# كذا (ك-ذ-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B0%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ذ - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والذال و"وايء" معهما
ك ذ ا، ك و ذ، ذ ك و مستعملات كذا: كذا وكذا: الكاف فيهما للتشبيه. وذا إشارة، وتفسيره في باب الذال.
كوذ: الكاذَتان من فخذي الحمار في أعلاهما، وهما في موضع الكي من جاعرتي الحمار: لحمتان هناك مُكْتَنزتانِ بين الفخذين والورك.
وشملة مُكَوَّذة، إذا بلغت الكاذة.
ذكو: الذَّكيُّ من قولك: قلب ذكيٌّ، وصبي ذكيٌّ، إذا كان سريع الفطنة. ذَكِي يَذْكَى ذَكاء، وذكا يذكو ذكاءً. وأذكيتُ الحرب: أوقدتها. قال:
إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا
والذَّكاةُ في السن أن يأتي على قروحه سنة، وذلك تمام استتمام القوة. ذكّى يذكِّي تَذْكية، وهو المُذَكِّى، وأجود المُذَكِّي إذا استوت قوارحه. ومنه: "جري المُذَكِّياتِ غلاب"، قال:
يزيد عن الذَّكاء وكل كهلٍ		إذا ذَكَّى سينقص أو يزيد
وقال:
يفضله إذا اجتهدوا عليه		تمام السن منه والذَّكاءُ
والتَّذكية في الصيد والذبح إذا ذكرت اسم الله وذبحته، ومنه قوله تعالى: "إلا ما ذكيتم".
وذُكاء: الشمس بعينها، قال:
فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدمـا		ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر

##### Türkçe

**الكاف** ve **الذال** ve onlarla birlikte **"وايء"**.

ك ذ ا، ك و ذ، ذ ك و kullanımdadır: **كذا**: **كذا وكذا**: ikisinde de **الكاف** benzetme içindir. **ذا** işarettir; onun açıklaması **الذال** bâbındadır.

**كوذ**: eşeğin iki uyluğunun üst tarafındaki **الكاذَتان**; bunlar, eşeğin iki **جاعرتي**sinin dağlanma yerindedir: orada, uyluklar ile kalça arasında iki et parçası, yığılmıştır.

Ve **شملة مُكَوَّذة**: **الكاذة**’ye ulaştığı zaman.

**ذكو**: **الذَّكيُّ**, senin “**قلب ذكيٌّ** ve **صبي ذكيٌّ**” sözündendir; hızlı kavrayışlı olduğu zaman. **ذَكِي يَذْكَى ذَكاء**; ve **ذكا يذكو ذكاءً**. Ve “**أذكيتُ الحرب**”: onu tutuşturdum. Dedi ki:
إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا

Ve yaşta **الذَّكاةُ**: yaralarının üzerinden bir yıl geçmesidir; bu, kuvvetin tamamlanmasının tam tamamlanmasıdır. **ذكّى يذكِّي تَذْكية**; o, **المُذَكِّى**’dir. Ve **المُذَكِّي**’nin en iyisi, **قوارحه**si eşit olduğu zaman. Ondandır: “**جري المُذَكِّياتِ غلاب**”, dedi ki:
يزيد عن الذَّكاء وكل كهلٍ		إذا ذَكَّى سينقص أو يزيد

Ve dedi ki:
يفضله إذا اجتهدوا عليه		تمام السن منه والذَّكاءُ

Ve avda ve boğazlamada **التَّذكية**: Allah’ın adını andığın ve onu boğazladığın zaman; ondandır, yüce Allah’ın sözü: “**إلا ما ذكيتم**”.

Ve **ذُكاء**: güneşin bizzat kendisi. Dedi ki:
فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدمـا		ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَذا: اسم مبهمٌ، تقول: فعلت كذا. وقد يجري مجرى كَمْ فتنصب ما بعده على التمييز، تقول: عندي كذا وكذا درهماً، لأنَّه كالكناية.

##### Türkçe

**كَذا**: müphem bir isimdir; dersin ki: “**فعلت كذا**”. Bazen **كَمْ**’in cereyan ettiği yol üzere cereyan eder de, kendisinden sonrakini temyiz üzere nasb eder; dersin ki: “**عندي كذا وكذا درهماً**”; çünkü o, kinaye gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ذ ( و ا يء )
كذا ، كوذ ، ذكا : ( مستعملة ) .
كذا : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : أكْذَى الشيء إذا احْمَرَّ ، وأكْذَى الرَّجُلُ إذا احمرّ لَوْنُه من خجلٍ أو فزعٍ ، ورأَيْتُه كاذِياً كذْياً أي أَحْمَرَ ، قال : والكَاذِي والْجِرْيالُ : البَقَّمُ .
وقال غيرُه : الكَاذِيّ : ضرب من الأدهان معروف .
كوذ : قال الليث : الكَاذَتَان منْ فَخِذَي الحِمَارِ في أَعْلاَهُما ، وهُما في مَوْضع الكَيِّ ، من جاعِرَتي الحمَارِ : لَحْمَتَانِ هناك مُكْتنِزَتانِ بين الفَخِذَيْنِ والوَرِكِ .
وقال الأصمعيُّ : الكاذَتَانِ : لَحْمَتا الفَخِذَيْنِ من بَاطِنهما ، الواحدةُ : كاذَةٌ .
وقال أبو الهيثم : الرَّبْلَةُ : لحمُ باطنِ الفَخِذِ ، والكَاذةُ : لحمُ ظاهرِ الفَخِذِ ، والحَاذُ : لحم باطنِ الفَخِذِ . وأنشد :
فاسْتَكْمَشَتْ وانتهزْتُ الحَاذَتَيْنِ معَا
وقال : هما أسْفَلَ الجاعِرَتَيْنِ .
وروى ابن الأعرابي في الكاذَتَيْنِ نَحْواً مِمَّا قال أبو الهَيْثَمِ ، ويقال للإزَارِ الذي لا يَبْلُغ إلاَّ الكَاذَةَ : مُكَوِّذٌ ، وقد كَوَّذَ تكويذاً .
وقال الليث : كَذا وكَذا ، الكافُ فيهما : كَافُ التشبيه ، وذَا : إشارةٌ ، وتفسيرُه في باب الذال .
ذكا : قال الليث : الذكِيُّ من قولك : قَلْبٌ ذَكِيٌّ ، وصَبِيٌّ ذَكِيٌّ إذا كان سَرِيعَ الفِطْنَةِ ، والفِعْلُ : ذَكِيَ يَذْكَى ذَكَاءً ، ويقال : ذكَا يَذْكُو ذكاءً ، وأَذْكَيْتُ الحربَ إذا أَوْقَدْتَهَا ، وقال الراجز :
إنّا إذا مُذكي الحُرُوب أَرَّجَا
وقال الله جل وعز : ( وَمَآ أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ ) ( المائدة : 3 ) قال أبو إسحاق : معناهُ إلاَّ ما أَدْرَكْتُمْ ذكاتَه من هذه التي وصَفْنَا .
قال : وكلُّ ذَبْحٍ : ذَكاةٌ ، ومعنى التَّذْكِية : أَنْ يُدْرِكَهَا وفيها بَقِيَّةٌ تَشْخُبُ معها الأوْدَاجُ ، وتَضْطَرِبُ اضْطِرَابَ المَذْبُوحِ الذي أَدْرَكت ذَكَاتَه .
قال . وأَهْلُ العلْم يقولونَ : إنْ أَخْرَجَ السَّبُعُ الحِشْوَةَ أو قَطَعَ الجَوْفَ قَطْعاً تَخْرُج معه الحشوةُ فلا ذَكاةَ لذلك ، وتأْوِيلُه أنْ يَصيرَ في حالةِ ما لا يُؤَثِّرُ في حياته الذَّبْحُ ، قال : وأَصْلُ الذكاةِ في اللغة كلها : تَمَامُ الشّيءِ ، فمن ذلك : الذَّكَاةُ في السِّنِّ والفَهْمِ ، وهو تَمَامُ السِّنِّ .
قال : وقال الخليل : الذَّكَاةُ في السِّنِّ أن يأتِيَ على قُرُوحِه سَنَةٌ ، وذلك تَمَامُ استِتْمَامِ القُوَّة قال زهير :
يُفَضِّلُه إذا اجْتَهَدُوا عَلَيْهِ
تَمَامُ السِّنِّ منه والذَّكاءُ
ومن أمثالهم : جَرْيُ المُذَكِّيَاتِ غِلاَبٌ .
أي جَرْيُ المَسَانِّ القُرَّحِ من الخَيْلِ أَنْ تُغَالِبَ الجَرْيَ غِلاَباً ، وتَأْوِيلُ تَمَامِ السِّنِّ : النِّهَايةُ في الشبابِ ، فإذا نَقَصَ عن ذلك أو زَادَ فلا يقال له : الذكاءُ ، والذّكاءُ في الفَهْمِ : أَنْ يكونَ فَهْماً تَامّاً سَرِيعَ القَبُولِ ، وذَكَّيْتُ النَّارَ ، وتَأوِيلُه أَتْمَمْتُ إشْعَالها ، وكذلك قوله تعالى : ( إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ ) ( المائدة : 3 ) ذَبْحُه على التَّمَامِ .
وقال ابن السكيت : ذُكَاءُ : اسْمٌ للشمسِ معرفة لا تنصرف وهي مُشْتَقّةٌ من ذَكَتِ النَّارُ تَذْكُو .
ويقال للصُّبْحِ : ابنُ ذكاءَ لأنَّه من ضَوْئِهَا ، وأنشد :
فَوَرَدَتْ قَبْلَ انْبِلاَجِ الفَجْرِ
وابْنُ ذُكاءٍ كَامِنٌ في كَفْر
وقال ثَعْلَبَةُ بنُ صُعَيْرٍ :
فَتَذَكّرَا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَمَا
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمِينَها في كَافِرِ
ويقال : ذَكُوَ قَلْبُهُ يَذْكُو إذا حَيَّ بعد بَلاَدَةٍ ، فهو ذَكِيٌّ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الذَّكْوَانُ : شجرٌ ، الواحدةُ ذَكْوَانَةٌ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : ذَكّيْتُ النّارَ تذكِيَةً إذا رَفَعْتَها ؛ واسمُ ذلك الشيءِ الذي تُلْقِيهِ عليها من حَطَبٍ أو بَعْرٍ : الذُّكْيَةُ .

##### Türkçe

ك ذ ( و ا يء )
**كذا** ، **كوذ** ، **ذكا** : ( kullanılır ) .
**كذا** : ( Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **أكْذَى** şey, kızardığı zaman; ve **أكْذَى** adam, utançtan veya korkudan rengi kızardığı zaman; ve onu **كاذِياً** **كذْياً** gördüm, yani kızıl. Dedi: ve **الكَاذِي** ve **الْجِرْيالُ**: **البَقَّمُ**’dur.
Ve başkası dedi: **الكَاذِيّ**: bilinen yağlardan bir türdür.
**كوذ** : Leys dedi: **الكَاذَتَان** eşeğin iki uyluğundan, ikisinin de üst tarafındandır; ve ikisi dağlama yerindedir; eşeğin iki **جاعِرَتي**’sinden: orada uyluklar ile kalça arasındaki iki et parçasıdır, sıkılaşmış.
Ve Asma‘î dedi: **الكاذَتَانِ**: iki uyluğun iç tarafından olan iki et parçasıdır; bir tanesi: **كاذَةٌ**.
Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الرَّبْلَةُ**: uyluğun iç tarafının etidir; ve **الكَاذةُ**: uyluğun dış tarafının etidir; ve **الحَاذُ**: uyluğun iç tarafının etidir. Ve inşad etti:
فاسْتَكْمَشَتْ وانتهزْتُ الحَاذَتَيْنِ معَا
Ve dedi: ikisi, iki **الجاعِرَتَيْنِ**’in alt tarafıdır.
İbnü’l-A‘râbî, **الكاذَتَيْنِ** hakkında, Ebû’l-Heysem’in dediğine benzer bir şey rivayet etti; ve yalnızca **الكَاذَةَ**’ye ulaşan izara: **مُكَوِّذٌ** denir; ve gerçekten **كَوَّذَ** **تكويذاً**.
Ve Leys dedi: **كَذا وكَذا**; ikisindeki **الكافُ**: benzetme **كَافُ**’ıdır; ve **ذَا**: bir işarettir; ve onun tefsiri **الذال** babındadır.
**ذكا** : Leys dedi: **الذكِيُّ**, senin sözünden: **قَلْبٌ ذَكِيٌّ** ve **صَبِيٌّ ذَكِيٌّ**, hızlı kavrayışlı olduğu zaman; ve fiil: **ذَكِيَ يَذْكَى ذَكَاءً**; ve denir: **ذكَا يَذْكُو ذكاءً**; ve **أَذْكَيْتُ** savaşı, onu tutuşturduğum zaman. Ve recez söyleyen dedi:
إنّا إذا مُذكي الحُرُوب أَرَّجَا
Ve Allah, cel ve azz, dedi: ( **وَمَآ أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ** ) ( el-Mâide: 3 ). Ebû İshâk dedi: manası, bizim vasfettiğimiz bu(lar)dan, onun **ذكاتَه**’ını yetiştirdikleriniz müstesna.
Dedi: ve her boğazlama: **ذَكاةٌ**’dır; ve **التَّذْكِية**’nin manası: ona yetişmektir; onda bir kalıntı varken, onunla birlikte şah damarları fışkırır; ve **ذَكَاتَه**’ına yetiştiğin boğazlanmışın çırpınması gibi çırpınır.
Dedi. Ve ilim ehli derler: eğer yırtıcı hayvan iç organları çıkarmışsa veya karın boşluğunu, onunla birlikte iç organların çıktığı bir kesişle kesmişse, o şey için **ذَكاةَ** yoktur; ve onun te’vili, boğazlamanın onun hayatında etkili olmadığı bir hâle girmesidir. Dedi: ve dilde **الذكاةِ**’nin aslı bütünüyle: şeyin tamam olmasıdır. Bundan: dişte ve anlayışta **الذَّكَاةُ**; ve o, dişin tamam olmasıdır.
Dedi: ve Halîl dedi: dişte **الذَّكَاةُ**, onun **قُرُوحِه**’u üzerine bir yılın gelmesidir; ve bu, kuvvetin tamamlanmasının tamamıdır. Züheyr dedi:
يُفَضِّلُه إذا اجْتَهَدُوا عَلَيْهِ
تَمَامُ السِّنِّ منه والذَّكاءُ
Ve onların darbımesellerinden: **جَرْيُ المُذَكِّيَاتِ غِلاَبٌ**.
Yani, atlardan yaşlı, **القُرَّحِ** olanların koşusu, koşuyu galebe ile galebe etmektir; ve **تَمَامِ السِّنِّ**’in te’vili: gençlikte nihayettir; bundan eksilirse veya artarsa ona: **الذكاءُ** denmez. Ve anlayışta **الذّكاءُ**: tam bir anlayış olmasıdır, hızlı kabul edici. Ve **ذَكَّيْتُ النَّارَ**; ve onun te’vili, onun tutuşturmasını tamamladım. Ve bunun gibi, O’nun تعالى sözü: ( **إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ** ) ( el-Mâide: 3 ): onu tam olarak boğazlamaktır.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **ذُكَاءُ**: güneşin ismidir; marife, munsarif olmaz; ve **ذَكَتِ النَّارُ تَذْكُو**’dan türemiştir.
Ve sabaha: **ابنُ ذكاءَ** denir; çünkü o, onun ışığındandır. Ve inşad etti:
فَوَرَدَتْ قَبْلَ انْبِلاَجِ الفَجْرِ
وابْنُ ذُكاءٍ كَامِنٌ في كَفْر
Ve Sa‘îr oğlu Sa‘lebe dedi:
فَتَذَكّرَا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَمَا
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمِينَها في كَافِرِ
Ve denir: **ذَكُوَ قَلْبُهُ يَذْكُو**; donukluktan sonra dirildiği zaman; o hâlde o, **ذَكِيٌّ**’dir.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الذَّكْوَانُ**: bir ağaçtır; bir tanesi **ذَكْوَانَةٌ**.
( Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **ذَكّيْتُ النّارَ تذكِيَةً**; onu yükselttiğin zaman; ve onun üzerine attığın, odun veya tezekten olan o şeyin adı: **الذُّكْيَةُ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: أَكْذى الشيءُ إِذا احمرَّ، وأَكْذى الرجلُ إِذا احمرَّ لونه من خَجَلٍ أَو فَزَعٍ، ورأَيته كاذِياً
(* قوله« كاذياً إلخ»
الكاذي بمعنى الاحمر وغيره، لم يضبط في سائر الاصول التي بأيدينا إلا كما ترى، لكن عبارة التكملة: الكاذي، بتشديد الياء، من نبات بلاد عمان وهو الذي يطيب به الدهن الذي يقال له الكاذي، ووصفت ذلك النبات.) كَرِكاً أَي أَحمرَ، قال: والكاذي والجِرْيال البَقَّم، وقال غيره: الكاذِي ضرب من الأَدْهان معروف، والكاذِي ضرب من الحبوب يجعل في الشراب فيشدّده. الليث: العرب تقول كذا وكذا، كافهما كاف التشبيه وذا اسم يشار به، وهو مذكور في موضعه. الجوهري: قولهم كذا كناية عن الشيء، تقول فَعَلْت كذا وكذا يكون كناية عن العدد فتنصب ما بعده على التمييز، تقول: له عندي كذا وكذا درهماً، كما تقول له عندي عشرون درهماً. وفي الحديث: نجيء أَنا وأُمتي يوم القيامة على كذا وكذا؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في مسلم كأَن الراوي شك في اللفظ فكنى عنه بكذا وكذا، وهي من أَلفاظ الكِنايات مثْل كَيْتَ وكَيْتَ، ومعناه مثل ذا، ويُكنى بها عن المجهول وعما لا يراد التصريح به؛ قال أَبو موسى: المحفوظ في هذا الحديث نجيء أَنا وأُمتي على كَوْم أَو لفظ يؤدّي هذا المعنى. وفي حديث عمر: كذاك لا تَذْعَرُوا علينا إِبلَنا أَي حَسْبُكم، وتقديره دَعْ فِعْلَك وأَمرَك كَذاك، والكاف الأُولى والآخرة زائدتان للتشبيه والخطاب والاسم ذا، واستعملوا الكلمة كلها استعمال الاسم الواحد في غير هذا المعنى. يقال: رجل كذاكَ أَي خَسِيسٌ. واشْتَرِ لي غلاماً ولا تشتره كَذاكَ أَي دَنِيئاً، وقيل: حقيقة كذاك أَي مثل ذاك، ومعناه الزم ما أَنت عليه ولا تتجاوزه، والكاف الأُولى منصوبة الموضع بالفعل المضمر. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، يوم بَدْر: يا نبيّ الله كذاك أَي حَسْبُك الدُّعاء فإِن الله مُنجز لك ما وعدك.

كذا: اسم مبهم، تقول فعلت كذا، وقد يَجري مَجْرى كَمْ فَتَنْصِب ما بعده على التمييز، تقول عندي كذا وكذا درهماً لأَنه كالكناية، وقد ذكر أَيضاً في المعتل، والله أَعلم.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **أَكْذى** şey, kızardığı zaman; ve **أَكْذى** adam, utançtan yahut korkudan rengi kızardığı zaman; ve onu **كاذِياً** gördüm

(* onun sözü: «كاذياً إلخ»
**الكاذي** “kızıl” ve başkası mânâsında; elimizdeki diğer asılların tamamında, gördüğün gibi olandan başka ضبط edilmemiştir; lâkin **التكملة**’nin ibaresi: **الكاذي** (yâ’nın şeddeli olmasıyla), Umân beldelerinin bitkilerindendir; o, kendisine **الكاذي** denilen yağın hoş koku verildiği şeydir; ve o bitkiyi vasfettim.) **كَرِكاً** yani: kızıl; dedi ki: ve **الكاذي** ve **الجِرْيال** **البَقَّم**’dır; başkası dedi ki: **الكاذِي** bilinen yağlardan bir türdür; ve **الكاذِي** içecekte yapılan, onu sertleştiren tanelerden bir türdür.

el-Leys: Araplar **كذا وكذا** der; ikisinin **كاف**’ı teşbih **كاف**’ıdır ve **ذا** işaret olunan bir isimdir; ve o, yerinde zikredilmiştir.

el-Cevherî: Onların **كذا** sözü şeyden kinayedir; **فَعَلْت كذا وكذا** dersin; sayıdan kinaye olur da ondan sonrakini temyiz üzere nasb edersin; **له عندي كذا وكذا درهماً** dersin; tıpkı **له عندي عشرون درهماً** dediğin gibi.

Ve hadiste: “Kıyamet günü ben ve ümmetim **على كذا وكذا** üzere geliriz”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Müslim’de böyle gelmiştir; sanki râvî lafızda şüphe etti de ondan **كذا وكذا** ile kinaye etti; ve o, **كَيْتَ وكَيْتَ** gibi kinaye lafızlarındandır; mânâsı **مثل ذا**’dır; ve onunla meçhulden ve açıkça söylenmesi istenmeyen şeyden kinaye edilir; Ebû Mûsâ dedi ki: Bu hadiste mahfuz olan: “Ben ve ümmetim **على كَوْم** üzere geliriz” yahut bu mânâyı edâ eden bir lafızdır.

Ve Ömer’in hadisinde: **كذاك** “develerimizi üzerimize ürkütmeyin” yani: size yeter; ve takdiri: “fiilini ve işini bırak, **كذاك**”; ve ilk ve son **الكاف** teşbih ve hitap için زائد’dır; ve isim **ذا**’dır; ve bu mânânın dışında, kelimenin tamamını tek bir isim gibi kullanmışlardır. Denir ki: **رجل كذاكَ** yani: aşağılık. Ve “bana bir köle satın al ve onu **كَذاكَ** satın alma” yani: değersiz; ve denildi ki: **كذاك**’ın hakikati yani: **مثل ذاك**; mânâsı: üzerinde bulunduğun şeye yapış ve onu aşma; ve ilk **الكاف**’ın yeri, gizli fiil ile mansubdur.

Ve Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, Bedir günü hadisinde: “Ey Allah’ın nebîsi, **كذاك**” yani: dua sana yeter; çünkü Allah sana vaad ettiğini yerine getirecektir.

**كذا**: müphem bir isimdir; “**فعلت كذا**” dersin; ve bazen **كم**’in cereyan ettiği yol üzere cereyan eder de ondan sonrakini temyiz üzere nasb edersin; “**عندي كذا وكذا درهماً**” dersin; çünkü o kinaye gibidir; ve ayrıca **المعتل**’de de zikredilmiştir; Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!كذا : اسْمٌ مُبْهَمٌ ) ، تقولُ : فَعَلْتُ كذا ؛ كذا في الصِّحاحِ .
ومَرَّ للمصنِّفِ في المُعْتل وفَسَّره بأَنَّه كِنايةُ . وهنا قالَ : اسْمٌ مُبْهَمٌ ولا مُنافَاة ، ويُرْسَمُ بالألَفِ .
قال الجَوْهرِي : ( وقد يَجْرِي مَجْرَى كَمْ فَيَنْتَصِبُ ما بعدَهُ على التَّمْييزِ ) ، تقولُ : عنْدِي كذا دِرْهماً ، لأنَّه كالكِنايَةِ .
قال شيْخُنا قد يُفْهَمُ منه أنَّه يدلُّ على الاسْتِفْهامِ ولا قائِلَ به ، وكأنَّه قصد يَجْرِي مَجْراهُ في الدَّلالةِ على الكِنايَةِ الدَّالَّةِ على العَدَدِ . وقد تكلَّمَ ابنُ مالِكٍ على اسْتِعْمالِها مُفْردَة ومُرَكَّبة ومُتَعاطِفَة وبسطَ فيه فليُراجع ؛ قالَ : ومِن غَرائِبِ كذا أنَّها تلْحقُها الكافُ فيقالُ : كذاك ، وتكونُ اسْمَ فِعْلٍ بمعنى دَعْ واتْرُكْ ، فتَنْصِبُ مَفْعولاً ؛ قال جرير :
يَقُلْنَ وقد تَلاحَقَتِ المَطايَا
*!كذاكَ القَوْل إنَّ عَلَيْك عَيْناأَي دَعِ القَوْل ، وهي مُرَكَّبَةٌ مِن كافِ التّشْبيهِ واسْمِ الإشارَةِ وكافِ الخِطابِ ، وزَالَ

مَعْناها التَّرْكِيبي وضُمِّنَتْ مَعْنى دَعْ ، كذا في طرازِ المجالِس للخَفاجِي .
ورجلٌ كذاك : أَي خَسِيسٌ أَو دَنِيءٌ .
وقيلَ : حَقِيقَة كَذاكَ مِثْل ذاكَ أَي الْزَمْ ما أَنْتَ عليه ولا تَتَجاوَزْه ؛ وعليه خرجَ الحَدِيث : ( كَذاكَ مُناشَدَتَكَ رَبّكَ ) ، بنَصْبِ الدالِ كما نقلَهُ ابنُ دحيَّة في التَّنْوير عن شيخِه ابنِ قرقول ، ورُوِي برَفْعِها ، ويُرْوى كَفَاك ، وهي رِوايَةُ البُخارِي ، والمُعْنَى حَسْبُك ، وقد أَغْفَلَه المصنِّفُ ، وهو واجِبُ الذِّكْر وأَوْرَدَه صاحِبُ اللِّسانِ في الكافِ وأَشَرْنا إلى بعضِ ذلِكَ هناك فراجِعْه .

##### Türkçe

: ( **كذا** : müphem bir isimdir ) , dersin ki: “**فَعَلْتُ كذا**”; **كذا** “**الصِّحاح**”tadır.
Ve müellife **المُعْتل**’de geçti ve onu, onun bir kinaye olduğu şeklinde tefsir etti. Burada ise dedi ki: “müphem bir isimdir”; çelişme yoktur; ve elif ile resmedilir (yazılır).
**الجَوْهرِي** dedi ki: (ve bazen **كَمْ**’in yürüdüğü yol üzere yürür; ondan sonrakinin, temyiz üzere mansup olmasıyla), dersin ki: “bende **كذا** dirhem vardır”; çünkü o, kinaye gibidir.
Şeyhimiz dedi: ondan, onun istifhama delalet ettiği anlaşılabilir; hâlbuki bunu söyleyen yoktur; sanki o, sayıya delalet eden kinayenin delaletinde onun yolunu yürür demeyi kastetmiştir. İbn Mâlik, onun müfred, mürekkeb ve atıflı olarak kullanılmasına dair konuşmuş ve onda genişletmiştir; müracaat edilsin. Dedi ki: **كذا**’nın garipliklerindendir ki ona kâf bitişir; şöyle denir: **كذاك**; ve “bırak” ve “terk et” mânasında bir fiil ismi olur; böylece bir mef’ûlü nasb eder. Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ وقد تَلاحَقَتِ المَطايَا
**كذاكَ** القَوْل إنَّ عَلَيْك عَيْناأَي “sözü bırak”; ve o, teşbih kâfı, işaret ismi ve hitap kâfından mürekkebdir; ve onun terkibî mânası zail oldu ve “bırak” mânası tazmîn edildi; **كذا** “**طرازِ المجالِس**”te, **الخَفاجِي**’nindir.
Ve “**رجلٌ كذاك**”: yani “aşağı” yahut “denî”.
Ve denildi ki: **كذاكَ**’ın hakikati “**مِثْل ذاكَ**”tır; yani “üzerinde bulunduğun şeye yapış; onu aşma”; bunun üzerine hadis çıkarıldı: ( **كَذاكَ مُناشَدَتَكَ رَبّكَ** ), **الدال**’in nasbıyla; onu, İbn Dihye, şeyhi İbn Kurkûl’den “**التَّنْوير**”de naklettiği üzere. Ve onun ref’iyle rivayet edildi; ve “**كَفَاك**” diye rivayet olunur; bu, Buhârî’nin rivayetidir; mânâ “sana yeter”dir. Müellif onu ihmal etmiştir; hâlbuki o, zikri vaciptir; ve “**اللِّسان**”ın sahibi onu **الكاف**’ta vârid kılmıştır; ve biz, bunun bir kısmına orada işaret ettik; ona müracaat et.
