# كدي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كدي

: ( ي ( *!الكُدْيَةُ ، بالضَّمِّ : شِدَّةُ الدَّهْرِ ، *!كالكادِيَةِ ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
( و ) الكُدْيَةُ : ( الأرضُ الغَليظَةُ ) ؛ ) كما في المُحْكم ؛ أو الصُّلْبَةُ ، كما في الصِّحاح ؛ أَو المُرْتفِعَةُ . يقالُ : ضَبُّ كُدْيَةٍ ، والجَمْعُ *!كُدًى .
( و ) قيلَ : هي ( الصَّفاةُ العظِيمَةُ الشَّديدَةُ .
( و ) قيلَ : هي ( الشَّيءُ الصُّلْبُ بَيْنَ ) ؛ ) كذا في النسخِ وفي المُحْكم : من ؛ ( الحِجارَةِ والطِّينِ .
( و ) الكُدْيَةُ : كلُّ ( ما جُمِعَ من طَعامٍ أَو شَرابٍ ) ؛ ) وكذا في النسخِ والصَّوابُ أَو تُرابٍ أَو نَحْوُه ؛ ( فجُعِلَ كُثْبَةً ، *!كالكُدايَةِ ) ، بالضَّمِّ ، ( *!والكَداةِ ) ، بالفتْح .

( و ) *!أَكْدَى الحافِرُ : إذا بَلَغَ *!الكُدْيَة مِن الأرْضِ فلا يُمَكِّنُه أنْ يَحْفرَ .
يقالُ : ( حَفَر ) فلانٌ ( *!فأكْدَى ) إذا ( صادَفَها ) وفي الصِّحاح : بَلَغَ إلى الصلبِ .
( وسَأَله فأكْدَى : وَجَدَهُ مثْلَها ) ، أَي مِثْلَ الكُدْيَةِ ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ وقد كانَ قِياسُ هذا أن يقالَ *!فأكْدَاهُ ولكن هكذا حَكَاهُ .
( *!وَأَكْدَى ) الرَّجُلُ : ( بَخِلَ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه وابنُ القطَّاع ، ولا توقُّفَ فيه كما زَعَمَه شيْخُنا .
( أَو قَلَّ خَيْرُه ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( أَو قَلَّلَ عَطاءَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( *!ككَدَى ، كرَمَى ) ، *!يَكْدِي *!كَدْياً ، ولا قَلاقَةَ في العِبارَةِ كما زَعَمه شيْخُنا .
( و ) *!أَكْدَى ( المَعْدِنُ : لم يَتَكَوَّنْ به جَوْهَرٌ ) .
( وقالَ ابنُ القطَّاع : لم يَخْرجْ منه شيءٌ .
( ومِسْكٌ *!كدِيٌّ ، كغَنِيَ ، *!وكَدٍ ) ، كعَمٍ ؛ الأخيرَةُ عن الزَّمخشرِي ؛ ( لا رائِحَةَ له ) ؛ ) وقد *!كَدِيَ *!كَدًى ؛ وتقولُ : كَدِيَ بعْدَما قَدِيَ . وهو مجازٌ .
( وامْرأَةٌ *!مُكْدِيَةٌ ) ، كمُحْسِنَةٍ : ( رَتْقاءُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
( الكُدْيَةُ ، بالضمِّ : شدَّةُ البَرْدِ ، كالكادِيَة .
( *!وأَكْدَى : أَلَحَّ في المَسْألةِ ؛ قال الشاعرُ :
( تَضَنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ ساعَفَتْ فلا نحنُ *!نُكْدِيها ولا هي تَبْذُل *!والمُكْدِي مِن الرِّجالِ : مَنْ لاَ يَثُوبُ له مالٌ ولا يَنْمِي ، وقد *!أَكْدَى ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
وَأَصْبَحَتِ الزُّوّارُ بَعْدكَ أَمْحَلُواوأُكْدِيَ باغِي الخَيْرِ وانْقَطَعَ السَّفْر*!ُوالكُدْيَةُ ، بالضمِّ : حرفَةُ السَّائِلِ المُلِح .

*!وأَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عن الشَّيءِ : رَدَدْته عنه .
ويقالُ للرَّجُلِ عنْدَ قَهْرِ صاحِبهِ : *!أَكْدَتْ أَظْفَاركَ .
*!وأَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيةِ وقَطَعَ ؛ عن الفرَّاء ؛ وقولُ الخَنْساء :
فَتَى الفِتْيانِ ما بَلَغُوا مَداه ُولا *!يُكْدِي إذا بَلَغَتْ *!كُداها أَيْ لا يَقْطَع عَطاءَه ولا يُمْسك عنه إذا قَطَعَ غيرُهُ وأَمْسَك .
*!وأَكْدَى المَطَرُ : قَلَّ ونَكِد ؛ وقولُه تعالى : ﴿أَعْطَى قَلِيلاً *!وأَكْدَى﴾ ، أَي قَطَع القَلِيل ؛ كما في الصِّحاح .
وقالَ أبو عَمْرٍ و : *!أَكْدَى : مَنَعَ ؛ وأَكْدَى : قَطَع ؛ وأَكْدَى : انْقَطَعَ ؛ وأَكْدَى النَّبْتُ : قَصُر من البَرْدِ ؛ وأَكْدَى العامُ : أَجْدَبَ ؛ وَأَكْدَى : خابَ .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : أَكْدَى : افْتَقَرَ بعْدَ غِنًى : وأَكْدَى : قَمِىءَ خَلْقه ؛ وبَلَغَ الناسَ *!كُدْيَة فلانٍ : إذا أَعْطَى ثم مَنَعَ وَأَمْسَك .
وقالَ أَبو زيْدٍ : *!كَدِيَ الجِرْوُ *!يَكْدَى *!كَدًى : وهو دَاءٌ يأْخُذُ الجِراءَ خاصَّةً يُصِيبُهَا منه قَيءٌ وسُعالٌ حتى يكونَ بينَ أَعْينِها ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي وغيرُهُ .
قال القالِي : يُكْتَبُ بِالياءِ .
وفي كِتابِ الجيمِ للشَّيْباني : يقالُ : إنَّهُ لسَريعُ *!الكَدَى إذا كانَ سَريعَ الغَضَبِ .
وقالَ ابنُ القوطية : كَدِيَ الغُرابُ *!كَدًى إذا حرَّكَ رأْسَه عنْدَ نَعِيقِه .
وقالَ ابنُ القطَّاعِ : *!كَدِيَ الرَّجلُ :

بَخِلَ زِنَةً ومعْنًى .
*!وكَدِيَتْ أَصابعُه : كلَّتْ مِن الحفْرِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وكَدِيَ المَعْدِنُ : *!كأكْدَى ؛ عن ابن القطَّاع .

### Türkçe

: ( **الكُدْيَةُ** , zamme ile: zamanın şiddeti, **كالكادِيَةِ** gibi ); ) **المُحْكم**’de böyle.
( ve ) **الكُدْيَةُ**: ( kalın toprak ); ) **المُحْكم**’de olduğu gibi; yahut sert (toprak), **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; yahut yüksek olan. Denilir: **ضَبُّ كُدْيَةٍ**; çoğulu **كُدًى**.
( ve ) denildi: o ( büyük, şiddetli kaya düzlüğüdür.
( ve ) denildi: o ( arasında sert olan şeydir ); ) nüshalarda böyle; **المُحْكم**’de ise: “-den”; ( taş ile çamurdan.
( ve ) **الكُدْيَةُ**: her ( yiyecekten yahut içecekten toplanan şey ); ) yine nüshalarda böyle; doğrusu ise “yahut topraktan yahut benzerinden”; ( böylece bir yığın yapıldı, **كالكُدايَةِ** gibi ), zamme ile, ( **والكَداةِ** ) fetha ile.

( ve ) **أَكْدَى** kazıcı: **الكُدْيَة**’ye yerden ulaştığı zaman; artık ona kazmasına imkân vermez.
Denilir: falan ( kazdı ) ( **فأكْدَى** ) yani ( ona rastladı ); **الصِّحاح**’ta: sert olana ulaştı.
( Ve ona sordu da **فأكْدَى**: onu onun gibi buldu ), yani **الكُدْيَة** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; bunun kıyası, **فأكْدَاهُ** denilmesi idi; fakat onu böyle nakletti.
( **وَأَكْدَى** ) adam: ( cimrilik etti ); ) bunu İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâ‘ nakletti; şeyhimizin zannettiği gibi bunda duraksama yoktur.
( yahut hayrı azaldı ); ) bunu el-Cevherî nakletti.
( yahut bağışını azalttı ); ) bunu İbn Sîde nakletti. ( **ككَدَى** , **كرَمَى** ) , **يَكْدِي** **كَدْياً**; şeyhimizin zannettiği gibi ibarede bir kapalılık yoktur.
( ve ) **أَكْدَى** ( maden: onda cevher oluşmadı ).
( İbnü’l-Kattâ‘ dedi: ondan bir şey çıkmadı.
( Ve **مِسْكٌ كدِيٌّ** , **كغَنِيَ** , **وكَدٍ** ), **كعَمٍ**; sonuncusu Zemahşerî’dendir; ( onun kokusu yoktur ); ) ve **كَدِيَ** **كَدًى** olmuştur; ve dersin: “**كَدِيَ** بعدما **قَدِيَ**.” Bu mecazdır.
( Ve **امْرأَةٌ مُكْدِيَةٌ** ), **كمُحْسِنَةٍ**: ( bitişik (kapalı) olan ).
( Ve ona ek olarak hatırlatılanlardandır:
( **الكُدْيَةُ** , zamme ile: soğuğun şiddeti, **كالكادِيَة** gibi.
( **وأَكْدَى**: istemede ısrar etti; şair dedi ki:
( Cimrilik edersin; biz de onu bağışlarız; eğer yurt yardım ederse; artık biz onu **نُكْدِيها** etmeyiz, o da **تَبْذُل** etmez.
**والمُكْدِي** erkeklerden: kendisine mal dönmeyen ve artmayan kimse; ve **أَكْدَى** olmuştur; Sa‘leb inşâd etti:
“Ve senden sonra ziyaretçiler sabahladılar da kıtlığa düştüler; hayır isteyenin işi **أُكْدِيَ** oldu ve sefer kesildi.”
**والكُدْيَةُ** , zamme ile: ısrarcı dilencinin mesleği.

**وأَكْدَيْتُ** adamı bir şeyden: onu ondan geri çevirdim.
Ve adam için, arkadaşını kahrettiği sırada denilir: **أَكْدَتْ أَظْفَاركَ**.
**وأَكْدَى**: bağıştan el çekti ve kesti; Ferrâ’dan; Hansâ’nın sözü:
“Delikanlıların delikanlısı; onların eriştiği menzile erişmedi; ve **يُكْدِي** etmez, **كُداها**’sına ulaştığı zaman.” Yani başkası kestiği ve el çektiği zaman, o bağışını kesmez ve ondan el çekmez.
**وأَكْدَى** yağmur: azaldı ve uğursuzlaştı; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَعْطَى قَلِيلاً وأَكْدَى**﴾ yani azı kesti; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ebû ‘Amr dedi: **أَكْدَى**: engelledi; ve **أَكْدَى**: kesti; ve **أَكْدَى**: kesildi; ve **أَكْدَى** bitki: soğuktan kısaldı; ve **أَكْدَى** yıl: kuraklaştı; ve **أَكْدَى**: umduğunu bulamadı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَكْدَى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أَكْدَى**: yaratılışı çirkin oldu; ve insanlara falanın **كُدْيَة**’si ulaştı: verdi sonra engelledi ve el çektiği zaman.
Ebû Zeyd dedi: **كَدِيَ** yavru köpek **يَكْدَى** **كَدًى**: bu, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; ta ki gözlerinin arasına (kadar) olur; bunu el-Cevherî ve başkası nakletti.
Kâlî dedi: yâ ile yazılır.
Şeybânî’nin **كتاب الجيم**’inde: denilir: “O, öfkeye hızlı olduğu zaman, **الكَدَى**’ya hızlıdır.”
İbnü’l-Kûtıyye dedi: **كَدِيَ** karga **كَدًى**: ötüşü sırasında başını hareket ettirdiği zaman.
İbnü’l-Kattâ‘ dedi: **كَدِيَ** adam:

ölçü ve anlam bakımından cimrilik etti.
**وكَدِيَتْ أَصابعُه**: kazmaktan yoruldu; bunu el-Cevherî nakletti.
**وكَدِيَ** maden: **كأكْدَى**; İbnü’l-Kattâ‘dan.
