# كذب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B0%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كذب

الكَذِبُ: نقيضُ الصِّدْقِ؛ كَذَبَ يَكْذِبُ كَذِباً (2)
(2 قوله «كذباً» أي بفتح فكسر، ونظيره اللعب والضحك والحق، وقوله وكذباً، بكسر فسكون، كما هو مضبوط في المحكم والصحاح، وضبط في القاموس بفتح فسكون، وليس بلغة مستقلة بل بنقل حركة العين إلى الفاء تخفيفاً، وقوله: وكذبة وكذبة كفرية وفرحة كما هو بضبط المحكم ونبه عليه الشارح وشيخه.) وكِذْباً وكِذْبةً وكَذِبةً: هاتان عن اللحياني، وكِذاباً وكِذَّاباً؛ وأَنشد اللحياني: نادَتْ حَليمةُ بالوَداع، وآذَنَتْ *  أَهْلَ الصَّفَاءِ، ووَدَّعَتْ بكِذَابِ ورجل كاذِبٌ، وكَذَّابٌ، وتِكْذابٌ، وكَذُوبٌ، وكَذُوبةٌ، وكُذَبَةٌ مثال هُمَزة، وكَذْبانٌ، وكَيْذَبانٌ، وكَيْذُبانٌ، ومَكْذَبانٌ، ومَكْذَبانة، وكُذُبْذُبانٌ (3) (3 قوله «وكذبذبان» قال الصاغاني وزنه فعلعلان بالضمات
الثلاث ولم يذكره سيبويه في الأمثلة التي ذكرها. وقوله: واذا سمعت إلخ نسبه الجوهري لأبي زيد وهو لجريبة بن الأشيم كما نقله الصاغاني عن الأزهري، لكنه في التهذيب قد بعتكم وفي الصحاح قد بعتها؛ قال الصاغاني والرواية قد بعته يعني جمله وقبله: قد طال ايضاعي المخدّم لا أرى *  في الناس مثلي في معّد يخطب حتى تأَوَّبت البيوت عشية *  فحططت عنه كوره يتثأب)
، وكُذُبْذُبٌ، وكُذُّبْذُبٌ ؛ قال
جُرَيْبَةُ بنُ الأَشْيَمِ:
فإِذا سَمِعْـتَ بأَنـَّنِـي قد بِعْتُكم *  بوِصَالِ غَانيةٍ، فقُلْ كُذُّبْذُبُ قال ابن جني: أَما كُذُبْذُبٌ خفيف، وكُذُّبْذُبٌ ثَقِـيل، فهاتانِ بناءَانِ لم يَحْكِهما سيبويه. قال: ونحوُه ما رَوَيْتُه عن بعض أَصحابنا، مِن قول بعضهم ذُرَحْرَحٌ، بفتح الراءَين. والأُنثى: كاذِبةٌ وكَذَّابة وكَذُوبٌ. والكُذَّب: جمع كاذبٍ، مثل راكِـعٍ ورُكَّعٍ؛ قال أَبو دُواد الرُّؤَاسِي: مَتَى يَقُلْ تَنْفَعِ الأَقوامَ قَوْلَتُه، *  إِذا اضْمَحَلَّ حديثُ الكُذَّبِ الوَلَعَهْ أَلَيْسَ أَقْرَبَهُم خَيْراً، وأَبعدَهُم *  شَرّاً، وأَسْمَحَهُم كَفّاً لمَنْ مُنِعَه لا يَحْسُدُ الناسَ فَضْلَ اللّه عندهُمُ، *  إِذا تَشُوهُ نُفُوسُ الـحُسَّدِ الجَشِعَهْ الوَلَعَةُ: جمع والِـعٍ، مثل كاتب وكَتَبة. والوالع: الكاذب، والكُذُبُ جمع كَذُوب، مثل صَبُور وصُبُر، ومِنه قَرَأَ بعضُهم: ولا تقولوا لما تَصِفُ أَلسِنتُكُم الكُذُبُ، فجعله نعتاً للأَلسنة. الفراء: يحكى عن العرب أَن بني نُمير ليس لهم مَكْذُوبةٌ. وكَذَبَ الرجلُ: أَخْبَر بالكَذِبِ. وفي المثل: ليس لـمَكْذُوبٍ رَأْيٌ. ومِنْ أَمثالهم: الـمَعاذِرُ مَكاذِبُ. ومن أَمثالهم: أَنَّ الكَذُوبَ قد يَصْدُقُ، وهو كقولهم: مع الخَواطِـئِ سَهْمٌ صائِبٌ. اللحياني: رجل تِكِذَّابٌ وتِصِدَّاقٌ أَي يَكْذِبُ ويَصْدُق. النضر: يقال للناقة التي يَضْرِبُها الفَحْلُ فتَشُولُ، ثم تَرْجِـعُ حائلاً: مُكَذِّبٌ وكاذِبٌ، وقد كَذَّبَتْ وكَذَبَتْ.
أَبو عمرو: يقال للرجل يُصاحُ به وهو ساكتٌ يُري أَنه نائم: قد أَكْذَب، وهو الإِكْذابُ. وقوله تعالى: حتى إِذا اسْتَيْأَسَ الرُّسلُ وظَنُّوا أَنهم قد كُذِّبُوا؛ قراءة أَهلِ المدينةِ، وهي قِراءة عائشة، رضي اللّه عنها، بالتشديد وضم الكاف. روي عن عائشة، رضي اللّه عنها، أَنها قالت: اسْتَيْأَسَ الرسلُ ممن كَذَّبَهم من قومهم أَن يُصَدِّقُوهم، وظَنَّتِ الرُّسُلُ أَن من قد آمَنَ من قومهم قد كَذَّبُوهم جاءهم نَصْرُ اللّهِ، وكانت تَقْرؤُه بالتشديد، وهي قراءة نافع، وابن كثير، وأَبي عمرو، وابن عامر؛ وقرأَ عاصم وحمزة والكسائي: كُذِبُوا، بالتخفيف. ورُوي عن ابن عباس أَنه قال: كُذِبُوا، بالتخفيف، وضم الكاف. وقال: كانوا بَشَراً، يعني الرسل؛ يَذْهَبُ إِلى أَن الرسل ضَعُفُوا، فَظَنُّوا أَنهم قد أُخْلِفُوا. قال أَبو منصور: إِن صح هذا عن ابن عباس، فوَجْهُه عندي، واللّه أَعلم، أَن الرسل خَطَر في أَوهامهم ما يَخْطُر في أَوهامِ البشر، مِن غير أَن حَقَّقُوا تلك الخَواطرَ ولا رَكَنُوا إِليها، ولا كان ظَنُّهم ظَنّاً اطْمَـأَنُّوا إِليه، ولكنه كان خاطراً يَغْلِـبُه اليقينُ. وقد روينا عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: تَجاوَزَ اللّه عن أُمتي ما حدَّثَتْ به أَنفُسَها. ما لم يَنْطِقْ به لسانٌ أَو تَعْمله يَدٌ، فهذا وجه ما رُوي عن ابن عباس. وقد رُوي عنه أَيضاً: أَنه قرأَ حتى إِذا اسْتَيْأَسَ الرسلُ من قَوْمهم الإِجابةَ، وظَنَّ قَوْمُهُم أَن الرُّسُل قد كذَبهم الوعيدُ. قال أَبو منصور: وهذه الرواية أَسلم، وبالظاهر أَشْبَهُ؛ ومما يُحَقّقها ما رُوي عن سعيد بن جُبَيْر أَنه قال: اسْتيأَسَ الرسلُ من قومهم، وظنَّ قومُهم أَن الرسل قد كُذِّبُوا، جاءَهم نَصْرُنا؛ وسعيد أَخذ التفسير عن ابن عباس. وقرأَ بعضهم: وظَنُّوا أَنهم قد كَذَبوا أَي ظَنَّ قَوْمُهم أَن الرسلَ قد كَذَبُوهُمْ. قال أَبو منصور: وأَصَحُّ الأَقاويل ما روينا عن عائشة، رضي اللّه عنها، وبقراءَتها قرأَ أَهلُ الحرمين، وأَهلُ البصرة، وأَهلُ الشام. وقوله تعالى: ليس لوَقْعَتِها كاذِبةٌ؛ قال الزجاج: أَي ليس يَرُدُّها شيءٌ، كما تقول حَمْلَةُ فلان لا تَكْذِبُ أَي لا يَرُدُّ حَمْلَتُه شيء. قال: وكاذِبةٌ مصدر، كقولك: عافاه اللّهُ عافِـيةً، وعاقَبَه عاقِـبةً، وكذلك كَذَبَ كاذبةً؛ وهذه أَسماء وضعت مواضع المصادر، كالعاقبة والعافية والباقية. وفي التنزيل العزيز: فهل تَرَى لهم من باقيةٍ؟ أَي بقاءٍ. وقال الفراءُ: ليس لوَقْعَتِها كاذبةٌ أَي ليس لها مَرْدُودٌ ولا رَدٌّ، فالكاذبة، ههنا، مصدر. يقال: حَمَلَ فما كَذَبَ. وقوله تعالى: ما كَذَبَ الفُؤَادُ ما رَأَى؛ يقول: ما كَذَبَ فؤَادُ محمدٍ ما رَأَى؛ يقول: قد صَدَقَه فُؤَادُه الذي رأَى. وقرئَ: ما كَذَّبَ الفُؤَادُ ما رَأَى، وهذا كُلُّه قول الفراء. وعن أَبي الهيثم: أَي لم يَكْذِب الفُؤَادُ رُؤْيَتَه، وما رَأَى بمعنى الرُّؤْية، كقولك: ما أَنْكَرْتُ ما قال زيدٌ أَي قول زيد. ويقال: كَذَبَني فلانٌ أَي لم يَصْدُقْني فقال لي الكَذِبَ؛ وأَنشد للأَخطل:
كَذَبَتْكَ عَيْنُك، أَم رأَيتَ بواسطٍ *  غَلَسَ الظَّلامِ، مِن الرَّبابِ، خَيَالا؟ معناه: أَوْهَمَتْكَ عَيْنُكَ أَنها رَأَتْ، ولم تَرَ. يقول: ما أَوْهَمه الفؤَادُ أَنه رَأَى، ولم يَرَ، بل صَدَقَه الفُؤَادُ رُؤْيَتَه. وقوله: ناصِـيَةٍ كاذبةٍ أَي صاحِـبُها كاذِبٌ، فأَوْقَعَ الجُزْءَ موقع الجُملة. ورُؤْيَا كَذُوبٌ: كذلك؛ أَنشد ثعلب: فَحَيَّتْ فَحَيَّاها فَهَبَّ فَحَلَّقَتْ، *  معَ النَّجْمِ رُؤْيا، في الـمَنامِ، كَذُوبُ والأُكْذُوبةُ: الكَذِبُ. والكاذِبةُ: اسم للمصدر، كالعَافية. ويقال: لا مَكْذَبة، ولا كُذْبى، ولا كُذْبانَ أَي لا أَكْذُبك. وكَذَّبَ الرجلَ تَكْذيباً وكِذَّاباً: جعله كاذِباً، وقال له: كَذَبْتَ؛ وكذلك كَذَّب بالأَمر تَكْذيباً وكِذَّاباً. وفي التنزيل العزيز: وكَذَّبُوا بآياتنا كِذَّاباً. وفيه: لا يَسْمَعُون فيها لغواً ولا كِذَّاباً أَي كَذِباً، عن اللحياني. قال الفراءُ: خَفَّفَهما عليُّ بن أَبي طالب، عليه السلام، جميعاً، وثَقَّلَهما عاصمٌ وأَهل المدينة، وهي لغة يمانية فصيحة. يقولون: كَذَّبْتُ به كِذَّاباً، وخَرَّقْتُ القميصَ خِرَّاقاً. وكلُّ فَعَّلْتُ فمصدرُه فِعَّالٌ، في لغتهم، مُشدّدةً. قال: وقال لي أَعرابي مَرَّةً على الـمَرْوَة يَسْتَفْتيني: أَلْحَلْقُ أَحَبُّ إِليك أَم القِصَّار؟ وأَنشدني بعضُ بني كُلَيْب: لقدْ طالَ ما ثَبَّطْتَني عن صَحابتي، *  وعن حِوَجٍ، قِضَّاؤُها منْ شِفائيا وقال الفرَّاءُ: كان الكسائي يخفف لا يسمعون فيها لغواً ولا كِذاباً، لأَنها مُقَيَّدَة بفِعْلٍ يُصَيِّرُها مصدراً، ويُشَدِّدُ: وكَذَّبُوا بآياتنا كِذَّاباً؛ لأَن كَذَّبُوا يُقَيِّدُ الكِذَّابَ. قال: والذي قال حَسَنٌ، ومعناه: لا يَسْمَعُون فيها لَغْواً أَي باطلاً، ولا كِذَّاباً أَي لا يُكَذِّبُ بَعْضُهم بَعْضاً (1)
(1 زاد في التكملة: وعن عمر بن عبدالعزيز كذاباً، بضم الكاف وبالتشديد، ويكون صفة على المبالغة كوضاء وحسان، يقال كذب، أي بالتخفيف، كذاباً بالضم مشدداً أي كذباً متناهياً.) ، غيره.ويقال للكَذِبِ: كِذابٌ؛ ومِنه قوله تعالى: لا يَسْمَعُونَ فيها لَغْواً ولا كِذاباً أَي كَذِباً؛ وأَنشد أَبو العباس قولَ أَبي دُوادٍ: قُلْتُ لـمَّا نَصَلا منْ قُنَّةٍ: *  كَذَبَ العَيْرُ وإِنْ كانَ بَرَحْ قال معناه: كَذَبَ العَيْرُ أَنْ يَنْجُوَ مني أَيَّ طَريقٍ أَخَذَ، سانِحاً أَو بارِحاً؛ قال: وقال الفراءُ هذا إِغراءٌ أَيضاً. وقال اللحياني، قال الكسائي: أَهلُ اليمن يجعلون مصدرَ فَعَّلْتُ فِعَّالاً، وغيرهم من العرب تفعيلاً. قال الجوهري: كِذَّاباً أَحد مصادر المشدَّد، لأَن مصدره قد يجيءُ على التَّفْعِـيلِ مثل التَّكْلِـيم، وعلى فِعَّالٍ مثل كِذَّابٍ، وعلى تَفعِلَة مثل تَوْصِـيَة، وعلى مُفَعَّلٍ مثل: ومَزَّقْناهم كلَّ مُمَزَّقٍ. والتَّكاذُبُ مثل التَّصادُق. وتَكَذَّبُوا عليه: زَعَمُوا أَنه كاذِبٌ؛ قال أَبو بكر الصدِّيق، رضي اللّه عنه: رسُولٌ أَتاهم صادِقٌ، فَتَكَذَّبُوا *  عليه وقالُوا: لَسْتَ فينا بماكِثِ وتَكَذَّبَ فلانٌ إِذا تَكَلَّفَ الكَذِبَ.
وأَكْذَبَهُ: أَلْفاه كاذِباً، أَو قال له: كَذَبْتَ. وفي التنزيل العزيز: فإِنهم لا يُكَذِّبُونَكَ؛ قُرِئَتْ بالتخفيف والتثقيل. وقال الفراءُ: وقُرِئَ لا يُكْذِبُونَكَ، قال: ومعنى التخفيف، واللّه أَعلم، لا يجعلونك كذَّاباً، وأَن ما جئتَ به باطلٌ، لأَنهم لم يُجَرِّبُوا عليه كَذِباً فَيُكَذِّبُوه، إِنما أَكْذَبُوه أَي قالوا: إِنَّ ما جئت به كَذِبٌ، لا يَعْرِفونه من النُّبُوَّة. قال: والتَّكْذيبُ أَن يقال: كَذَبْتَ. وقال الزجاج: معنى كَذَّبْتُه، قلتُ له: كَذَبْتَ؛ ومعنى أَكْذَبْتُه، أَرَيْتُه أَن ما أَتى به كَذِبٌ. قال: وتفسير قوله لا يُكَذِّبُونَك، لا يَقْدِرُونَ أَن يقولوا لك فيما أَنْبَأْتَ به مما في كتبهم: كَذَبْتَ. قال: ووَجْهٌ آخر لا يُكَذِّبُونَكَ بقلوبهم، أَي يعلمون أَنك صادق؛ قال: وجائز أَن يكون فإِنهم لا يُكْذِبُونكَ أَي أَنت عندهم صَدُوق، ولكنهم جحدوا بأَلسنتهم، ما تشهد قُلُوبُهم بكذبهم فيه. وقال الفراءُ في قوله تعالى: فما يُكَذِّبُكَ بعدُ بالدِّينِ؛ يقول فما الذي يُكَذِّبُكَ بأَن الناسَ يُدانُونَ بأَعمالهم، كأَنه قال: فمن يقدر على تكذيبنا بالثواب والعقاب، بعدما تبين له خَلْقُنا للإِنسان، على ما وصفنا لك؟ وقيل: قوله تعالى: فما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بالدِّين؛ أَي ما يَجْعَلُكَ مُكَذِّباً، وأَيُّ شيءٍ يَجْعَلُك مُكَذِّباً بالدِّينِ أَي بالقيامة؟ وفي التنزيل العزيز: وجاؤُوا على قميصه بدَمٍ كَذِبٍ. رُوِي في التفسير أَن إِخوةَ يوسف لما طَرَحُوه في الجُبِّ، أَخَذُوا قميصَه، وذَبَحُوا جَدْياً، فلَطَخُوا القَمِـيصَ بدَمِ الجَدْي، فلما رأَى يعقوبُ، عليه السلام، القَميصَ، قال: كَذَبْتُمْ، لو أَكَلَه الذِّئبُ لـمَزَّقَ قميصه. وقال الفراءُ في قوله تعالى: بدَمٍ كَذبٍ؛ معناه مَكْذُوبٍ. قال: والعرب تقول للكَذِبِ: مَكْذُوبٌ، وللضَّعْف مَضْعُوفٌ، وللْجَلَد: مَجْلُود، وليس له مَعْقُودُ رَأْيٍ، يريدون عَقْدَ رَأْيٍ، فيجعلونَ المصادرَ في كثير من الكلام مفعولاً. وحُكي عن أَبي ثَرْوانَ أَنه قال: إِن بني نُمَيْرٍ ليس لـحَدِّهم مَكْذُوبةٌ أَي كَذِبٌ. وقال الأَخفش: بدَمٍ كَذِبٍ، جَعَلَ الدمَ كَذِباً، لأَنه كُذِبَ فيه، كما قال سبحانه: فما رَبِحَتْ تِجارَتُهم. وقال أَبو العباس: هذا مصدر في معنى مفعول، أَراد بدَمٍ مَكْذُوب. وقال الزجاج: بدَمٍ كذِبٍ أَي ذي كَذِب؛ والمعنى: دَمٍ مَكْذُوبٍ فيه. وقُرِئَ بدَمٍ كَدِبٍ، بالدال المهملة، وقد تقدم في ترجمة كدب. ابن الأَنباري في قوله تعالى: فإِنهم لا يُكَذِّبُونَك، قال: سأَل سائل كيف خَبَّر عنهم أَنهم لا يُكَذِّبُونَ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، وقد كانوا يُظْهِرون تَكْذيبه ويُخْفُونه؟ قال: فيه ثلاثة أَقوال: أَحدها فإِنهم لا يُكَذِّبُونَك بقلوبهم، بل يكذبونك بأَلسنتهم؛ والثاني قراءة نافع والكسائي، ورُويَتْ عن عليّ، عليه السلام، فإِنهم لا يُكْذِبُونَك، بضم الياءِ، وتسكين الكاف، على معنى لا يُكَذِّبُونَ الذي جِئْتَ به، إِنما يَجْحدون بآيات اللّه ويَتَعَرَّضُون لعُقوبته. وكان الكسائي يحتج لهذه القراءة، بأَن العرب تقول: كَذَّبْتُ الرجلَ إِذا نسبته إِلى الكَذِبِ؛ وأَكْذَبْتُه إِذا أَخبرت أَن الذي يُحَدِّثُ به كَذِبٌ؛ قال ابن الأَنباري: ويمكن أَن يكون: فإِنهم لا يُكْذِبُونَكَ، بمعنى لا يَجدونَكَ كَذَّاباً، عند البَحْث والتَّدَبُّر والتَّفْتيش. والثالث أَنهم لا يُكَذِّبُونَك فيما يَجِدونه موافقاً في كتابهم، لأَن ذلك من أَعظم الحجج عليهم. الكسائي: أَكْذَبْتُه إِذا أَخْبَرْتَ أَنه جاءَ بالكَذِبِ، ورواه: وكَذَّبْتُه إِذا أَخْبَرْتَ أَنه كاذِبٌ؛ وقال ثعلب: أَكْذَبه وكَذَّبَه، بمعنًى؛ وقد يكون أَكْذَبَه بمعنى بَيَّن كَذِبَه، أَو حَمَلَه على الكَذِب، وبمعنى وجَدَه كاذباً. وكاذَبْتُه مُكاذَبةً وكِذاباً: كَذَّبْتُه وكَذَّبني؛ وقد يُستعمل الكَذِبُ في غير الإِنسان، قالوا: كَذَبَ البَرْقُ، والـحُلُمُ، والظَّنُّ، والرَّجاءُ، والطَّمَعُ؛ وكَذَبَتِ العَيْنُ: خانها حِسُّها. وكذَبَ الرأْيُ: تَوهَّمَ الأَمْرَ بخلافِ ما هو به. وكَذَبَتْهُ نَفْسُه: مَنَّتْهُ بغير الحق. والكَذوبُ: النَّفْسُ، لذلك قال:
إِني، وإِنْ مَنَّتْنيَ الكَذُوبُ، *  لَعالِمٌ أَنْ أَجَلي قَريبُ (يتبع...)
(تابع... 1): كذب: الكَذِبُ: نقيضُ الصِّدْقِ؛ كَذَبَ يَكْذِبُ كَذِباً (2)... ... أَبو زيد: الكَذُوبُ والكَذُوبةُ: من أَسماءِ النَّفْس. ابن الأَعرابي: الـمَكْذُوبة من النساءِ الضَّعيفة.
والـمَذْكُوبة: المرأَة الصالحة. ابن الأَعرابي: تقول العرب للكَذَّابِ: فلانٌ لا يُؤَالَفُ خَيْلاه، ولا يُسايَرُ خَيْلاه كَذِباً؛ أَبو الهيثم، انه قال في قول لبيد: أَكْذِبِ النَّفْسَ إِذَا حَدَّثْتَها
يقول: مَنِّ نَفْسَكَ العَيْشَ الطويلَ، لتَـأْمُلَ الآمالَ البعيدة، فتَجِدَّ في الطَّلَب، لأَنـَّك إِذا صَدَقْتَها، فقلتَ: لعلك تموتينَ اليومَ أَو غداً، قَصُرَ أَمَلُها، وضَعُفَ طَلَبُها؛ ثم قال: غَيْرَ أَنْ لا تَكْذِبَنْها في التُّقَى
أَي لا تُسَوِّفْ بالتوبة، وتُصِرَّ على الـمَعْصية. وكَذَبَتْهُ عَفَّاقَتُه، وهي اسْتُه ونحوه كثير. وكَذَّبَ عنه: رَدَّ، وأَراد أَمْراً، ثم كَذَّبَ عنه أَي أَحْجَم. وكَذَبَ الوَحْشِـيُّ وكَذَّبَ: جَرى شَوْطاً، ثم وَقَفَ لينظر ما وراءه.وما كَذَّبَ أَنْ فَعَلَ ذلك تَكْذيباً أَي ما كَعَّ ولا لَبِثَ. وحَمَلَ عليه فما كَذَّبَ، بالتشديد، أَي
ما انْثَنى، وما جَبُنَ، وما رَجَعَ؛ وكذلك حَمَلَ فما هَلَّلَ؛ وحَمَلَ ثم كَذَّبَ أَي لم يَصْدُقِ الـحَمْلَة؛ قال زهير: لَيْثٌ بِعَثَّرَ يَصْطَادُ الرجالَ، إِذا *  ما الليثُ كَذَّبَ عن أَقْرانه صَدَقا وفي حديث الزبير: أَنه حمَلَ يومَ اليَرْمُوكِ على الرُّوم، وقال للمسلمين: إِن شَدَدْتُ عليهم فلا تُكَذِّبُوا أَي لا تَجْبُنُوا وتُوَلُّوا.قال شمر: يقال للرجل إِذا حَملَ ثم وَلَّى ولم يَمْضِ: قد كَذَّبَ عن قِرْنه تَكْذيباً، وأَنشد بيت زهير. والتَّكْذِيبُ في القتال: ضِدُّ الصِّدْقِ فيه. يقال: صَدَقَ القِتالَ إِذا بَذَلَ فيه الجِدُّ. وكَذَّبَ إِذا جَبُن؛ وحَمْلةٌ كاذِبةٌ، كما قالوا في ضِدِّها: صادقةٌ، وهي الـمَصْدوقةُ والـمَكْذُوبةُ في الـحَمْلةِ. وفي الحديث: صَدَقَ اللّهُ وكَذَبَ بَطْنُ أَخِـيك؛ اسْتُعْمِلَ الكَذِبُ ههنا مجازاً، حيث هو ضِدُّ الصِّدْقِ، والكَذِبُ يَخْتَصُّ بالأَقوال، فجعَل بطنَ أَخيه حيث لم يَنْجَعْ فيه العَسَلُ كَذِباً، لأَنَّ اللّه قال: فيه شفاء للناس. وفي حديث صلاةِ الوِتْرِ: كَذَبَ أَبو محمد أَي أَخْطأَ؛ سماه كَذِباً، لأَنه يُشْبهه في كونه ضِدَّ الصواب، كما أَن الكَذِبَ ضدُّ الصِّدْقِ، وإِنِ افْتَرَقا من حيث النيةُ والقصدُ، لأَن الكاذبَ يَعْلَمُ أَن ما يقوله كَذِبٌ، والـمُخْطِـئُ لا يعلم، وهذا الرجل ليس بمُخْبِـرٍ، وإِنما قاله باجتهاد أَدَّاه إِلى أَن الوتر واجب، والاجتهاد لا يدخله الكذبُ، وإِنما يدخله الخطَـأُ؛ وأَبو محمد صحابي، واسمه مسعود بن زيد؛ وقد استعملت العربُ الكذِبَ في موضع الخطإِ؛ وأَنشد بيت الأَخطل: كَذَبَتْكَ عينُكَ أَم رأَيتَ بواسِطٍ
وقال ذو الرمة:
وما في سَمْعِهِ كَذِبُ
وفي حديث عُرْوَةَ، قيل له: إِنَّ ابن عباس يقول إِن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، لَبِثَ بمكة بِضْعَ عَشْرَةَ سنةً، فقال: كَذَبَ، أَي أَخْطَـأَ. ومنه قول عِمْرانَ لسَمُرَة حين قال: الـمُغْمَى عليه يُصَلِّي مع كل صلاةٍ صلاةً حتى يَقْضِـيَها، فقال: كَذَبْتَ ولكنه يُصَلِّيهن معاً، أَي أَخْطَـأْتَ. وفي الحديث: لا يَصْلُحُ الكذِبُ إِلا في ثلاث؛ قيل: أَرادَ به مَعارِيضَ الكلام الذي هو كَذِبٌ من حيث يَظُنُّه السامعُ، وصِدْقٌ من حيثُ يقوله القائلُ، كقوله: إِنَّ في الـمَعاريض لَـمَنْدوحةً عن الكَذِب، وكالحديث الآخر: أَنه كان إِذا أَراد سفراً ورَّى بغيره. وكَذَبَ عليكم الحجُّ، والحجَّ؛ مَنْ رَفَعَ، جَعَلَ كَذَبَ بمعنى وَجَبَ، ومَن نَصَبَ، فعَلى الإِغراءِ، ولا يُصَرَّفُ منه آتٍ، ولا مصدرٌ، ولا اسم فاعل، ولا مفعولٌ، وله تعليلٌ دقيقٌ، ومعانٍ غامِضةٌ تجيءُ في الأَشعار. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: كَذَبَ عليكم الحجُّ، كَذَبَ عليكم العُمْرةُ، كَذَبَ عليكم الجِهادُ، ثلاثةُ أَسفارٍ كَذَبْنَ عليكم؛ قال ابن السكيت: كأَن كَذَبْنَ، ههنا، إِغْراءٌ أَي عليكم بهذه الأَشياءِ الثلاثة. قال: وكان وجهُه النصبَ على الإِغراءِ، ولكنه جاءَ شاذاً مرفوعاً؛ وقيل معناه: وَجَبَ عليكم الحجُّ؛ وقيل معناه: الـحَثُّ والـحَضُّ. يقول: إِنَّ الحجَّ ظنَّ بكم حِرصاً عليه، ورَغبةً فيه، فكذَبَ ظَنُّه لقلة رغبتكم فيه. وقال الزمخشري: معنى كَذَبَ عليكم الحجُّ على كلامَين: كأَنه قال كَذَب الحجُّ عليكَ الحجُّ أَي ليُرَغِّبْك الحجُّ، هو واجبٌ عليك؛ فأَضمَر الأَوَّل لدلالة الثاني عليه؛ ومَن نصب الحجَّ، فقد جَعَلَ عليك اسمَ فِعْلٍ، وفي كذَبَ ضمير الحجِّ، وهي كلمةٌ نادرةٌ، جاءَت على غير القِـياس. وقيل: كَذَب عليكم الـحَجُّ أَي وَجَبَ عليكم الـحَجُّ. وهو في الأَصل، إِنما هو: إِن قيل لا حَجَّ، فهو كَذِبٌ؛ ابن شميل: كذبَك الحجُّ أَي أَمكَنَك فحُجَّ، وكذَبك الصَّيدُ أَي أَمكنَك فارْمِه؛ قال: ورفْعُ الحجّ بكَذَبَ معناه نَصْبٌ، لأَنه يريد أَن يَـأْمُر بالحج، كما يقال أَمْكَنَك الصَّيدُ، يريدُ ارْمِه؛ قال عنترة يُخاطبُ زوجته: كَذَبَ العَتيقُ، وماءُ شَنٍّ بارِدٌ، *  إِنْ كُنْتِ سائِلَتي غَبُوقاً، فاذهبي! يقول لها: عليكِ بأَكل العَتيق، وهو التمر اليابس، وشُرْبِ الماءِ البارد، ولا تتعرَّضي لغَبُوقِ اللَّبن، وهو شُرْبه عَشِـيّاً، لأَنَّ اللبن خَصَصْتُ به مُهري الذي أَنتفع به، ويُسَلِّمُني وإِياكِ من أَعدائي. وفي حديث عُمَر: شكا إِليه عمرو بن معد يكرب أَو غيره النِّقْرِسَ، فقال: كذَبَتْكَ الظَّهائِرُ أَي عليك بالمشي فيها؛ والظهائر جمع ظهيرة، وهي شدة الحرّ. وفي رواية: كَذَبَ عليك الظواهرُ، جمع ظاهرة، وهي ما ظهر من الأَرض وارْتَفَع. وفي حديث له آخر: إِن عمرو بن معد يكرب شَكا إِليه الـمَعَص، فقال: كَذَبَ عليك العَسَلُ، يريد العَسَلانَ، وهو مَشْيُ الذِّئب، أَي عليك بسُرعةِ المشي؛ والـمَعَصُ، بالعين المهملة، التواءٌ في عصَبِ الرِّجل؛ ومنه حديث عليٍّ، عليه السلام: كذَبَتْكَ الحارقَةُ أَي عليك بمثْلِها؛ والحارِقةُ: المرأَة التي تَغْلِـبُها شهوَتُها، وقيل: الضيقة الفَرْج. قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي معنى كذَبَ عليكم، مَعنى الإِغراء، أَي عليكم به؛ وكأَن الأَصلَ في هذا أَن يكونَ نَصْباً، ولكنه جاءَ عنهم بالرفع شاذاً، على غير قياس؛ قال: ومما يُحَقِّقُ ذلك أَنه مَرفوعٌ قول الشاعر: كَذَبْتُ عَلَيكَ لا تزالُ تَقوفُني، *  كما قافَ، آثارَ الوَسيقةِ، قائفُ فقوله: كذَبْتُ عليك، إِنما أَغْراه بنفسه أَي عَليكَ بي، فَجَعَلَ نَفْسَه في موضع رفع، أَلا تراه قد جاءَ بالتاءِ فَجَعَلها اسْمَه؟ قال مُعَقِّرُ بن حمار البارقيُّ:
وذُبْيانيَّة أَوصَتْ بَنِـيها *  بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُروفُ قال أَبو عبيد: ولم أَسْمَعْ في هذا حرفاً منصوباً إِلا في شيءٍ كان أَبو عبيدة يحكيه عن أَعرابيٍّ نَظر إِلى ناقة نِضْوٍ لرجل، فقال: كذَبَ عليكَ البَزْرُ والنَّوَى؛ وقال أَبو سعيد الضَّرِير في قوله: كذَبْتُ عليك لا تزالُ تقُوفُني
أَي ظَنَنْتُ بك أَنك لا تَنامُ عن وِتْري، فَكَذَبْتُ عليكم؛ فأَذَلَّه بهذا الشعر، وأَخْمَلَ ذِكْرَه؛ وقال في قوله: بأَن كَذَبَ القَراطِفُ والقُروفُ
قال: القَراطِفُ أَكْسِـيَةٌ حُمْر، وهذه امرأَة كان لها بَنُونَ يركَبُونَ في شارة حَسَنةٍ، وهم فُقَراء لا يَمْلكُون وراءَ ذلك شيئاً، فَساءَ ذلك أُمَّهُم لأَنْ رأَتْهم فُقراءَ، فقالت: كَذَبَ القَراطِفُ أَي إِنَّ زِينَتهم هذه كاذبةٌ، ليس وراءَها عندهم شيءٌ.
ابن السكيت: تقول للرجل إِذا أَمَرْتَه بشيءٍ وأَغْرَيْته: كَذَب علَيك كذا وكذا أَي عليكَ به، وهي كلمة نادرةٌ؛ قال وأَنشدني ابن الأَعرابي لخِداشِ بن زُهَير:
كَذَبْتُ عليكم، أَوْعِدُوني وعَلِّلُوا *  بـيَ الأَرضَ والأَقْوامَ قِرْدانَ مَوْظِبِ أَي عليكم بي وبهجائي إِذا كنتم في سفر، واقْطَعُوا بِذِكْري الأَرضَ، وأَنْشِدوا القومَ هجائي يا قِرْدانَ مَوْظِبٍ. وكَذَبَ لَبنُ الناقة أَي ذهَبَ، هذه عن اللحياني. وكَذَبَ البعيرُ في سَيره إِذا ساءَ سَيرُه؛ قال الأَعشى:
جُمالِـيَّةٌ تَغْتَلي بالرِّداف، *  إِذا كَذَبَ الآثِماتُ الـهَجيرا ابن الأَثير في الحديث: الحجامةُ على الرِّيق فيها شِفاءٌ وبَرَكة، فمن احْتَجَمَ فيومُ الأَحدِ والخميسِ كَذَباك أَو يومُ الاثنين والثلاثاء؛ معنى كَذَباك أَي عليك بهما، يعني اليومين المذكورين. قال الزمخشري: هذه كلمةٌ جَرَتْ مُجْرى الـمَثَل في كلامهم، فلذلك لم تُصَرَّفْ، ولزِمَتْ طَريقةً واحدة، في كونها فعلاً ماضياً مُعَلَّقاً بالـمُخاطَب وحْدَه، وهي في معنى الأَمْرِ، كقولهم في الدعاءِ: رَحِمَك اللّه أَي لِـيَرْحَمْكَ اللّهُ. قال: والمراد بالكذب الترغيبُ والبعثُ؛ مِنْ قول العرب: كَذَبَتْه نَفْسُه إِذا مَنَّتْه الأَمانيَّ، وخَيَّلَت إِليه مِنَ الآمال ما لا يكادُ يكون، وذلك مما يُرَغِّبُ الرجلَ في الأُمور، ويَبْعَثُه على التَّعرُّض لها؛ ويقولون في عكسه صَدَقَتْه نَفْسُه، وخَيَّلَتْ إِليه العَجْزَ والنَّكَدَ في الطَّلَب. ومِن ثَمَّ قالوا للنَّفْسِ: الكَذُوبُ. فمعنى قوله كذَباك أَي ليَكْذِباك ولْيُنَشِّطاكَ ويَبْعَثاك على الفعل؛ قال ابن الأَثير: وقد أَطْنَبَ فيه الزمخشري وأَطالَ، وكان هذا خلاصةَ قوله؛ وقال ابن السكيت: كأَنَّ كَذَبَ، ههنا، إِغراءٌ أَي عليك بهذا الأَمر، وهي كلمة نادرة، جاءَت على غير القياس. يقال: كَذَبَ عليك أَي وَجَبَ عليك. والكَذَّابةُ: ثوبٌ يُصْبغ بأَلوانٍ يُنْقَشُ كأَنه مَوْشِـيٌّ. وفي حديث الـمَسْعُودِيِّ: رأَيتُ في بيت القاسم كَذَّابَتَين في السَّقْفِ؛ الكَذَّابةُ: ثوبٌ يُصَوَّرُ ويُلْزَقُ بسَقْفِ البيت؛ سُميت به لأَنها تُوهم أَنها في السَّقْف، وإِنما هي في الثَّوْب دُونَه. والكَذَّابُ: اسمٌ لبعض رُجَّازِ العَرب. والكَذَّابانِ: مُسَيْلِمةُ الـحَنَفِـيُّ والأَسوَدُ العَنْسِيُّ.

### Türkçe

**الكَذِبُ**: **الصِّدْقِ**’in zıddı; **كَذَبَ يَكْذِبُ كَذِباً** (2)

(2 Onun “**كذباً**” sözü, yani fetha ile sonra kesra iledir; benzeri **اللعب** ve **الضحك** ve **الحق**’tır. Ve onun sözü: ve **كذباً**; kesra ile sonra sükûn ile, **المحكم** ve **الصحاح**’ta ضبط edildiği gibidir; **القاموس**’ta fetha ile sonra sükûn ile ضبط edilmiştir; müstakil bir dil değildir, ancak hafifletme için **العين**’in harekesini **الفاء**’a nakletmekledir. Ve onun sözü: ve **كذبة** ve **كذبة** **كفرية** ve **فرحة**; **المحكم**’in ضبطıyla olduğu gibi; şârih ve şeyhi buna dikkat çekti.)

Ve **كِذْباً** ve **كِذْبةً** ve **كَذِبةً**: bu ikisi **اللحياني**’dendir; ve **كِذاباً** ve **كِذَّاباً**; ve **اللحياني** inşâd etti:

نادَتْ حَليمةُ بالوَداع، وآذَنَتْ *  أَهْلَ الصَّفَاءِ، ووَدَّعَتْ بكِذَابِ

Ve adam **كاذِبٌ**, ve **كَذَّابٌ**, ve **تِكْذابٌ**, ve **كَذُوبٌ**, ve **كَذُوبةٌ**, ve **كُذَبَةٌ** ( **هُمَزة** misali), ve **كَذْبانٌ**, ve **كَيْذَبانٌ**, ve **كَيْذُبانٌ**, ve **مَكْذَبانٌ**, ve **مَكْذَبانة**, ve **كُذُبْذُبانٌ** (3)

(3 Onun “**وكذبذبان**” sözü: **الصاغاني** dedi: vezni, üç damme ile **فعلعلان**’dır; ve **سيبويه** onu, zikrettiği emsâl içinde zikretmedi. Ve onun sözü: ve “**اذا سمعت** …” ilh.; **الجوهري** onu **أبي زيد**’e nisbet etti; hâlbuki o, **جريبة بن الأشيم**’indir; **الصاغاني**’nin **الأزهري**’den naklettiği gibi; lâkin **التهذيب**’te “**قد بعتكم**”, **الصحاح**’ta “**قد بعتها**”dır. **الصاغاني** dedi: rivayet “**قد بعته**”dir; yani onun devesini; ve ondan önce:

قد طال ايضاعي المخدّم لا أرى *  في الناس مثلي في معّد يخطب
حتى تأَوَّبت البيوت عشية *  فحططت عنه كوره يتثأب)

, ve **كُذُبْذُبٌ**, ve **كُذُّبْذُبٌ**; dedi ki **جُرَيْبَةُ بنُ الأَشْيَمِ**:

فإِذا سَمِعْـتَ بأَنـَّنِـي قد بِعْتُكم *  بوِصَالِ غَانيةٍ، فقُلْ كُذُّبْذُبُ

**ابن جني** dedi: **كُذُبْذُبٌ** hafiftir, **كُذُّبْذُبٌ** ağırdır; şu ikisi, **سيبويه**’nin hikâye etmediği iki binâdır. Dedi: ve benzeridir; bazı ashabımızdan rivayet ettiğim şey: bazılarının sözü **ذُرَحْرَحٌ**, iki **الراء**’ın fethasıyla. Dişisi: **كاذِبةٌ** ve **كَذَّابة** ve **كَذُوبٌ**.

Ve **الكُذَّب**: **كاذبٍ**’in cem‘i; **راكِـعٍ** ve **رُكَّعٍ** gibi; **أَبو دُواد الرُّؤَاسِي** dedi:

مَتَى يَقُلْ تَنْفَعِ الأَقوامَ قَوْلَتُه، *  إِذا اضْمَحَلَّ حديثُ الكُذَّبِ الوَلَعَهْ
أَلَيْسَ أَقْرَبَهُم خَيْراً، وأَبعدَهُم *  شَرّاً، وأَسْمَحَهُم كَفّاً لمَنْ مُنِعَه
لا يَحْسُدُ الناسَ فَضْلَ اللّه عندهُمُ، *  إِذا تَشُوهُ نُفُوسُ الـحُسَّدِ الجَشِعَهْ

**الوَلَعَةُ**: **والِـعٍ**’in cem‘i; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi. Ve **الوالع**: yalancı; ve **الكُذُبُ**: **كَذُوب**’un cem‘i; **صَبُور** ve **صُبُر** gibi. Ve ondandır: bazılarının kıraati: **ولا تقولوا لما تَصِفُ أَلسِنتُكُم الكُذُبُ**; onu **الأَلسنة** için sıfat yaptı. **الفراء**: Araplardan hikâye olunur ki **بني نُمير**’in **مَكْذُوبةٌ**’ları yoktur. Ve **كَذَبَ الرجلُ**: **الكَذِبِ** ile haber verdi.

Ve meselde: **ليس لـمَكْذُوبٍ رَأْيٌ**. Ve onların emsâlindendir: **الـمَعاذِرُ مَكاذِبُ**. Ve onların emsâlindendir: **أَنَّ الكَذُوبَ قد يَصْدُقُ**; ve o, onların sözü gibidir: **مع الخَواطِـئِ سَهْمٌ صائِبٌ**. **اللحياني**: adam **تِكِذَّابٌ** ve **تِصِدَّاقٌ**; yani yalan söyler ve doğru söyler.

**النضر**: **الناقة** için denir ki **الفَحْلُ** onu döver de **تَشُولُ**, sonra **حائلاً** olarak geri döner: **مُكَذِّبٌ** ve **كاذِبٌ**; ve **كَذَّبَتْ** ve **كَذَبَتْ**.

**أَبو عمرو**: adam için denir; ona bağırılırken o suskundur, uyuyor olduğunu gösterir: “**قد أَكْذَب**”; ve o, **الإِكْذابُ**’dır. Ve onun sözü yüce Allah’ın: **حتى إِذا اسْتَيْأَسَ الرُّسلُ وظَنُّوا أَنهم قد كُذِّبُوا**; **أَهلِ المدينةِ** kıraati; ve o, **عائشة**’nin kıraatidir, Allah ondan razı olsun; teşdîd ile ve **الكاف**’ın dammesiyle. **عائشة**’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu ki dedi: **اسْتَيْأَسَ الرسلُ**; kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan, kendilerini tasdik etmelerini; ve **الرُّسُل** zannettiler ki kavimlerinden iman etmiş olanlar kendilerini yalanlamışlardır; Allah’ın yardımı onlara geldi; ve onu teşdîd ile okurdu; ve o, **نافع**’ın, **ابن كثير**’in, **أَبي عمرو**’nun, **ابن عامر**’in kıraatidir. Ve **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** okudu: **كُذِبُوا**, tahfîf ile. Ve **ابن عباس**’tan rivayet olundu ki dedi: **كُذِبُوا**, tahfîf ile ve **الكاف**’ın dammesiyle. Ve dedi: onlar beşerdiler, yani resuller; resullerin zayıfladıklarına gider; böylece zannettiler ki kendilerine vaad edilen yerine getirilmemiştir.

**أَبو منصور** dedi: Eğer bu, **ابن عباس**’tan sahih olursa, onun vechi benim yanımda—Allah daha iyi bilir—şudur: resullerin vehimlerinde, beşerin vehimlerinde hatıra gelen şey hatıra geldi; o hatıraları tahkik etmediler ve onlara dayanmadılar; ve onların zannı, kendisine itminan ettikleri bir zan değildi; fakat yakînin galip geldiği bir hatıraydı. Ve biz, Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettik ki dedi: Allah ümmetimden, nefislerinin kendisiyle konuştuğu şeyi aştı; dil onunla konuşmadıkça yahut el onu yapmadıkça. İşte bu, **ابن عباس**’tan rivayet olunanın vechidir. Ve ondan ayrıca rivayet olundu: o okudu: **حتى إِذا اسْتَيْأَسَ الرسلُ من قَوْمهم الإِجابةَ، وظَنَّ قَوْمُهُم أَن الرُّسُل قد كذَبهم الوعيدُ**. **أَبو منصور** dedi: bu rivayet daha selâmetlidir ve zâhire daha benzer; ve onu tahkik eden şeylerdendir: **سعيد بن جُبَيْر**’den rivayet olunan: dedi ki: **اسْتيأَسَ الرسلُ من قومهم، وظنَّ قومُهم أَن الرسل قد كُذِّبُوا، جاءَهم نَصْرُنا**; ve **سعيد**, tefsiri **ابن عباس**’tan aldı. Ve bazısı okudu: **وظَنُّوا أَنهم قد كَذَبوا**; yani kavimleri zannetti ki resuller onları yalanlamışlardır. **أَبو منصور** dedi: sözlerin en sahihi, **عائشة**’den, Allah ondan razı olsun, rivayet ettiğimizdir; ve onun kıraatiyle **أَهلُ الحرمين** ve **أَهلُ البصرة** ve **أَهلُ الشام** okudu. Ve onun sözü yüce Allah’ın: **ليس لوَقْعَتِها كاذِبةٌ**; **الزجاج** dedi: yani onu geri çevirecek bir şey yoktur; senin “falancanın حملَةُ’si yalan söylemez” demen gibi; yani onun حملَةُ’sini hiçbir şey geri çevirmez. Dedi: ve **كاذِبةٌ** masdardır; senin “Allah ona **عافِـيةً** verdi” ve “ona **عاقِـبةً** ile ceza verdi” demen gibi; ve aynı şekilde **كَذَبَ كاذبةً**; bunlar, masdarların yerine konulmuş isimlerdir; **العاقبة** ve **العافية** ve **الباقية** gibi. Ve aziz tenzilde: **فهل تَرَى لهم من باقيةٍ؟**; yani bir **بقاءٍ**. **الفراء** dedi: **ليس لوَقْعَتِها كاذبةٌ**; yani onun için geri çevrilen yoktur ve redd yoktur; öyleyse **الكاذبة**, burada, masdardır.

Denir: **حَمَلَ فما كَذَبَ**. Ve onun sözü yüce Allah’ın: **ما كَذَبَ الفُؤَادُ ما رَأَى**; der ki: Muhammed’in **فؤَادُ**’u gördüğünü yalanlamadı; der ki: onu, gördüğü **فُؤَادُ** tasdik etti. Ve okundu: **ما كَذَّبَ الفُؤَادُ ما رَأَى**; ve bunun hepsi **الفراء**’ın sözüdür. **أَبي الهيثم**’den: yani **الفُؤَادُ** onun rü’yetini yalanlamadı; ve **ما رَأَى**, **الرُّؤْية** manasınadır; senin “Zeyd’in söylediğini inkâr etmedim” demen gibi; yani Zeyd’in sözü.

Ve denir: **كَذَبَني** falan; yani beni doğrulamadı da bana **الكَذِبَ** söyledi; ve **الأَخطل** için inşâd etti:

كَذَبَتْكَ عَيْنُك، أَم رأَيتَ بواسطٍ *  غَلَسَ الظَّلامِ، مِن الرَّبابِ، خَيَالا؟

Manası: gözün sana, gördüğünü vehmettirdi; hâlbuki görmedi. Der ki: **الفؤَادُ**’un, gördüğünü vehmettiği şeyi yalanlamadı; ve görmedi; bilakis **الفُؤَادُ** onun rü’yetini tasdik etti. Ve onun sözü: **ناصِـيَةٍ كاذبةٍ**; yani onun sahibi yalancıdır; böylece parçayı cümlenin yerine koydu. Ve **رُؤْيَا كَذُوبٌ**: böyledir; **ثعلب** inşâd etti:

فَحَيَّتْ فَحَيَّاها فَهَبَّ فَحَلَّقَتْ، *  معَ النَّجْمِ رُؤْيا، في الـمَنامِ، كَذُوبُ

Ve **الأُكْذُوبةُ**: **الكَذِبُ**. Ve **الكاذِبةُ**: masdar için isimdir; **العَافية** gibi.

Ve denir: **لا مَكْذَبة** ve **لا كُذْبى** ve **لا كُذْبانَ**; yani seni yalanlamam.

Ve **كَذَّبَ** adamı **تَكْذيباً** ve **كِذَّاباً**: onu yalancı yaptı; ve ona: **كَذَبْتَ** dedi; yine bunun gibi, iş hakkında **كَذَّبَ** eder, **تَكْذيباً** ve **كِذَّاباً** (olarak). Aziz tenzilde: “Ve âyetlerimizi **كِذَّاباً** ile yalanladılar.” Ve onda: “Orada ne boş söz işitirler ne de **كِذَّاباً**”; yani **كَذِباً**, Lihyânî’den. Ferrâ dedi: Ali b. Ebî Tâlib, عليه السلام, ikisini de hafifletti; Âsım ve Medine ehli ikisini de ağırlaştırdı; ve o, fasih Yemenî bir dildir. Derler: “Onunla **كَذَّبْتُ** ederim, **كِذَّاباً** (olarak)”; ve “gömleği yırttım, **خِرَّاقاً** (olarak).” Ve her **فَعَّلْتُ**’ün masdarı onların dillerinde **فِعَّالٌ**’dır; şeddeli olarak. Dedi: Ve bana bir bedevî bir defa Merve üzerinde fetva sorarken dedi: “Tıraş mı sana daha sevgili, yoksa kısaltma mı?” Ve Benî Küleyb’den biri bana inşad etti:

لقدْ طالَ ما ثَبَّطْتَني عن صَحابتي، *  وعن حِوَجٍ، قِضَّاؤُها منْ شِفائيا

Ferrâ dedi: Kisâî “Orada ne boş söz işitirler ne de **كِذاباً**”ı hafifletirdi; çünkü o, onu masdar yapan bir fiil ile kayıtlanmıştır; ve “Ve âyetlerimizi **كِذَّاباً** ile yalanladılar”ı şeddelerdi; çünkü **كَذَّبُوا** **الكِذَّابَ**’ı kayıtlar. Dedi: Onun söylediği güzeldir; ve manası: “Orada boş söz işitmezler” yani bâtıl; “ve ne de **كِذَّاباً**” yani onların bazısı bazısını yalanlamaz (1)

(1 Tekmile’de artırıldı: Ve Ömer b. Abdülazîz’den **كذاباً**; **الكاف**’ın zammıyla ve şedde ile; ve **وضاء** ve **حسان** gibi mübalağa üzere sıfat olur; **كذب** denir, yani tahfif ile; **كذاباً** zamm ile şeddeli, yani nihayete varmış yalan.)

Başkası. Ve yalana **كِذابٌ** denir; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Orada ne boş söz işitirler ne de **كِذاباً**”; yani **كَذِباً**. Ve Ebû’l-Abbâs, Ebû Duvâd’ın sözünü inşad etti:

قُلْتُ لـمَّا نَصَلا منْ قُنَّةٍ: *  كَذَبَ العَيْرُ وإِنْ كانَ بَرَحْ

Dedi: manası: “**كَذَبَ العَيْرُ** benden kurtulmayı (iddia etti)” yani hangi yolu tutarsa tutsun; sağdan gelen olsun yahut soldan giden; dedi: ve Ferrâ dedi: bu da bir **إِغراءٌ**’dır. Lihyânî dedi, Kisâî dedi: Yemen ehli **فَعَّلْتُ**’ün masdarını **فِعَّالاً** yapar; Araplardan başkaları ise **تفعيلاً** (yapar). Cevherî dedi: **كِذَّاباً** şeddeli olanın masdarlarından biridir; çünkü onun masdarı bazen **التَّفْعِـيلِ** üzere gelir, **التَّكْلِـيم** gibi; ve **فِعَّالٍ** üzere, **كِذَّابٍ** gibi; ve **تَفعِلَة** üzere, **تَوْصِـيَة** gibi; ve **مُفَعَّلٍ** üzere, “Ve onları her bir **مُمَزَّقٍ** ile parça parça ettik” gibi.

Ve **التَّكاذُبُ** **التَّصادُق** gibidir. Ve ona karşı **تَكَذَّبُوا**: onun yalancı olduğunu iddia ettiler; Ebû Bekir es-Sıddîk, رضي اللّه عنه, dedi:

رسُولٌ أَتاهم صادِقٌ، فَتَكَذَّبُوا *  عليه وقالُوا: لَسْتَ فينا بماكِثِ

Ve falan **تَكَذَّبَ** eder; yalanı külfetle üstlendiği zaman.

Ve onu **أَكْذَبَهُ**: onu yalancı buldu; yahut ona: **كَذَبْتَ** dedi. Aziz tenzilde: “Şüphesiz onlar seni yalanlamazlar”; tahfif ve teşdîd ile okunmuştur. Ferrâ dedi: “**لا يُكْذِبُونَكَ**” diye de okunmuştur. Dedi: tahfifin manası—Allah daha iyi bilir—seni çok yalancı yapmazlar; ve senin getirdiğinin bâtıl (olduğunu söylemezler); çünkü onun üzerinde bir yalan tecrübe etmemişlerdir ki onu yalanlasınlar; ancak onu **أَكْذَبُوه** ettiler; yani dediler: “Senin getirdiğin yalandır”; onu nübüvvetten bilmezler. Dedi: **التَّكْذيبُ** şudur: “**كَذَبْتَ**” denilmesi. Zeccâc dedi: **كَذَّبْتُه**’nin manası: ona “**كَذَبْتَ**” dedim; **أَكْذَبْتُه**’nin manası: ona, getirdiğinin yalan olduğunu gösterdim. Dedi: “Seni yalanlamazlar” sözünün tefsiri: onların kitaplarında olanlardan haber verdiğin şey hakkında sana “**كَذَبْتَ**” demeye güç yetiremezler. Dedi: ve başka bir vecih: kalpleriyle seni yalanlamazlar; yani senin doğru olduğunu bilirler. Dedi: ve caizdir ki “Şüphesiz onlar seni **لا يُكْذِبُونكَ**” olsun; yani sen onların yanında çok doğru sözlüsün; fakat dilleriyle inkâr ettiler; kalplerinin, kendilerinin onda yalan söylediğine şahitlik ettiği şeyi. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “Artık dinden sonra seni kim yalanlar?” hakkında dedi: yani insanlara amelleriyle muamele edileceğini (söylemeyi) sana kim yalanlatır? Sanki dedi ki: insanı yaratışımız, sana vasfettiğimiz üzere, ona açıklandıktan sonra; sevap ve azap ile bizi yalanlamaya kim güç yetirir? Ve denildi: Yüce Allah’ın sözü “Artık dinden sonra seni kim yalanlar?” yani seni yalanlayıcı yapan nedir? Ve seni din ile, yani kıyamet ile yalanlayıcı yapan hangi şeydir? Aziz tenzilde: “Ve onun gömleği üzerine yalan kan ile geldiler.” Tefsirde rivayet olundu ki Yusuf’un kardeşleri onu kuyuya attıklarında, gömleğini aldılar; bir oğlak boğazladılar; gömleği oğlağın kanıyla lekelediler; Yakub, عليه السلام, gömleği görünce dedi: “**كَذَبْتُمْ**; eğer onu kurt yemiş olsaydı gömleğini parçalamış olurdu.” Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “yalan kan ile” hakkında dedi: manası **مَكْذُوبٍ**’dur. Dedi: Araplar yalana **مَكْذُوبٌ** der; zayıflığa **مَضْعُوفٌ**; deriye (dayanıklılığa) **مَجْلُود**; ve “onun için bağlanmış bir görüş yoktur”; yani “görüş bağlama”yı isterler; böylece masdarları sözün çoğunda mef‘ûl yaparlar. Ebû Servân’dan hikâye olundu ki dedi: “Benî Nümeyr’in sınırı için bir **مَكْذُوبةٌ** yoktur”; yani **كَذِبٌ**. Ahfeş dedi: “yalan kan ile”; kanı **كَذِباً** yaptı; çünkü onda yalan söylendi; tıpkı O’nun sözü gibi: “Ticaretleri kâr etmedi.” Ebû’l-Abbâs dedi: bu, mef‘ûl manasında bir masdardır; “**مَكْذُوب** kan ile”yi istedi. Zeccâc dedi: “yalan kan ile” yani yalan sahibi; mana: onda yalan söylenmiş kan. Ve “**كَدِبٍ** kan ile” diye de okundu; **الدال**’ı mu‘ceme olmayan (mühmele) ile; ve **كدب** tercümesinde geçti. İbnü’l-Enbârî, Yüce Allah’ın sözü “Şüphesiz onlar seni yalanlamazlar” hakkında dedi: bir soran sordu: nasıl onlardan, peygamberi, صلى اللّه عليه وسلم, yalanlamadıklarını haber verdi; hâlbuki onlar onun yalanlanmasını açığa vuruyor ve gizliyorlardı? Dedi: onda üç söz vardır: birincisi: kalpleriyle seni yalanlamazlar; fakat dilleriyle seni yalanlarlar. İkincisi: Nâfi‘ ve Kisâî’nin kıraati—Ali’den, عليه السلام, rivayet edilmiştir—“Şüphesiz onlar seni **لا يُكْذِبُونَك**”; **الياء**’ın zammıyla ve **الكاف**’ın sükûnuyla; “getirdiğini yalanlamazlar” manasında; ancak Allah’ın âyetlerini inkâr ederler ve O’nun azabına maruz kalırlar. Kisâî bu kıraate delil getirirdi: Araplar “adamı **كَذَّبْتُ**” der; onu yalana nisbet ettiğim zaman; ve “onu **أَكْذَبْتُ**” der; anlattığı şeyin yalan olduğunu haber verdiğim zaman. İbnü’l-Enbârî dedi: ve mümkün olur ki “Şüphesiz onlar seni **لا يُكْذِبُونَكَ**” olsun; yani araştırma, düşünme ve teftişte seni çok yalancı bulmazlar. Üçüncüsü: kitaplarında ona uygun buldukları şeyde seni yalanlamazlar; çünkü bu, onların aleyhine en büyük hüccetlerdendir. Kisâî: “Onu **أَكْذَبْتُ**”; onun yalan ile geldiğini haber verdiğin zaman; ve “Onu **كَذَّبْتُ**”; onun yalancı olduğunu haber verdiğin zaman, diye rivayet etti. Sa‘leb dedi: **أَكْذَبه** ve **كَذَّبَه**; bir mana üzeredir. Ve bazen **أَكْذَبَه**; onun yalanını açıkladı manasında olur; yahut onu yalan üzerine taşıdı; ve onu yalancı buldu manasında (da olur). Ve onunla **كاذَبْتُه** **مُكاذَبةً** ve **كِذاباً**: onu yalanladım ve o beni yalanladı. Ve **الكَذِبُ** insan dışında da kullanılır; dediler: “Şimşek yalan söyledi”; ve “rüya”, ve “zan”, ve “ümit”, ve “tamah” (yalan söyledi). Ve “göz yalan söyledi”: duyusu ona hıyanet etti. Ve “görüş yalan söyledi”: işi, olduğu halin tersine vehmetti. Ve “nefsi ona yalan söyledi”: onu hak olmayanla umutlandırdı. Ve **الكَذوبُ**: nefistir; bunun için dedi:

إِني، وإِنْ مَنَّتْنيَ الكَذُوبُ، *  لَعالِمٌ أَنْ أَجَلي قَريبُ

(يتبع...)
(تابع... 1): كذب: **الكَذِبُ**: **الصِّدْقِ**’in zıddı; **كَذَبَ يَكْذِبُ كَذِباً** (2)... ...
Ebû Zeyd: **الكَذُوبُ** ve **الكَذُوبةُ**: nefsin isimlerindendir. İbnü’l-A‘râbî:
Kadınlardan **الـمَكْذُوبة**: zayıf olan.
Ve **الـمَذْكُوبة**: saliha kadın. İbnü’l-A‘râbî: Araplar **الكَذَّابِ** için derler: filân, **خَيْلاه**’ı ülfet edilmez, **خَيْلاه**’ı yürüştürülmez, **كَذِباً**; Ebû’l-Heysem, Lebîd’in sözü hakkında dedi ki:
**أَكْذِبِ النَّفْسَ إِذَا حَدَّثْتَها**
Der ki: uzak ümitleri ümit etsin diye nefsine uzun yaşayışı temenni ettir; böylece talepte ciddileşirsin; çünkü sen ona doğru söylersen de “belki bugün yahut yarın ölürsün” dersen, onun ümidi kısalır, talebi zayıflar; sonra dedi ki:
**غَيْرَ أَنْ لا تَكْذِبَنْها في التُّقَى**
Yani: tevbe ile oyalama yapma ve ma‘siyet üzerinde ısrar etme. Ve **كَذَبَتْهُ عَفَّاقَتُه**; o, onun **اسْتُه**’udur; ve bunun benzeri çoktur.
Ve **كَذَّبَ عنه**: reddetti; bir iş istedi, sonra **كَذَّبَ عنه** yani geri durdu.
Ve **كَذَبَ الوَحْشِـيُّ** ve **كَذَّبَ**: bir koşu koştu, sonra arkasında ne var diye bakmak için durdu. Ve **وما كَذَّبَ أَنْ فَعَلَ ذلك تَكْذيباً** yani ne **كَعَّ** etti ne de bekledi.
Ve üzerine حمل etti de **فما كَذَّبَ** (şeddeli): yani bükülmedi, korkaklık etmedi, geri dönmedi; aynı şekilde: حمل etti de **فما هَلَّلَ**; ve حمل etti sonra **كَذَّبَ** yani حملeyi doğrulamadı; Züheyr dedi ki:
**لَيْثٌ بِعَثَّرَ يَصْطَادُ الرجالَ، إِذا *  ما الليثُ كَذَّبَ عن أَقْرانه صَدَقا**
Zübeyr hadîsinde: Yermûk günü Rûm üzerine حمل etti ve Müslümanlara dedi ki: “Eğer onların üzerine şiddetle saldırırsam **فلا تُكَذِّبُوا**” yani korkaklık etmeyin ve dönüp kaçmayın. Şemmer dedi ki: Adam için, حمل edip sonra dönüp de ilerlemediği zaman, “**قد كَذَّبَ عن قِرْنه تَكْذيباً**” denir; ve Züheyr’in beytini okudu. Ve **التَّكْذِيبُ** savaşta: onda **الصِّدْقِ**’in zıddıdır. “**صَدَقَ القِتالَ**” denir; onda ciddiyeti ortaya koyduğu zaman. Ve **كَذَّبَ**: korkaklık ettiğinde; ve **حَمْلةٌ كاذِبةٌ**, onların zıddında dedikleri gibi: **صادقةٌ**; ve o, حملlede **الـمَصْدوقةُ** ve **الـمَكْذُوبةُ**’dur. Hadîste: “**صَدَقَ اللّهُ وكَذَبَ بَطْنُ أَخِـيك**”; burada **الكَذِبُ** mecaz olarak kullanıldı; hâlbuki o **الصِّدْقِ**’in zıddıdır; ve **الكَذِبُ** sözlere mahsustur; bu yüzden, bal onda fayda vermediği için kardeşinin karnını **كَذِباً** kıldı; çünkü Allah dedi ki: “onda insanlar için şifa vardır.” Ve vitir namazı hadîsinde: “**كَذَبَ أَبو محمد**” yani hata etti; onu **كَذِباً** diye adlandırdı; çünkü o, doğruya zıt oluşta ona benzer; nitekim **الكَذِبُ** **الصِّدْقِ**’in zıddıdır; her ne kadar niyet ve kasıt bakımından ayrılmış olsalar da; çünkü yalancı, söylediğinin **كَذِبٌ** olduğunu bilir; hata eden bilmez; ve bu adam haber veren değildir; ancak onu, vitrin vacip olduğuna götüren bir içtihadla söyledi; içtihada **الكذبُ** girmez; ancak ona hata girer; ve Ebû Muhammed sahâbîdir; adı Mes‘ûd b. Zeyd’dir; ve Araplar **الكذِبَ**i hata yerinde kullanmışlardır; ve Ahtal’ın beytini okudu:
**كَذَبَتْكَ عينُكَ أَم رأَيتَ بواسِطٍ**
Ve Zü’r-Rumme dedi:
**وما في سَمْعِهِ كَذِبُ**
Urve hadîsinde: ona denildi ki: İbn Abbâs, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, Mekke’de birkaç on yıl kaldığını söylüyor; o da dedi ki: “**كَذَبَ**” yani hata etti. Ve ondan: İmrân’ın Semüre’ye sözü; o, “baygın olan, her namazla birlikte bir namaz kılar, ta ki onu kaza edinceye kadar” dediğinde; o da dedi ki: “**كَذَبْتَ** fakat onları birlikte kılar” yani hata ettin.
Hadîste: “**لا يَصْلُحُ الكذِبُ إِلا في ثلاث**”; denildi ki: bununla, dinleyenin onu **كَذِبٌ** sandığı yönden **كَذِبٌ**, söyleyenin söylediği yönden **صِدْقٌ** olan sözün **مَعارِيضَ**ını kastetti; “**إِنَّ في الـمَعاريض لَـمَنْدوحةً عن الكَذِب**” sözü gibi; ve diğer hadîs gibi: o, bir sefer istediğinde, onunla başkasını kinayeli olarak söylerdi. Ve “**كَذَبَ عليكم الحجُّ، والحجَّ**”; kim رفع ederse, **كَذَبَ**ı **وَجَبَ** manasında kılmış olur; kim نصب ederse, o, **الإِغراءِ** üzerinedir; ve ondan gelecek zaman, ne masdar, ne ism-i fâil, ne mef‘ûl sarf edilmez; ve onun ince bir ta‘lîli ve şiirlerde gelen kapalı manaları vardır. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**كَذَبَ عليكم الحجُّ، كَذَبَ عليكم العُمْرةُ، كَذَبَ عليكم الجِهادُ، ثلاثةُ أَسفارٍ كَذَبْنَ عليكم**”; İbnü’s-Sikkît dedi ki: sanki **كَذَبْنَ** burada bir **إِغْراءٌ**dır; yani bu üç şey üzerinize.
Dedi ki: onun vechi, **الإِغراءِ** üzere nasb idi; fakat şâz olarak merfû‘ geldi; ve denildi ki manası: “**وَجَبَ عليكم الحجُّ**”; ve denildi ki manası: teşvik ve tahriktir. Der ki: hac, sizde ona karşı bir hırs ve onda bir rağbet zannetti; sizin onda rağbetinizin azlığından dolayı onun zannı **كَذَبَ** oldu. Zemahşerî dedi ki: “**كَذَبَ عليكم الحجُّ**” manası iki söz üzerinedir: sanki “**كَذَب الحجُّ عليكَ الحجُّ**” dedi; yani hac seni rağbetlendirsin; o, sana vaciptir; ikinci, birincisine delâlet ettiği için birincisini gizledi; ve kim **الحجَّ**ı نصب ederse,
**عليك**’i ism-i fiil kılmıştır; ve **كَذَبَ**da haccın zamiri vardır; ve o, nadir bir kelimedir; kıyasa aykırı olarak gelmiştir.
Ve denildi ki: “**كَذَب عليكم الـحَجُّ**” yani “**وَجَبَ عليكم الـحَجُّ**”. Ve aslında, ancak şudur: “eğer ‘hac yok’ denilirse, o **كَذِبٌ**dür.” İbn Şümeyl: “**كذبَك الحجُّ**” yani sana imkân verdi; öyleyse hac yap; ve “**وكذَبك الصَّيدُ**” yani sana imkân verdi; öyleyse onu at; dedi ki: **كَذَبَ** ile haccın رفعı, manaca nasbdır; çünkü o, hac ile emretmek ister; “**أَمْكَنَك الصَّيدُ**” denildiği gibi; “onu at” ister; Antere, eşine hitap ederek dedi ki:
**كَذَبَ العَتيقُ، وماءُ شَنٍّ بارِدٌ، *  إِنْ كُنْتِ سائِلَتي غَبُوقاً، فاذهبي!**
Ona der ki: **العَتيقُ** yemeye ve soğuk su içmeye bak; ve süt **غَبُوقِ**una (akşamleyin içilmesine) ilişme; çünkü sütü, faydalandığım tayım için ayırdım; ve beni ve seni düşmanlarımdan selâmete çıkarır.
Ömer hadîsinde: Amr b. Ma‘dîkerib yahut başkası ona nikris şikâyet etti; o da dedi ki: “**كذَبَتْكَ الظَّهائِرُ**” yani onda yürümek üzerinesin; ve **الظهائر**، **ظهيرة**’nin cem‘idir; o da sıcağın şiddetidir. Bir rivayette: “**كَذَبَ عليك الظواهرُ**”; **ظاهرة**’nin cem‘idir; o da yerden görünen ve yükselen şeydir. Ona ait başka bir hadîste: Amr b. Ma‘dîkerib **الـمَعَص**ı şikâyet etti; o da dedi ki: “**كَذَبَ عليك العَسَلُ**”; **العَسَلانَ**ı ister; o, kurdun yürüyüşüdür; yani hızlı yürümek üzerinesin; ve **الـمَعَصُ**, (gözden uzak) **العين** ile: bacağın sinirinde bir burulmadır; ve ondan, Ali hadîsi, aleyhi’s-selâm: “**كذَبَتْكَ الحارقَةُ**” yani onun benzeri üzerinesin; ve **الحارِقةُ**: şehveti kendisine galip gelen kadındır; ve denildi ki: ferci dar olan. Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi: “**كذَبَ عليكم**” manası, **الإِغراء** manasıdır; yani “onun üzerinize”; ve sanki bunun aslı nasb olmalıdır; fakat onlardan merfû‘ olarak şâz geldi, kıyasa aykırı; dedi ki: bunu tahkik eden şeylerdendir ki, şairin sözü merfû‘dur:
**كَذَبْتُ عَلَيكَ لا تزالُ تَقوفُني، *  كما قافَ، آثارَ الوَسيقةِ، قائفُ**
Onun “**كَذَبْتُ عليك**” sözü, ancak kendisiyle onu tahrik etti; yani “benim üzerime”; böylece kendisini رفع yerinde kıldı; görmüyor musun, **التاءِ** ile geldi de onu ismi kıldı? Mu‘akkir b. Himâr el-Bârikî dedi ki:
**وذُبْيانيَّة أَوصَتْ بَنِـيها *  بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُروفُ**

Ebû Ubeyd dedi: Bu hususta mansup bir harf işitmedim; ancak bir şeyde (vardır ki) Ebû Ubeyde onu bir bedevîden naklederdi: Bir adamın zayıf bir dişi devesine baktı da dedi ki: **كَذَبَ** sana **البَزْرُ** ve **النَّوَى**; Ebû Saîd ed-Darîr de şu sözü hakkında dedi:

**كذَبْتُ عليك لا تزالُ تقُوفُني**
Yani: Senin hakkında zannettim ki sen vitrimden uyuyup kalmazsın; “size **فَكَذَبْتُ**”; böylece onu bu şiirle zelil etti ve onun zikrini sönükleştirdi. Ve şu sözü hakkında dedi:

**بأَن كَذَبَ القَراطِفُ والقُروفُ**
Dedi: **القَراطِفُ** kırmızı örtülerdir. Bu, kendisinin güzel bir süs içinde binen oğulları olan bir kadındır; hâlbuki onlar fakirdirler, bunun ötesinde hiçbir şeye sahip değillerdir. Bu, annelerini kötüledi; çünkü onları fakir gördü; bunun üzerine dedi: **كَذَبَ القَراطِفُ**; yani: Şu ziynetleri yalancıdır; onların yanında onun ötesinde hiçbir şey yoktur.

İbnü’s-Sikkît: Bir adama, ona bir şeyi emredip onu teşvik ettiğinde şöyle dersin: **كَذَب** sana şöyle şöyle; yani: onu üzerine al (ona sarıl); bu nadir bir kelimedir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Hıdâş b. Züheyr’den şu beyti okuttu:

**كَذَبْتُ عليكم، أَوْعِدُوني وعَلِّلُوا *  بـيَ الأَرضَ والأَقْوامَ قِرْدانَ مَوْظِبِ**
Yani: Seferde olduğunuzda bana ve hicvime sarılın; zikrimle yeri kat edin; ve ey **قِرْدانَ مَوْظِبٍ**, kavme hicvimi okuyun.

Ve dişi devenin sütü **كَذَبَ**; yani gitti; bu, Lihyânî’dendir. Ve deve yürüyüşünde **كَذَبَ**: yürüyüşü kötü olduğunda; A‘şâ dedi:

**جُمالِـيَّةٌ تَغْتَلي بالرِّداف، *  إِذا كَذَبَ الآثِماتُ الـهَجيرا**

İbnü’l-Esîr hadiste (şöyle dedi): Aç karnına hacamat yapmakta şifa ve bereket vardır; kim hacamat olursa, pazar ve perşembe günü: **كَذَباك**; yahut pazartesi ve salı günü. **كَذَباك**’ın manası: ikisine sarıl; yani zikredilen iki gün. Zemahşerî dedi: Bu, onların كلامında mesel gibi cereyan etmiş bir kelimedir; bu sebeple tasrif edilmedi; tek bir tarzı gerekli kıldı: yalnız muhataba taalluk eden, mazi bir fiil olarak; hâlbuki emir manasındadır; onların duada “Allah sana merhamet etti” demeleri gibi; yani: Allah sana merhamet etsin. Dedi: **الكذب** ile murad, rağbet ettirme ve sevk etmedir; Arapların “nefsi ona **كَذَبَتْه**” demesinden: ona temenniler vaad ettiğinde ve ona, neredeyse olmayacak ümitlerden şeyler hayal ettirdiğinde; bu da erkeği işlerde rağbet ettiren ve onu onlara yönelmeye sevk eden şeylerdendir. Ve bunun tersinde “nefsi ona **صَدَقَتْه**” derler; ve ona, talepte aczi ve sıkıntıyı hayal ettirdi. Bundan dolayı nefse **الكَذُوبُ** dediler. Öyleyse “**كذَباك**” sözünün manası: “ikisi sana **ليَكْذِباك** ve seni canlandırsın ve seni fiile sevk etsin”dir. İbnü’l-Esîr dedi: Zemahşerî bunda uzattı ve uzun tuttu; bu, onun sözünün özeti idi. İbnü’s-Sikkît dedi: Sanki burada **كَذَبَ**, bir teşviktir; yani: bu işe sarıl; bu nadir bir kelimedir; kıyasa aykırı olarak gelmiştir. Denir: **كَذَبَ** sana; yani: sana vacip oldu.

Ve **الكَذَّابةُ**: renklerle boyanan, sanki işlemeliymiş gibi nakşedilen bir elbise. Ve Mes‘ûdî’nin hadisinde: “Kâsım’ın evinde tavanda iki **كَذَّابَة** gördüm”; **الكَذَّابةُ**: tasvir edilen ve evin tavanına yapıştırılan bir elbise; onunla adlandırıldı; çünkü onun tavanda olduğunu vehmettirir; hâlbuki o, tavanın kendisinde değil, yalnız elbisededir. Ve **الكَذَّابُ**: Arapların bazı recez şairlerinden birinin adıdır. Ve **الكَذَّابانِ**: Hanefî Müseylime ve Ansî el-Esved’dir.
