **اكتدشت**; ondan bir şey isabet ettirdiğinde. Ve ondan bir şey **كدش** etmedi; yani isabet etmedi ve almadı; ve İbn Abbâd onu tashîf etti. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: bir adam **كداش** ( **ككتان** ): kazanççı; ve isim **الكداشة**’dır. Ve bir deri **كدش**: çizik; İbn Cinnî’den. Ve bir adam **مكدش**: **مكدح**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve insan **تكدش** etti: arkasından itildiğinde de düştüğünde; ve **السين** onda bir dildir. Ve **كادشا** diye adlandırmışlardır. Muhammed b. Ca‘fer b. Ahmed el-Verrâk, **ابن الكدوش** diye bilinen (damme ile), Mufaddal b. Muhammed el-Ca‘dî ve başkalarından rivayet etti. Ve **الأكدش**: bazılarının lakabıdır. Ve **التكديش**: **النجش**; bunu es-Sağânî, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **الكدش**: yara; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **بنو المكدش** ( **كمحدث** ): Yemen’de es-Semâli‘a’dan bir batındır; onlardan fakih imam Muhammed b. İsmâ‘îl el-Mekdeş; 778 yılında vefat etti; ve onun oğlu Ömer, ilim ve itibar sahibi; 840 yılında öldü. Ve onlar, riyaset ve ilim evi(dir).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَدَشَ لِعِيَالِهِ
1 كَدَشَ لِعِيَالِهِ ذ , aor. كَدِشَ , (S, K,) inf. n. كَدْشٌ, (TK,) He sought, sought after, or sought to gain, sustenance; or he gained, acquired, or earned; syn. كَدَحَ, (S, K,) and كَسَبَ; (K;) and collected; and exercised art, cunning, or skill; (TA;) for his family, or household. (S, K.) ― -b2- You say also, كَدَشْتُ مِنْ فُلَانٍ شَيْئًا, ('Okbeh Es-Sulamee, TA,) or عَطَآءً, (S, K,) I obtained from such a one ('Okbeh, S, K) a thing, ('Okbeh,) or a gift; (S, K;) as also ↓ أَكْدَشْتُ, (K, and so in a copy of the S,) or ↓ اِكْتَدَشْتُ. ('Okbeh, as related by Aboo-Turلb; and so in two copies of the S.) And مَا كَدَشَ مِنْهُ شَيْئًا He did not obtain, and did not take, of him anything. (TA.)

4 أَكْدَشَ see 1.

8 اِكْتَدَشَ see 1.

كُدَاشَةٌ
كُدَاشَةٌ ذ [app. Gain, or earnings;] a subst. [from كدش as first explained above, or] from كَدَّاشٌ in the first of the senses explained below. (TA.)

كَدَّاشٌ
كَدَّاشٌ ذ A man who makes much gain. (TA.) ― -b2- Also, i. q., مُكَدٍّ; (K;) in the dial. of the people of El-'Irلk; meaning An importunate beggar. (TA.)

##### Türkçe

**كَدَشَ لِعِيَالِهِ**
1 **كَدَشَ لِعِيَالِهِ** ذ , muzâri‘ı **كَدِشَ** , (S, K,) mastar ismi **كَدْشٌ**, (TK,) O, rızık aradı, rızık peşine düştü yahut rızık elde etmeye çalıştı; yahut kazandı, elde etti veya kazanç sağladı; müradifi **كَدَحَ**, (S, K,) ve **كَسَبَ**; (K;) ve topladı; ve sanat, hile yahut maharet icra etti; (TA;) ailesi yahut hanesi için. (S, K.) ― -b2- Sen ayrıca dersin: **كَدَشْتُ مِنْ فُلَانٍ شَيْئًا**, ('Okbeh Es-Sulamee, TA,) yahut **عَطَآءً**, (S, K,) “Böyle birinden ('Okbeh, S, K) bir şey, ('Okbeh,) yahut bir bağış elde ettim”; (S, K;) bunun gibi ↓ **أَكْدَشْتُ**, (K, ve S’nin bir nüshasında da böyle,) yahut ↓ **اِكْتَدَشْتُ**. ('Okbeh, Aboo-Turلb’ın rivayet ettiği üzere; ve S’nin iki nüshasında da böyle.) Ve **مَا كَدَشَ مِنْهُ شَيْئًا**: “Ondan hiçbir şey elde etmedi ve ondan hiçbir şey almadı.” (TA.)

4 **أَكْدَشَ** bkz. 1.

8 **اِكْتَدَشَ** bkz. 1.

**كُدَاشَةٌ**
**كُدَاشَةٌ** ذ [görünüşe göre kazanç yahut kazançlar;] bir isimdir [yukarıda ilk açıklandığı üzere **كدش**’ten, yahut] aşağıda açıklanan mânâların birincisinde **كَدَّاشٌ**’tan. (TA.)

**كَدَّاشٌ**
**كَدَّاشٌ** ذ Çok kazanç sağlayan bir adam. (TA.) ― -b2- Ayrıca, **مُكَدٍّ** ile aynı mânâda; (K;) El-'Irلk halkının lehçesinde; mânâsı: ısrarcı bir dilenci. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَدَشَ
كَدَشَ I ( n. ac. كَدْش 1 ),
a.  Scratched, lacerated; wounded, slashed.

b.  Drove back.

c.  [ La ], Worked for, supported ( family ).

d.  [ acc. &  Min ], Obtained, got, received from.

e.  [ coll. ], Bit ( horse ).

كَدَّشَ
كَدَّشَ II
a.  [ coll. ], Degenerated ( horse ).

أَكْدَشَ
أَكْدَشَ IV ,  اِكْتَدَشَ VIII ,
a.  see I (d) .

كَدْشَة
كَدْشَة 1t
a.  [ coll. ], Bite.

كُدَاْشَة
كُدَاْشَة 24t ,
a.  Gain, earnings.

كَدِيْش
كَدِيْش 25 , ( pl. كُدْش 3 )
a.  [ coll. ], Cart-horse; hack, jade, sorryhorse.

كَدَّاْش
كَدَّاْش 28 ,
a.  Industrious, laborious, hard-working.

b.  Importunate beggar.

##### Türkçe

**كَدَشَ**
**كَدَشَ** I ( i. ac. **كَدْش** 1 ),
a. Tırmaladı, parçaladı; yaraladı, kesti.

b. Geri sürdü.

c. [ **ل** ile ], için çalıştı, (aileyi) geçindirdi.

d. [ mef‘ûl ve **مِن** ile ], -den elde etti, aldı, teslim aldı.

e. [ topluluk adı ], (atı) ısırdı.

**كَدَّشَ**
**كَدَّشَ** II
a. [ topluluk adı ], (at) bozuldu.

**أَكْدَشَ**
**أَكْدَشَ** IV , **اِكْتَدَشَ** VIII ,
a. I (d)’ye bak.

**كَدْشَة**
**كَدْشَة** 1t
a. [ topluluk adı ], ısırık.

**كُدَاْشَة**
**كُدَاْشَة** 24t ,
a. Kazanç, gelir.

**كَدِيْش**
**كَدِيْش** 25 , ( çoğ. **كُدْش** 3 )
a. [ topluluk adı ], araba atı; binek atı, cılız at, kötü at.

**كَدَّاْش**
**كَدَّاْش** 28 ,
a. Çalışkan, zahmetli, çok çalışan.

b. Israrcı dilenci.
