# كدو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كدو

: ( و ( *!كَدَاه ، كرَماهُ : حَبَسَهُ وشَغَلَهُ ) . ) يقالُ : ما *!كَدَاكَ عنِّي : أَي مَا حَبَسَكَ وشَغَلَكَ .
( و ) *!كَدَا ( وَجْهَهُ ) *!كَدْواً : ( خَدَشَهُ .
( و ) قالَ أبو زيْدٍ : *!كَدَتِ ( الأرضُ ) *!تَكْدُو ( *!كَدْواً ) ، بالفَتْحِ ، ( *!وكُدُوًّا ) ، كعُلُوَ ، فهي *!كادِيَةٌ ، والجَمْعُ *!الكَوادِي : ( أبْطَأ ) عنها ( نَباتُها ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( و ) *!كَدَا ( الزَّرْعُ ) وغيرُهُ من النَّباتِ : ( ساءَتْ نِبْتَتُهُ .
( وضِبابُ *!الكُدى : سُمِّيَتْ به لوَلَعِها بحَفْرِها ) ، أَي بحَفْرِ الكُدَى ، وهي جَمْعُ *!كُدْيةٍ للأرْضِ الصُّلْبَةِ .
ويقالُ : ضَبُّ *!كُدْيةٍ ، *!والكُدى يُكتُبُ بالياءِ فالأَوْلى ذِكْرُه في الذي تقدَّمَ .
( و ) *!الكِداءُ ، ( ككِساءٍ : المَنْعُ والقَطْعُ ) ، اسْمٌ مِن *!أَكْدَى ؛ عن ابنِ الأعْرابي حَكاهُ عنه ابنُ وَلاَّد في المَقْصورِ والمَمْدودِ .
وحكَى القالِي عن ابنِ الأنْبارِي : *!الكِداءُ : القَطْعُ ، وبه فَسَّر الآيةَ ، قالَ : وعِنْدِي هو المَنْعُ مِن *!أَكْدَى الحافِرُ إذا بَلَغَ *!الكُدْيَةَ ، ومحلُّ ذِكْرِه الذي تقدَّمَ .
( و ) *!كَداءٌ ( كسَماءٍ : اسْمٌ لعَرَفات ) كُلّها عن ابنِ الأعْرابي نقلَهُ ابنُ عُدَيْس .
( أَو جَبَلٌ بِأَعْلَى مكَّة ) ، وهي التَّثنيةُ التي عند المَقْبرةِ ، وتُسَمَّى تلْكَ الناحِيَةِ المعلاة ، ولا يَنْصرفُ للعِلْمِيَّة

والتَّأْنِيثِ ؛ كذا في المِصْباح .
وقالَ نَصْر : قالَ محمدُ بنُ حزمٍ : *!كَداءُ ، المَمْدودَةُ بأَعْلَى مكَّة عِنْدَ ذِي طوى قُرْبَ شعْبِ الشافِعِيِّين ؛ وابن الزُّبَيْر عنْدَ قُعَيْقِعَان ، ( ودخَلَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم مكَّةَ منه ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابِ منها .
( و ) *!كُدَيٌّ ، ( كسُمَيَ : جَبَلٌ بِأَسْفَلِها وخَرَجَ منه ) ، وكَوْنه صلى الله عليه وسلم خَرَجَ منه ؛ هكذا هو في كتابِ الجَواهِرِ لابنِ شاسٍ والذَّخِيرةِ للقَرافي ؛ ونازَعَهُ ابنُ دَقيقِ العِيدِ في شرْحِ العُمْدةِ وقالَ إنَّ التَّثْنِيةَ السُّفْلى التي خَرَجَ منها هي *!كُدًى ، بالضمِّ والقَصْر ، وليسَ كُدَيًّا ، كسُمَيَ ، هو السُّفْلى على ما هو المَعْروفُ ؛ وقد سلمه ابنُ مَرْزُوق في شرْحِهِ على العُمْدَةِ وقالَ : هو كما قالَهُ الإمامُ ، فتأَمَّل ذلك .
( وَجَبَلٌ آخَرُ بقُرْبِ عرفَةَ .
( و ) *!كُدًى ، ( كقُرًى ) جَمْعُ قَرْيةٍ ، وليسَ هذا مِن أَوْزانِهِ ؛ ولو قالَ كهُدًى كعادَتِه كانَ أَنَصّ على المُرادِ نبَّه عليه شيْخُنا وهو يُكْتَبُ بالياءِ ويُضافُ إليها فيقالُ : ثَنيةُ كُدًى للتَّخْصِيصِ ، قالَ صاحِبُ المِصْباح : ويَجوزُ أن يُكْتَب بالألِف ؛ ( جَبَلٌ مَسْفَلَةَ مكَّةَ على طرِيقِ اليَمَنِ .
( *!وكَدًى ، مَنْقُوصةً كفَتًى ، ثَنِيَّةٌ بالطَّائِفِ ؛ وغَلِطَ ) المُتأَخِّرونَ من المحدِّثين وغيرِهِم ) ( في هذا التَّفْصِيلِ ، واخْتَلَفُوا فيه على أَكْثَرَ من ثَلاثِينَ قَوْلاً ) .
( قُلْت : أَصْلُ الاخْتِلافِ في هذه الأقْوال من اخْتِلافِ رِوَاياتِ حديثِ دُخُولِهِ صلى الله عليه وسلم مكَّةَ وخُرُوجِه منها وتِكْرارِها ، وقد أَبْعَدَ المصنِّفُ المَرْمى في سِياقِه

وخالَفَ أَئِمَّة الحديثِ واللغةِ ، والذي صَرَّحَ به الحافِظُ ابنُ حَجَر في مقدِّمَةِ الفَتْح : أنَّه دَخَلَ مِن *!كَداء ، بالفَتْح مَمْدوداً ، وخَرَجَ من *!كُدًى ، بالضم مَقْصوراً ، وهُما جَبَلانِ . ونقَلَ نَصْر في مُعْجمهِ عن محمدِ بنِ حَزْم : أنه صلى الله عليه وسلم باتَ بذِي طوى ، ثم نَهَضَ إلى أَعْلَى مكَّة فدَخَلَ منها ، وفي خُرُوجِه خَرَجَ إلى أَسْفَل مكَّة ثم رَجَعَ إلى المحصبِ ، وأَمَّا *!كُدَيّ مُصَغَّراً فإنَّما هو لمَنْ خَرَجَ مِن مكَّة إلى اليَمَنِ ، وليسَ مِن هذين الطَّريقَيْن في شيءٍ ؛ قالَ : أَخبَرنِي بذلكَ كُلّه أبو العبَّاس أَحْمدُ بنُ عُمَر بنِ أَنس العُذْرِي عن كلِّ مَنْ لَقِيَ مِنْ أَهْلِ المَعْرفَةِ بمكَّة لمواضِعِها مِن أَهْلِ العِلْمِ بالأحاديثِ الوارِدَةِ ، انتَهَى .
ومِثْلُه في النهايَةِ والمِصْباح ، ففي النهايَةِ ما نَصّه في الحديثِ : أنَّه دَخَلَ مكَّةَ عامَ الفَتْحِ مِن *!كَدَاء ودَخَلَ في العُمْرَةِ من *!كُدًى .
قُلْت : وفي العَيْن : ودَخَلَ خَالِدُ بنُ الوليدِ من *!كُدًى *!وكَدَاءُ ، بالفَتْح والمدِّ ، التَّثْنِيَة العُلْيا بمكَّة ممَّا يلِي المَقابرِ ، وكُدًى ، بالضمِّ والقَصْر ، الثنِيَّةُ السُّفْلَى ممَّا يلِي بابَ العُمْرَةِ ، وأَمَّا *!كُدَيٌّ بالتَّصْغِيرِ فهو مَوْضِعٌ بأَسْفَل مكَّة . وقالَ صاحِبُ المِصْباح : *!كَداءُ ، بالفَتْح ، والمدِّ ، الثنيَّةُ العُلْيا بأَعْلَى مكَّة ، *!وكُدًى ، جَمْعُ *!كُدْيةٍ كمُدْيةٍ ، ومُدًى ، وبالجَمْع سُمِّي موضِعٌ بمكَّة قرْبَ شعْبَةِ الشافِعِيِّين وبالقُرْبِ من الثنيَّةِ السُّفْلى موضِعٌ يقالُ له *!كُدَيٌّ مُصَغّراً ، وهو على طريقِ الخارِجِ من مكَّةَ إلى اليَمَنِ ، انتَهَى .
وفي نسخةٍ مِن شِعْر حسًّان *!كَداءُ الثنيَّةِ التي في أَصْلِها مَقْبرةُ مكَّةَ ، ومنها دَخَل الزُّبَيْر يَوْمَ الفَتْحِ ،

ودَخَلَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم مِن شعْبٍ آخر ؛ قالَهُ ابنُ عُدَيْس .
وقد تكرَّرَ ذِكْرُ المَمْدودِ والمَقْصورِ في الأحاديثِ وليسَ للمُصغَّرِ ذِكْرٌ فيها فقولُ المصنِّف ؛ وكسُمَيَ جَبَلٌ بأَسْفَلِها وَخَرَجَ منه ، مَنْظورٌ فيه على أن الحافِظَ ابنَ حَجَرَ ذَكَرَ في المقدِّمَةِ ، أَنَّه يقالُ في المَقْصورِ بصِيغَةِ التَّصْغِيرِ ، والأصَح أنَّ الذي بالتَّصْغِيرِ مَوْضعُ آخرُ في جِهَةِ اليَمَنِ ؛ فظَهَرَ من ذلك أنَّه قولٌ مَرْجوحٌ ؛ وكذا قوْله : وكقُرًى إلى آخرِهِ غَيْر مَشْهورٍ ولا مَعْروف ، والأصَحّ أنَّه بالتَّصْغير ، فتأَمَّل ذلك .
قالَ ابنُ قَيْس الرُّقيَّات :
أنتَ ابنُ مُعْتَلَجِ البِطاحِ *!كُدَيِّها *!وكَدائِها وقالَ أَيْضاً :
أَقْفَرَتْ بعدَ عبدِ شَمْسٍ *!كَدَاء *!فكُدَيٌّ فالرُّكْنُ فالبَطْحاءوقالَ حسَّانُ بنُ ثابتٍ :
عَدِمْنا خَيْلَنا إن لم تَرَوْهاتُثيرُ النَّقْعَ مَوْعِدُها *!كَداء وقالَ بَشِيرُ بنُ عبدِ الرَّحمنِ الأنْصارِي :
فسَلِ الناسَ لا أَبالَكَ عَنَّايومَ سالَتْ بالمُعْلِمِينَ *!كَدَاءُ ( و ) *!الكَدا ، ( كالفَتَى أَيْضاً : لَبَنٌ يُنْقَعُ فيه التَّمْرُ تُسَمَّنُ به البَناتُ ) ؛ ) وفي التكمِلَةِ : الجَوارِي .
( *!وكَدِيَ بالعَظْمِ ، كرَضِيَ ) ، *!كَداً : إذا ( غَصَّ ) به ؛ حَكاه ابنُ شُمَيْل .
وقالَ شمِرٌ : إذا نَشِبَ في حَلْقِه .
( و ) *!كَدِيَ ( الفَيصل ) *!كَداً : ( شَرِبَ

اللَّبَنَ فَفَسَدَ جَوْفُه ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الكادِي : البَطِيءُ الجَرْي من الماءِ ؛ عن أَبي زيْدٍ .
وأَصابَ النَّباتُ بَرَدٌ *!فَكدَاهُ : أَي ردَّه في الأرضِ .
*!والكَدَا ، كالفَتَى : المَنْعُ ؛ قالَ الطِّرمَّاح :
بَلَى ثم لم تَمْلِك مَقادِيرَ سُدِّيَتْ
لنا مِن كَدا هِنْدٍ على قِلَّةِ الثَّمْدِ*!وكَدِيَ الكَلْبُ *!كَداً : نَشِبَ العَظْمُ في حَلْقِه ؛ عن شمِرٍ .
*!وكَدا ، بالقَصْر : مَوضِعٌ ؛ وقيلَ : جَبَلٌ ؛ عن ابنِ سِيدَه .
وقال ابنُ الأعْرابي : دَكا إذا سَمِنَ ، وكَدا إذا قَطَعَ .

### Türkçe

: ( ve ( **كَدَاه** , **كرَماهُ** : onu hapsetti ve onu meşgul etti ) . ) Denir ki: “Beni bırakıp da seni ne **كَدَاكَ**?” yani: seni ne hapsetti ve seni ne meşgul etti.

( ve ) **كَدَا** (yüzünü) **كَدْواً**: (onu çizdi.)

( ve ) Ebû Zeyd dedi: **كَدَتِ** (yer) **تَكْدُو** ( **كَدْواً** ), fetih ile; ( **وكُدُوًّا** ), **كعُلُوَ** gibi; artık o **كادِيَةٌ**’dir; çoğulu **الكَوادِي**’dir: (ondan) (bitkisi) gecikti; Cevherî onu nakletti.

( ve ) **كَدَا** (ekin) ve bitkiden başkası: (bitmesi kötü oldu.)

( ve **ضِبابُ الكُدى**: onunla adlandırıldı; onu kazmaya düşkünlüğünden dolayı), yani **الكُدَى**’yı kazması sebebiyle; o, sert yer için **كُدْيةٍ**’nin çoğuludur.

Ve denir ki: **ضَبُّ كُدْيةٍ**; **الكُدى** ise **الياءِ** ile yazılır; bu yüzden onu, daha önce geçen yerde zikretmek daha evlâdır.

( ve ) **الكِداءُ**, ( **ككِساءٍ** : engelleme ve kesme), **أَكْدَى**’dan bir isimdir; İbnü’l-A‘râbî’den; onu ondan İbn Vellâd, **المَقْصورِ والمَمْدودِ**’da hikâye etti.

Ve Kālî, İbnü’l-Enbârî’den hikâye etti: **الكِداءُ**: kesmedir; bununla âyeti tefsir etti; dedi ki: ve benim yanımda o, engellemedir; **أَكْدَى** (şu hâlde ki) kazıcı **الكُدْيَةَ**’ye ulaştığı zaman; onun zikrinin yeri daha önce geçendir.

( ve ) **كَداءٌ** ( **كسَماءٍ** : Arafat’ın tamamı için bir isimdir), hepsi İbnü’l-A‘râbî’den; onu İbn ‘Udeys nakletti.

( yahut Mekke’nin yukarısında bir dağdır), o, kabirliğin yanındaki ikilidir; o taraf **المعلاة** diye adlandırılır; ilmîlik ve müenneslik sebebiyle tenvin almaz; **المِصْباح**’ta böyledir.

Ve Nasr dedi: Muhammed b. Hazm dedi: **كَداءُ**, memdûde olanı, Mekke’nin yukarısında, Zî Tuvâ yanında, Şâfi‘iyyîn şı‘bına yakın; İbnü’z-Zübeyr ise Ku‘aykı‘ân yanında; (Peygamber صلى الله عليه وسلم Mekke’ye ondan girdi);) nüshalarda böyle; doğrusu da bundandır.

( ve ) **كُدَيٌّ**, ( **كسُمَيَ** : onun aşağısında bir dağdır ve ondan çıktı), ve onun صلى الله عليه وسلم ondan çıkmış olması; İbn Şâs’ın **الجَواهِر** kitabında ve Karâfî’nin **الذَّخِيرة**’sinde böyledir; İbn Dakîk el-‘Îd ise **شرْحِ العُمْدة**’de ona itiraz etti ve dedi ki: çıktığı aşağıdaki ikili **كُدًى**’dır; damme ve kasr ile; **كُدَيًّا** değildir, **كسُمَيَ**; o, bilinen üzere aşağı olandır; İbn Merzûk da **العُمْدَة** üzerine şerhinde onu teslim etti ve dedi ki: imamın dediği gibidir; öyleyse bunu düşün.

( ve Arafat’a yakın başka bir dağdır.)

( ve ) **كُدًى**, ( **كقُرًى** ) **قَرْيةٍ**’nin çoğuludur; bu ise onun vezinlerinden değildir; eğer âdeti üzere **كهُدًى** deseydi murada daha açık olurdu; buna şeyhimiz dikkat çekti; ve o **الياءِ** ile yazılır ve ona izafe edilir; böylece “tahsîs için” denir ki: **ثَنيةُ كُدًى**; **المِصْباح** sahibi dedi ki: **الألِف** ile yazılması da câizdir; (Yemen yolu üzerinde Mekke’nin aşağı tarafında bir dağdır.

( ve **كَدًى**, **كفَتًى** gibi noksan; Tâif’te bir geçittir; ve yanıldı) hadisçilerden ve başkalarından müteahhir olanlar) (bu tafsilde; ve onda otuzdan fazla söz üzere ihtilaf ettiler).

( Dedim ki: bu sözlerdeki ihtilafın aslı, onun صلى الله عليه وسلم Mekke’ye girişinin ve ondan çıkışının hadisinin rivayetlerinin ihtilafından ve onların tekrarlanmasındandır; musannif ise onu sevk edişinde hedefi uzaklaştırdı ve hadis ve lugat imamlarına muhalefet etti; Hâfız İbn Hacer’in **مقدِّمَةِ الفَتْح**’ta açıkça söylediği: onun **كَداء**’dan, fetih ile memdûd olarak girdiği; **كُدًى**’dan, damme ile maksûr olarak çıktığı; ve ikisi de iki dağdır. Nasr da mu‘ceminde Muhammed b. Hazm’dan nakletti: onun صلى الله عليه وسلم Zî Tuvâ’da gecelediği, sonra Mekke’nin yukarısına kalkıp oradan girdiği; çıkışında Mekke’nin aşağısına çıktı, sonra **المحصب**’e döndü; **كُدَيّ** ise küçültme olarak, ancak Mekke’den Yemen’e çıkan kimse içindir; bu iki yoldan hiçbirinde değildir; dedi ki: bunu bana bütünüyle Ebü’l-‘Abbâs Ahmed b. Ömer b. Enes el-‘Udrî, Mekke’de yerlerini bilen ehl-i ilimden, vârid olan hadislerle âlim olanlardan karşılaştığı herkes adına haber verdi; bitti.

Ve bunun benzeri **النهايَة** ve **المِصْباح**’tadır; **النهايَة**’de hadisteki lafzı şudur: onun fetih yılında Mekke’ye **كَدَاء**’dan girdiği ve umrede **كُدًى**’dan girdiği.

Dedim ki: **العَيْن**’de: Hâlid b. Velîd **كُدًى**’dan girdi; ve **كَدَاءُ**, fetih ve med ile, Mekke’de kabirlere bitişik olan yukarı ikilidir; **كُدًى** ise damme ve kasr ile, umre kapısına bitişik olan aşağı ikilidir; **كُدَيٌّ** ise küçültme ile, Mekke’nin aşağısında bir yerdir. **المِصْباح** sahibi dedi ki: **كَداءُ**, fetih ve med ile, Mekke’nin yukarısında olan yüksek ikilidir; **كُدًى** ise **كُدْيةٍ**’nin çoğuludur, **كمُدْيةٍ** ve **مُدًى** gibi; çoğul ile Mekke’de Şâfi‘iyyîn şı‘besi yakınında bir yer adlandırılmıştır; ve aşağı ikile yakın bir yer de küçültme olarak **كُدَيٌّ** diye adlandırılır; o, Mekke’den Yemen’e çıkanın yolu üzerindedir; bitti.

Hassân’ın şiirinden bir nüshada: **كَداءُ** Mekke kabirliğinin aslında bulunduğu ikildir; fetih günü Zübeyr oradan girdi; Peygamber صلى الله عليه وسلم ise başka bir şı‘bden girdi; bunu İbn ‘Udeys söyledi.

Hadislerde memdûd ve maksûrun zikri tekrar etmiştir; küçültmenin ise onlarda zikri yoktur; musannifin sözü: “ve **كسُمَيَ** onun aşağısında bir dağdır ve ondan çıktı” tartışmalıdır; şu şartla ki Hâfız İbn Hacer mukaddimede, maksûr hakkında küçültme sigasıyla söylendiğini zikretti; daha sahih olan, küçültme ile olanın Yemen cihetinde başka bir yer olduğudur; böylece bunun, mercûh bir söz olduğu ortaya çıktı; yine onun sözü: “ve **كقُرًى** … sonuna kadar” meşhur ve mâruf değildir; daha sahih olan, onun küçültme iledir; öyleyse bunu düşün.

İbn Kays er-Rukayyât dedi:
Sen, düzlüklerin karışık yerinin oğlu, onun **كُدَيِّها**’sının ve **كَدائِها**’sının.
Ve yine dedi:
Abd Şems’ten sonra ıssız kaldı **كَدَاء**; sonra **كُدَيٌّ**; sonra rükün; sonra batḥâ.
Hassân b. Sâbit dedi:
Atlarımızı yitirmiş olalım; eğer onları görmezseniz,
Tozu kaldırır; buluşma yeri **كَداء**’dır.
Beşîr b. Abdirrahmân el-Ensârî dedi:
İnsanlara sor, baban olmayasıca, benden,
O gün ki **كَدَاءُ**’da **بالمُعْلِمِينَ** ile aktı.
( ve ) **الكَدا**, ( **كالفَتَى** ayrıca: hurmanın içine ıslatıldığı süt; kızlar onunla semizletilir);) **التكمِلَة**’de: câriyeler.

( **كَدِيَ بالعَظْمِ**, **كرَضِيَ** ), **كَداً**: onunla (boğulduğu) zaman; onu İbn Şümeyl hikâye etti.

Şemir dedi: boğazında takılıp kaldığı zaman.

( ve ) **كَدِيَ** ( **الفَيصل** ) **كَداً**: (içti.

**اللَّبَنَ**; böylece içi bozuldu) ; ) onu **الجَوْهرِي** nakletti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:

*!**الكادِي**: suyun yavaş akanı; **أَبي زيْدٍ**’den.

Ve bitkiye bir soğuk isabet etti *!böylece onu **فَكدَاهُ**: yani onu yere geri çevirdi.

*!Ve **الكَدَا**, **الفَتَى** gibi: engel olma; **الطِّرمَّاح** dedi:

بَلَى ثم لم تَمْلِك مَقادِيرَ سُدِّيَتْ
لنا مِن كَدا هِنْدٍ على قِلَّةِ الثَّمْدِ

*!Ve köpek **كَدِيَ** *!**كَداً**: kemik onun boğazına takıldı; **شمِرٍ**’den.

*!Ve **كَدا**, kısaltma ile: bir yer; ve denildi ki: bir dağ; **ابنِ سِيدَه**’den.

Ve **ابنُ الأعْرابي** dedi: **دَكا** semirdiği zaman; ve **كَدا** kestiği zaman.
