# كد (ك-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والدال
كد ، دك : ( مستعملان ) .
كد : قال الليث : الكدّ : الشدة في العمل ، وطلب الكسب .
يقال : هو يَكُدُّ كَدّاً ، والكد : الإلحاح في الطلب والإشارة بالأصابع . وأنشد :
وحُجْتُ ولم أكددكم بالأصابع
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الكُدادة ما بَقِي في أسفل القِدر .
قلت : إذا لَصِقَ الطبيخُ بأسفل البُرمة فكَدّ بالأصابعِ فهو الكُدادة .
وسمعتُ أعرابياً يقول لعَبْدٍ له : لأكُدّنّك كَدَّ الدَّبرِ ، أراد أنه يُلِحّ عليه فيما يكلّفه من العمل الواصب إلحاحاً يُتعِبُه ، كما أنَّ الدَّبِرَ إذا حُمِل عليه ورُكب أتعَبَ البعير .
عمرو عن أبيه : الكُدُد : المجاهِدون في سبيل الله .
قال : وكَدَّدَ الرجلُ : إذا ألقى الكَدِيد بعضَه على بعض . وهو الْجَريش من المِلح .
قال : ويقال : كَدْكَدَ الرجل ، وكتكتَ وكَركَر ، وطَخطخ ، وطَهْطَه ، كلُّ ذلك إذا
أفرط في ضحكه .
وقال الليث : الكَدكَدة : ضَرْب الصَيْقل المِدْوَسَ على السَّيف إذا جلاه . والكَدكَدة : شدّة الضحك ، وأنشد :
ولا شديدٍ ضحْكُها كَدْكادِ
حَدادِ دونَ سِرِّها حَدادِ
قال : والكديد : موضع بالحِجاز . والكديد : التُّراب الدِّقاق المُركَّل بالقوائم .
وقال امرؤ القيس :
مِسحَ إذا ما السانحاتُ على الوَنَى
أثَرْن الغُبارَ بالكديد المركَّلِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الكَديد : صوتُ المِلح الجَريش إذا صُبَّ بعضُه على بعض . والكديد : ترابُ الْحَلْبَةِ .
وقال شمر : الكَدِيد : ما غَلُظ من الأرض .
قال : وقال أبو عبيدة : الكديد من الأرض : البطنُ الواسع خُلِقَ خَلْقَ الأودية أو أوسع منها .
ابن شميل : كَدْكَدَ عليه ، أي : عَدَا عليه ، وكَدكَد في الضَّحِك . وأكَدَّ الرجلُ واكتَدّ : إذا أَمسَكَ .
وفي ( النوادر ) : كَدَّني وكَدَّدَني وكَدْكَدَني وتكَدَّدني وتكرَّدني ، أي : طردني طرداً شديداً .
دك : قال الله جل وعز : ( وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً ) ( الحاقة : 14 ) .
قال الفراء : دكّتا : زُلزِلَتا .
قال : ولم يقل فدُكِكن لأنَّه جعَل الجبال كالواحدة ، ولو قال : فدُكَّت دكّةً واحدة لكان صواباً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : قال : دُكّ : هُدِم ودَكَّ : هَدَم .
قال : والدُّكَك : القِيزان المنهالة . والدُّكَك : الهِضاب المفسّخة . والدُّكُك : النُوق المنفضخة الأسنمة .
وقال الليث : الدكّ : كَسر الحائط والجبل . ويقال : دكّتْه الحُمَّى دَكّاً .
وأخبرني المنذريّ عن الصَّيداوي عن الرياشيّ عن الأصمعيّ ، قال : الدكّاوات من الأرض ، الواحدة دَكّاء ، وهي رَوابٍ مشرِفةٌ من طِين فيها شيء من غِلظ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا جَآءَ وَعْدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَكَّآءَ ) ( الكهف : 98 ) .
أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : قال الأخفش في قوله : جعَله دكّاً بالتنوين ، كأنَّه قال : دَكّه دَكّاً ، مصدرٌ مؤكِّد .
قال : ويجوز جعلُه أرضاً ذات دَكّ ، كقوله تعالى : ( وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ ) ( يوسف : 82 ) .
قال : ومن قرأها : ( دكّاء ) ممدوداً أراد
جعله مثل دَكّاء ، وحذف مِثل .
قال أبو العباس : ولا حاجةَ به إلى مِثل ، وإنما المعنى جعل الجبل أرضاً دكّاء واحداً .
وقال الأخفش : ناقة دَكّاء : إذا ذهَب سَنامُها .
قال : وتُجمع الدَّكَّاء من الأرض دكَّاوات ودُكّاً ، مثل حَمْراوات وحُمر .
قال : وأفادني ابن اليزيديّ عن أبي زيد : جعله دَكّاً .
قال المفسّرون : ساخَ في الأرض فهو يذهب حتَّى الآن . ومن قرأ : ( دَكَّاءَ ) على التأنيث فلتأنيث الأرض ، جعلها أرضاً دَكَّاءَ .
عمرو عن أبيه : الدَّكِيك : الشهر التامّ .
وقال الليث : أقمتُ عنده حَوْلاً دَكِيكاً ، أي : تامّاً .
ابن السكّيت : عامٌ دَكِيك ، كقولك : عامٌ كَرِيتٌ ، أي : تامّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّكداك من الرمل : ما التَبَدَ بعضُه على بعض ، والجميع الدّكادِك .
وكتب أبو موسى إلى عمر : إنّا وجدنا بالعِراق خَيْلاً عِراضاً دُكاً ، فما يَرَى أمير المؤمنين في إسْهامِها ؟ .
يقال : فَرَس أَدَكُّ وخَيْلٌ دَكٌّ : إذا كان عريضَ الظهر قَصيراً ، حكاه أبو عبيد عن الكسائيّ .
قال : ويقال للجَبَل الذَّليل : دُكّ ، وجمعُه دِكَكة .
ويقال : تَداكَّ عليه القومُ : إذا ازدَحموا عليه .
وقال أبو زيد : دككْتُ الترابَ عليه أدكّه دكّاً : إذا هِلْتَه عليه في قَبره .
وقال الكسائيّ : أَمَةٌ مِدكّة ، وهي القويَّة على العَمَل . ورجلٌ مِدَكٌّ : شديد الوَطءِ على الأرض .
وقال الليث : اختلفوا في الدّكّان فقال بعضهم : هو فُعْلان من الدَّكّ .
وقال بعضهم : هو فُعّالٌ من الدَّكْن .
أبو عمرو : دَكَّ الرجلُ جاريتَه : إذا جَهَدَها بإلقائه ثِقْله عليها إذا خالَطَها .
وأنشد أبو بكر الإياديّ :
فقدتُكَ من بَعْلٍ عَلاَم تَدُكُّني
بصَدْرِك لا تُغْني فَتيلاً ولا تُعْلي

باب الكاف والدال
كد
كندر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا كان الرجُلُ فيه قِصَرٌ وغِلَظٌ مع شدَّةٍ فهو كُنْدُرٌ ، وكُنَادِرٌ وكُنَيْدِرٌ .
وروى شمرٌ لابن شميلٍ : كُنَيْدرٌ على فُعَيْلل ، وكُنَيْدِرٌ : تصغيرُ كُنْدُرٍ .
وقال الليث : الكُنْدُرُ : اسمٌ للعِلْكِ .
قال : ويقال : حِمارٌ كُنْدُرٌ وكُنَادِرٌ ، وهو
الغليظُ ، وأنشد :
كأَنَّ تحتِي كُنْدُراً كُنادِرَا
وقال أبو عمرو : إنَّه لَذُو كِنْدِيرَةٍ . وأنشد :
يَتْبَعْنَ ذا كِنْدِيرَةٍ عَجَنَّسَا
إذَا الغَرَابانِ به تَمَرَّسَا
لم يجِدَا إلا أَدِيماً أَمْلَسَا
وقال ابن شميل : الكُنْدُرُ : الشَّدِيدُ الخَلْقِ ، وفِتْيَانٌ كَنَادِرةٌ .
درنك : وقال أبو عُبيدةَ : الدُّرْنُوكُ : البِسَاطُ ، وجمعُه : دَرَانِكُ .
وقال غيره : هو الطّنْفسةُ .
وقال الليث : الدُّرْنُوكُ : ضَرْبٌ مِنَ الثِّيَابِ له خَمْلٌ قصيرٌ كخَمْلِ المنَاديلِ ، وبه شُبِّه فَرْوَةُ البعيرِ . وأنشد :
عَنْ ذِي دَرَانِيكَ ولِبْداً أَهْدَبَا
كردم : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَرْدَمُ : الشجاعُ ، وأنشد :
ولَوْ رَآهُ كَرْدَمٌ لكَرْدَمَا
أي لهربَ .
وقال الليثُ : الكَرْدَمُ : الرّجُلُ القَصِيرُ .
وقال غيره : كَرْدَمْتُ القومَ إذا جَمَعْتهم وعَبَّأتَهُم ، فهم مكَرْدَمُونَ ، وأنشد :
إذا فَزِعُوا يَسْعَى إلى الرَّوْعِ مِنْهُمُ
بجُرْدِ القَنَا سَبْعُون ألْفاً مَكَرْدَمَا
وكرْدَمَ الرجُلُ إذا عَدَا فأمْعَنَ ، وهي الكردمة .
قال : والكَرْمَحَةُ ، والكَرْبَحَةُ دُونَ الكَرْدَمَةِ في العَدْوِ .
درمك : ( الليث ) : الدَّرْمَكُ : الدَّقِيقُ الحُوَّارى .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّرْمَكُ : النَّقِيُّ الْحُوَّارَى .
قال : وخطبَ بعضُ الحَمْقى إلى بعض الرُّؤسَاءِ حريمةً له فَرَدَّه ، وقال :
امسح من الدَّرْمَكِ عِنْدِي فاكَا
إنّي أَراكَ خاطِباً كَذَاكَا
قال : والعربُ تقول : فلانٌ كَذَاكَ أي سَفِلَة من الناس .
وفي الحديث : ( تُرَابُ الجنَّة دَرْمَكةٌ بَيْضَاءُ مِسْكٌ ) .
قال شمر قال خالد : الدَّرْمَكُ : الذي يُدَرْمَكُ حتى يكونَ دُقَاقاً من كل شيء ، الدقيقُ ، والكُحْلُ ، وغيرهما وكذلك : الترابُ الدقيق : دَرْمَكٌ .
كندد : ( الليث ) : كَنْدَدَةُ البازي : مَجْثمٌ يُهَيّأُ له من خشبٍ أو مَدَرٍ ، وهو دخيلٌ ، ليس بعربي ، وبيانُ ذلك أنّه لا يَلْتَقي في كلمة عربية حرفان مِثْلانِ في حَشْوِ الكلمة إلاَّ بفصلٍ لازمٍ كالعَقَنْقَلِ ، والخَفَيْفَدِ ونحوه .
قال الأزهريُّ : قد التقى حرفان مِثْلاَنٍ بلا فصلٍ بينهما في حروف كثيرة منها : السُّقْدُدُ ، والقُنْدَدُ ، والخَفَيْدَدُ ، والعُنْدُدُ .
قال المبرَّدُ : ما كان من حرفين من جنسٍ
واحدٍ فلا إدغام فيها إذا كانت في مُلحقاتِ الأسماء لأنها تنقُص عن مقادير ما أُلْحِقَت به .
وذلك قولهم : قَرْدَدٌ ، ومهدَدٌ ، لأنَّه مُلحَقٌ بجعفرٍ ، وكذلك الجمع نحو قَرَادِدَ ، ومَهَادِدَ ليكونَ مثل جَعَافِر ، فإن لم يكن مُلْحَقاً لَزِمَه الإدغامُ ، مثل : رجُلٌ أَكَدَّ .
بندك : ( أبو عبيد ) : البنَادِكُ : مثلُ البَنَائِق ، وهي لَبِنَةُ القَمِيص .
قال ابنُ الرِّقَاع :
كأن زُرُور القُبْطُرِيَّةِ عُلقت
بَنَادِكُها منهُ بجِذْعٍ مُقَوَّمِ
كلند : ( أبو عبيد عن الأموي ) : المكْلَنْدِدُ : الشديدُ الخَلْقِ العظيمُ .
وقال اللحياني : اكْلَنْدَى الرجُلُ ، واكلَنْدَدَ إذا اشتد .
دملك : ( الليث ) : الدُّمْلُوكُ : الحجرُ المُدَمْلَكُ المُدَمْلَقٌ ، وقد تَدَمْلَكَ ثديُها ، ولا يقال : تَدَمْلَقَ ، وأنشد :
لم يَعْدُ ثَدْيَاها عن أن تَفَلّكَا
مُستَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا
كردن : وقال الأصمعي : يقال : ضربَ كَرْدَنَه أي عُنُقَه .
وبعضهم يقول : ضربَ قَرْدَنَه ، ويقال للعُنُقِ : الكَرْدُ والقَرْدُ .
وأنشد أبو الهيثم :
يَا رَبِّ بَدِّل قُرْبَهُ ببُعْدِهِ
واضْرِبْ بحَدِّ السَّيف عَظْمَ كَرْدِهِ
دبكل : وفي ( نوادر الأعراب ) : دَبْكَلْتُ المال دَبْكَلَةً : وحَبْكَرْتُه حَبْكَرَةً وكَمهلْتُه كمهَلةً ، وكَرْكَرتْهُ كَرْكَرَةً : إذا جمعته .

##### Türkçe

باب **الكاف** و**الدال**
**كد** ، **دك** : (kullanılan ikisi) .
**كد** : **الليث** dedi: **الكدّ**: işte şiddet, ve kazanç elde etmeyi istemek.
Denilir: o **يَكُدُّ** **كَدّاً**; ve **الكد**: istemede ısrar ve parmaklarla işaret etmektir. Ve inşad etti:
وحُجْتُ ولم أكددكم بالأصابع
**أبو عبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: **الكُدادة**: tencerenin alt kısmında kalan şeydir.
Dedim: yemek **البُرمة**’nin altına yapıştığı zaman, parmaklarla **كَدّ** ederse, işte o **الكُدادة**’dır.
Bir bedevîyi, kendisine ait bir köleye şöyle derken işittim: “Mutlaka seni **كَدَّ** edeceğim, **الدَّبر**’in **كَدَّ**’i gibi”; onun muradı, ona, kendisine yüklediği yorucu işte, onu yoran bir ısrarla ısrar etmesidir; nitekim **الدَّبِرَ** üzerine yüklenip binildiği zaman deveye yorgunluk verir.
**عمرو**’dan, babasından: **الكُدُد**: Allah yolunda mücahid olanlardır.
Dedi: ve **كَدَّدَ** adam: **الكَدِيد**’in bir kısmını bir kısmı üzerine attığı zaman. Ve o, tuzdan **الْجَريش**’tir.
Dedi: ve denilir: adam **كَدْكَدَ** etti, ve **كتكتَ** ve **كَركَر** ve **طَخطخ** ve **طَهْطَه**; bunların hepsi, gülmesinde aşırıya gittiği zaman.
Ve **الليث** dedi: **الكَدكَدة**: cilaladığı zaman, kılıç üzerinde **الصَيْقل**’in **المِدْوَسَ**’u vurmasıdır. Ve **الكَدكَدة**: gülmenin şiddetidir; ve inşad etti:
ولا شديدٍ ضحْكُها كَدْكادِ
حَدادِ دونَ سِرِّها حَدادِ
Dedi: ve **الكديد**: **الحِجاز**’da bir yerdir. Ve **الكديد**: ayaklarla çiğnenmiş ince topraktır.
Ve **امرؤ القيس** dedi:
مِسحَ إذا ما السانحاتُ على الوَنَى
أثَرْن الغُبارَ بالكديد المركَّلِ
**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الكَديد**: iri tuz, bir kısmı bir kısmı üzerine döküldüğü zaman çıkan sestir. Ve **الكديد**: **الْحَلْبَةِ** toprağıdır.
Ve **شمر** dedi: **الكَدِيد**: yerden kalın olan şeydir.
Dedi: ve **أبو عبيدة** dedi: yerden **الكديد**: vadilerin yaratılışı üzere yahut onlardan daha geniş yaratılmış geniş karın (çukur)dur.
**ابن شميل**: **كَدْكَدَ** ona; yani: ona koştu/saldırdı; ve gülmede **كَدكَد** etti. Ve adam **أكَدَّ** etti ve **اكتَدّ**: tuttuğu zaman.
Ve (**النوادر**)’de: **كَدَّني** ve **كَدَّدَني** ve **كَدْكَدَني** ve **تَكَدَّدني** ve **تكرَّدني**; yani: beni şiddetli bir kovmayla kovdu.
**دك** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( **وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً** ) ( **الحاقة** : 14 ) .
**الفراء** dedi: **دكّتا**: sarsıldılar.
Dedi: “**فدُكِكن**” demedi; çünkü dağları tek bir şey gibi yaptı; eğer “**فدُكَّت دكّةً واحدة**” deseydi doğru olurdu.
**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: **دُكّ**: yıkıldı; ve **دَكَّ**: yıktı.
Dedi: ve **الدُّكَك**: çökmüş kum yığınlarıdır. Ve **الدُّكَك**: parçalanmış tepeler/platolardır. Ve **الدُّكُك**: hörgüçleri şişkin develerdir.
Ve **الليث** dedi: **الدكّ**: duvarı ve dağı kırmaktır. Ve denilir: humma onu **دَكّاً** **دكّتْه**.
Ve bana **المنذريّ**, **الصَّيداوي**’den, **الرياشيّ**’den, **الأصمعيّ**’den haber verdi; dedi: yerden **الدكّاوات**; tekili **دَكّاء**’dır; ve onlar, içinde bir miktar kalınlık bulunan çamurdan yüksekçe tümseklerdir.
Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( **فَإِذَا جَآءَ وَعْدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَكَّآءَ** ) ( **الكهف** : 98 ) .
Bana **المنذري** **أحمد بن يحيى**’dan haber verdi ki dedi: **الأخفش**, “**جعَله دكّاً**” (tenvin ile) sözü hakkında dedi: sanki “onu **دَكّه دَكّاً**” dedi; pekiştirici bir mastardır.
Dedi: ve onu, Yüce Allah’ın sözü gibi, **دَكّ** sahibi bir yer yapmak caizdir: ( **وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ** ) ( **يوسف** : 82 ) .
Dedi: onu uzatmalı olarak (**دكّاء**) okuyan kimse, onu **دَكّاء** gibi yaptı murad etti; ve **مِثل**’i hazf etti.
**أبو العباس** dedi: onun için **مِثل**’e ihtiyaç yoktur; ancak mana, dağı tek bir **دكّاء** yer yapmakdır.
Ve **الأخفش** dedi: **ناقة دَكّاء**: hörgücü gittiği zaman.
Dedi: yerden **الدَّكَّاء**’nın çoğulu **دكَّاوات** ve **دُكّاً** olarak toplanır; **حَمْراوات** ve **حُمر** gibi.
Dedi: **ابن اليزيديّ** bana **أبي زيد**’den fayda verdi: “onu **دَكّاً** yaptı”.
Müfessirler dedi: yere battı; işte o, şimdiye kadar gidiyor. Ve (**دَكَّاءَ**)yı müenneslik üzere okuyan kimse, yerin müennesliği içindir; onu **دَكَّاءَ** bir yer yaptı.
**عمرو**’dan, babasından: **الدَّكِيك**: tam aydır.
Ve **الليث** dedi: onun yanında **حَوْلاً دَكِيكاً** kaldım; yani: tam.
**ابن السكّيت**: **عامٌ دَكِيك**; senin “**عامٌ كَرِيتٌ**” demen gibi; yani: tam.
**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: kumdan **الدَّكداك**: bir kısmı bir kısmı üzerine yapışan şeydir; hepsi **الدّكادِك**tir.
Ve **أبو موسى** **عمر**’e yazdı: “Biz **العِراق**’ta sırtı geniş **دُكاً** atlar bulduk; müminlerin emiri onların pay verilmesi hakkında ne görür?”
Denilir: **فَرَس أَدَكُّ** ve **خَيْلٌ دَكٌّ**: sırtı geniş, kısa olduğu zaman; bunu **أبو عبيد** **الكسائيّ**’den nakletti.
Dedi: ve alçak dağa **دُكّ** denilir; çoğulu **دِكَكة**’dir.
Ve denilir: kavim onun üzerine **تَداكَّ** etti: onun üzerine sıkışıp yığıldıkları zaman.
Ve **أبو زيد** dedi: toprağı onun üzerine **دككْتُ**; onu **دكّاً** **أدكّه**: onu kabrinde onun üzerine döktüğüm zaman.
Ve **الكسائيّ** dedi: **أَمَةٌ مِدكّة**: o, işe güçlü olandır. Ve **رجلٌ مِدَكٌّ**: yere basması şiddetli olandır.
Ve **الليث** dedi: **الدّكّان** hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi: o, **الدَّكّ**’tan **فُعْلان**dır.
Ve bazısı dedi: o, **الدَّكْن**’den **فُعّالٌ**dır.
**أبو عمرو**: adam cariyesini **دَكَّ** etti: onunla karıştığı zaman, ağırlığını onun üzerine atmakla onu zorladığı zaman.
Ve **أبو بكر الإياديّ** inşad etti:
فقدتُكَ من بَعْلٍ عَلاَم تَدُكُّني
بصَدْرِك لا تُغْني فَتيلاً ولا تُعْلي

باب **الكاف** و**الدال**
كد
كندر : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): Erkekte kısalık ve kalınlık, bir de şiddet (kuvvet) ile birlikte olursa o **كُنْدُرٌ**’dur; **كُنَادِرٌ** ve **كُنَيْدِرٌ** (da denir).
Şemr, İbn Şümeyl’den rivayet etti: **كُنَيْدرٌ** **فُعَيْلل** vezni üzerinedir; **كُنَيْدِرٌ**: **كُنْدُرٍ**’ün küçültmesidir.
Leys dedi: **الكُنْدُرُ**: **العِلْكِ** için bir addır.
Dedi: Ve “**حِمارٌ كُنْدُرٌ** ve **كُنَادِرٌ**” denir; o,
kalın olandır. Ve şu beyit okundu:
كأَنَّ تحتِي كُنْدُراً كُنادِرَا
Ebû Amr dedi: Şüphesiz o, **كِنْدِيرَةٍ** sahibidir. Ve şu beyit okundu:
يَتْبَعْنَ ذا كِنْدِيرَةٍ عَجَنَّسَا
إذَا الغَرَابانِ به تَمَرَّسَا
لم يجِدَا إلا أَدِيماً أَمْلَسَا
İbn Şümeyl dedi: **الكُنْدُرُ**: yaratılışı (bünyesi) şiddetli olandır; ve **فِتْيَانٌ كَنَادِرةٌ**.

درنك : Ebû Ubeyde dedi: **الدُّرْنُوكُ**: yaygıdır; çoğulu: **دَرَانِكُ**.
Başkası dedi: O, **الطّنْفسةُ**’dir.
Leys dedi: **الدُّرْنُوكُ**: mendillerin havı gibi kısa havı olan bir çeşit elbisedir; onunla devenin postu benzetilmiştir. Ve şu beyit okundu:
عَنْ ذِي دَرَانِيكَ ولِبْداً أَهْدَبَا

كردم : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكَرْدَمُ**: yiğit (cesur) olandır. Ve şu beyit okundu:
ولَوْ رَآهُ كَرْدَمٌ لكَرْدَمَا
Yani: elbette kaçardı.
Leys dedi: **الكَرْدَمُ**: kısa adamdır.
Başkası dedi: “**كَرْدَمْتُ** kavmi” onları topladığım ve onları saf saf dizdiğim zaman (denir); onlar **مكَرْدَمُونَ**’dur. Ve şu beyit okundu:
إذا فَزِعُوا يَسْعَى إلى الرَّوْعِ مِنْهُمُ
بجُرْدِ القَنَا سَبْعُون ألْفاً مَكَرْدَمَا
Ve adam **كرْدَمَ** olur; koştuğu zaman (hızla) koşar da ileri gider; o da **الكردمة**’dir.
Dedi: **الكَرْمَحَةُ** ve **الكَرْبَحَةُ** koşuda **الكَرْدَمَةِ**’nin altındadır.

درمك : (Leys): **الدَّرْمَكُ**: **الدَّقِيقُ الحُوَّارى**’dır.
(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الدَّرْمَكُ**: **النَّقِيُّ الْحُوَّارَى**’dır.
Dedi: Hatta ahmaklardan biri, reislerden birine, kendisi için bir kadın istemeye (kız istemeye) gitti de o onu geri çevirdi ve dedi:
امسح من الدَّرْمَكِ عِنْدِي فاكَا
إنّي أَراكَ خاطِباً كَذَاكَا
Dedi: Araplar “falanca **كَذَاكَ**” der; yani insanların aşağı tabakasındandır.
Hadiste: (Cennetin toprağı **دَرْمَكةٌ**; beyazdır, misk(tir).)
Şemr dedi; Hâlid dedi: **الدَّرْمَكُ**: her şeyden, un, sürme ve başkaları gibi, **يُدَرْمَكُ** edilip her yönden incecik oluncaya kadar (ufalanan/inceletilen) şeydir; aynı şekilde ince toprak: **دَرْمَكٌ**’tur.

كندد : (Leys): **كَنْدَدَةُ البازي**: ona, ağaçtan yahut kerpiçten hazırlanmış bir tünek/konaktır; o dâhildir (yabancıdır), Arapça değildir. Bunun açıklaması şudur: Arapça bir kelimede, kelimenin iç kısmında iki benzer harf, ancak zorunlu bir ayırma ile bir araya gelir; **العَقَنْقَلِ** ve **الخَفَيْفَدِ** ve benzeri gibi.
Ezherî dedi: Aralarında ayırma olmaksızın iki benzer harf, birçok kelimede bir araya gelmiştir; onlardan: **السُّقْدُدُ** ve **القُنْدَدُ** ve **الخَفَيْدَدُ** ve **العُنْدُدُ**.
Müberred dedi: Cinsi bir olan iki harften oluşan şeyde, isimlerin ilhak edilmişlerinde idğam yoktur; çünkü ilhak edildikleri şeyin ölçülerinden eksilirler.
Bu, onların “**قَرْدَدٌ**” ve “**مهدَدٌ**” sözüdür; çünkü o, **جعفرٍ**’e ilhak edilmiştir. Aynı şekilde çoğul da “**قَرَادِدَ**” ve “**مَهَادِدَ**” gibidir; **جَعَافِر** gibi olsun diye. Eğer ilhak edilmiş değilse idğam ona gerekli olur; mesela: “**رجُلٌ أَكَدَّ**”.

بندك : (Ebû Ubeyd): **البنَادِكُ**: **البَنَائِق** gibidir; o da gömleğin **لَبِنَةُ**’sidir.
İbnü’r-Rikâ‘ dedi:
كأن زُرُور القُبْطُرِيَّةِ عُلقت
بَنَادِكُها منهُ بجِذْعٍ مُقَوَّمِ

كلند : (Ebû Ubeyd, el-Umevî’den): **المكْلَنْدِدُ**: yaratılışı şiddetli, büyük olandır.
Lihyânî dedi: Adam **اكْلَنْدَى** olur ve **اكلَنْدَدَ** olur; şiddetlendiği zaman.

دملك : (Leys): **الدُّمْلُوكُ**: **الحجرُ المُدَمْلَكُ المُدَمْلَقٌ**’tır. Ve onun memesi **تَدَمْلَكَ** olmuştur; “**تَدَمْلَقَ**” denmez. Ve şu beyit okundu:
لم يَعْدُ ثَدْيَاها عن أن تَفَلّكَا
مُستَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا

كردن : El-Asmaî dedi: “**ضربَ كَرْدَنَه**” denir; yani boynunu.
Bazıları “**ضربَ قَرْدَنَه**” der. Boyna **الكَرْدُ** ve **القَرْدُ** denir.
Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
يَا رَبِّ بَدِّل قُرْبَهُ ببُعْدِهِ
واضْرِبْ بحَدِّ السَّيف عَظْمَ كَرْدِهِ

دبكل : ( **نوادر الأعراب** )’da: “**دَبْكَلْتُ** malı **دَبْكَلَةً**; ve **وحَبْكَرْتُه** **حَبْكَرَةً** ve **كَمهلْتُه** **كمهَلةً**; ve **كَرْكَرتْهُ** **كَرْكَرَةً**”: onu topladığım zaman (denir).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(كaf ve ondan sonrakiler babı, ikilide yahut mutabıkta)
(**كل**)  **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder; ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder; üçüncüsü uzuvlardan bir uzuvdur.
Birincisi: **كَلَّ السَّيف** **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**. **الكليل**: ucu körelen kılıçtır; **السيف يكِلُّ حَدُّه**. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف**: **الكليلان**. Ve denir: **أكَلَّ القومُ**; develeri köreldiği (yorulup zayıfladığı) zaman. Ve **كَلَّلَ** falan, **نَكَل** gibi; bir kavim dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de zıt anlamlılardan olmasıdır. Babdan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar (aile/iyal). Allah Teâlâ dedi: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir: **الكَلُّ**: yetim; döndürülmesi (idare edilmesi) sebebiyle böyle adlandırıldı. **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bulut; mekânın etrafında döner. Muhammed b. Yezîd dedi: başı kuşatması sebebiyle **الإكليل** diye adlandırıldı. **الكَلالة**’ya gelince, Muhammed dedi: **الكلالة** mirasçı erkeklerdir; bir bedevînin dediği gibi: “Malım çoktur, beni **كلالة** miras alır; nesebleri gevşek (uzak)tır.” Dedi: Bu, **تَكَلَّلَه النّسبُ**’den bir masdardır; yani ona meyletti/ona doğru eğildi; onları masdar ile adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler: **الكلالة**: uzak amcaoğullarıdır; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinin ondan başkası ise, Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayet ettiğine göre: Ebû Bekir “Kim ölür de onun ne çocuğu ne babası olursa, onun mirasçıları **كَلالة**’dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti, sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi: çocuk **الكلالة**’dan dışarıdır. Dedi: Araplar der ki: **لم يرِثه كلالةً**; yani onu yan taraftan (arazî yoldan) değil, yakınlık ve hak edişle miras aldı; Ferazdak’ın dediği gibi:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ
Ötekine gelince: **الكَلكَل** göğüstür. Muhtemeldir ki bu, kendinden öncekine hamledilmiş olsun; sanki göğüs, altındakine atfedilmiştir.
Babdan şâz olanlardan: **الكُلْكُل**: kısa (boylu). Ve **انكلّتِ المرأة**: güldüğü zaman **تَنْكَلُّ**. **كُلّ**’e gelince: kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendinden sonrakine muzaf olur. Onların “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” sözleri hatadır; Araplar bunu bilmez.

(**كم**)  **الكاف** ve **الميم** tek bir asıldır; bir zar ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külâhtır. Ve ondan denir: **تكمَّمَ الرَّجل** ve **تكمكم**. Ve bundan hadis: “Ömer bir cariyeyi **مُتَكَمْكِمَةً** gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**; yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabı; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه dedi: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir: **كَمّ الفَسيلَ**; ona acıyıp güçleninceye kadar örtüldüğü zaman. **الأكاميم**: çiçeğin örtüleridir. Babdan: **الكَمكام**: yaratılışı (bedeni) toplanmış olan.

(**كن**)  **الكاف** ve **النون** tek bir asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ**; onu içine koyup koruduğum zaman. Ve **أكننتُ الشّيءَ**: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; o kıyastır. Babdan: **الكُنَّة**; adamın duvarından çıkardığı, kanat gibi bir şeydir; o, perde gibidir. Babdan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır (hantal) adama **كانوناً** adını verdiler. el-Hutay’e dedi:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا
**الكَنَّةُ**’ya gelince, bu asıldan şâzdır; denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ

(**كه**)  **الكاف** ve **الهاء**’da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: **كَهَّ السَّكرانُ**; onu koklattığında, yüzüne **كَهَّ** ettiği zaman. Bu bir şey değildir. Ve derler: **كهكه الأسدُ** kükremesinde. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Ve okurlar:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ
Benim yanımda onların “o zayıftır” sözünün bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak, isteyenin yüzüne **يَكُهُّ** etmesi kastedilir. Babın hepsi birdir.

(**كو**)  **الكاف** ve illetli harf, kendinden önceki baba yakındır; [onda] ancak onların sözü vardır: **كواه بالنّار يَكويه**. Bunu ödünç alırlar da derler: **كواه بعينه**; ona bakışını keskinleştirdiği zaman. Ve ben cariye ile **لأتكَوَّى** ederim; yani onunla ısınırım. Ve **الكوَّة** bilinir.
Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilmedir; ve toplanma denir.

(**كب**)  **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ *
Ve ondan: **كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه** **أكُبُّه** **كَبَّاً**. Ve falan, işi yapmaya yönelip **أكَبَّ** etti. Ve **تكبَّبتِ الإبلُ**; zayıflıktan yahut hastalıktan devrildiği zaman. Ve **الكَبكبةُ**: bir şeyin, bir çukura atıldığında yerleşinceye kadar yuvarlanmasıdır; sanki o, **[تردّد]** **في الكبِّ** içindedir. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve bundan: iplikten **الكُبَّة**. Ve babdan: suyun **كوكب**’i; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluktur. Ve **الكوكب** bu kıyastan dolayı **كوكباً** diye adlandırılır.
Ebû Ubeyde dedi: Kavim, her **كوكب**’in altına gitti; ayrıldıkları zaman. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaştığında **كوكبٌ** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdihamdır. Onların, çayırın çiçeğine **كوكب** demeleri ise, o ışık babından teşbih üzerinedir. el-A‘şâ dedi:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ
Aynı şekilde onların, birliğin parıltısına **كوكب** demeleri.

(**كت**)  **الكاف** ve **التاء**’da aslî bir dil yoktur; bab, hikâye mecrasında yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ يَكِتّ**; ve adam öfkeden **كَتّ** etti. Ve **كَتِيت القِدر**: kaynamasının sesi. Ve derler: **كتَتُّ الكلامَ في أذنه**. Ve gülmede **كتكت**: garipleşti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**’a gelince, belki de muarrebdir. el-A‘şâ onu hafifletti de dedi:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ *

(**كث**)  **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; [o] **بيِّنة الكَثَث** ve **الكثَاثة**’dir. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi; o, **الكِثكِثُ** da olur.

(**كح**)  **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen **الكُِحْكُِح** derler: koyundan yaşlı olan. Ve derler: **أعرابيٌّ كُحٌّ**; **قُحّ** gibi.

(**كد**)  **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddet ve katılığa delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, sertleşmiş ince topraktır; sonra buna kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte şiddet ve kazanç isteme ve talepte ısrardır. Ve denir: **كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة**; onu onunla ve ihtiyaç anında ona işaret etmekle sıkıştırıp ısrar ettiğin zaman. Dedi:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع *
Ve babdan: **الكَدْكَدَةُ**: parlatıcının, onu cilaladığında, kılıç üzerine **المِدْوَسَ** vurmasıdır. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından, et suyundan kazınan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**; suyu ancak güçlükle elde edildiği zaman. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşmadır. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü bir şeydir. Ve **الكُدَاد**: kendisine nisbet edilen bir eşektir; bu yüzden eşeklere “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**)  **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**: sanki çamur gibi yumuşak taşlardır.

(**كر**)  **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrar etmeye delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk kereden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazda hırıltı gibi; onu tekrar ettiği için böyle adlandırıldı. Dedi:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا
Ve **الكَرُّ**: bir iptir; kuvvetlerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan küçük birikintidir; çoğulu **كِرار**. Dedi:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ
Ve babdan: **الكِركِرة**: devenin göğüs kemiği değirmeni (göğüs kısmı). Ve **الكِركِرة**: insanlardan topluluk. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirip toplaması ve dağılmadan sonra onu bir araya getirmesi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ
Ben onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını sanıyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı küldür; ve denir ki o, tezek kırıntısıdır. Ve bazen derler: **كَركرتُه عن الشَّيء**: onu alıkoydum. Mânâ şudur: onu geri çevirdin ve ilk anda ihtiyacını gidermedin. Ve **كركرتُ بالدَّجاجة**: onunla bağırdım; çünkü onunla bağırışı tekrar edersin. Ve derler: **الكَرِك**: ahmak yahut kızıl; bu bir sözdür.

(**كز**)  **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**; yani cimri. Ve denir: **كَزَزْتُ الشَّيءَ**; onu daralttığın zaman; o, **مكزوز**dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona gelen bir hastalıktır. Onu, uzuvların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**; yani kısa.

(**كس**)  **الكاف** ve **السين** sahihtir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çene ile birlikte çıkmasıdır. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi: **الكَسَس**: dişlerin kısalığıdır. Bunun sonrası sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Bu hususta sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, darıdan yapılan bir içecektir. Ve okurlar:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ
Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların sözlerinde ödünç aldığı bazı dillerden bir dildir. **الكسكسة**’ye gelince: konuşmasında **الكاف**’ı **سين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كش**)  **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. Onda, hikâye mecrasında yürüyen bir kelime vardır: genç devenin böğürtüsüne **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: konuşmasında **الكاف**’ı **شين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كص**)  **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; güçten dolayı bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının ağıdır.

(**كض**)  **الكاف** ve **الضاد**. Derler: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**)  **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma, şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve **كظَّني هذا الأمرُ**.
Ve babdan: **الكَظْكظة** kırbanın dolmasıdır. Ve ondan: yemekten dolayı gelen **الكِظَّة**. Ve denir: **اكتظَّ الوادِي بالماء**; seliyle dolduğu zaman. Ve **تكاظَّ القومُ كِظاظاً**: mümarese ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا *

(**كع**)  **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve hapsolmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku, onu işten **أكَعَّه** etti. [İbn Düreyd dedi: **كاعَ** denmez; avam onu söylese de; ancak **كَعَّ** denir.] Dedi:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ *

(**كف**)  **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**’u; ona, şeyi sıkması sebebiyle böyle ad verildi. Sonra dersin: **كففت فلاناً عن الأمر** ve **كفكَفتُه**. Ve insanlardan isteyen adama denir: **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir: Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفّة**’dir, **الكاف**’ın dammesiyle; [**نحو كُفّة**] elbisenin ve benzerinin **كُفّة**’si; o, onun kenarıdır; ona **كفّة** denmesi, onun **مكفوفة** olmasındandır. Aynı şekilde kumun **كُفّة**’si. Dedi: yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir; terazinin **كِفَّة**’si ve avcının **كِفَّة**’si gibi; o, onun ağıdır. İki kelime, Asma‘î’nin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. **المكفوف**: kördür. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: **استكفَّ القومُ حولَ الشيء**; ona bakarak etrafında döndükleri zaman. İbn Mukbil dedi:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ *
Humeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ *
Bir kavim dedi: onlar gözlerdir. Bir kavim dedi: onlar toplanmış develerdir. **الغُروب**: gölgelerdir. Ve **استكففتُ الشَّيءَ**: elini, güneşten gölgelenen kimse gibi, kaşlarının üzerine koymandır; bir şeye bakar, onu görüp görmediğine bakarsın; buna **استكفافاً** denmesi, onun avucunu kaşının üzerine koyması sebebiyledir. Ve derler: **لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً**; onu ansızın yakaladığın zaman; sanki senin avucun onun avucuna değmiş gibidir. Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كُدَّ
1 كُدَّ ذ , aor. كَدُ٣َ , (L,) inf. n. كَدٌّ, (S, L, K,) He toiled; or was, or became, vehement, or severe, (S, A, L, K,) in work; (S, A, L;) he worked laboriously; (TA;) he fatigued himself, and hastened, in his work. (L.) [You say] بِجَدِّكَ لَا بِكَدِّكَ By thy good fortune, not by thy toil, are things attained. A proverb. (L.) And لَا تَجْعَلْ عَيْشَهُمَا كَدًّ Make not the life of them two a toil. (L, from a trad.) ― -b2- المَسَائِلُ كَدٌّ يَكَدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ Petitions are [a cause of] dispiriting: a man thereby impairs the brightness of his countenance. (L, from a trad.) -A2- كَدَّهُ, (L, K, aor. كَدُ٣َ , inf. n. كَدٌّ, (L,) He required of him toil, or vehemence, or severity in work, or persevering or constant exertion in striving to do a thing or in seeking a thing; as also ↓ اكتدّهُ, and ↓ استكدّهُ: (L, K:) he fatigued or wearied or jaded him; (S, * L;) namely, a beast, and a man, &c.: (L;) [like دَكَّهُ;] he plied, or pressed him, plied or pressed him hard, or harassed him, in constant work which he imposed upon him, so as to fatigue or weary him. (Az, L.) See also كَدٌّ. ― -b2- كَدَّ (tropical:) He fatigued his tongue with speaking and his heart with thinking. (A, L.) ― -b3- كَدَّ, aor. كَدُ٣َ , (L,) inf. n. كَدٌّ, (L, K,) He exerted himself perseveringly, assiduously, constantly, or incessantly, (L, K,) in striving to do, effect, or accomplish, a thing, (L,) or in seeking [a thing]. (K.) ― -b4- كَدَّ, aor. كَدُ٣َ , (L,) inf. n. كَدٌّ, (S, L,) He sought (S, L) gain, (S,) or, sustenance, or the means of subsistence. (L.) -A3- كَدَّ, aor. كَدُ٣َ , (L,) inf. n. كَدٌّ, (S, L, K,) He pointed, or made a sign, with the finger, (S, L, K,) like as the beggar does. (S.) [It is also trans.] El-Kumeyt says,
غَنِيتُ فَلَمْ أَرْدُدْكُمُ عِنْدَ بِغْيَةٍ
وَحُجْتُ فَلَمْ أَكْدُدْكُمُ بِالأَصَابِعِ
[I was rich, and I did not repel you on an occasion of exigency; and I was in want, and I did not point at you with the fingers]. (S, L.) ― -b2- ↓ كُدُّونِى فَاِنِّى مُكِدٌّ (tropical:) Ask ye of me; for I give [only] when asked. Said by Ibn-Hubeyreh. (A [but in my copy of that work, the first word is written كِدُّونِى.]) -A4- كَدَّ, [aor. كَدُ٣َ .] (tropical:) He scratched, or scraped: (L:) he scraped off a soil from a garment: (TA:) he scratched perseveringly his head, and his skin, with his nails. (A.) ― -b2- كَدَّ, (TA,) [aor. كَدُ٣َ ,] inf. n. كَدٌّ, (K,) (assumed tropical:) He combed his head. (K, TA.) ― -b3- كَدَّ, [aor. كَدُ٣َ ,] (tropical:) He (a beast) trod the ground with his hoofs. (A, * L.) -A5- كدّهُ, (aor. كَدُ٣َ , L,) He pulled or drew it out (i. e. a solid or a fluid thing) with his hand; as also ↓ اكتدّهُ. (L, K.)

كدّد
2 كدّد ذ He (a man) threw coarsely pounded salt (كَدِيد), one portion upon another. (L.)

اكدّ
4 اكدّ ذ and ↓ اكتدّ (tropical:) He was tenacious, or niggardly. (L, K.) See also مُكِدٌّ.

8 اِكْتَدَ٣َ see 1, and 4.

10 اِسْتَكْدَ٣َ see 1.

كَدْكَدَ
R. Q. 1 كَدْكَدَ ذ , inf. n. كَدْكَدَةٌ, He ran slowly: (S, IKtt, L:) he affected a heaviness and slowness in his gait. (K.)

كَدْكَدَ عَلَى الكَدِيدِ
R. Q. 1 كَدْكَدَ عَلَى الكَدِيدِ ذ (assumed tropical:) He ran upon the dust of the race-course. (L.)

كَدٌّ
كَدٌّ ذ [inf. n. of 1, q. v. ― -b2- as a subst.] A mortar in which things are pounded, or bruised; like هَاوَنٌ, or هَاوُونٌ. (S, K.)

كِدَّةٌ
كِدَّةٌ ذ and كُدَّةٌ see كَدِيدٌ.

كَدُودٌ
كَدُودٌ ذ A man who toils, or works, laboriously, so as to fatigue himself. (A.) ― -b2- (tropical:) A she-camel whose milk is not obtained without labour, or exertion. (A.) بِئْرٌ كَدُودٌ (tropical:) A well of which the water is not obtained without labour, or exertion, (S, A, L, K,) and difficulty, or trouble. (TA.) ― -b3- (tropical:) Tenacious; niggardly: (K, but omitted in some copies:) one from whom benefits are not obtained without difficulty. (A.)

أَرْضٌ كَدِيدٌ
أَرْضٌ كَدِيدٌ ذ (tropical:) Ground trodden with the hoofs of horses or the like. (S, * A, * L.) ― -b2- كَدِيدٌ (tropical:) Fine dust, trodden with the feet: fine dust, which, if trodden, flies about: (L:) dust of a racecourse. (TA.) ― -b3- Coarsely pounded salt. (L, K.) [Also,] The sound of coarsely pounded salt when it is poured out, (L, K,) one portion upon another. (L.) -A2- A low, or depressed, tract of land, (بَطْنٌ, K, or بطين, L, as from A'Obeyd,) of wide extent, (L, K,) formed like a valley, or wider than a valley. (A'Obeyd, L.) ― -b2- A rugged tract of land; (L, K;) as also ↓ كِدَّةٌ, with kesr, (K,) or ↓ كُدَّةٌ; (L;) so called because it fatigues him who walks upon it. (L.)

كُدَادَةٌ
كُدَادَةٌ ذ The cooked food which remains in the bottom of the cooking-pot, and which is drawn out (كُدَّ) with the fingers: (Az, L:) what remains in the bottom of the cooking-pot, (As, L, K,) sticking to it, after the ladling out; (L;) as also كَدَدَةٌ (L, K) and كُدَدَةٌ: (K:) or the broth, or gravy, remaining in the bottom of the cooking-pot. (S.) ― -b2- Also I. q. قِشْدَةٌ, (S, L, K,) [i. e.] the dregs, or sediment, of clarified butter. (L.) ― -b3- A little that remains of pasture, or herbage. (L.) See also أَكِدَّةٌ.

كَدْكَدَةٌ
كَدْكَدَةٌ ذ a word imitative of the sound made by a thing that is struck upon a hard thing. (S, L.)

اكِدَّةٌ
اكِدَّةٌ ذ The remains in a place of pasture which has already been eaten. (K.) See also كُدَادَةٌ and أَكْدَادٌ.

قَوْمٌ أَكْدَادٌ
قَوْمٌ أَكْدَادٌ ذ A quick, or swift, people: (As, S, L:) or a people composing distinct bodies, or parties, or troops; (L, art. كتد; and K;) as also ↓ أَكِدَّةٌ and أَكَادِيدُ. (K.) See also أَكْتَادٌ.

مَكْدُودٌ
مَكْدُودٌ ذ pass. part. n. of كَدَّ, q. v. ― -b2- A man overcome. (L.)

مُكِدٌّ
مُكِدٌّ ذ (tropical:) One who gives [only] when asked. (A.) See also كَدُودٌ, and 1, and 4.

مِكَدٌّ
مِكَدٌّ ذ (assumed tropical:) A comb. (K.) ― -b2- (tropical:) An instrument for scratching or scraping. (TA.)

##### Türkçe

كُدَّ
1 **كُدَّ** ذ , muzâri‘ı **كَدُ٣َ** , (L,) mastarı **كَدٌّ**, (S, L, K,) O çalıştı; yahut işte (S, A, L, K,) şiddetli veya sert oldu ya da oldu; (S, A, L;) zahmetle çalıştı; (TA;) kendini yordu ve işinde acele etti. (L.) [Denir ki] **بِجَدِّكَ لَا بِكَدِّكَ** İşler senin iyi talihinle, senin zahmetinle değil, elde edilir. Bir darbımeseldir. (L.) Ve **لَا تَجْعَلْ عَيْشَهُمَا كَدًّ** “O ikisinin yaşayışını bir zahmet kılma.” (L, bir rivayetten.) ― -b2- **المَسَائِلُ كَدٌّ يَكَدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ** Dilekler/istemeler bir bezginliktir: kişi onunla yüzünün parlaklığını zedeler. (L, bir rivayetten.) -A2- **كَدَّهُ**, (L, K, muzâri‘ı **كَدُ٣َ** , mastarı **كَدٌّ**, (L,) Ondan işte zahmet, yahut şiddet, yahut sertlik, yahut bir şeyi yapmaya çalışmada ya da bir şeyi aramada sebatkâr veya sürekli gayret istedi; bunun gibi ↓ **اكتدّهُ**, ve ↓ **استكدّهُ**: (L, K:) onu yordu veya bitkin düşürdü; (S, * L;) yani bir hayvanı ve bir adamı, vb.: (L;) [**دَكَّهُ** gibi;] ona yükledi, yahut onu sıkıştırdı, ona ağırca yükledi yahut onu hırpaladı; ona yüklediği sürekli işte, onu yormak veya bitkin düşürmek üzere. (Az, L.) **كَدٌّ**’e de bak. ― -b2- **كَدَّ** (mecaz:) Konuşmakla dilini ve düşünmekle kalbini yordu. (A, L.) ― -b3- **كَدَّ**, muzâri‘ı **كَدُ٣َ** , (L,) mastarı **كَدٌّ**, (L, K,) Bir şeyi yapmaya, gerçekleştirmeye veya tamamlamaya çalışmada, (L,) yahut [bir şeyi] aramada (K,) sebatla, gayretle, sürekli veya durmaksızın kendini zorladı. (L, K.) ― -b4- **كَدَّ**, muzâri‘ı **كَدُ٣َ** , (L,) mastarı **كَدٌّ**, (S, L,) Kazanç (S, L) aradı, (S,) yahut rızık veya geçim vasıtalarını aradı. (L.) -A3- **كَدَّ**, muzâri‘ı **كَدُ٣َ** , (L,) mastarı **كَدٌّ**, (S, L, K,) Dilencinin yaptığı gibi (S,) parmakla işaret etti yahut işaret yaptı. (S, L, K.) [Geçişli olarak da gelir.] El-Kumeyt der ki,
غَنِيتُ فَلَمْ أَرْدُدْكُمُ عِنْدَ بِغْيَةٍ
وَحُجْتُ فَلَمْ أَكْدُدْكُمُ بِالأَصَابِعِ
[Zengin oldum da bir ihtiyaç anında sizi geri çevirmedim; muhtaç oldum da parmaklarla size işaret etmedim]. (S, L.) ― -b2- ↓ **كُدُّونِى فَاِنِّى مُكِدٌّ** (mecaz:) Benden isteyin; çünkü ben [ancak] istenince veririm. İbn-Hubeyreh’in sözüdür. (A [fakat o eserin bende olan nüshasında ilk kelime **كِدُّونِى** yazılmıştır.]) -A4- **كَدَّ**, [muzâri‘ı **كَدُ٣َ** .] (mecaz:) Tırmaladı yahut kazıdı: (L:) bir elbiseden kiri kazıyıp çıkardı: (TA:) tırnaklarıyla başını ve derisini sebatla tırmaladı. (A.) ― -b2- **كَدَّ**, (TA,) [muzâri‘ı **كَدُ٣َ ,**] mastarı **كَدٌّ**, (K,) (mecaz olduğu varsayılan:) Başını taradı. (K, TA.) ― -b3- **كَدَّ**, [muzâri‘ı **كَدُ٣َ ,**] (mecaz:) O (bir hayvan) toynaklarıyla yeri çiğnedi. (A, * L.) -A5- **كدّهُ**, (muzâri‘ı **كَدُ٣َ ,** L,) Onu (yani katı yahut sıvı bir şeyi) eliyle çekip çıkardı; bunun gibi ↓ **اكتدّهُ**. (L, K.)

كدّد
2 **كدّد** ذ O (bir adam) kaba dövülmüş tuzu (**كَدِيد**) bir kısmını bir kısmı üzerine attı. (L.)

اكدّ
4 **اكدّ** ذ ve ↓ **اكتدّ** (mecaz:) O, sıkı tutan yahut cimri oldu. (L, K.) **مُكِدٌّ**’e de bak.

8 **اِكْتَدَ٣َ** 1’e ve 4’e bak.

10 **اِسْتَكْدَ٣َ** 1’e bak.

كَدْكَدَ
R. Q. 1 **كَدْكَدَ** ذ , mastarı **كَدْكَدَةٌ**, Yavaşça koştu: (S, IKtt, L:) yürüyüşünde bir ağırlık ve yavaşlık gösterdi. (K.)

كَدْكَدَ عَلَى الكَدِيدِ
R. Q. 1 **كَدْكَدَ عَلَى الكَدِيدِ** ذ (mecaz olduğu varsayılan:) Yarış yerinin tozu üzerinde koştu. (L.)

كَدٌّ
**كَدٌّ** ذ [1’in mastarıdır, bk. ― -b2- isim olarak:] İçinde şeylerin dövüldüğü yahut ezildiği bir havan; **هَاوَنٌ** yahut **هَاوُونٌ** gibi. (S, K.)

كِدَّةٌ
**كِدَّةٌ** ذ ve **كُدَّةٌ** **كَدِيدٌ**’e bak.

كَدُودٌ
**كَدُودٌ** ذ Kendini yoracak şekilde zahmetle çalışan yahut iş gören bir adam. (A.) ― -b2- (mecaz:) Sütü emek yahut gayret olmaksızın elde edilmeyen bir dişi deve. (A.) **بِئْرٌ كَدُودٌ** (mecaz:) Suyu emek yahut gayret, (S, A, L, K,) ve güçlük yahut meşakkat olmaksızın elde edilmeyen bir kuyu. (TA.) ― -b3- (mecaz:) Sıkı tutan; cimri: (K, fakat bazı nüshalarda düşürülmüştür:) kendisinden faydalar güçlük olmaksızın elde edilmeyen kimse. (A.)

أَرْضٌ كَدِيدٌ
**أَرْضٌ كَدِيدٌ** ذ (mecaz:) Atların yahut benzerlerinin toynaklarıyla çiğnenmiş yer. (S, * A, * L.) ― -b2- **كَدِيدٌ** (mecaz:) Ayaklarla çiğnenmiş ince toz: çiğnenirse savrulan ince toz: (L:) yarış yerinin tozu. (TA.) ― -b3- Kaba dövülmüş tuz. (L, K.) [Ayrıca,] kaba dövülmüş tuz döküldüğünde, (L, K,) bir kısmı bir kısmı üzerine, çıkan ses. (L.) -A2- Genişçe bir alana sahip, (L, K,) vadi gibi yahut vadiden daha geniş biçimde oluşmuş, (A'Obeyd, L,) alçak yahut çökük bir arazi parçası, (**بَطْنٌ**, K, yahut **بطين**, L, A'Obeyd’den olarak). ― -b2- Engebeli bir arazi parçası; (L, K;) bunun gibi ↓ **كِدَّةٌ**, kesre ile, (K,) yahut ↓ **كُدَّةٌ**; (L;) ona yürüyeni yorduğu için böyle adlandırılmıştır. (L.)

كُدَادَةٌ
**كُدَادَةٌ** ذ Pişirme kabının dibinde kalan ve parmaklarla (**كُدَّ**) çekilip çıkarılan pişmiş yemek: (Az, L:) kepçeyle boşaltmadan sonra, (L;) pişirme kabının dibinde kalan, (As, L, K,) ona yapışmış olan şey; (L;) bunun gibi **كَدَدَةٌ** (L, K) ve **كُدَدَةٌ**: (K:) yahut pişirme kabının dibinde kalan çorba yahut sos. (S.) ― -b2- Ayrıca **قِشْدَةٌ**’nin I. q.’sıdır, (S, L, K,) [yani] sade yağın tortusu yahut çökeltisi. (L.) ― -b3- Otlağın yahut otun kalan az bir kısmı. (L.) **أَكِدَّةٌ**’ye de bak.

كَدْكَدَةٌ
**كَدْكَدَةٌ** ذ Sert bir şeye vurulan bir şeyin çıkardığı sesi taklit eden bir kelimedir. (S, L.)

اكِدَّةٌ
**اكِدَّةٌ** ذ Daha önce yenmiş olan bir otlak yerinde kalan artıklar. (K.) **كُدَادَةٌ** ve **أَكْدَادٌ**’a da bak.

قَوْمٌ أَكْدَادٌ
**قَوْمٌ أَكْدَادٌ** ذ Çabuk yahut hızlı bir kavim: (As, S, L:) yahut ayrı bedenler, yahut fırkalar, yahut birlikler oluşturan bir kavim; (L, md. كتد; ve K;) bunun gibi ↓ **أَكِدَّةٌ** ve **أَكَادِيدُ**. (K.) **أَكْتَادٌ**’a da bak.

مَكْدُودٌ
**مَكْدُودٌ** ذ **كَدَّ**’nin edilgen ism-i mef‘ûlüdür, bk. ― -b2- Yenilmiş bir adam. (L.)

مُكِدٌّ
**مُكِدٌّ** ذ (mecaz:) [Ancak] istenince veren kimse. (A.) **كَدُودٌ**’a, ve 1’e, ve 4’e de bak.

مِكَدٌّ
**مِكَدٌّ** ذ (mecaz olduğu varsayılan:) Bir tarak. (K.) ― -b2- (mecaz:) Tırmalamak yahut kazımak için bir alet. (TA.)
