# كذب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B0%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كذب

كذب، يكذب من باب ضرب كذبا ككتف، قال شيخنا: وهو غريب في المصادر، حتى قالوا: إنه لم يأت مصدر على هذا الوزن، إلا ألفاظا قليلة، حصرها القزاز ي جامعه في أحد عشر حرفا، لا تزيد عليها، فذكر: اللعب، والضحك، الحبق، والكذب وغيرها. وأما الأسماء التي ليست بمصادر، فتأتي على هذا الوزن كثيرا. وكذبا بالكسر، هكذا مضبوط في الصحاح قال شيخنا: وظاهر إطلاقه أن يكون مقتوحا، وليس كذلك، وصرح ابن السيد وغيره أنه ليس لغة مستقلة، بل هو بنقل حركة العين إلى الفاء تخفيفا، ولكنه مسموع في كلامهم، على أنهم أجازوا هذا التخفيف في مثله لو لم يسمع. وكذبة بالكسر أيضا على ما هو مضبوط عندنا، وضبطه شيخنا كفرحة، ومثله في لسان العرب، وكذبة بفتح فسكون، كذا ضبط، وضبطه شيخنا بالكسر، ومثله في لسان العرب. قال: وهاتان عن اللحياني. قلت: وهو الذي زعم أنه زاده ابن عديس، أي: الفتح: وكذابا، وكذابا ككتاب وجنان أنشد: اللحياني في الأول:
  نادت حليمة بالوداع وآذنـت                      أهل الصفاء وودعت بكذاب

  قال شيخنا: وهما مصدران، قرئ بهما في المتواتر. يقال: كاذبته مكاذبة وكذابا، ومنه قراءة على والعطاردى والأعمش والسلمى والكسائي وغيرهم،  ولا كذابا  . وقيل: هو مصدر: كذب كذابا، مثل كتب كتابا. وقال اللحياني، قال الكسائي: أهل اليمن: يجعلون المصدر من فعل: فعالا: وغيرهم من العرب: تفعيلا وفي الصحاح قوله تعالى  وكذبوا بآياتنا كذابا  وهو أحد مصادر المشدد، لأن مصدره قد يجئ على تفعيل، كالتكليم، وعلى فعال، مثل كذاب، وعلى تفعلة، مثل توصية، وعلى مفعل، مقل: ومزقناهم كل ممزق. قلت : وفاته: كذابا، كرمان وبه قرأ عمر بن عبد العزيز؛ ويكون صفة على المبالغة، كوضاء وحسان، يقال: كذب كذابا، أي: متناهيا. وهو كاذب وكذاب، ككتان والأنثى بالهاء عن اللحياني: رجل تكذاب وتصداق، بكسرتين وشد الثالث، أي: يكذب ويصدق رجل كذوب، وكذلك رؤيا كذوب أي: صاحبها كاذب؛ أنشد ثعلب:
  فحيت فحياها فهب فحلـقـت                      مع النجم رؤيا في المنام كذوب ومن أمثالهم: إن الكذوب قد يصدق. وهو كقولهم  مع الخواطئ سهم صائب وكذوبة بزيادة الهاء، كفروقة، وكذبان كسكران، وكيذبان بزيادة المثناة التحتية وفتح الذال، كذا هو بخط الأزهري في كتابه، وكيذبان بضم الذال كذا في نسخة الصحاح، وكذبذب بالضم، مخفف. قال الشيخ أبو حيان في الارتشاف لم يجئ في الكلام العرب كلمة على فعلعل، إلا قولهم: كذبذب. قال شيخنا: وقد صرح به ابن عصفور، وابن القطاع، وغيرهما. قلت: ولم يذكره سيبويه فيما ذكر من الأمثلة، كما نقله الصاغاني. قد يشدد، فيقال: كذبذب حكاه ابن عديس، وغيره، ونقله شراح الفصيح. وأنشد الجوهري لأبي زيد:
  وإذا اتاك بأنني قد بعتهـا                      بوصال غانية فقل كذبذب وفي نسخة:  قد بعته  ويقال: إنه لجريبة بن الأشيم، جاهلي وفي الشواذ، عن أبي زيد:
  فإذا سمعت بأنني قد بعته

  يقول: إذا سمعت بأنني قد بعت جملي بوصال امرأة، فقل: كذبذب. كذا في هامش نسخة الصحاح. وقال ابن جني: أما كذبذب خفيف، وكذبذب مشدد منه، فهاتان لم يحكمها سيبويه. رجل كذبة، مثال همزة، نقله ابن عديس وابن جني وغيرهما، وصرح به شراح الفصيح والجوهري. وهو من أوزان المبالغة كما لا يخفى. قاله شيخنا. ومكذبان، بفتح الأول والثالث، كذا في الصحاح مضبوط وضبط في نسختنا بضم الثالث، ومكذبانة، بزيادة الهاء. نقلهما ابن جني في شرح ديوان المتنبي، وابن عديس، وشراح الفصيح، عن أبي زيد؛ وكذبذبان بالضم وزيادة الألف والنون، قال شيخنا: وهو غريب في الدواوين. وقد فرغ المصنف من الصفات، وأنتقل إلى ذكر إلى يدل على المصدر من الألفاظ، فقال: والأكذوبة والكذبي، بضمهما، الأخير عن ابن الأعرابي، والمكذوب كالميسور من إطلاق المفعول الثلاثي على المصدر، وهو قليل، حصروا ألفاظه في نحو أربعة، ويستدرك عليهم هذا. قاله شيخنا. والمكذوبة، مؤنث، وهو أقل من المذكر، والمكذبة على مفعلة، مصدر ميمي، مقيس في الثلاثي، رواه ابن الأعرابي، والكاذبة، والكذبان، والكذاب بضمهما: كل ذلك: بمعنى الكذب. قال الفراء، يحكي عن العرب: إن بني نمير ليس لهم مكذوبة. وفي الصحاح وقولهم إن بني فلان ليس لجدهم مكذوبة، أي: كذب قلت: وحكاه عنهم أبو ثروان، وقال الفراء أيضا في قوله تعالى:  ليس لوقعتها كاذبة  أي: ليس لها مرودة، ولا رد، فالكاذبة هنا مصدر. وقال غيره: كذب كاذبة، وعافاه الله عافية، وعاقبه عاقبة، أسماء وضعت مواضع المصادر، ومثله في الصحاح. ويقال: لا مكذبة، ولا كذبى، ولا كذبان، أي: لا أكذبك. وفي شرح الفصيح، لأبي جعفر اللبلي: ولا كذب لك، ولا كذبى، بالضم أي: لا تكذيب. فزاد على المؤلف بناء واحدا، وهو الكذب كقفل. وقوله تعالى: ناصية كاذبة، أي: صاحبها كاذب، فأوقع الجزء موقع الجملة. وأكذبه: ألفاه أي: وجده كاذبا، أو قال له: كذبت. وفي الصحاح: أكذبت الرجل: ألفيته كاذبا. وكذبته، إذا قلت له: كذبت. وقال الكسائي أكذبته، إذا أخبرت أن جاء بالكذب ورواه، وكذبته: إذا أخبرت أنه كاذب. قال ثعلب: أكذبه، وكذبه. بمعنى. وقديكون أكذبه بمعنى حمله على الكذب، قد يكون بمعنى بين كذبه وبمنى وجده كاذبا، كما صرح به المؤلف: من المجاز، عن أبي زيد: الكذوب، والكذوبة: من أسماء النفس، وعلى الأول اقتصر جماعة. قال:
  إني وإن منتني الكذوب                      لعالم أن أجلي قريب

  وكذب الرجل، بالضم والتخفيف أخبر بالكذب. والكذابان: هما مسيلمة، مصغرا، ابن حبيب الحنفي من بني حنيفة بن الدول، والأسود ابن كعب العنسي، من بني عنس، خرج باليمن. من المجاز، عن النضر، يقال: الناقة التي يضربها الفحل، فتشول، ثم ترجع حائلا: مكذب، وكاذب، بلا هاء. وقد كذبت، بالتخفيف، وكذبت، بالتشديد. عن أبي عمرو: يقال لمن يصاح به، وهو ساكت يرى أنه نائم: قد أكذب الرجل. وهو الإكذاب بهذا المعنى،وهو مجاز أيضا. وعن ابن الأعرابي: المكذوبة: المرأة الضعيفة. والمذكوبة: المرأة الصالحة، وقد تقدم. وكذاب بني كلب بن وبرة: هو خباب بالمعجمة والموحدة والتشديد، وفي نسخة: جناب، بالجيم والنون والتخفيف بن منقذ بن مالك. وكذاب بني طابخة، وهو من كلب أيضا. كذلك كذاب بني الحرماز واسمه عبد الله بن الأعور. والكيذبان المحاربي، بضم الذال المعجمة، واسمه عدي بن نصر ابن بذاوة: شعراء معروفون. من المجاز: كذب، قد يكون بمعنى وجب،ومنه حديث عمر، رضي الله عنه كذب عليكم الحج، كذب عليكم العمرة كذب عليكم الجهاد، ثلاثة أسفار كذبن عليكم  فقيل: إن معناها وجب عليكم. أن المراد بالكذب الترغيب والبعث من قولهم: كذبته نفسه: إذا منته الأماني بغير الحق، وخيلت إليه من الآمال البعيدة ما لا يكاد يكون، ولذلك سميت النفس: الكذوب، كما تقدم. وذلك مما يرغب الرجل في الأمور،ويبعثه على التعرض لها. قال أبو الهيثم في قول لبيد:
  أكذب النفس إذا حدثتها يقول: من نفسك بالعيش الطويل، لتأمل الآمال البعيدة، فتجد في الطلب لأن: إذا صدقتها، فقلت: لعلك: تموتين اليوم، أو غدا، قصر أملها، وضعف طلبها. انتهى.
 ويقولون في عكس ذلك: صدقته نفسه: إذا ثبطته، وخيلت إليه المعجزة في الطلب. قال أبو عمرو بن العلاء: يقال للرجل يتهدد الرجل ويتوعده ثم يكذب ويكع: صدقته الكذوب؛ وأنشد:
  فأقبل نحوي على قدرة                      فلما دنا صدقته الكذوب وأنشد الفراء:
  حتى إذا ما صدقته كذبه

  أي: نفوسه، جعل له نفوسا، لتفرق الرأي وانتشاره. فمعنى قوله كذبك الحج: أي: ليكذبك الحج أي: لينشطك، ويبعثك على فعله. وقال الزمخشري: معنى كذب عليكم الحج: على كلامين كأنه قال كذب الحج، عليك الحج، أي: ليرغبك الحج، وهو واجب عليك، فأضمر الأول لدلالة الثاني عليه؛ ومن نصب الحج، أي جعله منصوبا، كما روي عن بعضهم، فقد جعل عليك اسم فعل، وفي كذب ضمير الحج، وعليكم الحج: جملة أخرى، والظرف نقل إلى اسم الفعل، كعليكم أنفسكم وفيه إعادة الضمير على متأخر، إلا أن يلحق بالأعمال، فإنه معتبر فيه، مع ما في ذلك في التنافر بين الجمل وإن كان يستقيم بحسب ما يؤول إليه الأمر. على أن النصب أثبته الرضي،وجعل  كذب  اسم فعل، بمعنى الزم، وما بعده منصوب به، ورد كلامه بأنه مخالف لإجماعهم. وقيل إن النصب غير معروف بالكلية فيه، كما حققه شيخنا، على ما يأتي. وفي الصحاح: وهي كلمة نادرة، جاءت على غير قياس. وعن ابن شميل: كذبك الحج: أي أمكنك، فحج؛ وكذبك الصيد، أي: أمكنك فارمه. أو المعنى: كذب عليك الحج إن ذكر أنه غير كاف هادم لما قبله من الذنوب. قال الشاعر، وهو عنتزة العبي، يخاطب زوجته عبلة، قيل: لخزز بن لوذان السدوسي، وهو موجود في ديوانهما:
  كذب العتيق وماء شن بـارد                      إن كنت سائلتي غبوقا فاذهبي ومضر، تنصب العتيق بعد  كذب  على الإغراء، واليمن ترفعه. والعتيق التمر اليابس. والبيت من شواهد سيبويه، وأنشده المحقق الرضى في أوائل مبحث أسماء الأفعال شاهدا على أن  كذب  في الأصل فعل، وقد صار اسم فعل بمعنى الزم قال شيخنا: وهذا، أي: كونه اسم فعل شيء انفرد به الرضى. وانظر بقيته في شرح شيخنا. ثم إنه تقدم، على أن النصب قد أنكره جماعة، وعين الرفع منهم جماعة منهم أبو بكر بن الأنباري في رسالة مستقلة شرح فيها معاني الكذب وجعلها خمسة قال: كذب معناه الإغراء. ومطالبة المخاطب بلزوم الشيء المذكور كقول العرب: كذب عليك: العسل، ويردون: كل العسل، فغلب المضاف إليه على المضاف. قال: عمر بن الخطاب:  كذب عليكم الحج، كذب عليكم العمرة، كذب عليكم الجهاد، ثلاثة أسفار كذبن عليكم  معناه: الزموا الحج، والعمرة، والجهاد؛ والمغرى به، مرفوع بكذب لا يجوز نصبه على الصحة،لأن كذب فعل، لا بد له من فاعل، وخبر لا بدله من محدث عنه. والفعل والفاعل، كلاهما تأويلهما الإغراء. ومن زعم أن الحج والعمرة والجهاد في حديث عمر، حكمهن النصب، لم يصب، إذ قضى بالخلو عن الفاعل. وقد حكى أبو عبيد عن أبي عبيدة، عن أعرابي أنه نظر إلى ناقة نضو لرجل، فقال: كذب عليك البزر والنوى. قال أبو عبيد: لم يسمع النصب مع  كذب  في الإغراء، إلا في هذا الحرف، قال أبو بكر: وهذا شاذ من القول، خارج في النحو عن منهاج القياس، ملحق بالشواذ التي لا يعول عليها، ولا يؤخذ بها؛ قال الشاعر:  كذب العتيق  إلى آخره، معناه: الزمى العتيق، هذا الماء ولا تطالبيتي بغيرهما. والعتيق: مرفوع لا غير. انتهى. وقد نقل أبو حيان هذا الكلام في تذكرته وفي شرح التسهيل، وزاد فيه بأن الذي يدل على رفع الأسماء بعد  كذب  أنه يتصل بها الضمير، كما جاءض في كلام عمر: ثلاثة أسفار، كذبن عليكم. وقال الشاعر:

  كذبت عليك: لا تزال تقوفني                      كما قاف آثار الوسيقة قائف معناه: عليك بي، وهي مغري بها واتصلت بالفعل، لأنه لو تأخر الفاعل لكان منفصلا. وليس هذا من مواضع انفصاله. قلت: وهذا قول الأصعمي: كما نقله أبو عبيد، قال: إنما أغراه بنفسه، أي عليك بي، فجعل نفسه في موضع رفع ألا تراه قد جاء بالتاء، فجعلها اسمه. وقال أبو سعيد الضرير في هذا الشعر: أي ظننت بك أنك لا تنام عن وتري، فكذبت عليك. قال شيخنا: قلت: والصحيح جواز النصب، لنقل العلماء أنه لغة مضر، والرفع لغة اليمن ووجهه مع الرفع أنه من قبيل ما جاء من ألفاظ الخبر التي بمعنى الإغراء، كما قال ابن الشجري في أماليه:  تؤمنون بالله  أي آمنوا بالله، ورحمه الله: أي اللهم ارحمه، وحسبك: زيد: أي اكتف به؛ ووجهه مع النصب من باب سرايةالمعنى إلى اللفظ، فإن المغرى به لما كان مفعولا في المعنى، اتصلت به علامة النصب، ليطابق اللفظ المعنى. انتهى.
 وفي لسان العرب، بعد ما ذكر قول عنترة السابق: أي يقول لها: عليك: بأكل العتيق، وهو التمر اليابس، وشرب الماء البارد، ولا تتعرضي لغبوق اللبن، شربه عشيا؛ لأن اللبن خصصت به مهري الذي أنتفع به ويسلمني وإياك. وفي حديث عمر: أن عمرو بن معد يكرب شكا إليه النقرس فقال:  كذبتك الظهائر، أي: عليك بالمشي في الظهائر، وهي جمع ظهيرة، وهي شدة الحر وفي رواية  كذب علي: الظواهر  جمع ظاهرة وهي ما ظهر من الأرض وارتفع. وفي حديث له آخر:  أن عمرو بن معد يكرب اشتكى إليه المعص، فقال:  كذب عليك العسل  يريد: العسلان، وهو مشي الذئب، أي: علي: بسرعة المشي. والمعص، بالعين المهملة: التواء في عصب الرجل. ومنه حديث على:  كذبتك الحارقة  أي: عليك بمثلها، والحارقة: المرأة التي تغلبها شهوتها، وقيل: هي الضيقة الفرج قلت: وقرأت في كتاب استدراك الغلط، لأبي عبيد القاسم بن سلام، قول معقر بن حمار البارقي:
  وذبيانـية أوصـت بـينـهـا                      بأن كذب القراطف والقروف أي: عليكم بها. والقراطف، أكسية حمر، والقروف: أوعية من جلد مدبوغ بالقرفة، بالكسر، وهي قشور الرمان، فهي أمرتهم أن يكثروا من نهب هذين الشيئين والإكثار من أخذهما إن ظفرواببني نمر، وذلك لحاجتهم وقلة مالهم. قلت: وعلى هذا فسروا حديث:  كذب النسابون  أي: وجب الرجوع إلى قولهم. وقد أودعنا بيانه في  القول النفيس في نسب مولاي إدريس  . وفي لسان العرب، عن ابن السكيت. تقول للرجل إذا أمرته بشيء وأغريته: كذب عليك كذا وكذا، أي: عليك: به، وهي كلمة نادرة. قال: وأنشد ابن الأعرابي لخداش بن زهير:
  كذبت عليكم أوعدوني وعللوابي الأرض والأقوام قردان موظبا

  أي: عليكم بي وبهجائي إذا كنتم في سفر، واقطعو بذكري الأرض وأنشدوا القوم هجائي يا قردان موظب. وقال ابن الأثير في النهاية، والزمخشري في الفائق: في الحديث  الحجامة على الريق فيها شفاء وبركة، فمن احتجم فيوم الأحد والخميس كذباك، أو يوم الاثنين والثلاثاء  معنى كذباك: أي عليك: بهما. قال الزمخشري: هذه كلمة جرت مجرى المثل في كلامهم، فلذلك لم تتصرف، ولزمت طريقة واحدة، في كونها فعلا ماضيا معلقا بالمخاطب وحده، وهي في معنى الأمر. ثم قال: فمعنى قوله: كذباك، أي ليكذباك، ولينشطاك ويبعثاك على الفعل. قلت: وقد تقدمت الإشارة إليه. نقل شيخنا عن كتاب حلى العلاء في الأدب، لعبد الدائم بن مرزوق القيرواني: أنه يروي  العتيق  بالرفع والنصب، ومعناه: ليك العتيق وماء شن. وأصله: كذب ذاك عليك العتيق؛ ثم حذف عليك، وناب كذب منابه، فصارت العرب تغري به. وقال الأعلم في شرح مختار الشعراء الستة عند كلامه على هذا البيت: قوله كذب التيق: أي عليك بالتمر؛ والعرب تقول: كذبك التمر واللبن، أي: عليك بهما. وأصل الكذب والإمكان. وقول الرجل: كذبت، أي: أمكنت من نفسك وضعفت، فلهذا اتسع فيه فأغري به؛ لأنه متى أغري بشيء، فقد جعل المغري به ممكنامستطاعا إن رامه المغري. وقال الشيخ أبو حيان في شرح التسهيل، بعد نقل هذا الكلام: وإذا نصبت، بقي كذب بلا فاعل على ظاهر اللفظ. والذي تقتضيه القواعد أن هذا يكون من باب الإعمال، فكذب، يطلب الاسم على أنه فاعل، وعليك، يطلبه على أنه مفعول، فإذا رفعنا الاسم بكذب، كان مفعول عليك محذوفا، لفهم المعنى، والتقدير: كذب عليكم الحج، وإنما التزم حذف المفعول لأنه مكان اختصار، ومحرف عن أصل وضعه، فجري لذلك مجرى الأمثال في كونها تلتزم فيها حالة واحدة، لا يتصرف فيها. وإذا نصبت الاسم، كان الفاعل مضمرا في كذب، يفسره ما بعده، على رأي سيبويه، ومحذوفا على رأي الكسائي، انتهى. من المجاز: حمل عليه فما كذب تكذيبا، أي: ما انثنى وما جبن، وما رجع. وكذلك حمل فما هلل، وحمل ثم كذب، أي: لم يصدق الحملة، قال زهير:
  ليث بعثر يصطاد الـرجـال إذا                      ما الليث كذب عن أقرانه صدقا وفي الأساس: معناه كذب الظن به، أو جعل حملته كاذبة. من المجاز أيضا: قولهم: ما كذب أن فعل كذا تكذيبا، أي ما كع، ولا لبث، ولا أبطأ وفي حديث الزبير: أنه حمل يوم اليرموك على الروم، وقال للمسلمين:  إن شددت عليهم، فلا تكذبوا أي لا تجنبوا وتولوا. قال شمر يقال للرجل إذا حمل، ثم ولى، ولم يمض: قد كذب عن قرنه تكذيبا ؛ وأنشد بيت زهير. والتكذيب في القتال ضد الصدق فيه، يقال: صدق القتال، إذا بذل فيه الجد، وكذب: إذا جبن ؛ وحملة كاذبة: كما قالوا في ضدها: صادقة، وهي المصدوقة والمكذوبة في الحملة. وفي الصحاح: تكذب فلان: تكلف الكذب. تكذب فلانا، وتكذب عليه: زعم أنه كاذب، قال أبو بكر الصديق، رضي الله عنه:
  رسول أتاهم صادقا فتكذبـوا                      عليه وقالوا لست فينا بماكث

  وكاذبته مكاذبة، وكذابا: كذبته، وكذبني. وكذب الرجل تكذيبا، وكذابا: جعله كاذبا، وقال له: كذبت. كذلك كذب بالأمر تكذيبا وكذابا بالتشيد ، وكذابا بالتخفيف: أنكره وفي التنزيل العزيز:  وكذبوا بآياتنا كذابا  ، وفيه:  لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا  أي: كذبا ، عن اللحياني . قال الفراء : خففهما علي بن أبي طالب جميعا، وثقلهما عاصم وأهل المدينة، وهي لغة يمانية فصيحة، يقولون: كذبت به كذابا، وخرقت القميص خراقا، وكذلك كل فعلت، فمصدرها فعال في لغتهم مشددة. قال: وقال لي أعرابي مرة على المروة يستفتيني: الحلق أحب إليك، أم القصار? وأنشد بعض بني كليب:
  لقد طال ما ثبطتني عن صحابتي                      وعن حوج قضاؤها من شفائيا قال الفراء: كان الكسائي يخفف  لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا  ، لأنها مقيدة بفعل يصيرها مصدرا، ويشدد  وكذبوا بآياتنا كذابا  لأن كذبوا يقيد الكذاب، قال: والذي قال حسن، ومعناه: لا يسمعون فيها لغوا، أي: باطلا، ولا كذابا، أي: لا يكذب بعضهم بعضا. كذب فلانا تكذيبا: أخبره أنه كاذب، أو جعله كاذبا بأن وصفه بالكذب. وقال الزجاج: معنى كذبته، قلت له: كذبت، ومعنى أكذبته: أريته إن ما أتى به كذب، وبه فسر قوله تعالى  فإنهم لا يكذبونك  ، وقرىء بالتخفيف ونقل الكسائي عن العرب: يقال: كذبت الرجل تكذيبا: إذا نسبته إلى الكذب.
 من المجاز: كذب عن أمر قد أراده. وفي لسان العرب: وأراد أمرا ثم كذب عنه، أي أحجم. كذب عن فلان: رد عنه. من المجاز: كذب الوحشي، وكذب: جرى شوطا، فوقف لينظر ما وراءه: هل هو مطلوب، أم لا? ومما يستدرك عليه: في الصحاح: الكذب، جمع كاذب مثل راكع وركع. قال أبو دواد الرؤاسي:
  متى يقل تنفع الأقوام قولتهإذا اضمحل حديث الكذب الولعه والكذب: جمع كذوب، مثل صبور وصبر؛ ومنه قرأ بعضهم  ولا تقولوا لما تصف ألسنتكم الكذب  ، فجعلته نعتا للألسنة. كذا في لسان العرب، وزاد شيخنا في شرحه وقيل: هو جمع كاذب، على خلاف القياس، أو جمع كذاب، ككتاب: مصدر وصف به مبالغة، قاله جماعة من أهل اللغة، انتهى. ورؤيا كذوب مثل ناصية كاذبة، أي: كذوب صاحبها، وقد تقدم الإشارة إليه. أنشد ثعلب:
  فحيت فحياها فهب فحلقت                      مع النجم رؤيا المنام كذوب

  والتكاذب: ضد التصادق. وفي التنزيل العزيز:  وجاؤوا على قميصه بدم كذب  روى في التفسير: إن إخوة يوسف، عليه السلام، لما طرحوه في الجب، أخذوا قميصه، وذبحوا جديا، فلطخوا القميص بدم الجدي. فلما رأى يعقوب عليه السلام، القميص، قال كذبتم، لو أكله الذئب، لخرق قميصه. قال الفراء، في قوله تعالى  بدم كذب  : معناه: مكذوب. قال: والعرب تقول للكذب: مكذوب، وللضعف: مضعوف، وللجلد: مجلود، وليس له معقود رأي: يريدون عقد رأي، فيجعلون المصادر في كثير من الكلام مفعولا. وقال الأخفش: بدم كذب، فجعل الدم كذبا، لأنه كذب فيه، كما قال تعالى:  فما ربحت تجارتهم  . وقال أبو العباس: هذا مصدر في معنى مفعول، أراد: بدم مكذوب. وقال الزجاج: بدم كذب، أي: ذي كذب والمعنى: دم مكذوب فيه. وقرىء  بدم كدب  بالمهملة، وقد تقدمت الإشارة إليه. والكذب أيضا: هو البياض في الأظفار، عن أبي عمر الزاهد، لغة في المهملة. وقد يستعمل الكذب في غير الإنسان قالوا: كذب البرق، والحلم، والظن، والرجاء، والطمع. وكذبت العين: خانها حسها.
 وكذب الرأي: توهم الأمر بخلاف ما هو به. ومن المجاز: كذبتك عينك: أرتك ما لا حقيقة له. وفي التنزيل العزيز:  حتى إذا استيأس الرسل وظنوا أنهم قد كذبوا  ، بالتشديد وضم الكاف،وهي قراءة عائشة، وقرأ بها نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي: كذبوا، بالتخفيف وضم الكاف، وروى ذلك عن ابن عباس، وقال: كانوا بشرا، يعني: الرسل، يذهب إلى إن الرسل ضعفوا فظنوا أنهم قد أخلفوا. قال أبو منصور: إن صح هذا عن ابن عباس، فوجهه عندي، والله أعلم، إن الرسل قد خطر في أوهامهم ما يخطر في أوهام البشر، من غير إن حققوا تلك الخواطر ولا ركنوا إليها، ولا كان ظنهم ظنا اطمأنوا إليه، ولكنه كان خاطرا يغلبه اليقين. كذا في لسان العرب. وهو من تكاذيب الشعر. ومن المجاز: كذب لبن الناقة، وكذب. ذهب، وهذه عن اللحياني. وكذب: البعير في سيره: إذا ساء سيره: قال الأعشى:
  جمالية تغتلي بـالـرداف                      إذا كذب الآثمات الهجيرا

  كذا في لسان العرب. ومن المجاز أيضا: كذب الحر: انكسر. وكذب السير: لم يجد. والقوم السري: لم يمكنهم. والكذابة: ثوب، يصبغ بألوان، ينقش كأنه موشي. وفي حديث المسعودي:  رأيت في بيت القاسم كذابتين في السقف:  الكذابة: ثوب، يصور ويلزق بسقف البيت، سميت به لأنها توهم أنها في السقف، وإنما هي في ثوب دونه: كذا في الأساس، ومثله في لسان العرب. ومما استدركه شيخنا: المكاذب، قيل: هو مما لا مفرد له، وقيل: وهو جمع لكذب،على غير قياس. وقيل: هو جمع مكذب؛ لأن القياس يقتضيه أو لأنه موهوم الوضع، كما قالوا في محاسن، ومذاكر، ونحوهما. ومنها إن الجوهري صرح بأن الكذاب، المشدد، مصدر كذب مشددا، لا محففا؛ وأيده بآية  وكذبوا بآياتنا كذابا  وظاهر المصنف إن كلا من المخفف والمشدد، يقال في المخفف. قلت. وهذا الذي أنكره، هو الذي صرح به ابن منظور في لسان العرب. ثم قال: ومنها إن الجوهري زاد في المصادر: تكذبة كتوصية، ومكذب، كممزق، بمعنى التكذيب. قلت: وزاد غير الجوهري فيها: كذبا كقفل، وكذبا كضرب، وهذا الأخير غير مسموع، ولكن القياس يقتضيه. ثم قال: وهذا اللفظ خصه بالتصنيف فيه جماعة، منهم: أبو بكر بن الأنباري، والعلامة أحمد بن محمد بن قاسم ابن أحمد بن خذيو، الأخسيكتي،الحنفي، الملقب بذي الفضائل، ترجمته في البغية وفي طبقات الحنفية للشيخ قاسم.
 قال ابن الأنباري. إن الكذب ينقسم إلى خمسة أقسام: إحداهن تغيير الحاكي ما يسمع، وقوله ما لا يعلم نقلا ورواية، و هذا القسم هو الذي يؤثم ويهدم المروءة. الثاني: إن يقول قولا يشبه الكذب،ولا يقصد به إلا الحق، ومنه حديث:  كذب إبراهيم ثلاث كذبات  ، أي: قال قولا يشبه الكذب، وهو صادق في الثلاث. الثالث بمعنى الخطإ، وهو كثير في كلامهم. والرابع البطول، كذب الرجل: بمعنى بطل عليه أمله وما رجاه. الخامس بمعنى الإغراء، وقد تقدم بيانه. وعلى الثالث خرجوا حديث صلاة الوتر  كذب أبو محمد  ، أي: أخطأ، سماه كاذبا، لأنه شبيهه في كونه ضد الصواب، كما إن الكذب ضد الصدق وإن افترقا من حيث النية والقصد؛ لأن الكاذب يعلم إن ما يقوله كذب، والمخطىء لايعلم. وهذا الرجل ليس بمخبر، وإنما قاله باجتهاد أداه إلى إن الوتر واجب، والاجتهاد لا يدخله الكذب، وإنما يدخله الخطأ وأبو محمد الصحابي: اسمه مسعود بن زيد. وفي التوشيح: أهل الحجاز، يقولون: كذبت بمعنى أخطأت، وقد تبعهم فيه بقية الناس. وعلى الرابع خرجوا قول الله،عز وجل:  انظر كيف كذبوا على أنفسهم  : انظر كيف بطل عليهم أملهم، وكذا قول أبي طالب:
  كذبتم وبيت الله نبزى محمدا                      ولما نطاعن حوله ونناضل وانظر بقية هذا الكلام في شرح شيخنا فإنه نفيس جدا. ومن الأمثال التي لم يذكرها المؤلف قولهم: أكذب النفس إذا حدثتها.
 أي: لا تحدث نفسك بأنك لا تظفر، فإن ذلك يثبطك. سئل بشار: أي بيت قالته العرب أشعر? فقال: إن تفضيل بيت واحد على الشعر كله، لشديد. ولكن أحسن لبيد في قوله:
  أكذب النفـس حـدثـتـهـا                      إن صدق النفس يزري بالأمل قاله الميداني، وغيره؛ ومنها  :
  كل امرئ بطوال العيش مكذوب ومنها عجز بيت من شعر أبي دواد:
  كذاب الـــعـــــير إن كـــــــان بـــــــرح وأوله:
  قلت لما نصلا من قنة

  وبعده:
  وترى خلفها إذ مصعا                      من غـــبـــار ساطع فوق قزح ك ب: أي فتر أمكن، ويجوز إن يكون إغراء، أي: عليك العير، فصده، وإن كان برح، يضرب للشيء يرجى وإن تصعب. ثم نقل عن خط العلامة نور الدين العسيلي ما نصه: رأيت في نسخة شجرة النسب الشريف، عند إيراد قوله، صلى الله عليه وسلم:  كذب النسابون  . إن كذب يد يمعنى صدق ويمكن أخذه من هنا. هذا ما وجد.
 قال شيخنا: ووسع ابن الأنباري، فقال: وعليه فيكون لفظ كذب من الأضداد، كما إن لفظ الضد أيضا جعلوه الأضداد. قلت: والذي فسر غير واحد من أئمة اللغة والتصريف، أي وجب الرجوع إلى قولهم. وقد تقدمت الإشارة إليه. ثم ذكر شيخنا، في آخر المادة، ما نصه: الكذب هو الإخبار عن الشيء بخلاف ما هو، سواء فيه العمد والخطأ، إذ لا واسطة بين الصدق والكذب على ما قرره أهل السنة، وأختاره البيانيون. وهناك مذاهب أخر للنظام والجاحظ والراغب وهذا القدر فيه مقنع للطالب. والله أعلم.

### Türkçe

**كذب**, **يكذب**; **ضرب** bâbından; **كذبا** ( **كتف** gibi). Şeyhimiz dedi: Bu, mastarlarda gariptir; hatta dediler ki: Bu vezin üzere bir mastar gelmemiştir; ancak az lafızlar müstesna; onları القزاز, câmi‘inde on bir harfte hasretmiştir; onlardan fazla değildir. Şöyle zikretti: **اللعب** ve **الضحك** **الحبق** ve **الكذب** ve başkaları. Ama mastar olmayan isimler, bu vezin üzere çokça gelir.

Ve **كذبا** kesre ile; صحاح’ta böyle ضبط edilmiştir. Şeyhimiz dedi: Onun إطلاق’ının zahiri, onun meftûh olmasıdır; öyle değildir. İbnü’s-Seyyid ve başkaları, onun müstakil bir lügat olmadığını açıkça söyledi; bilakis o, hafifletme için **العين**’in harekesini **الفاء**’ya nakletmekledir; fakat onların كلام’ında işitilmiştir; şu halde onlar, işitilmese bile bunun benzerinde bu hafifletmeyi câiz görmüşlerdir.

Ve **كذبة** kesre ile de, bizde ضبط edildiği üzere. Şeyhimiz onu **فرحة** gibi ضبط etti; Lisânü’l-‘Arab’da da böyledir. Ve **كذبة** fetha sonra sükûn ile; böyle ضبط edilmiştir; Şeyhimiz onu kesre ile ضبط etti; Lisânü’l-‘Arab’da da böyledir. Dedi: Bu ikisi **اللحياني**’dendir. Dedim: O, İbn ‘Adîs’in onu ziyade ettiğini zanneden kimsedir; yani: fetha. Ve **كذابا**; ve **كذابا** **كتاب** ve **جنان** gibi. Şu beyti inşad etti: **اللحياني** birincide:

  نادت حليمة بالوداع وآذنـت                      أهل الصفاء وودعت بكذاب

Şeyhimiz dedi: Bu ikisi iki mastardır; mütevâtirde ikisiyle de kıraat olunmuştur. Denir: **كاذبته** **مكاذبة** ve **كذابا**. Ondan, ‘Alâ, el-‘Atâridî, el-A‘meş, es-Sülemî, el-Kisâî ve başkalarının kıraati:  **ولا كذابا**  . Ve denildi: O, **كذب**’in mastarıdır: **كذابا**; **كتب** **كتابا** gibi. Ve **اللحياني** dedi, **الكسائي** dedi: Yemen ehli, fiilden mastarı **فعالا** üzere yaparlar; Arapların başkaları ise **تفعِيلا** üzere. Ve صحاح’ta, Allah Teâlâ’nın sözü:  **وكذبوا بآياتنا كذابا**  ; o, müşeddedin mastarlarından biridir; çünkü onun mastarı bazen **تفعيل** üzere gelir, **التكليم** gibi; ve **فعال** üzere, **كذاب** gibi; ve **تفعلة** üzere, **توصية** gibi; ve **مفعل** üzere; misal:  **ومزقناهم كل ممزق** . Dedim: Onun kaçırdığı: **كذابا**, **رمان** gibi; ve onunla ‘Umer b. ‘Abdil‘azîz kıraat etti. Ve mübalağa için sıfat olur; **وضاء** ve **حسان** gibi. Denir: **كذب كذابا**; yani: nihayete varan. Ve o, **كاذب** ve **كذاب**’dır; **كتان** gibi. Dişisi, **الهاء** ile; **اللحياني**’den: **رجل تكذاب وتصداق**; iki kesre ile ve üçüncünün şeddelenmesiyle; yani: yalan söyler ve doğru söyler. **رجل كذوب**; ve yine **رؤيا كذوب**; yani: onun sahibi yalancıdır. Sa‘leb inşad etti:

  فحيت فحياها فهب فحلـقـت                      مع النجم رؤيا في المنام كذوب

Ve onların emsallerinden: “Şüphesiz **الكذوب** bazen doğru söyler.” Ve o, onların sözü gibidir:  **مع الخواطئ سهم صائب** . Ve **كذوبة**, **الهاء** ziyadesiyle; **فروقة** gibi. Ve **كذبان**; **سكران** gibi. Ve **كيذبان**, **المثناة التحتية** ziyadesiyle ve **الذال**’ın fethasıyla; el-Ezherî’nin kitabındaki hattında böyledir. Ve **كيذبان**, **الذال**’ın zammıyla; صحاح nüshasında böyledir. Ve **كذبذب** zamm ile; muhaffef. Şeyh Ebû Hayyân, el-İrtişâf’ta dedi: Arapların كلام’ında **فعلعل** üzere bir kelime gelmemiştir; ancak onların sözü: **كذبذب**. Şeyhimiz dedi: Bunu İbn ‘Asfûr, İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları açıkça söylemiştir. Dedim: Sîbeveyh, misallerden zikrettiği şeyler içinde onu anmadı; Sâğânî’nin naklettiği üzere. Şeddelenebilir; denir: **كذبذب**; bunu İbn ‘Adîs ve başkası hikâye etti; ve el-Fasîh şârihleri onu nakletti. Cevherî, Ebû Zeyd için inşad etti:

  وإذا اتاك بأنني قد بعتهـا                      بوصال غانية فقل كذبذب

Bir nüshada:  **قد بعته**  . Ve denir ki: O, Cerîbe b. el-Eşîm’indir; câhili. Ve şâzlarda, Ebû Zeyd’den:

  فإذا سمعت بأنني قد بعته

Der ki: Eğer benim, dişi deve(mi) bir kadınla vuslat karşılığında sattığımı işitirsen, “**كذبذب**” de. صحاح nüshasının hâmişinde böyledir. İbn Cinnî dedi: **كذبذب** muhaffeftir; ve ondan **كذبذب** müşedded; şu halde bu ikisini Sîbeveyh ضبط etmemiştir.

**رجل كذبة**, **همزة** misali; bunu İbn ‘Adîs, İbn Cinnî ve başkaları nakletti; el-Fasîh şârihleri ve Cevherî bunu açıkça söyledi. Ve o, mübalağa vezinlerindendir; gizli değildir. Bunu Şeyhimiz söyledi.

Ve **مكذبان**, birinci ve üçüncünün fethasıyla; صحاح’ta böyle ضبط edilmiştir. Bizim nüshamızda üçüncünün zammıyla ضبط edilmiştir. Ve **مكذبانة**, **الهاء** ziyadesiyle. İkisini de İbn Cinnî, Şerhu Dîvâni’l-Mütenebbî’de; ve İbn ‘Adîs; ve el-Fasîh şârihleri, Ebû Zeyd’den nakletti. Ve **كذبذبان** zamm ile ve **الألف** ve **النون** ziyadesiyle. Şeyhimiz dedi: Bu, divanlarda gariptir.

Musannif sıfatlardan فارغ oldu; ve mastara delâlet eden lafızları zikre intikal etti; şöyle dedi: **الأكذوبة** ve **الكذبي**, ikisinin de zammıyla; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **المكذوب**, **الميسور** gibi; üçlü mef‘ûlün mastar üzerine إطلاق edilmesindendir; ve o azdır; lafızlarını yaklaşık dörtte hasretmişlerdir; buna bu istidrâk olunur. Bunu Şeyhimiz söyledi. Ve **المكذوبة**, müennes; ve o, müzekkerden daha azdır. Ve **المكذبة** **مفعلة** üzere; mîmî mastar; üçlüde kıyasîdir; İbnü’l-A‘râbî onu rivayet etti. Ve **الكاذبة** ve **الكذبان** ve **الكذاب**, ikisinin de zammıyla: bütün bunlar, **الكذب** manasınadır.

Ferrâ dedi, Araplardan hikâye ederek: “Şüphesiz Benî Numeyr’in **مكذوبة**’si yoktur.” Ve صحاح’ta onların sözü: “Şüphesiz Benî falân’ın ceddi için **مكذوبة** yoktur”; yani: yalan. Dedim: Bunu onlardan Ebû Servân hikâye etti. Ferrâ ayrıca, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi:  **ليس لوقعتها كاذبة**  ; yani: onun için geri çevirme yoktur, reddetme yoktur; şu halde buradaki **الكاذبة** mastardır. Başkası dedi: **كذب كاذبة**; ve “Allah onu âfiyetle âfiyetlendirdi” (**عافاه الله عافية**); ve “onu âkıbetle cezalandırdı” (**عاقبه عاقبة**); mastarların yerlerine konulmuş isimlerdir. صحاح’ta da böyledir.

Ve denir: **لا مكذبة** ve **لا كذبى** ve **لا كذبان**; yani: “Seni yalanlamam.” Ve el-Fasîh şerhinde, Ebû Ca‘fer el-Lebleî’ye göre: **ولا كذب لك** ve **ولا كذبى**, zamm ile; yani: “yalanlama yok.” Böylece müellife bir bina daha ziyade etti; o da **الكذب**; **قفل** gibi.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **ناصية كاذبة**; yani: onun sahibi yalancıdır; böylece parçayı cümlenin yerine koydu.

Ve **أكذبه**: onu buldu; yani: onu yalancı buldu; yahut ona “yalan söyledin” dedi. Ve صحاح’ta: **أكذبت الرجل**: onu yalancı buldum. Ve **كذبته**, ona “yalan söyledin” dediğin zaman. Kisâî dedi: **أكذبته**, yalanla geldiğini haber verdiğin zaman ve onu rivayet ettiğin zaman; ve **كذبته**: onun yalancı olduğunu haber verdiğin zaman. Sa‘leb dedi: **أكذبه** ve **كذبه**; mana bakımından. Ve bazen **أكذبه**, onu yalana حمل etmek manasında olur; bazen de onun yalanını beyan etmek ve onu yalancı bulmak manasında olur; müellifin açıkça söylediği üzere: mecazdandır. Ebû Zeyd’den: **الكذوب** ve **الكذوبة**: nefsin isimlerindendir. Ve birincisi üzere bir cemaat iktisar etti. Dedi:

  إني وإن منتني الكذوب                      لعالم أن أجلي قريب

**وكذب الرجل، بالضم والتخفيف**: adam yalanla haber verdi. **والكذابان**: ikisi **مسيلمة**’dir, küçültme (sigasıyla), **ابن حبيب الحنفي**; **بني حنيفة بن الدول**’dendir; ve **الأسود ابن كعب العنسي**; **بني عنس**’dendir; Yemen’de çıktı.

Mecazdan, **عن النضر**: denir ki: erkeğin vurduğu dişi deve, sonra kuyruğunu kaldırır, sonra gebe olmayan olarak geri döner: **مكذب** ve **كاذب** (ه’siz). Ve **كذبت** (tahfif ile) ve **كذبت** (teşdid ile) olmuştur.

**عن أبي عمرو**: kendisine bağırılan kimse için—o suskundur, onun uyuduğu görülür—denir: **قد أكذب الرجل**. Ve bu manada **الإكذاب**dır; o da yine mecazdır.

**وعن ابن الأعرابي**: **المكذوبة**: zayıf kadın. **والمذكوبة**: صالح kadın; ve daha önce geçti.

**وكذاب بني كلب بن وبرة**: o, **خباب**’dır; **بالمعجمة والموحدة والتشديد**; bir nüshada: **جناب**; **بالجيم والنون والتخفيف**; **بن منقذ بن مالك**. Ve **كذاب بني طابخة**; o da **كلب**’dendir. Keza **كذاب بني الحرماز**; adı **عبد الله بن الأعور**.

**والكيذبان المحاربي**; **بضم الذال المعجمة**; adı **عدي بن نصر ابن بذاوة**: معروف şairlerdir.

Mecazdan: **كذب** bazen **وجب** manasında olur; ondan, Ömer hadisi—Allah ondan razı olsun—: **كذب عليكم الحج، كذب عليكم العمرة كذب عليكم الجهاد، ثلاثة أسفار كذبن عليكم**; denildi ki: manası “size vacip oldu”dur. Şu ki, **الكذب** ile murad, teşvik ve sevk etmektir; onların sözü: **كذبته نفسه**: ona, hak olmaksızın temenniler vaad ettiğinde ve ona, neredeyse olmayacak uzak ümitlerden hayal ettirdiğinde; bu yüzden nefse **الكذوب** denildi, daha önce geçti. Ve bu, adamı işlerde rağbet ettiren ve onu onlara yönelten şeylerdendir.

Ebu’l-Heysem, Lebîd’in sözü hakkında dedi:
  **أكذب النفس إذا حدثتها**
der ki: kendine uzun yaşayış hakkında konuştuğunda, uzak ümitleri umarsın; sonra talepte ciddileşirsin; çünkü: onu tasdik etsen ve “belki bugün ya da yarın ölürsün” desen, ümidi kısalır ve talebi zayıflar. Bitti.

Ve bunun tersinde derler: **صدقته نفسه**: onu gevşettiğinde ve ona talepte mucizeyi hayal ettirdiğinde.

Ebu Amr b. el-Alâ dedi: bir adam, bir adamı tehdit eder ve onu korkutur, sonra yalan söyler ve geri durursa, denir: **صدقته الكذوب**; ve şu beyiti okudu:
  **فأقبل نحوي على قدرة                      فلما دنا صدقته الكذوب**

Ve Ferrâ okudu:
  **حتى إذا ما صدقته كذبه**

yani: nefisleri; ona nefisler yaptı; görüşün ayrılması ve yayılması için. Öyleyse “**كذبك الحج**” sözünün manası: yani “haccın seni **ليكذبك** etmesi”, yani seni canlandırması ve onu yapmaya sevk etmesidir.

Zemahşerî dedi: **كذب عليكم الحج**’ın manası iki söz üzerinedir; sanki dedi ki: “**كذب الحج**، **عليك الحج**”; yani: hac seni rağbet ettirsin; o, sana vaciptir; birincisini ikincinin ona delaletinden dolayı gizledi. Ve kim **الحج**’ı nasb ettiyse—yani onu mansub kıldıysa—bazılarından rivayet olunduğu üzere, **عليك**’i isim-fiil kılmıştır; **كذب**’de **الحج** zamiri vardır; **وعليكم الحج**: başka bir cümledir; zarf isim-fiile nakledildi; **كعليكم أنفسكم** gibi. Ve onda, zamirin sonra gelene iadesi vardır; ancak amellere ilhak edilirse; çünkü onda itibar edilir; bununla beraber, cümleler arasındaki uyumsuzlukta olan şeye rağmen, işin döneceği şeye göre düzgün olur.

Şu da var ki, nasbı Râdî sabit kıldı ve **كذب**’i isim-fiil yaptı; “**الزم**” manasında; ve ondan sonrası onunla mansubdur; sözünün reddi, onların icmâına muhalif olmasıyladır. Ve denildi ki: nasb onda bütünüyle bilinmez; şeyhimiz bunu tahkik etti; gelecek olana göre.

**وفي الصحاح**: o, nadir bir kelimedir; kıyasa aykırı olarak geldi.

**وعن ابن شميل**: **كذبك الحج**: yani sana mümkün oldu; öyleyse hac yap. Ve **كذبك الصيد**: yani sana mümkün oldu; öyleyse onu at. Yahut mana: “hac, önceki günahları yıkan kâfi değil diye zikredilirse, hac sana yalan söyledi.”

Şair dedi—o, **عنتزة العبي**’dendir—eşine **عبلة**’ye hitap eder; denildi ki: **لخزز بن لوذان السدوسي**’dir; ve ikisinin divanında mevcuttur:
  **كذب العتيق وماء شن بـارد                      إن كنت سائلتي غبوقا فاذهبي**

Ve **مضر**, **كذب**’den sonra **العتيق**’i iğrâ üzerine nasb eder; Yemen ise onu ref eder. **والعتيق**: kuru hurmadır.

Beyit, Sîbeveyh’in şahitlerindendir; ve muhakkik Râdî onu isim-fiiller bahsinin başlarında, **كذب**’in aslında fiil olduğuna, sonra “**الزم**” manasında isim-fiil olduğuna şahit olarak okudu.

Şeyhimiz dedi: ve bu—yani onun isim-fiil olması—Râdî’nin tek kaldığı bir şeydir. Ve kalanını şeyhimizin şerhinde gör.

Sonra, daha önce geçti: nasbı bir cemaat inkâr etti; ve ref’i onlardan bir cemaat tayin etti; onlardan Ebu Bekir b. el-Enbârî, müstakil bir risalede; onda **الكذب**’in manalarını şerh etti ve onları beş yaptı. Dedi: **كذب**’in manası iğrâdır; ve muhatabın zikredilen şeye lüzumunu talep etmektir; Arapların sözü gibi: **كذب عليك: العسل**; ve cevap verirler: “bütün bal”; böylece muzâfun ileyh, muzâfa galip geldi.

Dedi: Ömer b. el-Hattâb: **كذب عليكم الحج، كذب عليكم العمرة، كذب عليكم الجهاد، ثلاثة أسفار كذبن عليكم**; manası: “haccı, umreyi ve cihadı iltizam edin”dir. Ve iğrâ olunan şey, **كذب** ile merfûdur; onu sahih olarak nasb etmek caiz değildir; çünkü **كذب** fiildir; ona mutlaka bir fâil gerekir; ve haberin mutlaka kendisinden haber verilen bir şey gerekir. Fiil ve fâil, ikisinin te’vili iğrâdır.

Ve kim, Ömer hadîsinde hac, umre ve cihadın hükmünün nasb olduğunu zannederse, isabet etmedi; çünkü fâilden hâlî olmaya hükmetti.

Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den, bir bedevîden nakletti: bir adamın zayıf bir devesine baktı, dedi: **كذب عليك البزر والنوى**. Ebu Ubeyd dedi: iğrâda **كذب** ile birlikte nasb, bu harf dışında işitilmedi. Ebu Bekir dedi: bu, sözden şâzdır; nahivde kıyas yolunun dışındadır; kendisine dayanılmayan ve onunla alınmayan şâzlara ilhak edilmiştir. Şair dedi: **كذب العتيق** … sonuna kadar; manası: “kuru hurmayı iltizam et; bu suyu; ve benden başkasını isteme.” **والعتيق**: yalnızca merfûdur. Bitti.

Ebu Hayyân bu sözü tezkiretinde ve **شرح التسهيل**’de nakletti; ve ona şunu ekledi: **كذب**’den sonra isimlerin ref’ine delalet eden şey, zamirin onlara bitişmesidir; Ömer’in sözünde geldiği gibi: **ثلاثة أسفار، كذبن عليكم**. Ve şair dedi:

  **كذبت عليك: لا تزال تقوفني                      كما قاف آثار الوسيقة قائف**

manası: “üzerine benim”; o, iğrâ olunandır; ve fiile bitişti; çünkü fâil gecikseydi, ayrı olurdu. Ve bu, onun ayrılmasının yerlerinden değildir.

Ben dedim: bu, Asmaî’nin sözüdür; Ebu Ubeyd’in naklettiği gibi. Dedi: onu ancak kendi nefsiyle iğrâ etti; yani: “üzerine benim”; böylece nefsini ref mahalline koydu; görmüyor musun, **التاء** ile geldi; onu ismi yaptı.

Ebu Saîd ed-Darîr bu şiirde dedi: yani senin hakkında, intikamımdan uyumayacağını zannettim; sonra “**كذبت عليك**” ettim.

Şeyhimiz dedi: Ben dedim: sahih olan, nasbın caiz olmasıdır; âlimlerin nakline göre o, **مضر** lügatidir; ref ise Yemen lügatidir. Ref ile vechi: iğrâ manasında olan haber lafızlarından gelen kabildendir; İbn eş-Şecerî’nin **أماليه**’de dediği gibi: **تؤمنون بالله** yani “Allah’a iman edin”; ve “Allah ona rahmet etsin”: yani “Allah’ım ona rahmet et”; ve **حسبك: زيد**: yani “onunla yetin.” Nasb ile vechi: mananın lafza sirayet etmesi babındandır; çünkü iğrâ olunan şey manada mef’ûl olunca, lafız manaya uysun diye ona nasb alâmeti bitişti. Bitti.

**وفي لسان العرب**: önceki Antara sözünü zikrettikten sonra: yani ona der ki: “üzerine, **العتيق** yemeyi—o kuru hurmadır—ve soğuk su içmeyi; ve akşamleyin içilen süt içişi olan **غبوق** sütünü istemeye kalkışma; çünkü süt, senin faydalandığım ve beni ve seni teslim eden mehrime tahsis edilmiştir.”

Ömer hadîsinde: **عمرو بن معد يكرب** ona nikrisi şikâyet etti; dedi: **كذبتك الظهائر**; yani: öğle sıcağında yürümek üzerine; ve o, **ظهيرة**’nin cem’idir; o, sıcağın şiddetidir. Bir rivayette: **كذب علي: الظواهر**; **ظاهرة**’nin cem’idir; o, yerden görünen ve yükselen şeydir.

Onun başka bir hadîsinde: **أن عمرو بن معد يكرب اشتكى إليه المعص، فقال: كذب عليك العسل**; ister: **العسلان**; o, kurdun yürüyüşüdür; yani: “üzerine, yürüyüşte sürat.” **والمعص**—**بالعين المهملة**—: adamın sinirinde burkulmadır.

Ondan, Ali hadîsi: **كذبتك الحارقة**; yani: onun gibisi üzerine; **والحارقة**: şehveti kendisine galip gelen kadın; ve denildi ki: o, dar ferçli olandır.

Ben dedim: Ebu Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın **استدراك الغلط** kitabında, Mu‘kır b. Himâr el-Bârikî’nin sözünü okudum:
  **وذبيانـية أوصـت بـينـهـا                      بأن كذب القراطف والقروف**

yani: “üzerinize onunla.” **والقراطف**: kırmızı örtüler. **والقروف**: **بالقرفة** (kesre ile)—o nar kabuklarıdır—ile tabaklanmış deriden kaplardır. Böylece, **بني نمر**’e galip gelirlerse, bu iki şeyin yağmasını çoğaltsınlar ve onları çok alsınlar diye onlara emretti; bu, ihtiyaçları ve mallarının azlığı sebebiyledir.

Ben dedim: bunun üzerine, **كذب النسابون** hadîsini tefsir ettiler; yani: onların sözüne dönmek vacip oldu. Beyanını **القول النفيس في نسب مولاي إدريس**’te yerleştirdik.

**وفي لسان العرب، عن ابن السكيت**: bir adama, bir şey emrettiğinde ve onu iğrâ ettiğinde dersin: **كذب عليك كذا وكذا**; yani: “üzerine onunla”; ve o, nadir bir kelimedir. Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî, Hudâş b. Züheyr için okudu:
  **كذبت عليكم أوعدوني وعللوابي الأرض والأقوام قردان موظبا**

Yani: “Seyahatte iseniz, bana ve benim hicvime sarılın; yeri benim zikrimle kat edin ve kavme benim hicvimi inşad edin, ey **قردان موظب**.”

İbnü’l-Esîr **النهاية**’de, Zemahşerî de **الفائق**’te dedi: Hadiste: “Aç karnına hacamat vardır; onda şifa ve bereket vardır. Kim pazar ve perşembe günü hacamat olursa **كذباك**; yahut pazartesi ve salı günü...” **كذباك**’ın manası: yani “üzerine (düş): ikisine.” Zemahşerî dedi: Bu, onların sözünde mesel yürüyüşüyle yürüyen bir kelimedir; bu yüzden tasarruf etmedi; tek bir tarzı gerekli kıldı: yalnız muhataba taalluk eden geçmiş fiil olması hâlinde; ve o, emir manasındadır. Sonra dedi: Onun “**كذباك**” sözünün manası: yani “**ليكذباك**”; ve “seni canlandırsınlar ve seni fiile sevk etsinler.” Dedim: Ona işaret daha önce geçti.

Şeyhimiz, Abdü’d-dâim b. Merzûk el-Kayrevânî’nin edebde **حلى العلاء** kitabından nakletti: **العتيق**’in ref‘ ve nasb ile rivayet edildiğini; manasının da: “Senin üzerine **العتيق** ve **ماء شن**.” Aslı: “**كذب ذاك** senin üzerine **العتيق**”; sonra “senin üzerine” hazfedildi, **كذب** onun yerine kaim oldu; böylece Araplar onunla teşvik eder oldular.

el-A‘lem, **شرح مختار الشعراء الستة**’de bu beyit üzerine sözünde dedi: “**كذب التيق**” sözü: yani “hurmaya (sarıl)”; Araplar der: “**كذبك** hurma ve süt”, yani: “ikisine (sarıl).” **الكذب**’in aslı “imkân”dır. Adamın “**كذبت**” sözü: yani “nefsinden imkân verdin ve zayıfladın”; bu sebeple onda genişletildi de onunla teşvik edildi; çünkü bir şeyle teşvik olunduğu vakit, teşvik olunan şey, teşvik eden onu isterse mümkün/erişilebilir kılınmış olur.

Şeyh Ebû Hayyân, **شرح التسهيل**’de bu sözün naklinden sonra dedi: “Eğer nasb edersen, lafzın zahirine göre **كذب** fâilsiz kalır. Kaidelerin gerektirdiği: bunun **الإعمال** بابından olmasıdır; böylece **كذب**, ismi fâil olmak üzere ister; ‘senin üzerine’ de onu mef‘ûl olmak üzere ister. İsmi **كذب** ile ref‘ edersek, mananın anlaşılması için ‘senin üzerine’nin mef‘ûlü hazfedilmiş olur; takdir: ‘**كذب** sizin üzerinize hac’; mef‘ûlün hazfi ancak, bir ihtisar yeri olduğu ve aslî vaz‘ından tahrif edilmiş bulunduğu için iltizam edildi; bu yüzden, onda tek bir hâlin iltizam edilmesi ve onda tasarruf edilmemesi bakımından, emsâl yürüyüşüyle yürütüldü. İsmi nasb edersen, Sîbeveyh’in görüşüne göre **كذب**’de fâil zamirli olur; onu, ondan sonra gelen tefsir eder; Kisâî’nin görüşüne göre ise mahzuf olur.” Bitti.

Mecazdan: “Üzerine حمل etti de **ما كذب** **تكذيبا**”; yani: “ne döndü, ne korktu, ne geri döndü.” Keza: “Hücum etti de **ما هلل**”; ve “hücum etti, sonra **كذب**”; yani: “hücumunu doğrulamadı.” Züheyr dedi:

  “Aslan; adamları avlar, ne vakit ki
  aslan, akranlarından doğrulukla **كذب** etmez.”

**الأساس**’ta: Manası: “ona dair zannı **كذب** etti”; yahut “hücumunu yalancı kıldı.”

Yine mecazdan: Onların sözü: “**ما كذب** ki şöyle yaptı, **تكذيبا**”; yani: “ne geri durdu, ne bekledi, ne ağır davrandı.”

Zübeyr hadîsinde: Yermûk günü Rumlara حمل etti; Müslümanlara dedi: “Eğer onların üzerine şiddetle saldırırsam, **فلا تكذبوا**”; yani “kaçınmayın ve dönüp gitmeyin.” Şemmer dedi: Adam için, حمل edip sonra dönüp gittiğinde ve ilerlemediğinde denir: “Akranından **قد كذب** **تكذيبا**”; ve Züheyr’in beytini inşad etti.

Savaşta **التكذيب**, ondaki **الصدق**’un zıddıdır. Denir: “Savaşı **صدق** etti” — onda ciddiyeti ortaya koyduğunda; ve “**كذب**” — korktuğunda. “**حملة كاذبة**”: onların zıddında dedikleri gibi: “**صادقة**”; ve o, حملada “doğrulanan” ve “yalanlanan”dır.

**الصحاح**’ta: “Falan **تكذب** etti”: yalanı tekellüf etti. “Falana **تكذب** etti” ve “ona karşı **تكذب** etti”: onun yalancı olduğunu iddia etti. Ebû Bekir es-Sıddîk, Allah ondan razı olsun, dedi:

  “Onlara doğru olarak bir elçi geldi de ona **فتكذبوا** ettiler,
  ve dediler: ‘Sen bizim içimizde kalıcı değilsin.’”

“Onunla **كاذبته** **مكاذبة** ve **كذابا**”: “ona yalan söyledim”; ve “bana yalan söyledi.” “Adamı **كذب** etti **تكذيبا** ve **كذابا**”: onu yalancı kıldı; ve ona: “**كذبت**” dedi.

Keza: “İşi **كذب** etti **تكذيبا** ve **كذابا** (şeddeli)”; ve “**كذابا** (hafifletmeyle)”: onu inkâr etti. Aziz tenzilde: **وكذبوا بآياتنا كذابا**; ve onda: **لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا**; yani: “yalan”; Lihyânî’den. Ferrâ dedi: Ali b. Ebî Tâlib ikisini de hafifletti; Âsım ve Medineliler ikisini de ağırlaştırdı; o, fasih Yemenî bir dildir: derler: “Onu **كذبت** ettim **كذابا**”; ve “gömleği yırttım **خراقا**”; ve bunun gibi her “yaptım”ın masdarı onların dilinde şeddeli olarak “**فعال**”dır. Dedi: Bana bir bedevî bir kere Merve üzerinde fetva isterken dedi: “Tıraş mı sana daha sevimli, yoksa kısaltma mı?” Benî Küleyb’den biri inşad etti:

  “Ne kadar uzadı, beni arkadaşlarımdan alıkoyman,
  ve giderilmesi benim şifamdan olan bir ihtiyaçtan.”

Ferrâ dedi: Kisâî, **لا يسمعون فيها لغوا ولا كذابا**’yı hafifletirdi; çünkü o, onu masdar yapan bir fiille kayıtlıdır; **وكذبوا بآياتنا كذابا**’yı ise şeddelerdi; çünkü **كذبوا**, **الكذاب**’ı kayıtlar. Dedi: Onun dediği güzeldir. Manası: “Orada لغو işitmezler”; yani: “batıl”; ve “**كذابا**” da işitmezler; yani: “birbirlerini yalanlamazlar.”

“Falana **كذب** etti **تكذيبا**”: ona, onun yalancı olduğunu haber verdi; yahut onu, yalanla vasfetmek suretiyle yalancı kıldı. Zeccâc dedi: “**كذبته**”nin manası: ona “**كذبت**” dedim; “**أكذبته**”nin manası: ona, getirdiğinin yalan olduğunu gösterdim; bununla şu sözünü tefsir etti: **فإنهم لا يكذبونك**; ve hafifletmeyle de kıraat olundu. Kisâî, Araplardan nakletti: Denir: “Adamı **كذبت** ettim **تكذيبا**”: onu yalana nisbet ettiğimde.

Mecazdan: İstediği bir işten **كذب** etti. **لسان العرب**’da: “Bir iş istedi, sonra ondan **كذب** etti”; yani: çekindi. “Falana karşı **كذب** etti”: ondan geri çevirdi.

Mecazdan: “Vahşî **كذب** etti” ve “**كذب** etti”: bir koşu koştu, sonra arkasına bakmak için durdu: aranıyor mu, değil mi?

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الصحاح**’ta: “**الكذب**”, “**كاذب**”in cem‘idir; “**راكع**” ve “**ركع**” gibi. Ebû Duvâd er-Ruâsî dedi:

  “Ne vakit söylerse, sözü kavimlere fayda verir;
  **الكذب**’in heveslisi olan hadîs sönüp gittiğinde.”

“**الكذب**” ayrıca “**كذوب**”un cem‘idir; “**صبور**” ve “**صبر**” gibi. Ondandır ki bazıları **ولا تقولوا لما تصف ألسنتكم الكذب** okudu; böylece onu “diller” için sıfat kıldı. **لسان العرب**’da böyledir. Şeyhimiz şerhinde artırdı: “Ve denildi ki: kıyasa aykırı olarak **كاذب**’in cem‘idir; yahut **كذاب**’ın cem‘idir; **كتاب** gibi: masdar olup mübalağa için onunla vasfedilmiştir; bunu, dil ehlinden bir cemaat söyledi.” Bitti.

“**رؤيا كذوب**”, “**ناصية كاذبة**” gibidir; yani: “sahibi yalancıdır.” Ona işaret daha önce geçti. Sa‘leb inşad etti:

  “Selam verdim, o da ona selam verdi; sonra kalktı da tıraş oldu;
  yıldızla birlikte, uykunun rüyası: **كذوب**.”

Ve **التكاذب**: **التصادق**’ın zıddıdır. Aziz tenzilde: **وجاؤوا على قميصه بدم كذب**. Tefsirde rivayet olundu: Yusuf’un kardeşleri, عليه السلام, onu kuyuya attıklarında, gömleğini aldılar ve bir oğlağı boğazladılar; sonra gömleği oğlağın kanıyla bulaştırdılar. Yakub عليه السلام gömleği görünce dedi: “Yalan söylediniz; eğer onu kurt yemiş olsaydı, gömleğini yırtardı.” **الفراء**, Yüce Allah’ın sözü **بدم كذب** hakkında dedi ki: manası: **مكذوب**. Dedi: Araplar yalana: **مكذوب**, zayıflığa: **مضعوف**, deriye: **مجلود** derler; “ve onun için bağlanmış bir görüş yoktur” görüşü: “bir görüş bağlamayı” kastederler; böylece kaynakları, sözün çoğunda mef‘ûl kılarlar. **الأخفش** dedi: **بدم كذب**; böylece kanı **كذب** kıldı; çünkü onda yalan söylenmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فما ربحت تجارتهم**. **أبو العباس** dedi: Bu, mef‘ûl manasında bir mastardır; kastetti: **بدم مكذوب**. **الزجاج** dedi: **بدم كذب**; yani: “yalan sahibi”; mana: içinde yalan söylenmiş kan. Ve **بدم كدب** diye, **المهملة** ile okundu; ona işaret daha önce geçti. Ve **الكذب** ayrıca: tırnaklarda beyazlıktır; **أبو عمر الزاهد**’den; **المهملة**’de bir lugattır. Ve **الكذب** insan dışında da kullanılabilir; dediler: **كذب البرق** ve **الحلم** ve **الظن** ve **الرجاء** ve **الطمع**. Ve **كذبت العين**: duyusu ona hıyanet etti.

Ve **كذب الرأي**: işi, olduğu hâlin tersine vehmetti. Mecazdan: **كذبتك عينك**: sana hakikati olmayanı gösterdi. Aziz tenzilde: **حتى إذا استيأس الرسل وظنوا أنهم قد كذبوا**; şeddeli ve **الكاف**’ın zammesiyle; bu, Aişe’nin kıraatidir; Nafi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir bununla okudu. Âsım, Hamza ve Kisâî: **كذبوا** diye, tahfîf ile ve **الكاف**’ın zammesiyle okudu; bu, İbn Abbas’tan rivayet olundu; ve dedi: Onlar beşerdiler, yani: resuller; resullerin zayıfladıklarına, böylece kendilerine va‘din yerine getirilmediğini zannettiklerine gider. **أبو منصور** dedi: Eğer bu İbn Abbas’tan sahih olursa, bence onun yönü—Allah daha iyi bilir—şudur: resullerin vehimlerinde, beşerin vehimlerinde hatıra gelen şey hatıra gelmiştir; şu var ki o hatıraları tahkik etmediler ve onlara dayanmadılar; ve onların zannı, kendisine itminan ettikleri bir zan değildi; fakat yakînin bastırdığı bir hatıraydı. **لسان العرب**’da böyledir. Ve o, şiirin **تكاذيب**’indendir. Mecazdan: **كذب لبن الناقة** ve **كذب**: gitti; bu, **اللحياني**’dendir. Ve **كذب**: devenin yürüyüşünde: yürüyüşü kötü olunca. **الأعشى** dedi:

جمالية تغتلي بـالـرداف
إذا كذب الآثمات الهجيرا

**لسان العرب**’da böyledir. Mecazdan ayrıca: **كذب الحر**: kırıldı. Ve **كذب السير**: bulmadı. Ve **القوم السري**: onlara imkân verilmedi. Ve **الكذابة**: bir elbisedir; renklerle boyanır; nakşedilir; sanki işlemeli. **المسعودي** hadîsinde: **رأيت في بيت القاسم كذابتين في السقف**: **الكذابة**: bir elbisedir; tasvir edilir ve evin tavanına yapıştırılır; onunla adlandırıldı; çünkü tavanda olduğunu vehmettirir; hâlbuki o, onun altında bir elbisededir: **الأساس**’ta böyledir; benzeri **لسان العرب**’dadır. Şeyhimizin istidrâk ettiklerinden: **المكاذب**; denildi ki: onun tekili yoktur; ve denildi ki: **كذب**’ün cem‘idir; kıyasa aykırı olarak. Ve denildi ki: **مكذب**’ün cem‘idir; çünkü kıyas onu gerektirir; yahut vaz‘ı vehmedilmiş olduğu için; **محاسن** ve **مذاكر** ve benzerlerinde dedikleri gibi. Bunlardandır ki **الجوهري**, şeddeli **الكذاب**’ın, tahfîfli değil, şeddeli **كذب**’in mastarı olduğunu açıkça söyledi; ve onu şu ayetle destekledi: **وكذبوا بآياتنا كذابا**. Musannifin zahiri: tahfîfli ve şeddeli olanın her birinin, tahfîfli hakkında söylendiğidir. Dedim: Onun inkâr ettiği şey, **لسان العرب**’da İbn Manzûr’un açıkça söylediği şeydir. Sonra dedi: Bunlardandır ki **الجوهري** masdarlara şunu ekledi: **تكذبة** ( **توصية** gibi) ve **مكذب** ( **ممزق** gibi) tekzîb manasında. Dedim: **الجوهري**’den başkası onlara şunu ekledi: **كذبا** ( **قفل** gibi) ve **كذبا** ( **ضرب** gibi); bu sonuncu işitilmiş değildir; fakat kıyas onu gerektirir. Sonra dedi: Bu lafzı, onun hakkında tasnif ile bir cemaat tahsis etti; onlardan: Ebû Bekir b. el-Enbârî ve allâme Ahmed b. Muhammed b. Kâsım b. Ahmed b. Huzeyv, **الأخسيكتي** **الحنفي**, **ذي الفضائل** lakaplı; tercemesi **البغية**’de ve Şeyh Kâsım’ın **طبقات الحنفية**’sindedir.

İbn el-Enbârî dedi: **الكذب** beş kısma ayrılır: Birincisi, nakledenin işittiğini değiştirmesi ve nakil ve rivayet olarak bilmediği şeyi söylemesidir; bu kısım, günaha sokar ve mürüvveti yıkar. İkincisi: yalanı andıran bir söz söylemesi ve onunla ancak hakkı kastetmesidir; ondan, şu hadis: **كذب إبراهيم ثلاث كذبات**; yani: yalanı andıran bir söz söyledi; ve o, üçünün içinde de doğrudur. Üçüncüsü, hata manasındadır; ve bu, onların sözünde çoktur. Dördüncüsü, bâtıl olma: **كذب الرجل**: umudu ve umduğu şey onun üzerinde bâtıl oldu manasındadır. Beşincisi, iğrâ manasındadır; beyanı daha önce geçti. Üçüncüye göre, vitir namazı hadisini çıkardılar: **كذب أبو محمد**; yani: hata etti; onu yalancı diye adlandırdı; çünkü doğruya zıt oluşta ona benzer; nitekim yalan, doğruluğun zıddıdır; her ne kadar niyet ve kasıt bakımından ayrılmış olsalar da; çünkü yalancı, söylediğinin yalan olduğunu bilir; hata eden bilmez. Ve bu adam haber veren değildir; ancak onu, vitrin vacip olduğuna götüren bir içtihatla söyledi; içtihada yalan girmez; ancak hata girer. Ve Ebû Muhammed sahabîdir: adı Mes‘ûd b. Zeyd’dir. **التوشيح**’te: Hicaz ehli, **كذبت** derler, “hata ettim” manasında; ve insanların geri kalanı da onlarda ona tâbi olmuştur. Dördüncüye göre, Aziz ve Celîl Allah’ın sözüne çıkardılar: **انظر كيف كذبوا على أنفسهم**: bak, umutları nasıl üzerlerinde bâtıl oldu. Ve Ebû Tâlib’in sözü de böyledir:

كذبتم وبيت الله نبزى محمدا
ولما نطاعن حوله ونناضل

Bu sözün geri kalanına, Şeyhimizin şerhinde bak; çünkü o pek nefistir. Müellifin zikretmediği emsâlden, onların sözü: **أكذب النفس إذا حدثتها**.

Yani: nefsine, “sen nail olamazsın” diye söyleme; çünkü bu seni gevşetir. Beşşâr’a soruldu: Arapların söylediği hangi beyit daha şiirli? Dedi: Bir tek beyiti bütün şiire üstün kılmak çetindir. Fakat Lebîd, şu sözünde en güzel söylemiştir:

أكذب النفـس حـدثـتـهـا
إن صدق النفس يزري بالأمل

Bunu **الميداني** ve başkası söyledi; ve onlardandır:

كل امرئ بطوال العيش مكذوب

Ve Ebû Duvâd’ın şiirinden bir beyitin ikinci yarısı:

كذاب الـــعـــــير إن كـــــــان بـــــــرح

Ve başı:

قلت لما نصلا من قنة

Ve ondan sonra:

وترى خلفها إذ مصعا
من غـــبـــار ساطع فوق قزح

**ك ب**: yani gevşedi, mümkün oldu. Ve caizdir ki iğrâ olsun; yani: “deveye (yönel), onu geri çevir”; her ne kadar şiddetli olsa da. Zorlaşsa da umulan şeye darb-ı mesel olur. Sonra allâme Nûruddîn el-‘Useylî’nin hattından şunu nakletti: Şerefli nesep ağacı nüshasında, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, sözü zikredilirken: **كذب النسابون**; **كذب** “doğru söyledi” manasındadır; ve buradan alınması mümkündür. Bulunan budur.

Şeyhimiz dedi: İbn el-Enbârî genişletti ve dedi: Buna göre **كذب** lafzı, zıt anlamlılardandır; nitekim **الضد** lafzını da zıt anlamlılar kıldılar. Dedim: Dil ve sarf imamlarından birden fazlasının tefsir ettiği şey: yani onların sözüne dönmek vaciptir. Ona işaret daha önce geçti. Sonra Şeyhimiz, maddenin sonunda, şunu zikretti: **الكذب**, şey hakkında, olduğu hâlin tersine haber vermektir; onda kasıt ve hata eşittir; zira Ehl-i sünnetin kararlaştırdığı ve beyân ehlinin seçtiği üzere, doğruluk ile yalan arasında bir vasıta yoktur. Ve Nazzâm’ın, Câhız’ın ve Râgıb’ın başka mezhepleri vardır; ve bunun kadarı, talebe için yeterlidir. Allah daha iyi bilir.
