# كذب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B0%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كذب

ك ذ ب
كذب ، ذكب : ( مستعملان ) .
كذب ذكب : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ ) ( الأنعام : 33 ) وقرىء ( . . . لا يُكْذِبونَكَ ) قال معنى التخفيف والله أعلم لا يجعلونك كذَّاباً ، وأنَّ ما جئت به باطل لأنهم لم يجربوا عليه كَذِباً فَيُكْذِبوه ، إنما أكذبوه ، أي قالوا إنما جئت به كَذِبٌ لا يعرفونه من النُّبُوَّةِ .
وقال الزجاج : معنى كذّبْتُهُ : قلت له كذبْتُ ، ومعنى أكذبْتُهُ : أَرَيْتُهُ أن ما أتَى به كذِب .
قال وتفسير قوله : ( . . . لاَ يُكَذِّبُونَكَ ( لا يقْدِرُون أن يقولوا لك فيما أَنبَأت به مما في كُتبهم كذبْتَ .
قال ووجه آخر ) . . . لاَ يُكَذِّبُونَكَ ( بقلوبهم أي يعلمون أنك صادق .
قال وجائزٌ أن يكون : فإنهم لا يكذِّبونك أي أنت عندهم صَدُوقٌ ، ولكنهم جحدوا بألسنتهم ما تشهد قلوبهم بكذبهم فيه ، وقوله جلّ وعزّ : ( وَجَآءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ ) ( يوسف : 18 ) .
جاء في التفسير أنَّ إِخوةَ يوسفَ لما طرحوه في الْجُبِّ أخذوا قميصه وذبحوا جَدْياً فلَطَّخُوا القميص بدمِ الجَدْي ، فلما رأى يعقوب عليه السلام القميص قال : كذبتم لو أكله الذئبُ لخرَّقَ قميصه .
وقال الفراء في قوله : ( بِدَمِ كذِبٍ ) ،
معناه : مكذوب .
قال والعرب تقول للكذِبِ : مكذوب وللضعفِ مضعوف ، وللجَلد مجلود ، وليس له مَعْقودُ رأيٍ يريدون عَقْد رأيٍ فيجعلون المصادر في كثيرٍ من كلامهم مفعولاً .
وحكي عن أبي ثَرْوَان أنه قال : إنَّ بني نُميرٍ ليس لِحِدِّهم مَكذُوَبةٌ .
وقال الأخفش : بِدَمٍ كَذِبٍ فجعل الدَّمَ كذباً لأنه كُذِبَ فيه كما قال سبحانه : ( فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ ) ( البقرة : 16 ) .
وقال أبو العباس : هو مصدر في معنى مفعول ، أراد بدمٍ مَكذُوب .
وقال الزجاج : بدمٍ كَذِبٍ أي ذي كَذبٍ ، والمعنى : مكذوبٌ فيه .
ابن الأنباريِّ في قوله تعالى : ( فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ ) ( الأنعام : 33 ) .
قال سألَ سائل : كيفَ خَبَّرَ عنهم أنهم لا يكذِّبون النبي صلى الله عليه وآله وقد كانوا يظهرون تكذيبه ويخفونه .
قال فيه ثلاثة أقوال :
أحدها : فإنهم لا يكذبونك بقلوبهم بل يكذبونك بألسنتهم .
والثاني : قراءةُ نافعٍ والكسائيّ ورُوِيت عن عليّ صلوات الله عليه ( فإنهم لا يُكذِبُونَك ) بضم الياء وتسكين الكاف على معنى لا يُكْذِبُونَ الذي جئت به إنما يجحدونَ آيات الله ويتعرَّضون لعقوبته ، وكان الكسائيُّ يحتجُّ لهذه القراءة بأن العرب تقول : كذَّبْتُ الرجلَ إذا نسبته إلى الكذب ، وأكذبته إذا أخْبَرْتَ أنَّ الذي يحَدِّثُ به كذب .
وقال ابن الأنباري : ويمكن أن يكونَ ) فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ ) ( الأنعام : 33 ) أن يكونَ بمعنى لا يجدونك كذّاباً عند البحث والتَّدَبُّر والتفتيش .
والثالث : أَنهم لا يكذّبونك فيما يجدونه موافقاً في كتابهم لأن ذلك من أعظم الحجج عليهم .
وقال جل وعز : ( حتى إذا استيأس الرسل وظنوا أنهم قد كُذِّبوا ) ( يوسف : 110 ) قرأهُ أهل المدينة وهي قراءةُ عائشة بالتشديد وضمِّ الكاف .
رَوَى عبد الرَّزَّاق عن مَعْمَرٍ عن الزُّهرِيّ عن عُروَةَ عن عائشة أنها قالت : اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِمَّنْ كذَّبهم من قومهم أن يصدِّقوهم ، وظنت الرُّسل أن مَنْ قد آمنَ من قومهم قد كذبوهم جاءهم نصر الله ، وكانت تقرؤه بالتشديد ، وهي قراءة نافع وابن كثيرٍ وأبي عمرو وابن عامرٍ ، وقرأَ عاصم وحمزة والكسائيّ ( كُذبوا ) بالتخفيف .
ورَوَى حَجَّاجٌ عن ابن جُرَيْجٍ عن ابن أبي مُلَيْكة عن ابن عبّاس أنه قال : ( كُذِبُوا )
بالتخفيف وضم الكاف .
وقال : كانوا بشراً يعني الرُّسل يذهبُ إلى أن الرُّسلَ ضَعُفوا فظنُّوا أنهم قد أُخْلِفُوا .
( قلت ) : إنْ صَحَّ هذا عن ابن عباس فَوجْهُهُ عِندي والله أعلم أن الرُّسُلَ خَطَرَ في أَوهامِهم ما يخطُرُ في أَوْهامِ البَشَرِ من غير أن حَقَّقوا تلك الخواطرَ ولا رَكَنُوا إليها ولا كان ظنُّهمْ ظَنّاً اطْمأْنُّوا إليهِ ، ولكنه كان خاطراً يَغْلِبهُ اليَقينُ ، وقد رَويْنَا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تجاوز اللَّهُ عن أُمَّتي ما حَدَّثَتْ بهِ نفسها ما لم يَنطِقْ به لِسانٌ أَو تَعْملْهُ يد ) فهذا وجهُ ما روى ابن أَبي مُليكة عن ابن عباسٍ .
وقد روي عنه في تفسيرهَا غيره .
روى سُفيانُ الثّوري عن حُصْين بن عمران بن الحارث عن ابن عباس أنه قرأَ ( حتى إِذا اسْتيأَسَ الرُّسُل مِنْ قَوْمِهم الإجابةَ وظَنَّ قَوْمُهُمْ أَن الرُّسُلَ قد كَذبتْهُمُ الوعيدَ ) .
( قلت ) : وهذه الروايةُ أَسلم ، وبالظاهِر أَشْبَهُ ، وممَّا يُحقِّقُها ما روي عن سعيد بن جُبَيرٍ أنه قال : ( اسْتيْأسَ الرُّسُلُ من قومهم وظنَّ قَومُهمْ أنَّ الرُّسُلَ قد كُذِبُوا جاءَهم نَصْرُنَا ) .
وسعيد بن جُبيرٍ أَخذَ التفسير عن ابن عباس ، وقرأَ بعضهم : ( وظَنُّوا أَنهم قد كَذَبُوا ) أَي ظَنَّ قَوْمُهمْ أَنَّ الرسُلَ قد كَذَبُوهمْ .
( قلت ) : وأَصَحَّ الأقاويلِ ما رَوَينَا عن عائشةَ ، وبقرَاءتها قرأَ أهلُ الحرمين وأهلُ البَصْرَةِ وأَهلُ الشامِ .
وقول الله جل وعز : ( الْوَاقِعَةُ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ ) ( الواقعة : 2 ) .
قال الزجاجُ أَي ليس يَرُدُّها شيءٌ كما تقول : حَمْلةُ فلانٍ لا تَكْذِبْ أَي لا يَرُدُّ حَمْلتَهُ شيءٌ .
قال : وكاذبةٌ مَصدَرٌ كقولكَ : عافاهُ الله عافِيةً ، وكذلكَ كَذَبَ كاذِبةً ، وهذهِ أَسماءٌ وُضعَتْ مَواضعِ المصادِر .
وقال الفراء : في قولهِ : ( الْوَاقِعَةُ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ ) ( الواقعة : 2 ) .
يقول : ليس لها مَرْدُودٌ وَلا رَدٌّ فالكاذبةُ ها هنا مَصْدرٌ .
يقال : حَمَلَ فما كذَبَ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( أَوْحَى مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ) ( النجم : 11 ) يقول : ما كَذبَ فُؤَادُ مُحمدٍ ما رَأَى ، يقول : قد صَدقَة فؤادُه الذي رَأَى ، وقُرىء ( ما كَذَّبُ الفؤادُ ما رَأَى ) وهذا كلَّهُ قول الفراءِ .
وروى المنذريُّ عن أَبي الهيثم أنه قال في قولهِ : ( أَوْحَى مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ) ( النجم : 11 ) أي لم يَكذِبِ الفؤادُ رُؤيتَهُ ، وما رأَى بمعنى الرؤيةِ كقولكَ : ما أنْكرتُ
ما قال زيدٌ أي قول زيدٍ .
ويقال : كذَبني فلانٌ أي لم يَصْدُقْنِي فقال لي الكذِبَ .
وأنشد قول الأخْطَلِ :
كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رأَيتَ بِواسِط
غَلَسَ الظَّلاَمِ من الرَّياب خَيَالاَ
معناه أوْهمتكَ عَينُكَ أنها رأتْ ولم ترَ ، يقول ما أوهمه الفؤادُ أنه رأى ولم يرَ ، بل صَدَقه الفؤادُ رؤيتَهُ .
وقول الله جلَّ وعزّ : ( حِسَاباً وَكَذَّبُواْ بِئَايَاتِنَا كِذَّاباً ) ( النبأ : 28 ) .
وقال : ( ( دِهَاقاً لاَّ يَسْمَعُونَ ) ( النبأ : 35 ) .
قال الفراءُ : خَفَّفهُمَا علي ابن أبي طالِبٍ جميعاً كِذَاباً ، كِذَاباً .
قال وثقَّلَهمَا عاصمٌ وأهلُ المدينة ، وهي لُغةٌ يمَانية فصيحةٌ ، يقولُون : كذَّبتُ به كِذَّاباً ، وخَرّقْتُ القَميصَ خِرّاقاً ، وكلُّ ( فَعّلْتُ ) فمصْدَرَه ( فِعَّالٌ ) في لُغتهمْ مُشَدّدَةً .
وقال لي أعرابيٌّ مَرّةً على المَرْوَة يَسْتفْتيني آلْحَلْقُ أَحَبُّ إليكَ أم القِصَّارُ ؟ وأنشدني بعضُ بَنِي كلابٍ :
لقد طالما ثَبّطْتِني عن صَحَابتي
وعَن حِوجٍ قِصَّاؤهَا من شِفَائيَا
وقال الفراءُ : كان الكسائي يُخفّفُ ( لا يَسْمعُونَ فيها لَغْواً ولا كِذَاباً ) لأنها ليست مقيدة بفعل يُصَيِّرها مصدراً ويُشَدِّد ) حِسَاباً وَكَذَّبُواْ بِئَايَاتِنَا كِذَّاباً ) ( النبأ : 28 ) لأن كَذّبُوا يُقيِّدُ الكِذّابَ ، والذي قال حَسَنٌ ، وَمعناه لا يَسمعونَ فيها لَغواً أي باطلاً ، ولا كِذّاباً لا يُكَذِّبُ بَعضهمْ بَعْضاً .
( ثعلب عن ابن نجدةَ عن أبي زيد ) قال : الكذوبُ والكذوبة : من أسماءِ النفْس .
وروي عن عمر أنه قال : ( كَذَبَ عليكم الحجُّ والعُمْرَة والجهادُ ، ثلاثة أسْفار كذبنَ عَليكم ) .
وروي عنه أنَّ رجلاً شكا إليهِ النّقْرِسَ فقال : كَذبَ عليك الظَهائر .
قال أبو عبيد قال الأصمعي : معنى كَذَبَ عليكم : معنى الإغراءِ ، أي عليكم بهِ ، وكان الأصلُ في هذا أن يكون نَصْباً ولكنّه جَاء عنهم بالرَّفع شَاذّاً على غيْرِ قِيَاسٍ .
قال : وَممّا يُحقِّقُ ذلك أنّه مرفوعٌ قَوْلُ الشاعِر :
كَذَبْتُ عليْك لا تَزَالُ تَقُوفُني
كما قَافَ آثَارَ الوسِيقَةِ قَائف
فقوله : كَذَبْتُ عليك إنمَا أَغْرَاه بنفْسِه أي عليْكَ بي فَجَعَل نفسهُ في موضع رَفْعٍ ألاَ
تراهُ قد جَاءَ بالتَّاءِ فَجَعَلها اسمهُ ، قال مُعَقِّرُ بن حِمَار البَارقيُّ :
وذُبْيَانيَّةٍ وَصَّتْ بَنيها
بأَنْ كَذَبَ القَرَاطِفُ والقُرُوف
قال أبو عبيد : ولم أَسْمَع في هذا حَرْفاً مَنْصوباً إلاَّ في شيءٍ كان أبوعبيدة يَحْكِيه عن أَعرابي نظر إلى ناقةٍ نِضْوٍ لرجلٍ فقال : كَذَب عليك البَزْرَ والنَّوى .
وقال ابن السكيتِ : تقول للرَّجلِ إذا أمرتَهُ بالشَّيءْ وأَغْرَيته : كَذَبَ عليكَ كَذَا وكذا أي عليكَ به ، وهي كَلمةٌ نادِرَةٌ .
قال : وأَنشدني ابن الأعرابيّ لخداشِ بن زُهَيرٍ :
كَذَبْتُ عليكُم أَوْعِدوني وعَلّلُوا
بيَ الأرْضَ والأقْوَامَ قِردانَ مَوْظبَا
أي عليكم بي وبِهِجَائي إذا كُنْتم في سَفَرٍ واقطعوا بذكرِى الأرض وأنْشِدوا القَوْم هِجَائي يا قِردان موظَبَ .
وقال الفرّاء : كَذَبَ عليك الحَجُّ أي وَجَبَ ، وهو الكذْبُ في الأصل إنما هو أنْ قيل : لا حَجَّ فهو كَذِبٌ . وقال عَنْترة :
كَذَبَ العَتيقُ وماءُ شَنَ بارِدٍ
إن كُنتِ سائلتي غَبُوقاً فاذْهَبي
وقال أبو سعيد الضَّرِيرُ : معنى قوله : كَذَبَ عليكَ الحجُّ أنّه حضٌّ على الحجّ . وقال : إن الحجَّ ظَنَّ بكْم حِرصاً عليه ورغْبةً فيه فَكَذَب ظَنُّه لقلَّة رغبَتكم فيه .
قال وقولُه :
كَذَبْتُ عليْكَ لا تزَالُ تَقُوفُني
أي ظننْتُ أنَّكَ لا تنام عن وِتْري فكَذَبْتُ عليكَ فأَذَلَّه بهذا الشِّعرِ وأَخْمَل ذِكْرَه ، وقال في قوله :
بِأنْ كَذَبَ القَرَاطِفُ والقُرُوفُ
قال : القَراطف : أكْسَيةٌ حُمرٌ ، وهذه امرأةٌ كان لها بَنُونَ يركبون في شارةٍ حَسَنةٍ وهم فقراء لا يملكونَ وراءَ ذلك شيئاً فَسَاءَ ذلك أُمَّهم لأنْ رأَتهم فُقَراءَ ، فقالت : كَذَب القرَاطِفُ أي زِينتهم هذه كاذبةٌ ليس وراءَهَا عندهمْ شيءٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : تقول العَرَب لِلْكَذَّاب فُلان لا يُؤَالَفُ خَيْلاَهُ ، وَلاَ تُسَايَرُ خَيْلاه كَذِباً .
قال اللحيانيُّ : يقالُ للكذَّابِ إنه لَكَيْذُبَانٌ ، وكُذُبْذُبٌ وكُذُّبْذُبٌ وأنشد :
وإذا سَمِعتَ بأنَّني قد بِعْتكم
بوصالِ غانيةٍ فقُلْ كذُّبْذُبُ
ويقال لِلكَذِبِ : كِذَّابٌ ، قال الله تعالى : ( ( دِهَاقاً لاَّ يَسْمَعُونَ ) ( النبأ : 35 ) أي كَذِباً ، وأنشد أحمد بن يحيى قول أبي دُوادٍ الإِياديِّ :
قُلتُ لمَّا نَصَلاَ منْ قُنَّةٍ
كَذَبَ العَيْرُ وإن كان برحْ
قال معناه : كَذَبَ العَيْرُ أن ينجوَ منِّي أيَّ طريقٍ أَخذ سَانحاً أوْ بَارِحاً .
قال : وقال الفرّاء : هذا إغراءٌ أيضاً .
ويقال : كَذَبَ لبنُ النَّاقةِ : أي ذهب ، وكَذَبَ البَعيرُ في سَيْرِهِ إِذا سَاءَ سَيرهُ .
قال الأعشى :
جُمَاليَّة تَغْتَليِ بالرِّدافْ
إِذا كَذَبَ الآثماتُ الهجيرا
ومن أمثالهم : ( ليس لمكْذُوبٍ رأْي ) ومنها ( المعاذِر مَكاذِبُ ) .
ومن أمثالهم : ( إنّ الكَذُوب قد يَصدُقُ ) ، وهو كقولهم : ( مع الخواطِىء سهمٌ صائب ) .
وقال اللحياني : رجل تِكذَّابٌ وتِصِدَّاقٌ أي يَكذِبُ ويَصْدُقُ .
وقال النّضر : يقال للنّاقةِ التي يضربُها الفحْل فتشولُ ثم ترجع حائلاً مُكَذِّبٌ ، وكاذِبٌ ، وقد كَذَبَتْ وكذَّبَتْ .
وقال أبو عمرو : يقال للرجل يُصاح به وهو ساكِتٌ يُرى أنّه نائم : قد أكْذَب وهو الإكْذَابُ .
وفي حديث الزبير أنّه حَمَل يوم اليَرمُوك على الرُّوم ، وقال للمسلمين إن شددتُ عليهم فلا تُكَذِّبوا .
قال شمر : يقال للرجل إذا حَمَل ثم ولَّى ولم يمضِ : قد كَذَّبَ تَكذِيباً ، وقد كَذّب عن قِرْنه ، وقال زهير :
ليثٌ بِعَثّرَ يصطادُ الرجالَ إذا
ما الليثُ كَذَّب عن أَقْرانه صَدَقَا
ويقال : حَمَل فما كَذّب أي ما جُبنَ وما رجع ، وكذلك حَمل فمَا هَلّل .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المَكْذُوْبةُ من النِّساء : الضعيفة .
قال : المَذْكوَبة : المرأةُ الصالحةُ .
وقال ابن شميلٍ : كَذَبَك الحجُّ أي أمكنك فَحُج ، وكَذَبك الصَّيْدُ أي أمكنك فَارْمِهِ .

### Türkçe

ك ذ ب
**كذب** , **ذكب** : (ikisi de kullanılır) .

**كذب ذكب** : el-Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: ( **فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ** ) (En‘âm: 33) ve (… **لا يُكْذِبونَكَ** ) diye de okunmuştur. Dedi ki: hafifletmenin mânâsı—Allah daha iyi bilir—seni yalancı saymıyorlar; ve senin getirdiğin şeyin bâtıl olduğunu (da söylemiyorlar). Çünkü onun üzerinde bir **كَذِباً** tecrübe etmediler ki onu yalanlasınlar (**فَيُكْذِبوه**). Ancak onu **أكذبوه**; yani “senin getirdiğin ancak bir **كَذِبٌ**tir; onu nübüvvetten tanımıyoruz” dediler.

Zeccâc dedi: **كذّبْتُهُ**’nun mânâsı: ona “yalan söyledin” dedim; **أكذبْتُهُ**’nun mânâsı: ona, getirdiği şeyin **كذِب** olduğunu gösterdim.

Dedi ve şu sözün tefsiri: (… **لاَ يُكَذِّبُونَكَ** ) (sana, kendi kitaplarında bulunan şeylerden haber verdiğin hususta “yalan söyledin” diyebilmeye güç yetiremezler).

Dedi ve başka bir vecih: (… **لاَ يُكَذِّبُونَكَ** ) kalpleriyle; yani senin doğru olduğunu bilirler.

Ve câizdir ki şöyle olsun: “onlar seni yalanlamazlar” yani sen onların yanında **صَدُوقٌ**sun; fakat dilleriyle, kalplerinin kendilerinin onda yalan söylediklerine şahitlik ettiği şeyi inkâr ettiler. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: ( **وَجَآءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ** ) (Yûsuf: 18).

Tefsirde geldiğine göre: Yûsuf’un kardeşleri onu **الْجُبِّ**’a attıklarında gömleğini aldılar ve bir oğlak kestiler; gömleği oğlağın kanıyla lekelediler. Yakub (aleyhisselâm) gömleği görünce dedi: “Yalan söylediniz; eğer onu kurt yemiş olsaydı gömleğini yırtardı.”

Ferrâ, şu söz hakkında dedi: ( **بِدَمِ كذِبٍ** ),
mânâsı: **مكذوب**.

Dedi: Araplar **الكذِب** için **مكذوب** derler; zayıflık için **مضعوف**; deri için **مجلود**; ve “onun bir **مَعْقودُ رأيٍ**’i yoktur” (derler); yani bir “**عَقْد رأيٍ**” isterler; böylece kaynakları, sözlerinin çoğunda mef‘ûl yaparlar.

Ebû Servân’dan şöyle nakledildi: “Şüphesiz Benî Numeyr’in keskinlikleri için bir **مَكذُوَبةٌ** yoktur.”

Ahfeş dedi: ( **بِدَمٍ كَذِبٍ** )—kanı **كذباً** yaptı; çünkü onda yalan söylenmiştir; tıpkı O’nun (sübhânehû) sözü gibi: ( **فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ** ) (Bakara: 16).

Ebû’l-Abbâs dedi: O, mef‘ûl mânâsında bir masdardır; **مَكذُوب** bir kanı kastetti.

Zeccâc dedi: ( **بدمٍ كَذِبٍ** ) yani **ذي كَذبٍ**; mânâ: onda yalan söylenmiş.

İbnü’l-Enbârî, şu âyet hakkında: ( **فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ** ) (En‘âm: 33).
Dedi: Bir soran sordu: Onlar, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve âlihî) yalanladıklarını açığa vuruyor ve gizliyor oldukları hâlde, nasıl onlar hakkında “yalanlamazlar” diye haber verdi?

Dedi: Bu hususta üç söz vardır:
Birincisi: Onlar seni kalpleriyle yalanlamazlar; fakat dilleriyle yalanlarlar.
İkincisi: Nâfi‘in ve Kisâî’nin kıraati—ve Ali’den (salavâtullahi aleyh) rivayet edildi—( **فإنهم لا يُكذِبُونَك** ) yâ’nın dammesi ve **الكاف**’ın sükûnu ile; “senin getirdiğini yalan saymıyorlar; ancak Allah’ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve O’nun azabına maruz kalıyorlar” mânâsında. Kisâî bu kıraate, Arapların “**كذَّبْتُ** adamı” dediğinde onu yalana nisbet etmeleri; “**أكذبته**” dediğinde ise onun anlattığı şeyin yalan olduğunu haber vermeleriyle delil getirirdi.

İbnü’l-Enbârî dedi: Ve ( **فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ** ) (En‘âm: 33) şu mânâda da olabilir: araştırma, tedebbür ve teftişte seni yalancı bulmazlar.

Üçüncüsü: Onlar, kitaplarında uygun buldukları şeyde seni yalanlamazlar; çünkü bu, onlara karşı en büyük hüccetlerdendir.

O (azze ve celle) dedi: ( **حتى إذا استيأس الرسل وظنوا أنهم قد كُذِّبوا** ) (Yûsuf: 110). Medine ehli onu okudu; bu, Âişe’nin şeddeli ve **الكاف**’ın dammeli kıraatidir.

Abdürrezzâk, Ma‘mer’den, Zührî’den, Urve’den, Âişe’den rivayet etti: O dedi ki: “Resuller, kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan, kendilerini tasdik etmelerinden ümit kestiler; ve resuller, kavimlerinden iman etmiş olanların kendilerini yalanladıklarını sandılar; Allah’ın yardımı onlara geldi.” Onu şeddeli okurdu; bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir’in kıraatidir. Âsım, Hamza ve Kisâî ise ( **كُذبوا** ) diye hafifletmeyle okudu.

Haccâc, İbn Cüreyc’den, İbn Ebî Müleyke’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti: O dedi ki: ( **كُذِبُوا** )
hafifletmeyle ve **الكاف**’ın dammesiyle.

Ve dedi: “Onlar beşerdiler”—yani resuller—; resullerin zayıfladıklarını ve kendilerine va‘din yerine getirilmediğini sandıklarını (söylemeye) gider.

( قلت ): Eğer bu, İbn Abbâs’tan sahih ise, onun vechi benim yanımda—Allah daha iyi bilir—şudur: Resullerin vehimlerinde, beşerin vehimlerinde hatıra gelen şey hatıra geldi; fakat o hatıraları tahkik etmediler, onlara dayanmadılar; ve onların zannı, kendisine itminan ettikleri bir zan değildi; ancak yakînin bastırdığı bir hatıraydı. Ve biz, Peygamber’den ( **صلى الله عليه وسلم** ) rivayet ettik ki dedi: ( “Allah, ümmetimden, diliyle söylemedikçe veya eliyle yapmadıkça, nefsinin kendisiyle konuştuğu şeyi affetti.” ) İşte İbn Ebî Müleyke’nin İbn Abbâs’tan rivayet ettiği şeyin vechi budur.

Onun tefsirinde bundan başkası da rivayet edilmiştir.

Süfyân es-Sevrî, Husayn b. İmrân b. el-Hâris’ten, İbn Abbâs’tan rivayet etti: O, ( “**حتى إِذا اسْتيأَسَ الرُّسُل مِنْ قَوْمِهم الإجابةَ وظَنَّ قَوْمُهُمْ أَن الرُّسُلَ قد كَذبتْهُمُ الوعيدَ**” ) diye okudu.

( قلت ): Bu rivayet daha selâmetlidir ve zâhire daha benzer. Onu tahkik eden şeylerdendir: Saîd b. Cübeyr’den rivayet edildi ki dedi: ( “**اسْتيْأسَ الرُّسُلُ من قومهم وظنَّ قَومُهمْ أنَّ الرُّسُلَ قد كُذِبُوا جاءَهم نَصْرُنَا**” ).

Saîd b. Cübeyr tefsiri İbn Abbâs’tan aldı. Bazıları da şöyle okudu: ( **وظَنُّوا أَنهم قد كَذَبُوا** ) yani kavimleri, resullerin kendilerine yalan söylediklerini sandı.

( قلت ): Sözlerin en sahihi, Âişe’den rivayet ettiğimizdir; onun kıraatiyle Haremeyn ehli, Basra ehli ve Şam ehli okudu.

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **الْوَاقِعَةُ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ** ) (Vâkıa: 2).

Zeccâc dedi: yani onu geri çevirecek bir şey yoktur; senin “falancanın hücumu **لا تَكْذِبْ**” demen gibi; yani onun hücumunu geri çevirecek bir şey yoktur.

Dedi: **كاذبةٌ** bir masdardır; senin “Allah ona **عافِيةً** ile afiyet versin” demen gibi; aynı şekilde “**كَذَبَ كاذِبةً**”. Bunlar, masdarların yerlerine konulmuş isimlerdir.

Ferrâ dedi: Şu sözünde: ( **الْوَاقِعَةُ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ** ) (Vâkıa: 2).
Diyor ki: onun için bir geri çevrilen yoktur ve bir red yoktur; burada **الكاذبةُ** masdardır.

“**حَمَلَ فما كذَبَ**” denir. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **أَوْحَى مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى** ) (Necm: 11): “Muhammed’in kalbi, gördüğünü yalanlamadı” demektir; yani gördüğünü kalbi doğruladı. Ve ( **ما كَذَّبُ الفؤادُ ما رَأَى** ) diye de okunmuştur. Bunların hepsi Ferrâ’nın sözüdür.

Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: O, şu söz hakkında dedi: ( **أَوْحَى مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى** ) (Necm: 11) yani kalp, görmesini yalanlamadı. Ve **ما رأَى** görme mânâsındadır; senin “Zeyd’in dediğini inkâr etmedim” demen gibi; yani Zeyd’in sözü(nü).

Ve denir: “Falanca beni **كذَبني**” yani beni doğrulamadı; bana yalan söyledi.

Ahtal’ın sözü okunmuştur:
كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رأَيتَ بِواسِط
غَلَسَ الظَّلاَمِ من الرَّياب خَيَالاَ

Mânâsı: gözün sana, gördüğünü vehmettirdi; hâlbuki görmedi. Yani kalbin, gördüğünü vehmettiği şeyi yalanlamadı; bilakis kalp, görmesini doğruladı.

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **حِسَاباً وَكَذَّبُواْ بِئَايَاتِنَا كِذَّاباً** ) (Nebe: 28).
Ve dedi: ( **دِهَاقاً لاَّ يَسْمَعُونَ** ) (Nebe: 35).

Ferrâ dedi: Ali b. Ebî Tâlib ikisini de hafifletti: **كِذَاباً** , **كِذَاباً**.

Dedi: Âsım ve Medine ehli ikisini de şeddeli yaptı; bu, fasih bir Yemen lügatidir. Derler: “Onu **كذَّبتُ**: **كِذَّاباً**”; “gömleği yırttım: **خِرّاقاً**”. Onların lügatinde her “**فَعّلْتُ**”un masdarı “**فِعَّالٌ**”dır; şeddelidir.

Bir bedevî bana bir defa Merve’de fetva soruyordu: “Senin için tıraş mı daha sevimli, yoksa kısaltma mı?” Ve Benî Kilâb’dan biri bana şu beyti okudu:
لقد طالما ثَبّطْتِني عن صَحَابتي
وعَن حِوجٍ قِصَّاؤهَا من شِفَائيَا

Ferrâ dedi: Kisâî, ( **لا يَسْمعُونَ فيها لَغْواً ولا كِذَاباً** )’ı hafifletirdi; çünkü onu masdar yapan bir fiille kayıtlı değildir ve şeddelendirilmez. ( **حِسَاباً وَكَذَّبُواْ بِئَايَاتِنَا كِذَّاباً** ) (Nebe: 28)’i ise şeddelendirirdi; çünkü **كَذّبُوا** , **الكِذّابَ**’ı kayıtlar. Onun söylediği güzeldir. Mânâsı: orada **لَغْواً** yani bâtıl (söz) işitmezler; ve **كِذّاباً** (da işitmezler): birbirlerini yalanlamazlar.

(Se‘leb, İbn Necde’den, Ebû Zeyd’den): Dedi: **الكذوبُ** ve **الكذوبة**: nefsin isimlerindendir.

Ömer’den rivayet edildi: O dedi ki: ( “**كَذَبَ عليكم الحجُّ والعُمْرَة والجهادُ ، ثلاثة أسْفار كذبنَ عَليكم**” ).

Ondan rivayet edildi: Bir adam ona nikrisi şikâyet etti; dedi ki: “**كَذبَ عليك الظَهائر**.”

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: “**كَذَبَ عليكم**”un mânâsı, teşvik (الإغراء) mânâsıdır; yani “üzerinize (düşen) odur / ona sarılın”. Bunun aslı nasb olmasıdır; fakat onlardan kıyas dışı şâz olarak ref‘ ile gelmiştir.

Dedi: Bunu tahkik eden şeylerdendir ki şairin şu sözü ref‘ üzeredir:
كَذَبْتُ عليْك لا تَزَالُ تَقُوفُني
كما قَافَ آثَارَ الوسِيقَةِ قَائف

Onun “**كَذَبْتُ عليك**” sözü, ancak onu kendi nefsiyle teşvik etti; yani “üzerine ben (düşerim)” dedi. Böylece kendisini ref‘ mevkiine koydu. Görmüyor musun, **التَّاءِ** ile geldi ve onu ismi yaptı. Mu‘akkır b. Himâr el-Bârikî dedi ki:
وذُبْيَانيَّةٍ وَصَّتْ بَنيها
بأَنْ كَذَبَ القَرَاطِفُ والقُرُوف

Ebû Ubeyd dedi: Bu hususta nasb edilmiş bir harf işitmedim; ancak Ebû Ubeyde’nin bir bedevîden naklettiği bir şeyde: Bir adamın zayıf bir devesine baktı ve dedi: “**كَذَب عليك البَزْرَ والنَّوى**.”

İbnü’s-Sikkît dedi: Bir adama bir şeyi emredip onu teşvik ettiğinde şöyle dersin: “**كَذَبَ عليكَ** şöyle şöyle”; yani “üzerine (düşen) odur”. Bu, nadir bir kelimedir.

Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana, Hudâş b. Züheyr için şu beyti okudu:
كَذَبْتُ عليكُم أَوْعِدوني وعَلّلُوا
بيَ الأرْضَ والأقْوَامَ قِردانَ مَوْظبَا

Yani: “Üzerinize ben (düşerim) ve hicvim (düşer); eğer seferde iseniz, beni anmakla yeri kat edin ve kavme hicvimi okuyun; ey **قِردانَ مَوْظبَ**.”

Ferrâ dedi: “**كَذَبَ عليك الحَجُّ**” yani vacip oldu. Asılda **الكذْبُ** ancak “hac yoktur” denildiğinde olur; o ise **كَذِبٌ**dir. Antara dedi:
كَذَبَ العَتيقُ وماءُ شَنَ بارِدٍ
إن كُنتِ سائلتي غَبُوقاً فاذْهَبي

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: “**كَذَبَ عليكَ الحجُّ**” sözünün mânâsı: hacca teşviktir. Dedi: Hac, sizde ona karşı bir hırs ve rağbet zannetti; fakat onda rağbetinizin azlığından dolayı onun zannı yalan çıktı.

Dedi: Ve onun sözü:
كَذَبْتُ عليْكَ لا تزَالُ تَقُوفُني
yani: “Senin, intikamımdan gafletle uyumayacağını sandım; fakat sana dair zannım yalan çıktı.” Böylece bu şiirle onu zelil etti ve zikrini sönük bıraktı. Ve şu sözünde:
بِأنْ كَذَبَ القَرَاطِفُ والقُرُوفُ
dedi ki: **القَراطف**: kırmızı örtülerdir. Bu, oğulları olan bir kadındır; oğulları güzel bir süs içinde binerler; hâlbuki fakirdirler, bunun ötesinde hiçbir şeye sahip değillerdir. Onları fakir görmesi annelerini kötü etti; dedi ki: “**كَذَب القرَاطِفُ**” yani “bu süsleri yalancıdır; onların yanında bunun ötesinde bir şey yoktur.”

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Araplar yalancı için derler ki: “Falanca, onun **خَيْلاَهُ**’ı ile ünsiyet edilmez; ve onun **خَيْلاه**’ı ile yol arkadaşlığı edilmez; (çünkü) **كذِباً**dır.”

Lihyânî dedi: Yalancı için “o, elbette bir **كَيْذُبَانٌ**dur” denir; ve **كُذُبْذُبٌ** ve **كُذُّبْذُبٌ** (denir). Ve şu beyti okudu:
وإذا سَمِعتَ بأنَّني قد بِعْتكم
بوصالِ غانيةٍ فقُلْ كذُّبْذُبُ

Yalana “**كِذَّابٌ**” denir. Allah Teâlâ dedi: ( **دِهَاقاً لاَّ يَسْمَعُونَ** ) (Nebe: 35) yani **كَذِباً**. Ahmed b. Yahyâ, Ebû Duvâd el-Îyâdî’nin sözünü nakletti:
قُلتُ لمَّا نَصَلاَ منْ قُنَّةٍ
كَذَبَ العَيْرُ وإن كان برحْ

Dedi: Mânâsı: “**كَذَبَ العَيْرُ**: benden kurtulacağını yalanladı”; hangi yolu tutarsa tutsun, ister **سَانحاً** ister **بَارِحاً**.

Dedi: Ve Ferrâ dedi: Bu da bir teşviktir (إغراء) ayrıca.

Ve denir: “**كَذَبَ** deve sütünün” yani gitti. Ve “**كَذَبَ** deve yürüyüşünde” denir; yürüyüşü kötü olduğunda.

A‘şâ dedi:
جُمَاليَّة تَغْتَليِ بالرِّدافْ
إِذا كَذَبَ الآثماتُ الهجيرا

Onların darb-ı mesellerindendir: ( **ليس لمكْذُوبٍ رأْي** ) ve onlardan: ( **المعاذِر مَكاذِبُ** ).

Onların darb-ı mesellerindendir: ( **إنّ الكَذُوب قد يَصدُقُ** ); bu, onların “( **مع الخواطِىء سهمٌ صائب** )” sözü gibidir.

Lihyânî dedi: “Adam **تِكذَّابٌ** ve **تِصِدَّاقٌ**” yani yalan söyler ve doğru söyler.

Nadr dedi: Erkeğin vurduğu, sonra kuyruğunu kaldırıp sonra tekrar kısır olarak dönen deveye **مُكَذِّبٌ** ve **كاذِبٌ** denir; ve “**كَذَبَتْ**” ve “**كذَّبَتْ**” (denir).

Ebû Amr dedi: Bir adama seslenilir de o susar; uyuyor sanılır: “**قد أكْذَب**” denir; bu, **الإكْذَابُ**dur.

Zübeyr hadîsinde: O, Yermûk günü Rumlara hücum etti ve Müslümanlara dedi ki: “Eğer onların üzerine saldırırsam, **فلا تُكَذِّبوا**.”

Şemmer dedi: Bir adam hücum eder, sonra geri döner ve ilerlemezse: “**قد كَذَّبَ تَكذِيباً**” denir; ve “**كذّب عن قِرْنه**” (denir). Züheyr dedi:
ليثٌ بِعَثّرَ يصطادُ الرجالَ إذا
ما الليثُ كَذَّب عن أَقْرانه صَدَقَا

Ve denir: “Hücum etti de **فما كَذّب**” yani korkmadı ve geri dönmedi; aynı şekilde “hücum etti de **فمَا هَلّل**.”

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Kadınlardan **المَكْذُوْبةُ**: zayıf olan.

Dedi: **المَذْكوَبة**: saliha kadın.

İbn Şümeyl dedi: “**كَذَبَك الحجُّ**” yani sana mümkün oldu; öyleyse hac yap. Ve “**كَذَبك الصَّيْدُ**” yani sana mümkün oldu; öyleyse onu at.
