# كرس (ك-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun kürsüsü

- Harfler: ك - ر - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كُرْسِيُّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/siga/%D9%83%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | فُعْلِيُّهُ | Onun kürsüsü | 1 | 1 | [2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/ayet/2:255.md) |
| [كُرْسِيِّهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/siga/%D9%83%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%90%D9%91%D9%87%D9%90.md) | فُعْلِيِّهِ | Onun kürsüsü | 1 | 1 | [38:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/ayet/38:34.md) |

## Mücavir kökler — 28 mücavir (40 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hevde deve hörgücü demektir
2. [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Uyuklamak
3. [جسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Cesese yere uzanan kütüktür
4. [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
5. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Süleyman
6. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
7. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şefeve” dudak demektir
8. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper, çit demektir
9. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sunv’a” tas demektir
10. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hafız çanta demektir
11. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
12. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
13. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
14. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
15. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
16. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Half : Ense demektir
17. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
20. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
21. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
22. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
23. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
24. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
25. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كرس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md), [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Parçaların birbiri üstüne binip sıkışarak sert ve kalıcı bir tabaka, temel veya kaide oluşturması |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümranlığın, ilmin ve otoritenin sarsılmaz, kuşatıcı ve somut bir zemin/kaide üzerinde tecelli etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | İktidar ve yönetimin havada duran bir iddia değil, katmanlaşmış kurumsal ve ontolojik bir kaideye dayanması |
| Kritik Hata Riski | Kürsüyü yalnızca ahşap bir oturak veya antropomorfik bir taht zannedip ontolojik kuşatıcılık ve yönetim kaidesi vasfını ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كر | Bir hareketin geriye dönüp tekrar etmesi, üst üste binmesi ve baskı uygulayarak yoğunlaşması; nitekim [كرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B1.md) kökünde yinelenme, [كرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%A8.md) kökünde şiddetli sıkışma ve baskı, [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) kökünde ise zorlayıcı bir direnç görülür | س | Çekirdekteki tekrarlı baskı ve geri dönüş hareketine tutunma, zemine yayılma ve katman katman birbirine yapışarak sabit bir kaide oluşturma niteliği kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Unsurları bir arada tutan, kavrayan ve üzerine binen ağırlığı karşılayan kavisli yapı |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Üstte olma, öncelik taşıma, mertebece yükselme ve yönlendirici zirve noktası |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Zemine saplanarak tutunma, sarsılmayı önleyen dikey veya yatay destek düzeneği |
| كرس | Avuç içi gibi kavrayıcı bir hacmin (ك), üstteki mertebeyi veya ağırlığı (ر), zemine kenetlenip tutunan katmanlarla (س) taşıması ve sağlam bir kaideye dönüştürmesi | Ağırlığın dağılmadan üst üste yığılarak sıkılaşması, sarsılmaz bir oturma zemini ve taşıyıcı kaide meydana getirmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hayvanların ağılda ve sulak alanlarda üst üste bıraktıkları gübre ve balçığın ayak darbeleriyle çiğnenerek katman katman yapışması, keçeleşmesi ve taş gibi sert bir zemin (كِرْس) haline gelmesi; ayrıca yapının taş ve harçla sıkıştırılmış sarsılmaz temeli (كِرْس البناء). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında yurt kalıntılarının sertleşip silinmez hale gelen katmanlarını nitelemek üzere kirs veya mükres kullanılır; ancak Cahiliye dönemine doğrudan aidiyeti kesinleşmiş bağımsız beyit metni teyit edilememiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi recez şairi el-Accâc, terk edilmiş bir yurdun silinmeyen sertleşmiş izlerini tasvir ederken kökü şu şekilde kullanmıştır: يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا / قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا (Ey dostum, katmanlaşıp sertleşmiş bir yurt kalıntısını tanır mısın? Dedi ki: Evet, tanıyorum onu ve kederden susup kaldı). |

Kaynak: el-Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, Cemheretü’l-Luğa; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dillerinde yüksek bir kadim ortaklığa sahiptir ve büyük ölçüde oturulan nesne, kaide, seki ve taht semantiği etrafında şekillenmiştir. Arapça كرس kökü, fiziksel olarak parçaların üst üste binip katmanlaşması (talebbede, terâkame) anlamını koruyarak bu semantik alanın morfolojik üretkenliğini taşır. İbranicede kisse (כִּסֵּא) kelimesi taht ve yüksek oturak anlamına gelir; bu kelime Aramice ve Süryanicede kursəyā (ܟܘܪܣܝܐ) biçimine evrilmiş ve doğrudan hükümdarlık tahtını veya dini makam kürsüsünü ifade etmiştir. Sami dillerindeki bu yaygın k-r-s / k-s biçimlerinin kökeni, Doğu Sami kolunda Akadca kussû(m) kelimesine, oradan da Sümerce gu.za (taht, iskemle, oturak) terimine kadar uzanır. Dolayısıyla kök, kadim Yakındoğu idari ve mimari kültüründe güç sahibinin üzerine oturduğu, zeminden yükseltilmiş sağlam kaideyi ifade eden en köklü kültür kelimelerinden biridir. Arapçada ise kelime hem bu genel Sami mirasındaki idari/siyasi makam nesnesini karşılamış hem de çöl hayatının somut tecrübesinde kat kat sıkışıp sertleşen temel olgusunu ifade eden iç türetimlerini muhafaza etmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Chicago Assyrian Dictionary; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Nesnelerin veya katmanların üst üste binerek kenetlenmesi | Yapının temeli (kirs), katlanmış sayfalar demeti (kürrâse) ve üzerine oturulan sağlam kaide (kürsî) aynı somut çekirdekten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice kursəyā, İbranice kisse, Akadca kussû | Yüksek makam koltuğu, taht ve yargı sekisi; Akadca üzerinden Sümerce gu.za terimiyle irtibatlı ortak Yakındoğu idare mirasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerce gu.za | Kadim Mezopotamya idari mimarisinden Sami dillerine geçmiş ve Arapçada kök morfolojisine bütünüyle entegre olmuştur. | Güçlü |

Kaynak: HALOT; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago; Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'ān.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Anlamlı | Katmanlaşma, temel, kaide | Şeylerin üst üste binip sıkışarak sert bir zemin oluşturması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Parçalama, kırma, dağıtma | Bir bütünün bütünlüğünü bozup parçalara ayırma, kuvvetini kırma | Zıt yönlü hareket; yapıyı kurmanın aksine dağıtma |
| [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) | Anlamlı | Tersyüz etme, baş aşağı çevirme | Bir şeyi tersine çevirip eski kötü durumuna veya dibe itme | Kur'an'da geçer; dengeli yapıyı altüst etme |
| رسك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Tıkama, örtme, aklın perdelenmesi | Suyun yolunu kapatıp hapsetme veya zihnin ayıklığını yitirmesi | Kur'an'da geçer; akışın veya algının önünü kesme |
| [سرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa'da tekil kullanım ihtimali anılsa da müstakil bir kök hüviyeti yoktur | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Merkez | Kaide, zemin, hükümranlık alanı | Mertebenin veya otoritenin üzerinde durduğu sarsılmaz, katmanlaşmış somut taban | İktidarın icra ve ihata sahasını oluşturan alt zemin ve dayanak |
| عرş | Komşu | Yüksek tavan, çatı, üst hükümranlık makamı | [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) yukarıdan kuşatan çatı ve en üst yönetim merkezidir; كرس ise ona göre daha operasyonel ve alt kaidedir | Arş ulûhiyetin nihai ihata ve tecelli tavanı, kürsî ise evreni kuşatan idari zemin konumundadır |
| [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Oturma, yerleşme, karar kılma | [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) eylemin kendisine ve hareketsiz kalmaya işaret ederken, كرس oturulan yerin kurumsal ve maddî kaidesini ifade eder | Biri fiziksel eylem veya duruş, diğeri makam nesnesidir |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sarsılmazlık, sebat, istikrar | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) hareket etmeme ve yerinden oynamama vasfıdır; كرس bu sebatı doğuran katmanlaşmış fiziki zemindir | Vasıf ile o vasfı taşıyan taşıyıcı unsur arasındaki fark |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Yıkma, çökertme, temeli dağıtma | كرس katmanları üst üste bindirip sağlam bir temel kurarken, [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) temeli ve yapıyı tamamen yerle bir eder | Varlık ve düzen kazandırmanın mutlak inkıraza uğratılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كرس | Katmanlaşmış temel, kürsü, taht | Parçaların sıkışıp birleşmesiyle oluşan sağlam kaide ve üzerinde oturulan makam | Kesin |
| Latince | Cathedra, sedes, fundamentum | Resmi oturak, piskoposluk makamı, temel | Cathedra otoriter makamı karşılarken fundamentum alt katman ve kaide yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Throne, seat of authority, pedestal, foundation | Otorite makamı, kaide, taht | Throne siyasi boyutu öne çıkarır, pedestal ve foundation ise nesnel temel ve dayanak yönünü verir | Güçlü |
| Almanca | Lehrstuhl, Thron, Sockel, Fundament | Makam koltuğu, taht, kaide, kaide tabanı | İdari ve ilmi yetki makamı ile mimari kaide anlamını bir arada yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Chaire, trône, piédestal | Hitabet/yetki makamı, taht, ayaklık | Kurumsal temsil makamını iyi verir, ancak ontolojik katmanlaşma boyutunu eksik bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُرْسِيُّهُ (İlahi İhata ve Kudret) | Gökleri ve yeri bütünüyle içine alan ilahi ilim, kudret, mülk ve hükümranlık kaidesi | Allah'ın sıfatlarının, mutlak tasarrufunun ve evreni yönetmesinin sarsılmaz zeminini bildiren ayet bağlamı (Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)). |
| كُرْسِيِّهِ (Dünyevi İktidar Makamı) | Hükümdarın tahtı, siyasi karar merkezi ve egemenliğin somutlaştığı yönetim makamı | Hz. Süleyman'ın iktidar sınavı ve siyasi otoritesinin sınanması bağlamında saltanat makamı (Sâd [38:34](https://lisan.digital/tr/ayet/38:34.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve Müteşâbihât | Kürsî'nin cisimsel bir oturak mı yoksa Allah'ın ilmi, kudreti, mülkü veya azameti mi olduğu tartışması | Teşbihten tenzihe geçiş; Selef lafzı olduğu gibi kabul ederken Mutezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ilim ve mülk olarak tevil etmiştir. |
| Fıkıh | Kazâ ve Mescid Adabı | Hâkimin yargılama yaparken oturduğu yüksek yer ve hatiplerin/âlimlerin vaaz için çıktığı kürsü düzenlemesi | Hüküm vermenin ve topluma hitap etmenin otoriter ve herkesçe görünür kurumsal kaidesi. |
| Tefsir | Âyetü'l-Kürsî ve Kıssalar | İbn Abbas'tan gelen "Kürsî O'nun ilmidir" rivayeti ile Arş-Kürsî kozmolojik ilişkisinin analizi | Evrenin büyüklüğü karşısında ilahi kudretin hudutsuzluğunu kavratan kozmolojik bir ölçek. |
| Hadis | Kozmoloji ve Mahşer Rivayetleri | Yedi gök ve yerin Kürsî'ye oranının çöle atılmış bir halka gibi olduğunu bildiren rivayetler | Varlığın mertebeler halindeki hiyerarşisi ve ilahi büyüklüğün idraki aşan azameti. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık Hiyerarşisi | İlahi İhata Kaidesi | Kozmosu kuşatma ve ayakta tutma | İlahi mülkün ve tasarrufun bütün varlık sahasını taşıyan sarsılmaz ontolojik zeminidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi Sistemi | İlim Kaidesi ve Doktrin | Bilginin birikerek sağlamlaşması | Üst üste yığılan sahifeler (kürrâse) gibi bilginin katmanlaşıp otorite haline gelmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık Düzeni | İktidar Tahtı ve Karar Makamı | Yönetim meşruiyetini somutlaştırma | İktidarın geçiciliğini ve sorumluluğunu yöneticiye hatırlatan somut temsil odağıdır. | Kesin |
| İktisadi | Altyapı ve Sermaye | Sabit Sermaye ve İktisadi Zemin | İktisadi faaliyetin üzerine kurulduğu taban | Ekonomik üretimin sürekliliğini sağlayan birikmiş sermaye ve kurumsal altyapıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lineer Cebirde Taban (Baz) ve Katmanlı Yapı (Sedimentasyon) | Bir vektör uzayını üreten ve her elemanın üzerine inşa edildiği bağımsız taban (basis) sistemi ile jeolojide basınç altında sıkışıp sertleşen tabakalar, kökün kurucu kaide mantığıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal Altyapı ve Meşruiyet Kaidesi | Sosyoloji ve anayasa hukukunda devlet aygıtının üzerinde yükseldiği anayasal ilkeler bütünü; kararların meşruiyetini sağlayan ve keyfiliği önleyen oturmuş gelenek ve kurallar tabakasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kürsüyü yalnızca marangozluk ürünü ahşap bir sandalye, vaaz verilen yükselti veya antropomorfik bir kral koltuğuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kürsü, gökleri ve yeri içine alacak kadar geniş (vesi'a), ilahi ilmin, mülkün ve kudretin bütün evreni saran ve yöneten mutlak taşıyıcı kaidesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin ontolojik ve metafizik boyutunu yitirip fiziksel bir cisimlendirmeye (tecsîm) düşülmesi veya Hz. Süleyman kıssasında iktidarın kurumsal ve manevi sorumluluk boyutunun sıradan bir mobilya nesnesine indirgenmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi tevhid ve kudret beyanı olan Âyetü'l-Kürsî'nin anahtar kavramıdır; ilahi mülkün, idarenin ve ilmin evreni nasıl bir kaide üzerinde kuşattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların, uluhiyetin, göklerin ve yerin idaresinin açıklandığı ontolojik ayetlerde (Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)) ve peygamber-hükümdarların iktidar imtihanını anlatan kıssalarda (Sâd [38:34](https://lisan.digital/tr/ayet/38:34.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratıcının evrenle ilişkisini dışarıdan ve kopuk zanneden deist yaklaşımları ve O'na mekan ve cisim isnat eden müşebbihe yanılgısını ilahi ihata ve kudret kaidesi kavramıyla tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Parçaların, balçığın veya nesnelerin üst üste binip sıkışarak taşlaşması; yapının sarsılmaz temeli ve üzerine oturulan sağlam kaide.
- Soyut anlam: İlim, otorite ve iktidarın dağılmadan birikmesi; yönetimsel ve ontolojik tasarrufun üzerinde icra edildiği sarsılmaz meşruiyet zemini.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya evrenin taşıyıcı tabanı ($B$), bu tabanın kuşattığı ve ayakta tuttuğu varlık alanı ($U$) ve üzerindeki egemenlik yetkisi ($A$).
- LaTeX modeli: $$\mathcal{K} = \{ B \mid \forall x \in U, \; x \subseteq B \land \partial A(B) \vdash \mathbf{I}(U) \}$$
- LaTeX açıklaması: Kürsü ($\mathcal{K}$); evrensel varlık kümesindeki ($U$) tüm unsurların ($x$) kendi sınırları içinde kaldığı ve kuşatıldığı ($\forall x \in U, x \subseteq B$), üzerine kurulan egemenlik ve otoritenin ($\partial A(B)$), tüm varlık alanının nizam ve istikrarını ($\mathbf{I}(U)$) zorunlu kıldığı sarsılmaz temel ve kaidedir ($B$).

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/ayet/2:255.md) — كُرْسِيُّهُ

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.

### [Sad 38:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/ayet/38:34.md) — كُرْسِيِّهِ

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Süleyman’ı denemiştik. Tahtının üstüne bir ceset attık. Sonra eski haline döndü.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte
**ك س ر**، **ك ر س**، **س ك ر**، **ر ك س** kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de, böylece **انكسر**. Ve her şey, güç yetiremediği bir işten gevşeyip geri durursa, onda **انكسر** denilir; hatta denilir ki: **كَسَرْتُ من برد الماء** de, böylece **انكسر**.

**الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**: iki lugattır; çadırın alt parçası ve her kubbeden (olan alt parça) ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki yanına: **كسراها** denilir. **القطاة**’yi vasfederken dedi ki:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة

Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة ب**الكِسْرِ**

Ve **الكِسْرة**: bir ekmek parçası.

Ve **كَسْرَى** **كِسْرَى** hakkında bir lugattır; sonra cem‘ etti de dediler: **أَكاسِرة** ve **كَساسِرة**; ve kıyas: **كِسْرُونَ**; **عيسون** ve **موسون** gibi. **الياء** gitti; çünkü o ziyadedir.

Ve **كُسُور** sahibi bir yer; yani: çıkış ve inişi çok.

Ve dağların ve vadilerin **كُسُورُ**’u: onların kıvrımları ve yarları ve dereleridir; ondan tekil yapılmaz; “**كِسْر** vadinin” denilmez.

Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir pay olmayan şeydir; onun cem‘i: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً** dersin; bu, onlardan bir şeyi düşmek ve dalmak için topladığı zamandır; erkekte ve dişide onda eşittir. **بازٌ كاسِرٌ** denilir ve **عقاب كاسرٌ**; **الهاء**’yı attılar; çünkü fiil galiptir. Dedi ki:
كأنها **كاسرٌ** في الجو فتخاء

Ve koyundan **الكَسِيرُ**: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve çetinlik üzerinde kalan değnek ve adama denilir ki: o, **المكْسِر**’i sağlamdır.

Ve ağacın **مكْسِرُ**’i: dallarının ve kollarının ondan kırıldığı yeri olan köküdür. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denilir ki: o, **المكْسِر**’i iyidir. Dedi ki:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**

Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve **الكِسْر**: deve ve koyundan bir uzuvdur; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’i. Ve hayvanların durduğu yerde havuz **كرس** eder; böylece yapışıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** edilir de sertleşir; ve aynı şekilde gübrelik yığınının **كِرْسُ**’i, yapışıp toprağa yapıştığında.

**مُكْرس** bir havuz ve **مُكْرِس** bir iz.

Ve **الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. Denilir: **كِرْسَيْن** sahibi bir gerdanlık ve üç **أكراس** sahibi; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve **كَرَوّس** bir adam; yani: bedende başı ve omuz başı şiddetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل **الكَرَوّسا**

Ve **الكِرياسُ**; ve hepsi: **الكَراييسُ**: dama üzerinde, yere bir kanalla (bağlı) olan hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’u, malın **سُكْرُ**’u ve sultanın **سُكْرُ**’u.

**سكْرةُ الموت**: onu bastı.

Ve **السَّكَرُ**: hurmadan ve **الكشوث** ve **الآس**’tan yapılan bir içkidir; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve **السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içkidir; Habeş’in içkisi.

**سَكْرَى** bir kadın ve **سُكَارَى** ve **سَكْرَى** bir kavim. Ve **سِكِّير** bir adam: sürekli sarhoştur.

Ve **السَّكْرُ**: suyun yarığının ve fışkırmasının tıkanmasıdır; ve **السِّكْرُ**: yarığa ve benzerine set olmak üzere yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **سكَرتِ** **تَسْكُرُ**; yani: duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve **السُّكَّرةُ**: tatlıdan olan **السُّكَّر**’in bir tanesi.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: bir şeyi öbür yüzüne çevirmek; yahut onun evvelini âhirine döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; ve bu, küfürleri sebebiyle onları **نكسهم**’e benzetmektir.

Ve adam onda **ارتكس** etti: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve **الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir; ve denilir: onlar Hristiyanlardır.

Ve **الرّاكسُ**: harmanın ortasında, dövülürken bulunan öküzdür; ve öküzler onun çevresindedir; böylece o, yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكِرْسُ بالكسر: الأبْوالُ والأبْعارُ يتلبَّد بعضها على بعض. يقال: أكْرَسْتُ الدار. والكِرْسُ أيضاً: أبياتٌ من الناس مجتمعةٌ، والجمع أكْراسٌ وأكاريسُ. والكِرْسُ أيضاً: الأصل. قال العجاج يمدح الوليد بن عبد الملك:
أنتَ أبا العبَّاسِ أوْلَى نَفْسي
بِمعْدِنِ المُلْكِ القديمِ الكِرْسي
والانْكِراسُ: الانْكِبابُ. وقد انْكَرَسَ بالشيء، إذا دخل فيه منكبًّا. والكُرْسِيُّ: واحد الكراسِيِّ، وربَّما قالوا كِرْسِيٌّ بكسر الكاف. والكَرَوَّسُ بتشديد الواو: العظيم الرأس. والكُرَّاسَةُ: واحدة الكُرَّاسِ والكَراريسِ. قال الكميت:
حتَّى كأنَّ عِراصَ الدارِ أرْدِيَةٌ		من التجاويزِ أو كُرَّاسُ أسْفارِ
جمع سِفْرٍ. والكِرْياسُ: الكَنيفُ في أعلى السطح.

##### Türkçe

**الكِرْسُ** kesre ile: idrarlar ve tezeklerdir; bazısı bazısının üzerine yapışıp keçeleşir. Denir ki: “Evi **أكْرَسْتُ**.” Ve **الكِرْسُ** ayrıca: insanlardan bir araya toplanmış evlerdir; çoğulu **أكْراسٌ** ve **أكاريسُ**’tir. Ve **الكِرْسُ** ayrıca: asıldır. **العجاج** **الوليد بن عبد الملك**’i överken dedi:
أنتَ أبا العبَّاسِ أوْلَى نَفْسي
بِمعْدِنِ المُلْكِ القديمِ الكِرْسي
Ve **الانْكِراسُ**: yüzüstü kapanmadır. Ve “Şey ile **انْكَرَسَ**” denmiştir; içine eğilerek girdiği zaman. Ve **الكُرْسِيُّ**: **الكراسِيِّ**’nin biridir; bazen **الكاف**’ı kesreleyerek **كِرْسِيٌّ** derler. Ve **الكَرَوَّسُ** ( **الواو**’u şeddeli): büyük başlıdır. Ve **الكُرَّاسَةُ**: **الكُرَّاسِ** ve **الكَراريسِ**’in biridir. **الكميت** dedi:
حتَّى كأنَّ عِراصَ الدارِ أرْدِيَةٌ		من التجاويزِ أو كُرَّاسُ أسْفارِ
**سِفْرٍ**’ün cem‘i. Ve **الكِرْياسُ**: damın üst tarafındaki hela.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
 ( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ بَيتهِ إلى جَانِبِ كِسْرِ بَيْتي .
وقال الليث : كِسْرَا كلَّ شيءٍ : نَاحِيَتَاهُ ، حتى يقال لِنَاحِيَتي الصّحَراءِ : كِسْرَاهَا .
وقال أبو عبيد : فيهِ لُغتَانِ : الكَسْرُ والكِسْرُ .
( أبو عبيد عن اليزيدي عن أبي عمرو بن العلاء ) : يُنْسَبُ إلى كِسْرَى وكان يقوله بكسْرِ الكافِ فإِذا نَسبَ إِليهِ : قال : كِسْرِيّ بتشديدِ اليَاءِ وكَسْرِ الكافِ ، وكِسْرَويُّ بفتح الرّاء وبتشديدِ اليَاءِ .
وقال : الأمويُّ : كِسْرِيٌّ بالكسْرِ أيضاً .
وقال أبو حاتم : كِسْرَى مُعَرّبٌ ، وأَصْلُه خُسْرَى فَعرّبتْه العَرَب فقالوا : كِسْرَى .
وقال الليث : يقال كِسرَى وكَسرَى ، ويقولونَ في الجمعِ : أَكاسرةٌ وكَساسرَةٌ ، وكِلاَهما مُخَالفٌ للقياس . إنما القِيَاسُ كَسرَوْنَ كما يقال : عِيسَوْنَ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : يقال : رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ وهو الذي يُغبَنُ في كل شيء .
وقال الليث : يقال للأرض ذاتِ الصعود والهبوط : أرضٌ ذاتُ كُسور .
قال : وكُسورُ الجبال والأودية لا يُفرد منه الواحد ، لا يقال : كِسر الوادي .
قال : والكَسْر من الحساب : ما لم يكن سهماً تامّاً ، والجميع : الكسور .
وقد كَسَرَ الطائرُ يكسِر كُسوراً ، فإِذا ذكرْت الجناحين قلت : كسرَ جناحيه كسْراً وهو إذا ضم منهما شيئاً فهو يريد الوقوع أو الانقضاض ، يقال : بازٌ كاسر ، وعُقابٌ كاسر ، وأنشد :
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ
طرحوا الهاء لأن الفعل غالب .
والكَسِيرُ من الشاءِ : المنكسرةُ الرِّجْلِ .
وفي الحديث : لا يجوزُ في الأضاحي الكسير البيِّنةُ الكسرِ .
وقال غيره : يقال للرجُل إِذا كانت خِبرَتُه محمودة : إِنه لطيِّبُ المَكْسِرِ ( وصُلْبُ المكسِر كما يقال للشيء الذي إِذا كُسر عُرف بباطنِه جودتُه : إِنه لجيِّدُ المكسرِ ) ومكسِرُ الشجرة : أصلُها حيث يكسر منه أغصانها ، وقال الشُّوَيعِرُ :
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ
وقال غيره : يقال : فلان يكسرُ عليه الفُوقَ إذا كانَ غضبانَ عليه ، وفلان يكسِر عليه الأَرْعاظَ غضباً .
والمُكَسِّرُ : لقَب رجُل . قال أبو النجم :
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كسَرَ الرجلُ إِذا باع متاعه ثوْباً ثوباً ، وكَسِرَ إذا كسل ، والكاسور ، بَقَّالُ القُرَى ، والصَّيْقَبَانيُّ : صَيْدَنانيُّ القُرَى .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : يقال لكل عظمٍ : كِسْرٌ وكَسْرٌ ، وأنشد :
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقال لعَظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق : كِسرُ قبيحٍ ، وأنشد شمر :
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح
( ابن السكيت ) : يقال فلان هَشُّ المكسِر ، وهو مدحٌ وذمٌّ ، فإذا أرادوا أن يقولوا : ليس بمُصْلِد القِدْح فهو مدحٌ وإِذا أرادوا أن يقولوا هو خوَّار العود فهو ذمُّ .
وجمع التكسير : ما لم يُبْنَ على حركة أوله ، كقولك : درهم ودراهمُ ، وبطنٌ وبطونٌ ، وقِطْفٌ وقطوفٌ ، وأما ما يجمع على حركة أوله فمثل : صالح وصالحين ، ومسلم ومسلمين .
كرس : قال الليث : الكِرْسُ : كِرْسُ البناء ، وكرْسُ الحَوض حيث تقف النَّعمُ فيتلبد ، وكذلك يكرَّسُ أُسُّ البناء فيصلُبُ ، وكذلك كِرْس الدِّمنَة إِذا تلبدت فلزِقت بالأرض .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال : إِنه لكريم الكِرْس ، وكريم القِنْس ، وهما الأصل .
قال : وقال الأصمعي : الكِرْسُ : الأبوال والأبعارُ يتلبَّد بعضها فوق بعض في الدار .
قال : والدِّمَن : ما سوَّدوا من آثار البعر وغيره .
قال : وقال أبو عمرو : الأكاريس : الأَصْرام من الناس ، واحدها : كِرْس وأكراسٌ ثم أَكاريسُ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ ) ( البقرة : 255 ) فيه غيرُ قول .
قال ابن عباس : كرسيه : عِلُمه .
وروي عن عطاء أنه قال : ما السمواتُ والأرض في الكرسيِّ إلا كحلقة في أرض فلاةٍ .
قال أبو إسحاق : وهذا القول بَيِّنٌ ، لأن الذي نعرفه من الكرسيّ في اللغة : الشيء الذي يُعتمد ويُجلسُ عليه ، فهذا يدل على أن الكرسي عظيمٌ دونه السمواتُ والأرض .
قال : والكرسي في اللغة والكُرَّاسة إنما هو الشيء الذي قد ثبت ولزم بعضه بعضاً .
قال : وقال قوم : كرسيهُ : قدرته التي بها يمسك السموات والأرض . قالوا : وهذا كقولك : اجعل لهذا الحائط كرْسيّاً أي اجعل له ما يعتمدُه ويمسكه وقريب من قول ابن عباس ، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج من هذا ، والله أعلم بحقيقة الكُرسيّ ، إِلا أنّ جُملته أمرٌ عظيم من أمر الله جل وعز .
وروى أبو عمرو عن ثعلب أنه قال : الكرسي : ما تعرفه العرب من كراسيِّ الملوك . ويقال : كِرسي أيضاً .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه أنشده :
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا
قال : المُكْرَسُ : الذي قد بعرتْ فيه الإِبلُ وبَوَّلَتْ فركبَ بعضه بعضاً ، ومنه سميت الكُرَّاسَةُ .
قلت : والصحيحُ عن ابن عباس في الكُرْسِيّ ما رواهُ الثَّوْريُّ وغيرهُ عن عمارٍ الدُّهْنِي عن مُسْلمٍ البَطِينِ عن سعيد بن جُبَيْرٍ عن ابن عباسٍ أنه قال : الكُرْسِيُّ : موضعُ القدمينِ ، وأَما العَرْشُ فإنَّهُ لا يُقدرُ قدرهُ ، وهذه روايةٌ اتفقَ أَهْلُ العلمِ على صِحتها ، والذي روي عن ابن عباس في الكُرْسيّ أنَّهُ العِلمُ ، فَليسَ ممّا يُثبتُه أَهلُ المعرِفةِ بالأخبارِ .
أبو بكر : لُمْعَة كَرْساءُ للقطعة من الأرض فيها شجرٌ ، تدانتْ أصولها والتفتْ فروعها .
وقال الليث : الكِرْسُ من أَكْرَاسِ القَلائد والوُشُحِ ونحوها .
يقال : قلادةُ ذاتُ كِرْسَيْنِ ، وذاتُ أكْرَاسٍ ثلاثةٍ إِذا ضُمَّت بعضها إلى بعض وأنشد :
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ
والكَرَوَّس : الرجُلُ الشديدُ الرأس ، والكاهل في جِسْمٍ . قال العجَّاجُ :
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا
وقال ابن شميل : الكَرَوَّس : الشديدُ ، رجلٌ كَرَوَّسٌ .
وفي حديث أبي أيوب الأنصاريّ أنه قال : ( ما أَدْري ما أَصنَعْ بهذه الكَرَاييسِ ، وقد نهَانَا رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنْ نستقبلَ القبلةَ بغائطٍ أو بولٍ ) .
قال أبو عبيد : الكَرَاييسُ واحدُها : كِرْياسٌ ، وهو الكَنِيفُ الذي يكون مشرفاً على سطحٍ بقناةٍ إلى الأرضِ ، فإِذا كان أسفلَ فليسَ بكِرْياسٍ .
قلت : يسمَّى كِرْياساً لما يعلقُ به من الأقذارِ والعَذِرَةِ فيركَبُ بعضه بعضاً مثل كِرْسِ الدمنِ والوأْلةِ وهو فِعيالٌ من الكِرْسِ مثل جِريالٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقالُ للرجُلِ إِذا وَلَدَتهُ أَمَتَانِ أو ثلاثٌ : مُكَرْكَسٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن أَبي الهيثم أنه قال : المكَرْكَسُ : الّذِي أُمُّ أُمّهِ ، وأُمُّ أبيهِ ، وأُمُّ أُمِّ أمّهِ ، وأمُّ أمِّ أبيهِ : إِماءٌ .
وقال الليثُ : المُكَرْكَسُ : المقَيَّدُ ، وأنشد :
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَرِسَ الرجُلُ إِذا ازدحمَ علمهُ على قلبِهِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : انكَرَسَ في الشيء إِذا دخلَ فيهِ .
سكر : قال الليث : السُّكْرُ : نَقيضُ الصَّحْو قال : والسُّكْرُ : ثلاثةٌ : سكْرُ الشَّرَاب ، وسكْرُ المال ، وسكر السلطانِ .
وقال الله جل وعز : ( لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا ) ( الحجر : 15 ) ، قرىء : ( سُكِّرَتْ ) ، ( وسُكِرَتْ ) بالتَّشْديدِ والتخفيفِ ، ومعناهُ سُدَّتْ وَأُغْشِيتْ بالسِّحْرِ ، فَيتخايَلُ لأبصارنا غيرُ ما نرى .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَكَرْتُهُ : مَلأْتُهُ .
وقال الليثُ : السَّكْرُ : سَدُّ البَثْق ومُنْفَجَرِ الماء ، والسِّكْرُ : اسمُ ذلك السِّدادِ الذي يجعلُ سدّاً لِلْبثقِ ونحوه .
وقال مجاهد : سُكِّرت أبصارُنا : أي سدت .
قال أبو عبيد : يذهب مجاهد إلى أن الأبصار غشيها ما منعها من النظر كما يمنع السِّكْرُ الماء من الجري .
وقال أبو عبيدة : سُكِّرت أبصار القوم إِذا دِيرَ بهم وغشيهم كالسَّمادير فلم يبصروا ، ويقال للشيء الحارِّ إِذا خَبَا حرُّه ، وسكن فورُه : قد سَكَر يسكُرُ .
وقال أبو عمرو بن العلاء : سكّرت أبصارنا مأخوذٌ منْ سُكْرِ الشرابِ كأنّ العين لحقها ما يلحقُ شاربَ المُسْكِرِ إِذا سَكر .
وقال الفراء : معناه حُبِسَت ومنعت من النظر .
وقال ثعلب : سُكِرَت وسُكِّرَت : حبست ، ويكون بمعنى أُغشِيت ، وهما متقاربان .
وقال ابن الأعرابي : سَكِرَ من الشَّرَاب يسكَرُ سُكْراً ، وسكِرَ من الغَضَبِ يَسكَرُ سَكَراً إِذا غضبَ . وأنشد :
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي
وقال الزجاجُ يقال : سكَرَتْ عينُهُ تَسكُرُ : إِذا تحيَّرَتْ ، وسكَنَتْ عن النَّظَرِ وسكَرَتِ الرّيحُ تسكُرُ : إِذا سكَنَتْ ، وسكَرَ الحَرُّ يَسكُرُ . وأنشد :
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ
قال أبو بكر : اجثألّ : معناه اجتمع وتقبّض .
 ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : ليلةٌ ساكِرَةٌ : لا ريح فيها . قال أوسٌ :
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ
( أبو زيد ) : الماءُ الساكِرُ : الساكِنُ الذي لا يجري ، وقد سكَرَ سكُوراً .
وقال الله جل وعز : ( وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى ) ( الحج : 2 ) وقرىء ( سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى ) .
التفسير : إنكَ تَرَاهم سُكَارَى من العذاب والخوفِ وما هم بُسكَارَى من الشَّرابِ ، يدلُّ عليه قوله : ( وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ( ولم يقرأْ أحدٌ من القُرّاءِ سَكَارَى بفتح السِّينِ ، وهي لُغةٌ ، ولا يجوزُ القراءةُ بها لأنّ القراءة سُنةٌ .
وقال أبو الهيثم : النعْتُ الذي على فَعْلانَ يُجمَعُ على فُعَالَى وفَعالى مثل أَشرانَ وأُشارَى وأَشارَى ، وغيرانَ وقومٌ غُيارَى وغَيارى ، وإنما قالوا سَكْرَى وفَعْلَى أَكثرُ ما تجيءُ جَمعاً لفعيلٍ بمعنى مفعولٍ مثل قتيلٍ وقَتْلى وجريجٍ وجرحى وصريعٍ وصرعَى لأنه شُبه بالنّوْكَى والحمقى والهلكى لزوَال عقل السكْرَانِ ، وأَما النَّشوانُ : فلا يقالُ في جمعِه غير النَّشَاوَى .
وقال الفراء : ولو قيل : سكْرَى على أنّ الجمعَ يقع عليه التّأْنيثُ فيكون كالواحدَة كان وجهاً . وأنشدني بعضهم :
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ
وقال الله جلّ وعزّ : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) .
قال الفراءُ يقال : إِنه الخمرُ قبلَ أن تحرمَ ، والرِّزقُ الحسنُ : الزّبيبُ والتمر ، وما أَشبههمَا .
وقال أبو عبيد : السَّكَرُ : نقيعُ التمر الذي لم تمسهُ النارُ وكان إبراهيمُ والشعبيُّ وأبو رَزِين يقولون : السَّكَر : خَمْرٌ .
وروي عن ابن عمر أنه قال : السكَرُ من التمرِ .
وقال أبو عبيدة وحدَه : السكَرُ : الطعامُ ، واحتج بقول الآخر :
جعلتَ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سكَرا
أي جعلتَ ذَمَّهم طُعْماً لك .
وقال الزّجاجُ : هذا بالخمر أشبهُ منه بالطعام ، المعنى جعلتَ تتخمَّرُ بأَعراض الناسِ وهوَ أبينُ ما يقال للذِي يَبتَرِكُ في أَعراض الناس .
وحدثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سفيانَ عن الأسود بن قيس عن عمرو بن سفيان عن ابن عباس في قوله : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) قال : السَّكَرُ : ما حرِّم من ثمرتها ، والرِّزقُ الحسنُ : ما أُحِلّ من ثمرتها .
 ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّكَرُ : الغضبُ ، والسَّكَرُ : الامتلاءُ ، والسَّكَرُ : الخمرُ ، والسَّكَرُ : النَّبيذُ . قال جرير :
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ ( سكرة الموت : غَشْيَتُهُ التي تَدُلُّ الإِنسانَ على أنه ميت ، وقولهُ بالحقِّ أي بالموت الحقِّ .
قال ابن الأعرابي : السَّكْرَةُ : الغَضْبَةُ ، والسَّكْرةُ : غَلبةُ اللَّذَّةِ على الشباب .
الليث : رجلٌ سِكِّيرٌ : لا يزالُ سكرانَ ، والسَّكْرةُ : الواحدة من السُّكْر .
ورُوِي عن أبي موسى الأشعريّ أنه قال : السُّكْركَةُ : خَمرُ الحبشةِ .
قال أبو عبيد : وهي من الذُّرَة .
قلت : وليست بعربية .
وقيَّده شمر بخطه : السُّكْرُكَةُ : الجَزْمُ على الكاف ، والرَّاءُ مضمومة .
ركس : قال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( النساء : 88 ) .
قال الفرّاء ، يقول : رَدَّهُمْ إلى الكفر .
قال : ورَكَسَهم : لغةٌ .
وفي الحديث : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بِرَوْثٍ في الاستنجاءِ ، فقال : إِنه رِكْسٌ ) .
قال أبو عبيد : الرِّكْسُ : شبيهُ المعنى بالرَّجيع .
يقال : ركَسْتُ الشيءَ وأَرْكَستُه : لُغتانِ إِذا رَدَدْتَهُ .
وفي حديث عديّ بن حاتمٍ أنه أَتى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له النبيُّ : ( إِنكَ من أهْلٍ دينٍ يقالُ لهم الرَّكُوسِيَّةُ ) .
قال أبو عبيد : يُرْوَى في تفسير الرَّكُوسِيَّة عن ابن سِيرين أنه قال : هو دينٌ بين النَّصارى والصابئين .
وقال الليث : الرّاكِسُ : الثَّوْرُ الذي يكونُ في وسطِ البَيْدَرِ حين يُداس ، والثِّيرانُ حواليه فهو يَرْتكِسُ مكانه ، وإِن كانت بقرةً فهي راكسةٌ .
قال : وإِذا وقعَ الإِنسانُ في أمرٍ بعدَ ما نجا منه قيل : ارْتَكَسَ فيه .
قال : والرَّكْسُ : قْلبُ الشيءِ على رأسهِ ، أو ردُّ أوَّله إلى آخره .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) قال : الرِّكْسُ : الكثيرُ من الناس .
وقال مجاهد : الارْتكاسُ : الارتداد .
وقال شمر : بلغني عن ابن الأعرابيّ ، أنه قال : المَنْكُوسُ والمَرْكُوسُ : المُدْبِرُ عن حاله .
وسئل عن حديث عديِّ بن حاتمٍ ، قيل له : إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ ، فقال : هذا من نَعْتِ النصارى ، ولا يُعَرَّبُ .
قال : وأَرْكَسَتِ الجاريةُ إِذا طلعَ ثَدْيُها ، فإذا اجتمعَ وضخُمَ فقدْ نَهَدَ .
سرك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَرِكَ الرجلُ إذا ضعف بدنُهُ بعد قُوَّةٍ .
قال ابن السكيت : تَسَاَركْتُ في المشي وتَسَرْوَكْتُ ، وهما رَدَاءةُ المشيِ من عَجَفٍ أو إِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ر
**كسر** ، **كرس** ، **ركس** ، **سكر** ، **سرك** : (kullanılanlar).

**كسر** : **الليث** dedi: denilir: **كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً**; onun (fiilin) mutâvi‘i: **الانكسَارُ**’dır. Ve her şey, bir işten gevşeyip de ona güç yetiremez olursa, onun hakkında **انْكَسَرَ** denilir; hatta denilir: **كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ**.

(**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den): **الكِسْرُ**: **الخِبَاءِ**’dan yere bitişik olan **الشُّقَّةِ**’nin alt tarafıdır.

Dedi ve **الأَحمرُ** dedi: **هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري**; yani onun evinin **كِسْرُ**’ü, benim evimin **كِسْرِ**’ünün yanınadır.

Ve **الليث** dedi: her şeyin **كِسْرَا**’sı: onun iki yanıdır; hatta çölün iki yanına: **كِسْرَاهَا** denilir.

Ve **أبو عبيد** dedi: onda iki lugat vardır: **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**.

(**أبو عبيد**’den, **اليزيدي**’den, **أبي عمرو بن العلاء**’dan): **كِسْرَى**’ya nisbet edilir; o, **الكاف**’ın kesriyle söylerdi; ona nisbet edince: **كِسْرِيّ** derdi, **اليَاءِ**’yi şeddeli ve **الكاف**’ı kesreli (yaparak); ve **كِسْرَويُّ** (derdi), **الرّاء**’ı fethalı ve **اليَاءِ**’yi şeddeli (yaparak).

Ve dedi: **الأمويُّ**: **كِسْرِيٌّ** yine kesr ile (söylenir).

Ve **أبو حاتم** dedi: **كِسْرَى** mu‘arrebdir; aslı **خُسْرَى**’dır; Araplar onu ta‘rîb etti de **كِسْرَى** dediler.

Ve **الليث** dedi: **كِسرَى** ve **كَسرَى** denilir; cem‘de: **أَكاسرةٌ** ve **كَساسرَةٌ** derler; ikisi de القياس’a muhaliftir. Ancak القياس: **كَسرَوْنَ**’dur; denildiği gibi: **عِيسَوْنَ**.

(**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan): denilir: **رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ**; o, her şeyde aldatılan kimsedir.

Ve **الليث** dedi: çıkış ve iniş sahibi araziye: **أرضٌ ذاتُ كُسور** denilir.

Dedi: dağların ve vadilerin **كُسور**’u, ondan tekil yapılmaz; **كِسر الوادي** denilmez.

Dedi: ve hesaptan **الكَسْر**: tam bir سهم olmayan şeydir; cem‘i: **الكسور**.

Ve kuş **كَسَرَ** eder; **كُسوراً** **يكسِر**. İki kanadı zikrettiğinde: **كسرَ جناحيه كسْراً** dersin; o, ikisinden bir şey topladığında, düşmek yahut saldırmak ister. Denilir: **بازٌ كاسر** ve **عُقابٌ كاسر**. Ve şu beyit okunmuştur:
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ

**الهاء**’yı attılar; çünkü fiil galiptir.

Ve koyundan **الكَسِيرُ**: bacağı kırılmış olandır.

Hadiste: kurbanlıklarda kırığı açık olan **الكسير** câiz olmaz.

Ve başkası dedi: bir erkeğin tecrübesi övülmüş olursa ona denilir: **إِنه لطيِّبُ المَكْسِرِ** (ve **صُلْبُ المكسِر**; nitekim bir şeye, kırılınca içiyle onun kalitesi bilinen şeye: **إِنه لجيِّدُ المكسرِ** denilir). Ve ağacın **مكسِرُ**’ü: dallarının ondan kırıldığı yerdeki köküdür. Ve **الشُّوَيعِرُ** dedi:
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ

Ve başkası dedi: denilir: falan, ona öfkeli ise, onun üzerine **الفُوقَ**’u kırar; ve falan, öfkeyle onun üzerine **الأَرْعاظَ**’ı kırar.

Ve **المُكَسِّرُ**: bir adamın lakabıdır. **أبو النجم** dedi:
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء

(**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den): adam **كسَرَ** etti; eşyasını parça parça, elbise elbise sattığında. Ve **كَسِرَ** etti; tembelleştiğinde. Ve **الكاسور**: köylerin bakkalıdır. Ve **الصَّيْقَبَانيُّ**: köylerin **صَيْدَنانيُّ**’sidir.

Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi ki dedi: her kemik için: **كِسْرٌ** ve **كَسْرٌ** denilir. Ve şu beyit okunmuştur:
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ

(**أبو عبيد**’den, **الأموي**’den): dirsekten yarısına doğru olan önkol kemiğine: **كِسرُ قبيحٍ** denilir. Ve **شمر** şu beyiti okudu:
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح

(**ابن السكيت**): denilir: falan **هَشُّ المكسِر**’dir; bu, hem övgüdür hem yergidir. “O, **مُصْلِد القِدْح** değildir” demek isterlerse bu övgüdür; “o, **خوَّار العود**’dur” demek isterlerse bu yergidir.

**جمع التكسير**: evvelinin harekesi üzerine bina edilmeyen şeydir; senin sözün gibi: **درهم** ve **دراهمُ**; **بطنٌ** ve **بطونٌ**; **قِطْفٌ** ve **قطوفٌ**. Evvelinin harekesi üzerine cem‘ olunan ise, mesela: **صالح** ve **صالحين**; **مسلم** ve **مسلمين**.

**كرس** : **الليث** dedi: **الكِرْسُ**: binanın **كِرْسُ**’üdür; ve havuzun **كرْسُ**’ü, hayvanların durduğu yerdir; orada yapışıp katılaşır. Aynı şekilde binanın temeli **يكرَّسُ** edilir de sertleşir. Ve aynı şekilde **الدِّمنَة**’nin **كِرْس**’ü; yapışıp katılaşınca yere yapışır.

(**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den): denilir: **إِنه لكريم الكِرْس** ve **كريم القِنْس**; ikisi de asıldır.

Dedi: ve **الأصمعي** dedi: **الكِرْسُ**: evde idrarlar ve dışkılardır; bir kısmı bir kısmının üstüne yapışıp katılaşır.

Dedi: ve **الدِّمَن**: dışkı izi ve başkası gibi izlerden kararttıkları şeydir.

Dedi: ve **أبو عمرو** dedi: **الأكاريس**: insanlardan **الأَصْرام**’dır; onun teki: **كِرْس**; ve **أكراسٌ**; sonra **أَكاريسُ**.

Ve **أبو إسحاق** Allah جل وعز’ün sözü hakkında dedi: **( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ )** (**البقرة : 255**) onda birden başka söz vardır.

**ابن عباس** dedi: onun **كرسيه**’si: onun ilmidir.

Ve **عطاء**’dan rivayet olundu ki dedi: semalar ve yer, **الكرسيِّ** içinde, ancak geniş bir çöl arazisinde bir halka gibidir.

**أبو إسحاق** dedi: bu söz açıktır; çünkü dilde **الكرسيّ**’den bildiğimiz: dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu da, semalar ve yerin altında kaldığı büyük bir **الكرسي**’nin bulunduğuna delalet eder.

Dedi: ve dilde **الكرسي** ve **الكُرَّاسة** ancak, bir kısmı bir kısmına sabit olup yapışmış olan şeydir.

Dedi: ve bir kavim dedi: onun **كرسيه**’si: semaları ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, senin “bu duvara bir **كرْسيّ** yap” sözün gibidir; yani ona dayanacağı ve onu tutacağı şeyi yap. Ve bu, **ابن عباس**’ın sözüne yakındır; çünkü semaları ve yeri kuşatan ilmi, bundan dışarı çıkmaz. Ve Allah, **الكُرسيّ**’nin hakikatini daha iyi bilir; ancak onun bütünü, Allah جل وعز’ün işinden büyük bir iştir.

Ve **أبو عمرو** **ثعلب**’den rivayet etti ki dedi: **الكرسي**: Arapların, kralların **كراسيِّ**’sinden bildiği şeydir. Ve **كِرسي** de denilir.

Ve bana **المنذري** **أبي طالب**’dan haber verdi ki onu şöyle inşad etti:
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا

Dedi: **المُكْرَسُ**: develerin orada dışkıladığı ve idrar yaptığı, sonra bir kısmının bir kısmının üstüne bindiği yerdir; buradan **الكُرَّاسَةُ** isimlendirildi.

Dedim: **ابن عباس**’tan **الكُرْسِيّ** hakkında sahih olan, **الثَّوْريُّ** ve başkasının **عمارٍ الدُّهْنِي**’den, **مُسْلمٍ البَطِينِ**’den, **سعيد بن جُبَيْرٍ**’den, **ابن عباسٍ**’tan rivayet ettiğidir: dedi ki: **الكُرْسِيُّ**: iki ayağın yeridir. **العَرْشُ** ise, onun ölçüsü takdir edilemez. Bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. **ابن عباس**’tan **الكُرْسيّ** hakkında rivayet olunan “o ilimdir” sözü ise, haberleri bilme ehlinin sabit kıldığı şeylerden değildir.

**أبو بكر**: **لُمْعَة كَرْساءُ**: içinde ağaç bulunan bir toprak parçası içindir; kökleri yaklaşmış ve dalları birbirine dolanmıştır.

Ve **الليث** dedi: **الكِرْسُ**; gerdanlıkların ve kuşakların ve benzerlerinin **أَكْرَاسِ**’ındandır.

Denilir: **قلادةُ ذاتُ كِرْسَيْنِ**; ve **ذاتُ أكْرَاسٍ ثلاثةٍ**; bir kısmı bir kısmına bitiştirildiğinde. Ve şu beyit okunmuştur:
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ

Ve **الكَرَوَّس**: başı ve omuz başı bedende güçlü olan adamdır. **العجَّاجُ** dedi:
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا

Ve **ابن شميل** dedi: **الكَرَوَّس**: güçlü olandır; **رجلٌ كَرَوَّسٌ**.

Ve **أبي أيوب الأنصاريّ** hadîsinde, dedi ki: **( ما أَدْري ما أَصنَعْ بهذه الكَرَاييسِ ، وقد نهَانَا رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنْ نستقبلَ القبلةَ بغائطٍ أو بولٍ )**.

**أبو عبيد** dedi: **الكَرَاييسُ**’in teki: **كِرْياسٌ**’tır; o, bir kanalla yere doğru, bir çatıya yüksekten bakan **الكَنِيفُ**’tir; aşağıda olursa **كِرْياسٍ** değildir.

Dedim: ona **كِرْياساً** denilmesi, ona asılı kalan pislikler ve dışkı sebebiyledir; bir kısmı bir kısmının üstüne biner; **كِرْسِ الدمن** ve **الوأْلة** gibi. Ve o, **الكِرْسِ**’ten **فِعيالٌ** veznindedir; **جِريالٍ** gibi.

(**أبو عبيد**’den, **الأموي**’den): denilir: bir adamı iki yahut üç cariye doğurmuşsa: **مُكَرْكَسٌ**.

Ve bana **المنذريُّ** **أَبي الهيثم**’den haber verdi ki dedi: **المكَرْكَسُ**: annesinin annesi, babasının annesi, annesinin annesinin annesi ve babasının annesinin annesi: cariyeler olan kimsedir.

Ve **الليثُ** dedi: **المُكَرْكَسُ**: bağlanmış olandır. Ve şu beyit okunmuştur:
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ

(**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den): adam **كَرِسَ** etti; ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığında.

(**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan): **انكَرَسَ** etti; bir şeye girdiğinde.

**سكر** : **الليث** dedi: **السُّكْرُ**: **الصَّحْو**’un zıddıdır. Dedi: ve **السُّكْرُ** üçtür: **سكْرُ الشَّرَاب**; **سكْرُ المال**; ve **سكر السلطانِ**.

Ve Allah جل وعز dedi: **( لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا )** (**الحجر : 15**). Şöyle okunmuştur: **( سُكِّرَتْ )** ve **( وسُكِرَتْ )**; şedde ve tahfîf ile. Manası: sihirle kapatıldı ve örtüldü; böylece gözlerimize, gördüğümüzden başkası hayal olunur.

(**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den): **سَكَرْتُهُ**: onu doldurdum.

Ve **الليثُ** dedi: **السَّكْرُ**: suyun yarığını ve fışkıran yerini kapamaktır; **السِّكْرُ**: o kapatmanın adıdır; yarık ve benzeri için set kılınan şey.

Ve **مجاهد** dedi: **سُكِّرت أبصارُنا**: yani kapatıldı.

**أبو عبيد** dedi: **مجاهد** şuna gider: bakışları, bakmayı engelleyen bir şey örttü; nitekim **السِّكْرُ** suyu akmaktan men eder.

Ve **أبو عبيدة** dedi: kavmin gözleri **سُكِّرت**; onlarla döndürülüp başları döndürüldüğünde ve üzerlerine **السَّمادير** gibi bir şey çöktüğünde, görmezler. Ve sıcak şey için, harareti sönüp kaynaması durduğunda: **قد سَكَر يسكُرُ** denilir.

Ve **أبو عمرو بن العلاء** dedi: **سكّرت أبصارنا**; **سُكْرِ الشرابِ**’dan alınmıştır; sanki göze, sarhoş edici içenin sarhoş olunca başına gelen şey geldi.

Ve **الفراء** dedi: manası, hapsedildi ve bakmaktan men olundu.

Ve **ثعلب** dedi: **سُكِرَت** ve **سُكِّرَت**: hapsedildi; ve “örtüldü” manasında olur; ikisi yakındır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: içkiden **سَكِرَ** eder; **سُكْراً** **يسكَرُ**. Ve öfkeden **سكِرَ** eder; öfkelendiğinde **سَكَراً** **يَسكَرُ**. Ve şu beyit okunmuştur:
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي

Ve **الزجاجُ** dedi: denilir: onun gözü **سكَرَتْ**; şaşırıp bakmaktan durduğunda. Ve rüzgâr **سكَرَتِ**; durduğunda. Ve sıcaklık **سكَرَ** eder; **يَسكُرُ**. Ve şu beyit okunmuştur:
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ

**أبو بكر** dedi: **اجثألّ**: manası, toplandı ve büzüldü.

(**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan): **ليلةٌ ساكِرَةٌ**: içinde rüzgâr olmayan (gece). **أوسٌ** dedi:
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ

(**أبو زيد**): **الماءُ الساكِرُ**: akmayan durgun sudur; ve **سكَرَ سكُوراً** etmiştir.

Ve Allah جل وعز dedi: **( وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى )** (**الحج : 2**). Ve **( سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى )** diye okunmuştur.

Tefsir: sen onları azap ve korkudan **سُكَارَى** görürsün; içkiden **بُسكَارَى** değillerdir. Buna delalet eden, onun sözü: **( وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ )**. Kurrâdan hiçbiri **سَكَارَى**’yı **السِّين**’in fethasıyla okumadı; o bir lugattır; onunla kıraat câiz olmaz; çünkü kıraat sünnettir.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **فَعْلانَ** üzere olan sıfat, **فُعَالَى** ve **فَعالى** üzere cem‘ olunur; **أَشرانَ** ve **أُشارَى** ve **أَشارَى** gibi; ve **غيرانَ** ve bir kavim **غُيارَى** ve **غَيارى**. Ancak **سَكْرَى** dediler; ve **فَعْلَى** çoğu kez, mef‘ûl manasında **فعيل**’in cem‘i olarak gelir; **قتيلٍ** ve **قَتْلى**; **جريجٍ** ve **جرحى**; **صريعٍ** ve **صرعَى** gibi. Çünkü sarhoşun aklının gitmesi sebebiyle, **النّوْكَى** ve **الحمقى** ve **الهلكى**’ya benzetildi. **النَّشوانُ** ise, onun cem‘inde **النَّشَاوَى**’dan başkası denilmez.

Ve **الفراء** dedi: eğer “cem‘ üzerine te’nîs vâki olur da tek gibi olur” diye **سكْرَى** denilse, bir وجه olurdu. Ve bana bazısı şu beyiti okudu:
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: **( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا )** (**النحل : 67**).

**الفراءُ** dedi: o, haram kılınmadan önce şaraptır; ve **الرِّزقُ الحسنُ**: kuru üzüm ve hurma ve ikisine benzeyenlerdir.

Ve **أبو عبيد** dedi: **السَّكَرُ**: ateşin dokunmadığı hurma şırasıdır. Ve **إبراهيمُ** ve **الشعبيُّ** ve **أبو رَزِين** derlerdi: **السَّكَر**: şaraptır.

Ve **ابن عمر**’dan rivayet olundu ki dedi: **السكَرُ** hurmadandır.

Ve yalnız **أبو عبيدة** dedi: **السكَرُ**: yemektir. Ve başkasının sözüyle delil getirdi:
جعلتَ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سكَرا
yani onların yermesini sana bir lokma yaptın.

Ve **الزّجاجُ** dedi: bu, yemekten ziyade şaraba daha benzer; mana: insanların ırzlarıyla sarhoş oluyorsun; bu, insanların ırzlarına dalıp giden kimse hakkında söylenenin en açık olanıdır.

Ve bize **محمد بن إسحاق** **المخزومي**’den, o **سفيانَ**’dan, o **الأسود بن قيس**’ten, o **عمرو بن سفيان**’dan, o **ابن عباس**’tan, onun sözü hakkında: **( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا )** (**النحل : 67**) rivayet etti: dedi: **السَّكَرُ**: onun meyvesinden haram kılınan şeydir; ve **الرِّزقُ الحسنُ**: onun meyvesinden helâl kılınan şeydir.

(**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den): **السَّكَرُ**: öfkedir; ve **السَّكَرُ**: doluluktur; ve **السَّكَرُ**: şaraptır; ve **السَّكَرُ**: nebîzdir. **جرير** dedi:
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: **( عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ**. **سكرة الموت**: onun bürüyüşüdür; insana ölü olduğunu gösterir. Ve onun sözü **بالحقِّ**: yani hak ölüm ile.

**ابن الأعرابي** dedi: **السَّكْرَةُ**: öfke nöbetidir; ve **السَّكْرةُ**: gençlikte lezzetin galebesidir.

**الليث**: **رجلٌ سِكِّيرٌ**: sürekli sarhoş olandır. Ve **السَّكْرةُ**: **السُّكْر**’den bir tanedir.

Ve **أبي موسى الأشعريّ**’den rivayet olundu ki dedi: **السُّكْركَةُ**: Habeş’in şarabıdır.

**أبو عبيد** dedi: o, **الذُّرَة**’dendir.

Dedim: Arapça değildir.

Ve **شمر** onu kendi hattıyla kaydetti: **السُّكْرُكَةُ**: **الكاف** üzerinde cezm; **الرَّاءُ** dammelidir.

**ركس** : Allah جلّ وعز dedi: **( وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو )** (**النساء : 88**).

**الفرّاء** dedi: yani onları küfre geri çevirdi.

Dedi: ve **رَكَسَهم**: bir lugattır.

Hadiste: **( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بِرَوْثٍ في الاستنجاءِ ، فقال : إِنه رِكْسٌ )**.

**أبو عبيد** dedi: **الرِّكْسُ**: mana bakımından **الرَّجيع**’e benzer.

Denilir: **ركَسْتُ الشيءَ** ve **أَرْكَستُه**: iki lugattır; onu geri çevirdiğinde.

Ve **عديّ بن حاتمٍ** hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; Peygamber ona dedi: **( إِنكَ من أهْلٍ دينٍ يقالُ لهم الرَّكُوسِيَّةُ )**.

**أبو عبيد** dedi: **الرَّكُوسِيَّة**’nin tefsirinde **ابن سِيرين**’den rivayet olunur ki dedi: o, Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dindir.

Ve **الليث** dedi: **الرّاكِسُ**: harmanın ortasında, çiğnenirken bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir; o, yerinde **يَرْتكِسُ** eder. Eğer inek olursa, o **راكسةٌ**’dir.

Dedi: insan, kurtulduktan sonra bir işe düşerse: onda **ارْتَكَسَ** denilir.

Dedi: ve **الرَّكْسُ**: bir şeyi başı üzerine çevirmektir; yahut evvelini âhirine geri döndürmektir.

(**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den) dedi: **الرِّكْسُ**: insanlardan çokluktur.

Ve **مجاهد** dedi: **الارْتكاسُ**: irtidattır.

Ve **شمر** dedi: bana **ابن الأعرابيّ**’den ulaştı ki dedi: **المَنْكُوسُ** ve **المَرْكُوسُ**: hâlinden yüz çeviren kimsedir.

Ve **عديِّ بن حاتمٍ** hadîsi hakkında soruldu; ona “**إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ**” denildi. Dedi: bu, Hristiyanların sıfatındandır; ve Arapçalaştırılmaz.

Dedi: ve cariye **أَرْكَسَتِ**; memesi çıktığında. Toplanıp büyüyünce, artık **نَهَدَ** etmiştir.

**سرك** : (**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den): adam **سَرِكَ** etti; bedeni, bir kuvvetten sonra zayıfladığında.

**ابن السكيت** dedi: yürüyüşte **تَسَاَركْتُ** ve **تَسَرْوَكْتُ**; ikisi de, zayıflıktan yahut yorgunluktan yürüyüşün kötülüğüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والراء وما يثلثهما)
(كرز)  الكاف والراء والزاء أصل صحيحٌ يدل على اختباءٍ وتستُّر ولِوَاذ، يقال: كارَزَ إلى المكان، إذا مال إليه واختبأ فيه. وأنشد:
* إلى جَنْب الشَّريعة كارزُ([1]) *
وكارَزَ [عن([2])] فلانٍ، إذا فرّ عنه واختبأ منه. وأمَّا الكُرْز فهو الجُوالِق؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخْبأ فيه الشيء. وقول رؤبة:
* كَالكُرَّزِ المربوطِ بينَ الأوتادْ([3]) *
فهذا فارسيٌّ معرب. يقولون: الكُرَّز: البازِي في سنته الثانية. والكَرّاز: كبشٌ يعلِّق عليه الراعي كُرْزَه، وهو شيءٌ له كالجُوالِق. فأمَّا الكَرِيز([4]) وهو الأَقِط، فليس من الباب، لأنه من الإبدال والأصل فيه الصاد.
(كرس)  الكاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تلبُّدِ شيءٍ فوقَ شيء وتجمُّعه. فالكِرْس: ما تلبَّدَ من الأبعار والأبوال في الدِّيار. واشتقت الكُرَّاسَة من هذا، لأنَّها ورقٌ بعضُه فوقَ بعض([5]). وقال:
يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا *** قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا([6])والكَرَوَّس: العظيم الرَّأس، وهو من هذا كأنَّه شيء كُرِّس، أي جُمِع جمعاً كثيفاً. ومن الباب الكَرْكَسةُ: ترديد الشيء. ويقال للذي ولدته إماءٌ: مُكَرْكَس، أي هو مردَّد في وِلادِهنَّ له.
(كرش)  الكاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجمُّع وجَمْع. من ذلك الكَرِش. سمِّيت لجَمْعها ما فيها. ثم يُشتقّ من ذلك، فيقال للجماعة من الناس كَرِش. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الأنصارُ كَرِشِي وعَيْبتي". وكَرِش الرجُل: عيالُه وصغارُ ولدهِ. ويقال للأَتَان الضَّخمة الخاصِرَتَين: كرشاء. وتكرَّشَ وجههُ: تَقَبَّض فصار كالكرش. والكَرْشاء: القدم التي قَصُرَتْ واستوى أخمَصُها.
(كرص)  الكاف والراء والصاد كلمة واحدة. يقولون: الكَرِيص: الأَقِط.
(كرض)  الكاف والراء والضاد كلمةٌ واحدةٌ صحيحة مُختلف في تأويلها، وهي الكِرَاض. قال قوم: هو ماء الفحل تُلقِيه النَّاقةُ بعد ما قَبِلته. يقال: كرَضَتِ الناقةُ ماءَ الفحل تَكْرُضُه. ويقولون: الكِرَاضُ: مَنِيُّ الرّجُل. قال الطرِمَّاح:
سوفَ تُدنيك من لَمِيسَ سَبَنْتاةٌ *** أمَارتْ بالبَول ماءَ الكِرَضِ([7])وقال ابن دريد([8]): الكِراض: حَلَقُ الرَّحِم([9]). قال الأصمعي: لا واحدَ لها. وقال غيره: واحدها كَرْض([10]).
(كرع)  الكاف والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على دِقَّةٍ في بعض أعضاء الحيوان. من ذلك الكُرَاع، وهو من الإنسان ما دونَ الرُّكبة، ومن الدوابِّ: ما دون الكَعب. قال الخليل: تكَرَّعَ الرّجُل إذا توضَّأ للصلاة لأنَّه يَغسِل أكارِعَه. قال: وكُرَاع كلِّ شيءٍ: طرَفُه. قال: والكُرَاع من الحَرّة: ما استطالَ منها، قال مُهلهل:
لما تَوَقّلَ في الكُرَاعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثأرُ جابراً أو صِنْبِلا([11])فأمَّا تسميتُهم الخَيْل كُراعاً فإنَّ العرب قد تعبِّر عن الجسم ببعض أعضائِه، كما يقال: أعتَقَ رقبةً، ووَجْهِي إليك. فيمكنُ أن يكون الخيلُ سمِّيت كُرَاعاً لأكارعها، والكَرَع: دِقّة السّاقَين. فأمّا الكَرَع فهو ماء السَّماء، وسمِّي به لأنه يُكْرَع فيه، وقيل لأنَّ الإنسان يُكْرِع فيه أكارِعَه([12])، أو يأخذه بيديه، وهما بمعنى الكُراعين، إذا كانا طرَفَين.
(كرف)  الكاف والراء والفاء كلمتان* متباينتان جداً، فالأولى الكَرْف،  وهو تشمُّم الحِمار البولَ ورفعُه رأسَه. والثانية الكِرفئ: السَّحاب المرتفع الذي يُرى بعضُه فوقَ بعض.
(كرم)  الكاف والراء والميم أصلٌ صحيح له بابان: أحدهما شَرَفٌ في الشَّيء في نفسِه أو شرفٌ في خُلُق من الأخلاق. يقال رجلٌ كريم، وفرسٌ كريم، ونبات كريم. وأكرَمَ الرّجلُ، إذا أتَى بأولادٍ كرام. واستَكْرَم: اتَّخَذَ عِلْقاً كريماً. وكَرُم السّحابُ: أتَى بالغَيث. وأرضٌ مَكرَُمةٌ للنَّبات، إذا كانت جيِّدة النبات. والكَرَم في الخُلْق يقال هو الصَّفح عن ذنبِ المُذنب. قال عبدُ الله بنُ مسلِم بن قُتيبة: الكريم: الصَّفوح. والله تعالى هو الكريم الصَّفوح عن ذنوب عبادِه المؤمنين.
والأصل الآخر الكَرْم، وهي القِلادة. قال:
* عَدُوسِ السُّرَى لا يَعرِف الكَرْمَ جيدُها([13]) *
وأمّا الكَرْم فالعِنَب أيضاً لأنَّه مجتَمِع الشُّعَب منظومُ الحبّ.
(كرن)  الكاف والراء والنون كلمةٌ واحدة في الملاهي. يقال: إنَّ الكِرَان: الصَّنْج. قال امرؤ القيس:
...... فيا رُبَّ قينةٍ *** منعَّمة أعملتُها بِكرَانِ([14])والقَينة: كَرِينةٌ.
(كره)  الكاف والراء والهاء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على خلاف الرِّضا والمحبّة. يقال: كرِهتُ الشَّيء أكرَهُه كَرْهاً. والكُرْه الاسم. ويقال: بل الكُرْه: المشقّة، والكَرْه: أن تكلَّف الشيءَ فتعملَه كارهاً. ويقال من الكُره الكَرَاهِيَة والكَرَاهيّة. والكَرِيهة: الشِّدة في الحرب([15]). ويقال للسَّيف الماضي في الضّرائب: ذُو الكريهة([16]). ويقولون: إنَّ الكَرْه: الجَمَل الشَّديد الرأس، كأنّه يكره الانقياد.
(كري)  الكاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشيء وسُهولة، وربما دلَّ على تأخير.
فاللِّين والسهولة الكَرَى، وهو النُّعاس. ومن بابه السَّيْر المُكَرِّي: اللَّيِّن الرقيق. ومنها المُكَارِي وهو الظِّلُّ الذي يُكاري الشّيءَ، أي هو معه لا يفارقُه. وهو أليَنُ ما يكونُ وألطفَهُ. قال جرير:
لَحِقتُ وأصحابي على كُلِّ حُرَّةٍ ***مَرُوح تُبارِي الأحمسيَّ المُكارِيا([17]) أي إنّها تُبارِي ظِلَّها كأنَّها تُساير([18]). ومن الباب الكَرْوُ: أنْ يَخْبِط الفرسُ في عَدْوه بيديه في استقامةٍ لا يُقبِل بهما نحوَ بطنِه. وكَرَت المرأةُ في مَشْيها تَكْرُو كَرْواً. والكُرَة ناقصة، نقصت واواً، سمِّيت بذلك لأنَّه يُكْرَى بها إذا رُمِيَ بها. يقال كَرَا الكرةَ يَكرُوها كَرْواً وأمَّا المُكارِي الذي يُكْري الجمال وغيرَها، فذاك مشتقٌّ من السَّير أيضاً، لأنَّه يُسايِر المكترِي منه. ثمَّ اتسعوا في ذلك فسمَّوا الأَجْرَ كِراءَ، ونقلوه أيضاً إلى ما لا يُسايَرُ به، كالدَّار ونحوها، والأصل ما ذكرناه. وأمَّا الذي ذكرنا من التأخير فقولُهم: أكرَيْتُ الحديثَ: أخَّرتُه. قال الحطيئة:
وأكْرَيتُ العِشاءَ إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَنَاء([19])فأما الكَرَوان فطائر يقال لذكَرهِ الكَرَى، يقال إذا صِيدَ:
أطرِقْ كَرَا أَطْرِق كرا *** إنَّ النّعامةَ في القُرَى
ويقال سمِّي بذلك لدِقّة ساقَيه. ويقولون: امرأةُ كَرْوَاء: دقيقة السَّاقين. وهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن القياس الذي ذكرناه.
(كرب)  الكاف والراء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدَّةٍ وقُوّة. يقال: مَفاصِلُ مُكْرَبَةٌ، أي شديدةٌ قوية. وأصلُه الكَرَب، وهو عَقْدٌ غليظ في رِشَاء الدَّلو يُجعَل طرفُه في عرقوة الدَّلو ثم يشدّ ثِنَايتُه([20]) رِبَاطاً وثيقاً. يقال منه أكربْت الدَّلو. ومن ذلك قولُ الحطيئة:
قومٌ إذا عَقَدُوا عَقداً لجارِهم *** شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا([21]) ومن الباب الكرْب، وهو الغَمُّ الشَّديد. والكريبة: الشَّديدة من الشَّدائد. قال:
* إلى الموت خَوّاضاً إليه كرائبا([22]) *
والإكراب: الشِّدَّة في العَدْو؛ يقال أكْرَبَ فهو مُكْرِب. فأمَّا كَرَبَ الشَّيء: دنا، فليس من الباب، لأنَّ هذا من الإبدال، وإنَّما هو من القُرْب، لكنهم قالوا بالقاف قَرُب بضم الراء، وقالوا في الكاف كَرَب بفتحها، والمعنى واحد. والملائكة الكَرُوبِيُّون فعُوليُّون من الكُروب([23])، وهم المقَرَّبون. يقال كَربت الشمسُ: دنَت للمَغيب([24]). وإناءٌ كَرْبانُ: كَرَبَ أن يمتلئ.
ومن الباب الأوَّل: كَرَبُ النَّخلِ، ممكنٌ أن يسمَّى كَرَبا لقُوَّته. والكُرَابةَ([25]): ما سقط من النَّخْل في أصول الكَرَب. وَأمَّا كِرَابُ الأرض، وهو قَلْبُها للحرث فليس هو عندي عربيّاً. وقولُهم: "الكِرَابُ على البَقَر"، من هذا، والأصحُّ فيه أنْ يقال: "الكِلابَ على البقَر"، وكذا سمعناه. ومعناه خَلِّ أمْراً وصِناعتَه([26]). ويقولون: الكِرَاب: مَجارِي الماء، الواحدة كَرَبة. فإنْ كان صحيحاً فهو مشبَّهٌ بكرَبِ النَّخل. لامتدادِه وقُوَّته([27]).
(كرت)  الكاف والراء والتاء، ليس فيه إلاّ قولهم: عامٌ كَرِيت.
(كرث)  الكاف والراء والثاء، ليس فيه إلاَّ كَرَثَهُ الأمرُ، إذا بلغ منه المَشَقَّة. والكُـَرَّاثُ والكَرَاثُ نَبتانِ.
(كرج)  الكاف والراء والجيم ليس بشيء، إنّما هو الكُرَّج، وهو الذي ذكرناه في الكُرَّة. وذكره جريرٌ فقال:
لَبِستُ سِلاحي والفَرزدقُ لُعبةٌ *** عليه وِشاحاً كُرَّجٍ وجلاجلُه([28])(كرد)  الكاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على مُدافَعةٍ وإطْراد. يقال: هو يَكرُدُهم، أي يدفعهم ويطردُهم. ويزعمون أنّ الكُرْدَ، هؤلاء القوم، مشتقٌّ من المُكارَدَة، وهي المطاردة. قال:
* ألا إنَّ أهل الغَدْرِ آباؤك الكُرْدُ *
فأمَّا الكَرْد فالعُنْق، قالوا: هو معرَّب.
ومِمَّا فيه ولا يُعلَم صحّته، قولُهم: إنَّ الكِرْدِيدة: القطعة من التَّمر. وينشدون:
طُوبَى لمن كانت لـه كِرْدِيدهْ *** يأكلُ منها وهو ثانٍ جيدَهْ([29])وما أبْعَدَ هذا وشِبهَهُ من الصحّة. والله أعلم.

--------------ـــ
([1]) كذا في الأصل والمجمل. وهو للشماخ في ديوانه 50. واللسان (كرز). وروايته فيهما:
فلما رأين الماء قد حال دونه ***  ذعاف لدى جنب الشريعة كارز
([2]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي اللسان: "ويقال كارزت عن فلان، إذا فررت منه وعاجزته".
([3]) ديوان رؤبة 38 واللسان (كرز) والمعرب للجواليقي 280 والجمهرة (2: 325).
([4]) في الأصل: "الكرزين"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) شاهده قول الكميت: في اللسان (كرس، جوز):
حتى كأن عراص الدار أردية *** من التجايز أو كراس أسفار
          جمع سفر بالكسر، وهو الكتاب. والكراس: جمع كراسة.
([6]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (كرس).
([7]) ديوان الطرماح 81 واللسان (كرض).
([8]) الجمهرة (2: 366).
([9]) في تفسير الكلمة خلاف طويل. انظر له اللسان.
([10]) كذا ضبط في المجمل بالفتح. وضبط في الجمهرة بكسر الكاف.
([11]) في اللسان: (هلل) "لما توعر"، وأنشده الجوهري: "لما توغل". والتوقل: الصعود، أو الإسراع فيه.
([12]) نحو هذا ما في اللسان: "والمكرعات أيضاً من النخل: التي أكرعت في الماء".
([13]) لجرير في ديوانه 127 واللسان (ثلب، عدس، كرم)، وقد سبق في (ثلب). وصدره:
* لقد ولدت غسان ثالبة الشوى *
([14]) تمام صدره من الديوان 121:
* وإن أمس مكروبا فيا رب قينة *
([15]) في الأصل: "الشديدة الحرب"، صوابه في المجمل واللسان.
([16]) في الأصل والمجمل: "دون الكريهة"، صوابه في اللسان والقاموس.
([17]) ديوان جرير 604 واللسان (كرا).
([18]) في الأصل: "تسائده".
([19]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (أنى، كرا). ويروى: "وآنيت".
([20]) في الأصل: "ثناية".
([21]) ديوان الحطيئة 7 واللسان (كرب، عنج). وقد سبق في (عنج).
([22]) في الأصل: "كريبا"، تحريف. وفي اللسان: "الكرائبا"، والبيت لسعد بن ناشب من مقطوعة في أوائل حماسة أبي تمام. وصدره في الحماسة واللسان:
* فيال رزام رشحوا بي مقدما *
([23]) في الأصل: "الكرب"، وإنما هو "الكروب" مصدر كرب.
([24]) في الأصل: "دانت الغيب"، وصوابه في المجمل.
([25]) بفتح الكاف وضمها، والضم أعلى.
([26]) في الأصل: "وضياعته".
([27]) شاهده قول أبي ذؤيب:
جوارسها تأرى الشعوف دوائبا *** وتنصب ألهاباً مصيفا كرابها
 ([28]) ديوان جرير 482 واللسان (كرج) والمعرب 292.
([29]) الرجز في المجمل واللسان (كرر).

ـ

##### Türkçe

( **باب الكاف والراء وما يثلثهما** )
( **كرز** )  **الكاف والراء والزاء** sahih bir asıldır; gizlenmeye, örtünmeye ve sığınmaya delâlet eder. Denir ki: **كارَزَ** mekâna; ona meylettiği ve onda gizlendiği zaman. Ve inşad etti:
* Şeriatın yanına doğru gizlenen([1]) *
Ve **كارَزَ** [**عن([2])**] falancadan; ondan kaçtığı ve ondan gizlendiği zaman. Ama **الكُرْز** ise **الجُوالِق**tur; onda şey gizlendiği için bununla adlandırılmıştır. Ve Rü’be’nin sözü:
* Kazıklar arasında bağlanmış **الكُرَّز** gibi([3]) *
İşte bu, Arapçalaştırılmış Farsçadır. Derler ki: **الكُرَّز**: ikinci yılında olan **البازِي**. Ve **الكَرّاز**: çobanın **كُرْز**unu üzerine astığı koçtur; o, **الجُوالِق** gibi olan bir şeydir. Ama **الكَرِيز([4])** ki o **الأَقِط**tir, babdan değildir; çünkü o, ibdâldendir ve aslında **الصاد** vardır.
( **كرس** )  **الكاف والراء والسين** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyin üstünde keçeleşmesine ve toplanmasına delâlet eder. O hâlde **الكِرْس**: diyarlarda deve dışkılarından ve idrarlardan keçeleşen şeydir. Ve **الكُرَّاسَة** bundan türetilmiştir; çünkü o, bir kısmı bir kısmının üstünde olan kâğıttır([5]). Ve dedi:
يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا *** قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا([6])
Ve **الكَرَوَّس**: büyük başlıdır; bu da bundandır; sanki o, **كُرِّس** edilmiş bir şeydir, yani yoğun bir toplamayla toplanmıştır. Ve babdandır **الكَرْكَسةُ**: şeyin tekrarlanması. Ve cariyelerin doğurduğu kimseye **مُكَرْكَس** denir; yani o, onların doğurmaları içinde ona dair tekrarlanmıştır.
( **كرش** )  **الكاف والراء والشين** sahih bir asıldır; toplanmaya ve cem etmeye delâlet eder. Bundan **الكَرِش** vardır. İçindekini topladığı için adlandırılmıştır. Sonra bundan türetilir; insanlardan olan topluluğa **كَرِش** denir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: " **الأنصارُ كَرِشِي وعَيْبتي** ". Ve **كَرِش** erkeğin: ailesi ve çocuğunun küçükleridir. Ve iki böğrü iri olan büyük dişi eşeğe: **كرشاء** denir. Ve yüzü **تكرَّشَ**: büzüldü de **الكرش** gibi oldu. Ve **الكَرْشاء**: tabanı kısalıp ayak çukuru düzleşen ayaktır.
( **كرص** )  **الكاف والراء والصاد** tek bir kelimedir. Derler ki: **الكَرِيص**: **الأَقِط**.
( **كرض** )  **الكاف والراء والضاد** sahih tek bir kelimedir; te’vîlinde ihtilâf edilmiştir; o da **الكِرَاض**dır. Bir kavim dedi: o, erkeğin suyudur; dişi deve onu kabul ettikten sonra onu atar. Denir ki: **كرَضَتِ الناقةُ ماءَ الفحل تَكْرُضُه**. Ve derler ki: **الكِرَاضُ**: erkeğin menisidir. **الطرِمَّاح** dedi:
سوفَ تُدنيك من لَمِيسَ سَبَنْتاةٌ *** أمَارتْ بالبَول ماءَ الكِرَضِ([7])
Ve İbn Düreyd([8]) dedi: **الكِراض**: rahmin halkalarıdır([9]). **الأصمعي** dedi: onun tekili yoktur. Ve başkası dedi: onun tekili **كَرْض([10])**dur.
( **كرع** )  **الكاف والراء والعين** sahih bir asıldır; hayvanın bazı uzuvlarında inceliğe delâlet eder. Bundan **الكُرَاع** vardır; insanda dizin altıdır; binek hayvanlarında: topuğun altıdır. **الخليل** dedi: erkek **تكَرَّعَ**; namaz için abdest aldığı zaman; çünkü o, **أكارِع**ini yıkar. Dedi: ve her şeyin **كُرَاع**ı: onun ucudur. Dedi: ve **الحَرّة**nin **الكُرَاع**ı: ondan uzayıp giden kısımdır. **مُهلهل** dedi:
لما تَوَقّلَ في الكُرَاعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثأرُ جابراً أو صِنْبِلا([11])
Ama onların atları **كُراعاً** diye adlandırmaları: Araplar cismi uzuvlarından bir kısmıyla ifade eder; nitekim denir: bir boyun azat etti, ve: yüzüm sana. O hâlde atların **كُرَاعاً** diye adlandırılmış olması, **أكارِع**leri sebebiyle mümkün olur. Ve **الكَرَع**: iki bacağın inceliğidir. Ama **الكَرَع** ise gök suyudur; onda **يُكْرَع** olunduğu için bununla adlandırılmıştır; yahut insanın onda **أكارِع**ini **يُكْرِع** etmesi sebebiyle denmiştir([12]); veya onu iki eliyle alır; ikisi, iki **كُراع** manasındadır; iki uç oldukları zaman.
( **كرف** )  **الكاف والراء والفاء** iki kelimedir; çokça birbirinden ayrıdır. Birincisi **الكَرْف**tir; o, eşeğin idrarı koklaması ve başını kaldırmasıdır. İkincisi **الكِرفئ**: bir kısmı bir kısmının üstünde görülen yükselmiş buluttur.
( **كرم** )  **الكاف والراء والميم** sahih bir asıldır; onun iki babı vardır: birincisi, şeyin kendisinde şeref yahut ahlâklardan bir huyda şereftir. Denir: **كريم** adam, **كريم** at, **كريم** bitki. Ve erkek **أكرَمَ**; **كرام** evlâtlar getirdiği zaman. Ve **استَكْرَم**: değerli bir **عِلْق** edindi. Ve bulut **كَرُم**: yağmur getirdi. Ve bitki için **مَكرَُمة** arazi: bitkisi iyi olduğu zaman. Ve huyda **الكَرَم**: günahkârın günahından affetmek diye söylenir. Abdullah b. Müslim b. Kuteybe dedi: **الكريم**: **الصَّفوح**tur. Ve Allah Teâlâ, mümin kullarının günahlarından **الصَّفوح** olan **الكريم**dir.
Ve diğer asıl **الكَرْم**dır; o, gerdanlıktır. Dedi:
* Gece yürüyüşünün hızlısı; onun boynu **الكَرْم**ı bilmez([13]) *
Ama **الكَرْم** aynı zamanda **العِنَب**dir; çünkü o, dalların toplanmışı, tanelerin dizilmişidir.
( **كرن** )  **الكاف والراء والنون** eğlencelerde tek bir kelimedir. Denir: **الكِرَان**: **الصَّنْج**dır. **امرؤ القيس** dedi:
...... فيا رُبَّ قينةٍ *** منعَّمة أعملتُها بِكرَانِ([14])
Ve **القَينة**: **كَرِينةٌ**dur.
( **كره** )  **الكاف والراء والهاء** tek sahih bir asıldır; rızâ ve sevginin zıddına delâlet eder. Denir: **كرِهتُ** şeyi, **أكرَهُه** **كَرْهاً**. Ve **الكُرْه** isimdir. Ve denir: bilakis **الكُرْه**: meşakkattir; **الكَرْه** ise: şeyi sana yükletmeleri ve onu istemeyerek yapmandır. Ve **الكُره**den **الكَرَاهِيَة** ve **الكَرَاهيّة** denir. Ve **الكَرِيهة**: savaşta şiddettir([15]). Ve darbelerde keskin kılıca: **ذُو الكريهة([16])** denir. Ve derler ki: **الكَرْه**: başı pek sert devedir; sanki boyun eğmeyi kerih görür.
( **كري** )  **الكاف والراء والحرف المعتل** sahih bir asıldır; şeyde yumuşaklığa ve kolaylığa delâlet eder; bazen de geciktirmeye delâlet eder.
Yumuşaklık ve kolaylık: **الكَرَى**dır; o, uyuklamadır. Ve babındandır **السَّيْر المُكَرِّي**: yumuşak, ince. Ve onlardandır **المُكَارِي**; o, şeyle birlikte olan gölgedir; yani o, onunladır, ondan ayrılmaz. Ve o, olabildiğince daha yumuşak ve daha latiftir. Cerîr dedi:
لَحِقتُ وأصحابي على كُلِّ حُرَّةٍ ***مَرُوح تُبارِي الأحمسيَّ المُكارِيا([17])
yani o, gölgesiyle yarışır; sanki o, birlikte yürür([18]). Ve babdandır **الكَرْوُ**: atın koşusunda iki eliyle, karnına doğru onları çevirmeksizin, doğrultu üzere çırpmasıdır. Ve kadın yürüyüşünde **كَرَت**; **تَكْرُو** **كَرْواً**. Ve **الكُرَة** eksiktir; bir **واو** eksiltilmiştir; onunla atıldığı zaman **يُكْرَى** olunduğu için bununla adlandırılmıştır. Denir: **كَرَا الكرةَ يَكرُوها كَرْواً**. Ama develeri ve başkalarını **يُكْري** eden **المُكارِي** ise, o da yürüyüşten türetilmiştir; çünkü o, ondan kiralayanla birlikte yürür. Sonra bunda genişlediler de ücrete **كِراء** adını verdiler; ve onu, birlikte yürünmeyen şeye de aktardılar; ev ve benzeri gibi; asıl, zikrettiğimizdir. Ama geciktirmeden zikrettiğimiz ise onların sözü: **أكرَيْتُ الحديثَ**: onu geciktirdim. **الحطيئة** dedi:
وأكْرَيتُ العِشاءَ إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَنَاء([19])
Ama **الكَرَوان**: bir kuştur; erkeğine **الكَرَى** denir. Avlandığı zaman denir:
أطرِقْ كَرَا أَطْرِق كرا *** إنَّ النّعامةَ في القُرَى
Ve denir: iki bacağının inceliği sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve derler ki: **امرأةُ كَرْوَاء**: iki bacağı ince. Bu sahih olursa, zikrettiğimiz kıyasa aykırı şâzdır.
( **كرب** )  **الكاف والراء والباء** sahih bir asıldır; şiddete ve kuvvete delâlet eder. Denir: **مَفاصِلُ مُكْرَبَةٌ**; yani şiddetli, kuvvetli. Aslı **الكَرَب**dır; o, kovanın ipinde kalın bir düğümdür; ucu kovanın **عرقوة**suna konur, sonra onun iki katı([20]) sağlam bir bağ olarak sıkılır. Denir: ondan **أكربْت الدَّلو**. Ve bundan **الحطيئة**nin sözü:
قومٌ إذا عَقَدُوا عَقداً لجارِهم *** شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا([21])
Ve babdandır **الكرْب**; o, şiddetli gamdır. Ve **الكريبة**: şiddetlerden şiddetli olan. Dedi:
* Ölüme doğru, ona dalarak, **كرائبا**([22]) *
Ve **الإكراب**: koşuda şiddettir; denir: **أكْرَبَ**; o hâlde o **مُكْرِب**tir. Ama **كَرَبَ** şey: yaklaştı; babdan değildir; çünkü bu ibdâldendir; ancak o, **القُرْب**dandır. Lâkin onlar **قَرُب**u **القاف** ile, **الراء**ı damme ile söylediler; ve **كَرَب**ı **الكاف** ile, **الراء**ı fetha ile söylediler; mana birdir. Ve melekler **الكَرُوبِيُّون**: **الكُروب([23])**dan **فعُوليُّون**dur; onlar, yaklaştırılmış olanlardır. Denir: **كَربت الشمسُ**: batmaya yaklaştı([24]). Ve **إناءٌ كَرْبانُ**: dolmaya yaklaştı.
Ve birinci babdandır: hurmanın **كَرَب**ı; kuvveti sebebiyle **كَرَبا** diye adlandırılmış olması mümkündür. Ve **الكُرَابةَ([25])**: **الكَرَب**ın diplerinde hurmadan düşen şeydir. Ama **كِرَابُ الأرض** ki o, onu sürmek için çevirmektir; bence Arapça değildir. Ve onların sözü: " **الكِرَابُ على البَقَر** ", bundandır; ve onda daha sahih olan, " **الكِلابَ على البقَر** " denmesidir; ve biz onu böyle işittik. Manası: bir işi ve onun sanatını bırak([26]). Ve derler ki: **الكِرَاب**: su yollarıdır; tekili **كَرَبة**. Eğer sahihse, uzaması ve kuvveti sebebiyle hurmanın **كرَب**ına benzetilmiştir([27]).
( **كرت** )  **الكاف والراء والتاء**: onda, onların sözü dışında bir şey yoktur: **عامٌ كَرِيت**.
( **كرث** )  **الكاف والراء والثاء**: onda, ancak **كَرَثَهُ** iş; ondan meşakkate ulaştığı zaman. Ve **الكُـَرَّاثُ** ve **الكَرَاثُ** iki bitkidir.
( **كرج** )  **الكاف والراء والجيم** bir şey değildir; ancak o **الكُرَّج**dır; o da **الكُرَّة**de zikrettiğimizdir. Cerîr onu zikretti de dedi:
لَبِستُ سِلاحي والفَرزدقُ لُعبةٌ *** عليه وِشاحاً كُرَّجٍ وجلاجلُه([28])
( **كرد** )  **الكاف والراء والدال** sahih bir asıldır; itişmeye ve kovmaya delâlet eder. Denir: o, onları **يَكرُدُهم**; yani onları iter ve kovar. Ve zannederler ki **الكُرْدَ** (şu kavim) **المُكارَدَة**den türemiştir; o da kovalamadır. Dedi:
* Dikkat edin; hıyanet ehli, sizin babalarınız **الكُرْدُ**dur *
Ama **الكَرْد** ise boyundur; dediler ki: o, Arapçalaştırılmıştır.
Ve içinde olup sahihliği bilinmeyen şeylerdendir: onların sözü: **الكِرْدِيدة**: hurmadan bir parçadır. Ve inşad ederler:
طُوبَى لمن كانت لـه كِرْدِيدهْ *** يأكلُ منها وهو ثانٍ جيدَهْ([29])
Bunun ve benzerinin sahihlikten ne kadar uzak olduğu! Allah daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) Asılda ve **المجمل**’de böyle. Ve o, **الشماخ**’ın divanında 50’dedir. Ve **اللسان** (**كرز**) (maddesinde). Ve ikisinde de rivayeti:
فلما رأين الماء قد حال دونه ***  ذعاف لدى جنب الشريعة كارز

([2]) Sözün gerektirdiği bir tekmile. Ve **اللسان**’da: “Ve denilir: **كارزت عن فلان**; ondan kaçtığın ve ona karşı âciz bıraktığın zaman.”

([3]) **رؤبة** divanı 38 ve **اللسان** (**كرز**) ve **المعرب**’da **للجواليقي** 280 ve **الجمهرة** (2: 325).

([4]) Asılda: “**الكرزين**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

([5]) Şahidi, **الكميت**’in sözü: **اللسان**’da (**كرس**، **جوز**):
حتى كأن عراص الدار أردية *** من التجايز أو كراس أسفار
          **سفر**’in (kesre ile) cem‘i; o, kitaptır. Ve **الكراس**: **كراسة**’nin cem‘idir.

([6]) **العجاج**’a aittir; divanında 31 ve **اللسان** (**كرس**).

([7]) **الطرماح** divanı 81 ve **اللسان** (**كرض**).

([8]) **الجمهرة** (2: 366).

([9]) Kelimenin tefsirinde uzun bir ihtilaf vardır. Ona dair **اللسان**’a bak.

([10]) **المجمل**’de fetha ile böyle ضبط edildi. Ve **الجمهرة**’de **الكاف**’ın kesresiyle ضبط edildi.

([11]) **اللسان**’da: (**هلل**) “**لما توعر**”; ve onu **الجوهري** inşad etti: “**لما توغل**”. Ve **التوقل**: yükselmedir; yahut onda sürat etmektir.

([12]) Bunun benzeri, **اللسان**’da olan: “Ve **المكرعات** da hurmadandır: suya **أكرعت** olanlar.”

([13]) **جرير**’indir; divanında 127 ve **اللسان** (**ثلب**، **عدس**، **كرم**); ve (**ثلب**)’de daha önce geçti. Ve صدرُه:
* لقد ولدت غسان ثالبة الشوى *

([14]) Divandan 121’de صدرُه’nun tamamı:
* وإن أمس مكروبا فيا رب قينة *

([15]) Asılda: “**الشديدة الحرب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

([16]) Asıl ve **المجمل**’de: “**دون الكريهة**”; doğrusu **اللسان** ve **القاموس**’tadır.

([17]) **جرير** divanı 604 ve **اللسان** (**كرا**).

([18]) Asılda: “**تسائده**”.

([19]) **الحطيئة** divanı 25 ve **اللسان** (**أنى**، **كرا**). Ve şöyle rivayet edilir: “**وآنيت**”.

([20]) Asılda: “**ثناية**”.

([21]) **الحطيئة** divanı 7 ve **اللسان** (**كرب**، **عنج**). Ve (**عنج**)’de daha önce geçti.

([22]) Asılda: “**كريبا**”; tahriftir. Ve **اللسان**’da: “**الكرائبا**”. Ve beyit, **سعد بن ناشب**’indir; **أبي تمام**’ın **حماسة**’sinin evvellerinde bir مقطوعة’dandır. Ve **الحماسة** ve **اللسان**’da صدرُه:
* فيال رزام رشحوا بي مقدما *

([23]) Asılda: “**الكرب**”; hâlbuki o, **كرب**’ın masdarı olan “**الكروب**”tur.

([24]) Asılda: “**دانت الغيب**”; doğrusu **المجمل**’dedir.

([25]) **الكاف**’ın fethası ve zammıyla; ve zam daha üstündür.

([26]) Asılda: “**وضياعته**”.

([27]) Şahidi, **أبي ذؤيب**’in sözü:
جوارسها تأرى الشعوف دوائبا *** وتنصب ألهاباً مصيفا كرابها

 ([28]) **جرير** divanı 482 ve **اللسان** (**كرج**) ve **المعرب** 292.

([29]) **الرجز** **المجمل** ve **اللسان**’da (**كرر**).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكرسي في تعارف العامة: اسم لما يقعد عليه. قال تعالى: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34] وهو في الأصل منسوب إلى الكرس، أي: المتلبد أي: المجتمع. ومنه: الكراسة للمتكرس من الأوراق، وكرست البناء فتكرس، قال العجاج:
*يا صاح هل تعرف رسما مكرسا *
قال: نعم أعرفه، وأبلسا (الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 16؛ ومجاز القرآن 1/192؛ وتفسير القرطبي 6/427)
والكرس: أصل الشيء، يقال: هو قديم الكرس. وكل مجتمع من الشيء كرس، والكروس: المتركب بعض أجزاء رأسه إلى بعضه لكبره، وقوله عز وجل: ﴿وسع كرسيه السموات والأرض﴾ [البقرة/255] فقد روي عن ابن عباس أن الكرسي العلم (عن ابن عباس في قوله تعالى: ﴿وسع كرسيه السموات والأرض﴾ قال: كرسيه علمه، ألا ترى إلى قوله: ﴿ولا يؤوده حفظهما﴾ انظر: الدر المنثور 2/16؛ والأسماء والصفات ص 497). وقيل: كرسيه ملكه، وقالبعضهم: هو اسم الفلك المحيط بالأفلاك، قال:ويشهد لذلك ما روي (وما السموات السبع في الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فلاة (الحديث تقدم في مادة (عرش). وقالابن حجر: صححه ابن حبان، وله شاهد عن مجاهد، أخرجه سعيد بن منصور في التفسير بسند صحيح. فتح الباري 13/411.

##### Türkçe

- **الكرسي** halkın örfünde: üzerine oturulan şeye isimdir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34]. Ve o, aslında **الكرس**’e nispetlidir; yani: yapışıp-topaklanmış, yani: toplanmış. Ondan: kâğıtlardan **المتكرس** olan için **الكراسة**; ve “bina yaptım” (**كرست البناء**) da “topaklandı” (**فتكرس**). **العجاج** dedi ki:
*يا صاح هل تعرف رسما مكرسا *
Dedi ki: Evet, onu bilirim; ve ümitsizliğe düştü. (el-‘Accâc’ın recezi; ve onun divanında s. 16; ve Mecâzü’l-Kur’ân 1/192; ve Kurtubî tefsiri 6/427)

Ve **الكرس**: şeyin aslıdır; denir ki: o, **قديم الكرس**’tir. Ve şeyden her toplanmış olan **كرس**’tir. Ve **الكروس**: büyüklüğünden dolayı başının bazı parçaları bazısına birleşmiş olan (şey)dir. Ve O’nun عز وجل sözü: ﴿وسع كرسيه السموات والأرض﴾ [البقرة/255]; İbn عباس’tan rivayet edilmiştir ki **الكرسي** ilimdir (İbn عباس’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿وسع كرسيه السموات والأرض﴾ dedi ki: **كرسيه** O’nun ilmidir; ﴿ولا يؤوده حفظهما﴾ sözüne bakmaz mısın; bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 2/16; el-Asmâ ve’s-Sıfât s. 497). Ve denildi ki: **كرسيه** O’nun mülküdür. Ve bazısı dedi ki: o, felekleri kuşatan feleğin ismidir. Dedi ki: buna, rivayet olunan şey şahitlik eder: (Yedi gök, **الكرسي** içinde ancak, geniş bir çöl arazisine atılmış bir halka gibidir (hadis, (عرش) maddesinde geçti). Ve İbn حجر dedi ki: İbn حبان onu sahih kılmıştır; ve onun, Mücاهد’den bir şahidi vardır; سعيد بن منصور onu tefsirde sahih bir senedle çıkarmıştır. Fethu’l-Bârî 13/411.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ر س
في هذه الكراسة عشر ورقات وهذا الكتاب عدّة كراريس وقرأت كرّاسةً من كتاب سيبويه وتقول‏:‏ التاجر مجده في كيسه والعالم مجده في كراريسه‏.‏
ورأيت أكاريس من بني فلان‏:‏ أصاريم‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ أكاريس من طيّءٍ طنّبت برومان أو ماء فرتاجها ووقفت على كرسٍ من أكراس الدار وهو ما تكرّس من دمنتها أي تلبّد‏.‏
وأكرست الدار ومنه قولك‏:‏ لداره كرياس‏:‏ كنيف معلق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو طيّب الكرس أي الأصل وهو في كرسس غنًى‏.‏
قال‏:‏ في معدن الملك القديم الكرس وقيل‏:‏ الكرسيّ منسوب إلى كرس الملك كقولهم‏:‏ دهريّ وفسر قوله تعالى‏:‏ ‏"‏ وسع كرسيّه السّموات ‏"‏‏:‏ بالملك والعلم لأنه مكان الملك والعالم ويقال للعلماء‏:‏ الكراسيّ عن قطرب وأنشد‏:‏ تحفّ بها بيض الوجوه وعصبة كراسيّ بالأحداث حين تنوب وتقول‏:‏ خير هذا الحيوان الأناسيّ وخير الأناسيّ الكراسيّ‏.

##### Türkçe

ك ر س
Bu **الكراسة**’de on varak vardır ve bu kitap birkaç **كراريس**’tir; ve Sîbeveyh’in kitabından bir **كرّاسةً** okudum. Ve dersin ki: Tüccarın şerefi kesesindedir; âlimin şerefi ise **كراريسه**’indedir.
Ve Benî Fülân’dan **أكاريس** gördüm: **أصاريم**.
İbn Hürme dedi ki: Tâyi’ten **أكاريس**; Rûmân’da yahut Furtâc suyunda çadır kurmuşlardır. Ve evin **أكراس**’ından bir **كرسٍ** üzerine durdum; o, onun gübresinden **تكرّس** eden şeydir; yani keçe gibi birbirine yapışıp katılaşmıştır.
Ve evi **أكرست**. Ve ondan senin sözün: Onun evi için **كرياس** vardır: asılı bir **كنيف**.
Ve mecazdan: O, **الكرس**’i (yani aslı) hoş/temizdir; ve o, bir zenginliğin **كرسس**’indedir.
Dedi ki: Eski mülkün madeninde **الكرس**. Ve denildi ki: **الكرسيّ**, “zamanî” ve “dehrî” demeleri gibi, mülkün **كرس**’ine nisbet edilmiştir. Ve Yüce Allah’ın sözü “**وسع كرسيّه السّموات**” şöyle tefsir edilmiştir: mülk ve ilim ile; çünkü o, mülkün ve âlimin yeridir. Ve âlimlere **الكراسيّ** denilir; Kutrub’dan. Ve şu beyit okunmuştur:
تحفّ بها بيض الوجوه وعصبة
كراسيّ بالأحداث حين تنوب
Ve dersin ki: Bu hayvanın hayırlısı **الأناسيّ**’dir; ve **الأناسيّ**’nin hayırlısı **الكراسيّ**’dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَكَرَّسَ الشيءُ وتَكارَس: تَراكَمَ وتَلازَبَ. وتَكَرَّس أُسُّ البِناء: صَلُبَ واشتدَّ. والكِرْسُ: الصَّارُوجُ. والكِرْس، بالكسر: أَبوال الإِبل والغَنَم وأَبعارُها يتلبَّد بعضها على بعض في الدار، والدِّمْنُ ما سَوَّدُوا من آثار البَعَر وغيره. ويقال: أَكْرَسَتِ الدار. والكِرْس: كِرْس البِناء، وكِرْس الحَوض: حيث تَقِف النَّعَم فيتلبَّد، وكذلك كِرْس الدِّمْنة إِذا تَلَبَّدَت فَلزِقَت بالأَرض. ورسم مُكْرَس، بتخفيف الراء، ومُكْرِس: كَرِسٌ؛ قال العجاج:
يا صاحِ، هل تعرِف رَسْماً مُكْرَسَا؟
قال: نعم أَعْرِفه، وأَبْلَسَا،
وانْحَلَبَتْ عَيْناه من فَرْط الأَسَى
قال: والمَكْرس الذي قد بَعَرَت فيه الإِبل وبوّلتْ فركِب بعضه بعضاً؛ ومنه سُمِّيت الكُرَّاسة. وأَكْرَس المكان: صار فيه كِرْس؛ قال أَبو محمد الحذلمي:
في عَطَنٍ أَكْرَسَ من أَصْرَامِها
أَبو عمرو: الأَكارِيسُ الأَصْرام من الناس، واحدها كِرْس، وأَكْراس ثم أَكارِيس. والكِرْس: الطِّين المتلبِّد، والجمع أَكْراس. أَبو بكر: لُمْعَة كَرْساء للقطعة من الأَرض فيها شجر تَدانَتْ أُصُولها والتفَّت فُرُوعها. والكِرْس: القلائد
(* قوله «والكرس القلائد» عبارة القاموس والكرس
واحد أَكراس القلائد والوشح ونحوها.) المضموم بعضها إِلى بعض، وكذلك هي من الوُشُح ونحوها، والجمع أَكراس. ويقال: قلادة ذاتُ كِرْسَين وذات أَكْراس ثلاثة إِذا ضَمَمْتَ بعضها إِلى بعض؛ وأَنشد:
أَرِقْتُ لِطَيْف زارني في المَجَاسِدِ،
وأَكْراس دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرائدِ
وقِلادة ذات كِرْسَيْن أَي ذات نَظْمين. ونظم مُكَرَّس ومُتَكَرِّس: بعضه فوق بعض. وكلُّ ما جُعِل بعضه فوق بعض. وكلُّ ما جُعِل بعضه فوق بعض، فقد كُرِّس وتَكَرَّس هُوَ.
ابن الأَعرابي: كَرِس الرجل إِذا ازدحَمَ عِلْمه على قلبه؛ والكُرَّاسة من الكتب سُمِّيت بذلك لتَكَرُّسِها. الجوهري: الكُرَّاسة واحدة الكُرَّاس
(* قوله «الكراسة واحدة الكراس» إن أراد أنثاه فظاهر، وإن أَراد أَنها واحدة والكراس جمع أَو اسم جنس جمعي فليس كذلك، وقد حققته في شرح الاقتراح وغيره اهـ من هامش القاموس.) والكرارِيس؛ قال الكميت:
حتى كأَن عِراصَ الدّار أَرْدِيةٌ
من التَّجاويز، أَو كُرَّاسُ أَسفار
جمع سِفْر. وفي حديث الصِّراط: ومنهم مَكْروسٌ في النار، بَدَل مُكَرْدَس وهو بمعناه. والتَكرِيس: ضَمُّ الشيء بعضه إِلى بعض، ويجوز أَن يكون من كِرْس الدِّمْنة حيث تَقِف الدوابُّ. والكِرْس: الجماعة من الناس، وقيل: الجماعة من أَيِّ شيء كان، والجمع أَكْراس، وأَكارِيسُ جمع الجمع؛ فأَما قول ربيعة بن الجحدر:
أَلا إِن خَيْرَ الناس رِسْلاً ونَجْدَةً،
بِعَجْلان، قد خَفَّت لَدَيْهِ الأَكارِسُ
فإِنه أَراد الأَكارِيس فحذف للضرورة، ومثله كثير. وكِرس كل شيء: أَصله. يقال: إِنه لكريم الكِرْس وكَريم القِنْس وهما الأَصل؛ وقال العجاج يمدح الوليد بن عبد الملك:
أَنْتَ أَبا العَبَّاس، أَولى نَفْسِ
بِمعْدِنِ الملْك القدِيم الكِرْسِ
الكِرْس: الأَصل.
والكُرْسِيّ: معروف واحد والكَرَاسِي، وربما قالوا كِرْسِيّ؛ بكسر الكاف. وفي التنزيل العزيز: وسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرض؛ في بعض التَّفاسير: الكُرْسِيّ العِلم وفيه عدَّة أَقوال. قال ابن عباس: كُرْسِيُّه عِلْمُه، وروي عن عطاء أَنه قال: ما السموات والأَرض في الكُرْسِيّ إِلا كحَلْقة في أَرض فَلاة؛ قال الزجاج: وهذا القول بَيِّنٌ لأَن الذي نعرِفه من الكُرْسي في اللغة الشيء الذي يُعْتَمَد عليه ويُجْلَس عليه فهذا يدل على أَن الكرسيّ عظيم دونه السموات والأَرض، والكُرْسِيّ في اللغة والكُرَّاسة إِنما هو الشيء الذي قد ثَبَت ولزِم بعضُه بعضاً. قال: وقال قوم كُرْسيّه قُدْرَتُه التي بها يمسك السموات والأَرض. قالوا: وهذا كقولك اجعل لهذا الحائط كُرْسِيّاً أَي اجعل له ما يَعْمِدُه ويُمْسِكه، قال: وهذا قريب من قول ابن عباس لأَن علمه الذي وسع السموات والأَرض لا يخرج من هذا، واللَّه أَعلم بحقيقة الكرسيّ إِلا أَن جملته أَمرٌ عظيم من أَمر اللَّه عز وجل؛ وروى أَبو عمرو عن ثعلب أَنه قال: الكرسيّ ما تعرفه العرب من كَرَاسِيِّ المُلوك، ويقال كِرْسي أَيضاً؛ قال أَبو منصور: والصحيح عن ابن عباس في الكرسيّ ما رواه عَمَّار الذهبي عن مسلم البَطِين عن سعيد بن جبير عن ابن عباس أَنه قال: الكرسيّ موضع القَدَمين، وأَما العرش فإِنه لا يُقدر قدره، قال: وهذه رواية اتفق أَهل العلم على صحتها، قال: ومن روى عنه في الكرسيّ أَنه العِلم فقد أَبْطل. والانْكِراس: الانْكِباب. وقد انْكَرَس في الشيء إِذا دخل فيه مُنْكَبّاً.
والكَرَوَّس، بتشديد الواو: الضخم من كل شيء، وقيل: هو العَظِيم الرأْس والكاهِلِ مع صَلابة، وقيل: هو العظيم الرأْس فقط، وهو اسم رجل. التهذيب: والكَرَوَّس الرجل الشديد الرأْس والكاهل في جِسْم؛ قال العجاج: فِينا وجَدْت الرجل الكَرَوّسا
ابن شميل: الكَرَوَّس الشديد، رجلٌ كَرَوَّس. والكَرَوَّس: الهُجَيْمِي من شُعَرائهم.
والكِرْياس: الكَنِيف، وقيل: هو الكنِيف الذي يكون مُشْرفاً على سَطْح بِقَناةٍ إِلى الأَرض؛ ومنه حديث أَبي أَيوب أَنه قال: ما أَدْرِي ما أَصْنَع بهذه الكَرَاييِس، وقد نَهَى رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَن تُسْتَقْبَل القِبلة بغائطٍ أَو بَوْل يعني الكُنُف. قال أَبو عبيد: الكَرَايِيسُ واحدُها كِرْياس، وهو الكَنِيف الذي يكون مُشْرِفاً على سَطْحٍ بِقَناةٍ إِلى الأَرض، فإِذا كان أَسفل فليس بكِرْياس. قال الأَزهري: سُمِّي كِرْياساً لما يَعْلَق به من الأَقذار فَيَرْكب بعضه بعضاً ويتكرَّس مثل كِرْس الدِّمْنِ والوَأْلَةِ، وهو فِعْيال من الكَرْس مثل جِرْيال؛ قال الزمخشري: وفي كتاب العين الكِرْناس، بالون.

##### Türkçe

**تَكَرَّسَ** şey ve **تَكارَس**: birikti ve üst üste yapıştı. Ve **تَكَرَّس** binanın temeli: sertleşti ve şiddetlendi. Ve **الكِرْسُ**: **الصَّارُوجُ**. Ve **الكِرْس**, kesre ile: evde develerin ve koyunların idrarları ve onların dışkılarıdır; bazısı bazısının üzerine keçeleşir; ve **الدِّمْنُ** dışkı ve başkasının izlerinden kararttıkları şeydir. Ve denilir: **أَكْرَسَتِ** ev. Ve **الكِرْس**: binanın **كِرْس**’i, ve havuzun **كِرْس**’i: hayvanların durduğu yer; orada keçeleşir; ve yine bunun gibi, **كِرْس** gübreliğin, eğer keçeleşip yere yapışırsa. Ve bir iz **مُكْرَس** (ر’nin hafifletilmesiyle) ve **مُكْرِس**: **كَرِسٌ**; el-ʿAccâc dedi ki:
يا صاحِ، هل تعرِف رَسْماً مُكْرَسَا؟
قال: نعم أَعْرِفه، وأَبْلَسَا،
وانْحَلَبَتْ عَيْناه من فَرْط الأَسَى

Dedi ki: **المَكْرس** develerin içinde dışkıladığı ve idrar yaptığı, sonra onun bazısının bazısına bindiği yerdir; ve ondan **الكُرَّاسة** adlandırıldı. Ve **أَكْرَس** yer: onda **كِرْس** oldu; Ebû Muhammed el-Ḥuḏlemî dedi ki:
في عَطَنٍ أَكْرَسَ من أَصْرَامِها

Ebû ʿAmr: **الأَكارِيسُ** insanlardan **الأَصْرام**’dır; onun teki **كِرْس**’tir; ve **أَكْراس** sonra **أَكارِيس**. Ve **الكِرْس**: keçeleşmiş çamurdur; çoğulu **أَكْراس**. Ebû Bekr: **لُمْعَة كَرْساء**; kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları dolaşmış ağaç bulunan yer parçası için. Ve **الكِرْس**: gerdanlıklar
(* onun sözü “**والكرس القلائد**” Kāmûs’un ibaresidir; ve **الكرس** gerdanlıkların ve kuşağın ve benzerlerinin **أَكراس**’ının tekidir.)
bazısı bazısına bitiştirilmiş; ve yine o, kuşaklardan ve benzerlerinden böyledir; çoğulu **أَكراس**. Ve denilir: **قلادة** iki **كِرْس**’li ve üç **أَكْراس**’lı, eğer bazısını bazısına katarsan; ve inşad etti:
أَرِقْتُ لِطَيْف زارني في المَجَاسِدِ،
وأَكْراس دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرائدِ

Ve iki **كِرْس**’li gerdanlık, yani iki dizilişli. Ve diziliş **مُكَرَّس** ve **مُتَكَرِّس**: bazısı bazısının üstünde. Ve her ne ki bazısı bazısının üstüne konuldu. Ve her ne ki bazısı bazısının üstüne konulduysa, artık **كُرِّس** ve o **تَكَرَّس**.

İbnü’l-Aʿrâbî: adam **كَرِس** olur; ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığı zaman; ve kitaplardan **الكُرَّاسة** buna, onun **تَكَرُّس**’u sebebiyle adlandırıldı. el-Cevherî: **الكُرَّاسة** **الكُرَّاس**’ın bir tanesidir
(* onun sözü “**الكراسة واحدة الكراس**”: eğer onun dişisini kastettiyse açıktır; eğer onun bir tane olduğunu ve **الكراس**’ın çoğul yahut cem‘î cins ismi olduğunu kastettiyse öyle değildir; bunu **شرح الاقتراح**’ta ve başkasında tahkik ettim; Kāmûs’un haşiyesinden.)
ve **الكرارِيس**; el-Kumeyt dedi ki:
حتى كأَن عِراصَ الدّار أَرْدِيةٌ
من التَّجاويز، أَو كُرَّاسُ أَسفار

**سِفْر**’in çoğulu. Ve **الصِّراط** hadîsinde: ve onlardan ateşte **مَكْروسٌ**; **مُكَرْدَس** yerine, ve o onun manasındadır. Ve **التَكرِيس**: şeyin bazısını bazısına katmaktır; ve caizdir ki, hayvanların durduğu yer olan **كِرْس الدِّمْنة**’den olsun. Ve **الكِرْس**: insanlardan cemaat; ve denildi: her ne şeyden olursa olsun cemaat; çoğulu **أَكْراس**; ve **أَكارِيسُ** çoğulun çoğuludur; Rabîʿa b. el-Caḥdar’ın sözüne gelince:
أَلا إِن خَيْرَ الناس رِسْلاً ونَجْدَةً،
بِعَجْلان، قد خَفَّت لَدَيْهِ الأَكارِسُ

o, **الأَكارِيس**’i kastetti; zaruret için hazfetti; ve bunun benzeri çoktur. Ve her şeyin **كِرس**’i: onun aslıdır. Denilir: o, **الكِرْس**’i kerim ve **القِنْس**’i kerimdir; ve ikisi asıldır; el-ʿAccâc, el-Velîd b. ʿAbdülmelik’i överken dedi ki:
أَنْتَ أَبا العَبَّاس، أَولى نَفْسِ
بِمعْدِنِ الملْك القدِيم الكِرْسِ

**الكِرْس**: asıl.

Ve **الكُرْسِيّ**: bilinen; teki; ve **الكَرَاسِي**; ve belki **كِرْسِيّ** de derler; ك’nin kesresiyle. Ve aziz tenzilde: **وسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرض**; bazı tefsirlerde: **الكُرْسِيّ** ilimdir; ve onda birkaç söz vardır. İbn Abbas dedi: **كُرْسِيُّه** onun ilmidir; ve ʿAtâ’dan rivayet edildi ki dedi: gökler ve yer **الكُرْسِيّ** içinde ancak ıssız bir yerde bir halka gibidir; ez-Zeccâc dedi: bu söz açıktır; çünkü dilde **الكُرْسي**’den bildiğimiz, kendisine dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu, **الكرسيّ**’nin büyük olduğuna, gökler ve yerin onun altında olduğuna delalet eder; ve dilde **الكُرْسِيّ** ve **الكُرَّاسة** ancak, sabit olmuş ve bazısı bazısına yapışıp tutunmuş şeydir. Dedi ki: ve bir kavim dedi: onun **كُرْسي**’si, gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, senin “bu duvara bir **كُرْسِيّ** yap” sözün gibidir; yani ona onu dayandıran ve onu tutan şeyi yap. Dedi ki: bu, İbn Abbas’ın sözüne yakındır; çünkü gökleri ve yeri kuşatan onun ilmi bundan çıkmaz; ve Allah, **الكرسيّ**’nin hakikatini daha iyi bilendir; ancak onun bütünü, Allah عز وجل’nin işinden büyük bir iştir. Ve Ebû ʿAmr, Saʿleb’den rivayet etti ki dedi: **الكرسيّ**, Arapların meliklerin **كَرَاسِيِّ**’sinden bildiği şeydir; ve **كِرْسي** de denilir. Ebû Mansûr dedi: İbn Abbas’tan **الكرسيّ** hakkında sahih olan, ʿAmmâr ez-Zehebî’nin Müslim el-Beṭîn’den, Saʿîd b. Cübeyr’den, İbn Abbas’tan rivayet ettiğidir: o dedi: **الكرسيّ** ayakların yeri; arşa gelince, onun ölçüsü takdir edilemez. Dedi ki: bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. Dedi ki: ondan **الكرسيّ** hakkında onun ilim olduğu rivayet eden, iptal etmiştir. Ve **الانْكِراس**: yüzüstü kapanma. Ve şeyin içine **انْكَرَس**; içine eğilerek girdiği zaman.

Ve **الكَرَوَّس**, و’nin şeddelenmesiyle: her şeyden iri olan; ve denildi: sertlikle beraber büyük başlı ve omuz başlı olandır; ve denildi: yalnız büyük başlı olandır; ve o bir adam adıdır. **التهذيب**: ve **الكَرَوَّس**; cisimde başı ve omuz başı kuvvetli adamdır; el-ʿAccâc dedi ki:
فِينا وجَدْت الرجل الكَرَوّسا

İbn Şümeyl: **الكَرَوَّس** kuvvetli olandır; **رجلٌ كَرَوَّس**. Ve **الكَرَوَّس**: onların şairlerinden **الهُجَيْمِي**’dir.

Ve **الكِرْياس**: hela; ve denildi: o, bir kanalla yere doğru, bir damın üzerine çıkıntılı olan heladır; ve ondan Ebû Eyyûb hadîsi: o dedi: bu **الكَرَاييِس** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم, kıbleye dışkı yahut idrar ile yönelinmesini yasakladı; yani **الكُنُف**. Ebû ʿUbeyd dedi: **الكَرَايِيسُ**; onun teki **كِرْياس**’tır; ve o, bir kanalla yere doğru, bir damın üzerine çıkıntılı olan heladır; eğer aşağıda olursa **كِرْياس** değildir. el-Ezherî dedi: ona **كِرْياس** adı verildi; ona pisliklerden yapışan şey sebebiyle; sonra bazısı bazısına biner ve **تكرَّس** olur; **كِرْس الدِّمْنِ** ve **الوَأْلَةِ** gibi; ve o, **الكَرْس**’ten **فِعْيال** veznindedir; **جِرْيال** gibi. ez-Zemahşerî dedi: ve **كتاب العين**’de **الكِرْناس**, ن ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ر س * * الكُرْسِيُّ * بالضم واحد * الكَرَاسِيٍّ * وربما قالوا * كشرْسِيٌّ * بالكسر و * الكُرَّاسَةُ واحدة * الكُرَّاسِ * و * الكَرَاريسٍ * و * الَكَرارِسِ

##### Türkçe

* ك ر س * * **الكُرْسِيُّ** * (ضم ile) **الكَرَاسِيٍّ**’nin biridir; bazen (şöyle) dediler: * **كشرْسِيٌّ** * (kesr ile). Ve * **الكُرَّاسَةُ** * **الكُرَّاسِ**’ın biridir; ve * **الكَرَاريسٍ** * ve * **الَكَرارِسِ** * .

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكرس، بالكسر: أبيات من الناس مجتمعة، وقيل: هو الجماعة، أي شيء كان، ج، أكراس وجج، جمع الجمع: أكارس وأكاريس، قال أبو عمرو: الأكاريس: الأصرام من الناس، واحدها كرس وأكراس، ثم أكاريس، وقال ابن دريد: أكارس: جموع كثيرة لا واحد لها من لفظها، وفي الأساس: رأيت أكارس من بني فلان. قلت: الذي في نص أبي عمرو أن جمع الجمع أكاريس، وأما أكارس فإنما حذفت ياؤه للضرورة، كما في قول ربيعة بن جحدر:
  ألا إن خير الناس رسلا ونجدةبعجلان قد خفت لديه الأكارس فإنه أراد الأكاريس فحذف للضرورة، ومثله كثير. والكرس: ما يبنى لطليان المعزى، مثل بيت الحمام، من الطين المتلبد، والجمع: أكراس. وأكرسها: أدخلها فيه لتدفأ. والكرس لغة في الكلس, وهو الصاروج، وليس بالجيد، والصواب باللام، وهو في اللسان بالراء. وكرس: نخل لبني عدي، نقله الصاغاني. والكرس: البعر والبول من الإبل والغنم المتلبد بعضه على بعض في الدار والدمن. وقال الليث: الكرس: واحد أكراس القلائد والوشح ونحوها، يقال: قلادة ذات كرسين وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض، وأنشد:
  أرقت لطيف زارني في المجاسد                      وأكراس در فصلت بالـفـرائد

  والكروس، كعملس، وقد تضم الواو: الضخم من كل شيء، وقيل: هو العظيم الرأس من الناس وقيل: هو العظيم الرأس والكاهل مع صلابة. والكروس: الأسود، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه: الأسد العظيم الرأس، عن هشام، كما في العباب. والكروس: الجمل العظيم الفراسن الغليظ القوائم الشديدها، عن أبي عمرو، وفي التهذيب: هو الرجل الشديد الرأس والكاهل في جسم، وقال ابن شميل: الكروس: الشديد. وكرسى، كسكرى: ع بين جبلي سنجار، من كرست الأرض، إذا تدانت أصول شجرها. والكرسي، بالضم وتشديد الياء، و ربما قالوا: كرسي، بالكسر، - وهي لغة في جمع هذا الوزن، نحو سخري ودري. وقال بعضهم: إنه منسوب إلى كرس الملك، أي أصله، كقولهم: دهري -: السرير، هكذا رواه أبو عمر عن ثعلب، بالوجهين. وقال ابن عباس رضي الله عنهما، في تفسير قوله عز وجل:  وسع كرسيه السموات والأرض  قال: الكرسي: العلم، وهو مجاز، وقيل المراد به الملك، نقله الزمخشري. وقال قوم: كرسيه: قدرته التي بها يمسك السموات والأرض، قالوا وهذا كقولك: إجعل لهذا الحائط كرسيا. أي إجعل له ما يعمده ويمسكه. وهذا قريب من قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج عن هذا. قال الأزهري: والصحيح عن ابن عباس ما رواه عمار الدهني، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، رضي الله عنهما، أنه قال: الكرسي: موضع القدمين، وأما العرش فإنه لا يقدر قدره. قال: وهذه رواية إتفق أهل العلم على صحتها، قال: ومن روى عنه في الكرسي أنه العلم، فقد أبطل. ج كراسي. وكرسي، بالضم: ة بطبرية، يقال: إنه جمع عيسى عليه الصلاة والسلام الحواريين فيها، وأنفذهم منها إلى النواحي، وفيها موضع كرسي زعموا أنه صلوات الله عليه جلس عليه. و في الصحاح: الكراسة، بالضم، واحدة الكراس والكراريس قال الكميت:
  حتى كأن عراص الدار أردية                      من التجاويز أو كراس أسفار

  قال شيخنا: إن أراد بقوله: واحدة الكراس: أنثاه، فظاهر، وإن أراد: أنها واحدة، والكراس جمع أو اسم جنس جمعي، فليس كذلك. إنتهى ولكن عطف الكراريس عليه لا يساعد ما حققه شيخنا، فتأمل وهو عبارة الصحاح. والكراسة: الجزء من الصحيفة، يقال: قرأت كراسة من كتاب سيبويه، وهذا الكتاب عدة كراريس، وتقول: التاجر مجده في كيسه، والعالم مجده في كراريسه. وقال ابن الأعرابي كرس الرجل، إذا إزدحم علمه على قلبه، والكراسة من الكتب سميت بذلك لتكرسها. والكرياس: الكنيف المشرف المعلق في أعلى السطح بقناة من الأرض، وفي بعض الأصول: إلى الأرض ومنه حديث أبي أيوب رضى الله عنه، أنه قال: ما أدري ما أصنع بهذه الكراييس، وقد نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن تستقبل القبلة بغائط أو بول يعني الكنف، وفسره أبو عبيد بما تقدم، وزاد: فإذا كان أسفل فليس بكرياس، فعيال من الكرس للبول والبعر المتلبد، قال الأزهري: وسمي كرياسا لما يعلق به من الأقذار، فيركب بعضها بعضا ويتكرس مثل كرس الدمن. وبهذا ظهر أن ما نقله شيخنا عن شرح الموطأ أن مراحيض الغرف هي الكرابيس، واحدها: كرباس، بالموحدة، غلط ظاهر، ونقل عن الشيخ سالم في شرح المختصر: أن الكرياس، بالتحتية: الكنيف، وإن كان على سطح، وأما بالموحدة فثياب، قال: قلت: الصواب أنه ورد بهما، والظاهر أنه ليس بعربي وإن كثر ناقلوه، وتركه المصنف تقصيرا. إنتهى. وهذا غريب، كيف يصوب وروده بالموحدة، وهو تصحيف منه، وكونه ليس بعربي أيضا غير ظاهر، فقد تقدم عن الأزهري أنه فعيال من الكرس. وقال الزمخشري: يقال: وقفت على كرس من أكراس الدار، وهو ما تكرس من دمنتها: أي تلبد، وأكرست الدار، ومنه قولك: لداره كرياس معلق، فهذا يؤيد كون اللفظ عربيا، فتأمل. وأكرست الدابة: صارت ذات كرس. وهو ما تلبد من البعر والبول في أذنابها: والقلادة المكرسة والمكرسة كمكرمة ومعظمة: أن ينظم اللؤلؤ والخرز في خيط، هكذا في سائر النسخ، والصواب: في خيطين، كما هو في نص التكملة، ثم يضما، هكذا في سائر النسخ، والصواب: ثم يضمان، بفصول بخرز كبار، نقله الصاغاني. و المكرس، كمعظم: التار القصير الكثير اللحم، عن ابن عباد. والتكريس: تأسيس البناء، وقد كرسه. وإنكرس عليه: إنكب. و إنكرس في الشيء، إذا دخل فيه واستتر منكبا، قال ذو الرمة، يصف الثور:
  إذا أراد إنكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب ومما يستدرك عليه: تكرس الشيء، وتكارس: تراكم وتلازب. وتكرس أس البناء: صلب وإشتد. والكرس، كرس البناء وكرس الحوض حيث تقف النعم فيتلبد، وكذلك كرس الدمنة إذا تلبدت فلزقت في الأرض. ويقال: أكرست الدار. ورسم مكرس، كمكرم، ومكرس: كرس، بعرت فيه الإبل وبولت، فركب بعضه بعضا، قيل: ومنه سميت الكراسة، قال العجاج:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا
  قال نعـم أعـرفـه وأبـلـسـا
  وإنحلبت عيناه من فرط الأسـى وأكرس المكان: صار، فيه كرس، قال أبو محمد الحذلمي:

  في عطن أكرس من أصرامها والكرس، الطين المتلبد، والجمع: أكراس. والكرساء: قطعة من الأرض، فيها شجر تدانت أصولها وإلتفت فروعها، قاله أبو بكر. ونظم مكرس ومتكرس: بعضه فوق بعض، وكل ما جعل بعضه فوق بعض فقد كرس وتكرس هو. وكرس الرجل: إزدحم علمه على قلبه، عن ابن الأعرابي. والمكروس: المكردس. والتكريس: ضم الشيء بعضه إلى بعض. وكرس كل شيء: أصله، يقال: إنه لكريم الكرس وكريم القنس، وهما الأصل، وهو مجاز، ويقال، إنه لفي كرس غني، أي أصله، وقال العجاج:
  بمعدن الملك القديم الكرس أي الأصل. والكروس الهجيمي: من شعرائهم. وأبو الكروس: محمد بن عمرو بن تمام الكلبي الواسطي، محدث، روى عنه مكحول، وآخرون. ويقال للعلماء: الكراسي، نقله الزمخشري عن قطرب، تقول: خير هذا الحيوان الأناسي، وخير الأناسي الكراسي. والكروس بن زيد الطائي، من بني ثمامة بن مالك بن جدعاء أخي ثعلبة بن جدعاء، وهو الذي جاء بقتل أهل الحرة إلى أهل الكوفة، فقال عبد الله بن الزبير الأسدي:
  لعمري لقد جاء الكروس كاظما                      على خبر للصالحـين وجـيع والشمس محمد بن محمد بن عبد الغني البزار، عرف بابن كرسون، بالفتح، سمع الشفاء على النشادري، والفخر القاياتي.

##### Türkçe

**الكرس**، kesre ile: insanlardan toplanmış evler; ve denildi: o, cemaat(=topluluk)tur, her ne şey olursa olsun; çoğulu: **أكراس** ve çoğullar çoğulu(=cem‘u’l-cem‘): **أكارس** ve **أكاريس**. Ebû Amr dedi: **الأكاريس**: insanlardan sürülerdir; onun teki **كرس** ve **أكراس**tır; sonra **أكاريس**. İbn Düreyd dedi: **أكارس**: lafzından tekil(=vâhid)i olmayan çok topluluklardır. Ve **الأساس**’ta: “Falan oğullarından **أكارس** gördüm.” Dedim: Ebû Amr’ın nassında çoğullar çoğulu **أكاريس**tir; **أكارس** ise ancak zaruret için yâ’sı hazfedilmiştir; Rabîa b. Cehder’in sözü gibi:
  ألا إن خير الناس رسلا ونجدةبعجلان قد خفت لديه الأكارس فإنه أراد الأكاريس فحذف للضرورة، ومثله كثير.

Ve **الكرس**: keçileri sıvamak(=tulamak) için yapılan şeydir; hamam evi gibi; yapışık çamurdan; çoğulu: **أكراس**. Ve **أكرسها**: onu ısınsın diye onun içine soktu. Ve **الكرس** **الكلس**’te bir lugattır; o, **الصاروج**dur; ve iyi değildir; doğru olan **باللام** iledir; ve o, **اللسان**’da **بالراء** iledir. Ve **كرس**: Benî Adî’ye ait hurmalık; bunu Sâgânî nakletti. Ve **الكرس**: evde ve gübrelikte, birbirinin üstüne yapışmış deve ve koyun dışkısı ve idrarıdır. Leys dedi: **الكرس**: gerdanlıkların ve kuşağın ve benzerlerinin **أكراس**’ından bir tanedir; “iki **كرس**’li gerdanlık ve üç **أكراس**’lı” denir; bazılarını bazılarına kattığın zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
  أرقت لطيف زارني في المجاسد                      وأكراس در فصلت بالـفـرائد

Ve **الكروس**، **كعملس** gibi; ve vâvı zamme ile de olabilir: her şeyden iri olan; ve denildi: insanlardan büyük başlı olandır; ve denildi: o, sertlikle birlikte büyük baş ve omuz başı(=kâhil) sahibidir. Ve **الكروس**: aslanlar; böylece bütün nüshalarda; ve o yanlıştır; doğrusu: büyük başlı aslandır; Hişâm’dan; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الكروس**: büyük bilekli, kalın bacaklı, onlarınca kuvvetli deve; Ebû Amr’dan. Ve **التهذيب**’de: o, bedende başı ve omuz başı kuvvetli adamdır. İbn Şümeyl dedi: **الكروس**: kuvvetli olandır. Ve **كرسى**، **كسكرى** gibi: Sincâr’ın iki dağı arasında bir yer adıdır; “yer **كرست** oldu”dan; ağaçlarının kökleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve **الكرسي**، zamme ile ve yâ’yı şeddeli; ve bazen “**كرسي**” kesre ile derler; - ve o, bu veznin cem‘inde bir lugattır; **سخري** ve **دري** gibi. Bazıları dedi: o, **كرس الملك**’e nisbetlidir; yani onun aslına; “**دهري**” demeleri gibi -: sedirdir; Ebû Ömer bunu Sa‘leb’den iki vecihle rivayet etti. İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun), Aziz ve Celîl olanın sözü: **وسع كرسيه السموات والأرض** tefsirinde dedi: **الكرسي**: ilimdir; ve o mecazdır. Ve denildi: onunla murad mülktür; Zemahşerî bunu nakletti. Bir topluluk dedi: **كرسيه**: gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, senin “bu duvar için bir **كرسيا** yap” demen gibidir; yani ona dayanak olacak ve onu tutacak şeyi yap. Bu, İbn Abbâs’ın (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) sözüne yakındır; çünkü onun gökleri ve yeri kuşatan ilmi bunun dışına çıkmaz. Ezherî dedi: İbn Abbâs’tan sahih olan, Ammâr ed-Dehnî’nin, Müslim el-Batîn’den, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet ettiğidir: o dedi ki: **الكرسي**: iki ayağın yeridir; **العرش** ise onun kadrini takdir edemez. Dedi: bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. Dedi: ondan **الكرسي** hakkında “o ilimdir” diye rivayet eden, bâtıl kılmıştır. Çoğulu: **كراسي**. Ve **كرسي**، zamme ile: Taberiyye’de bir köy; denir ki Îsâ (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) havârîleri orada toplamış, onları oradan çevrelere göndermiştir; ve orada “**كرسي** yeri” vardır; Allah’ın salâtları onun üzerine olsun, onun üzerine oturduğunu zannettiler. Ve **الصحاح**’ta: **الكراسة**، zamme ile, **الكراس** ve **الكراريس**’in bir tanesidir. Kümeyt dedi:
  حتى كأن عراص الدار أردية                      من التجاويز أو كراس أسفار

Şeyhimiz dedi: “**واحدة الكراس**” sözüyle onun dişisini kastettiyse, açıktır; yok eğer onun bir tane olduğunu, **الكراس**’ın cem‘ veya cem‘î isim cinsi olduğunu kastettiyse, öyle değildir. Bitti. Lâkin **الكراريس**’i ona atfetmesi, şeyhimizin tahkik ettiğine yardım etmiyor; düşün; ve o, **الصحاح**’ın ibaresidir. Ve **الكراسة**: sahifenin bir parçasıdır; “Sîbeveyh’in kitabından bir **كراسة** okudum” denir; ve bu kitap birkaç **كراريس**tir. Ve “tüccarın şerefi kesesindedir; âlimin şerefi **كراريس**’indedir” dersin. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **كرس** etti; ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığı zaman. Ve kitaplardan **الكراسة** ona bu adla adlandırıldı; onun **تكرس** etmesi sebebiyle. Ve **الكرياس**: yerden bir kanalla, damın üst tarafında yüksekçe asılı duran hela. Bazı asıllarda: “yere” diye. Ve ondan Ebû Eyyûb (Allah ondan razı olsun) hadisi: o dedi ki: “Bu **الكراييس** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Resûlullah (Allah ona salât ve selâm etsin) kıbleye dışkı veya idrar ile yönelmeyi yasakladı” yani helaları. Ebû Ubeyd onu yukarıdakiyle tefsir etti ve ekledi: “Eğer aşağıda olursa **كرياس** değildir.” O hâlde o, idrar ve yapışık dışkı için **الكرس**’ten **فعيال** veznindedir. Ezherî dedi: ona **كرياس** denildi; ona asılan pislikler sebebiyle; böylece bazıları bazısının üstüne biner ve gübre **كرس**’i gibi **يتكرس** olur. Bununla, şeyhimizin **شرح الموطأ**’dan naklettiği “odaların tuvaletleri **الكرابيس**tir; onun teki: **كرباس**; **بالموحدة** ile” sözü, açık bir yanlış olduğu ortaya çıktı. Ve Şeyh Sâlim’den **شرح المختصر**’da nakletti: **الكرياس**، **بالتحتية** ile: hela; isterse dam üzerinde olsun; **بالموحدة** ile ise elbiselerdir. Dedi: dedim: doğru olan, onun iki şekilde de vârid olmasıdır; ve zâhir olan, onun Arapça olmamasıdır; her ne kadar onu nakledenler çok olsa da; musannif onu kusurla terk etti. Bitti. Bu gariptir: nasıl **بالموحدة** ile vürûdunu doğru sayar; hâlbuki o, ondan bir tashîftir; ve onun Arapça olmaması da açık değildir; çünkü Ezherî’den onun **الكرس**’ten **فعيال** olduğu geçti. Zemahşerî dedi: “Evin **أكراس**’ından bir **كرس** üzerine durdum” denir; ve o, onun gübresinden **تكرس** eden şeydir; yani yapışıp katılaştı. Ve “**أكرست** evi” denir. Ve ondan senin “onun evinin asılı bir **كرياس**’ı vardır” sözün; bu, lafzın Arapça oluşunu teyit eder; düşün. Ve **أكرست** binek hayvanı: **كرس** sahibi oldu; o, kuyruklarında dışkı ve idrardan yapışıp kalan şeydir. Ve **القلادة المكرسة** ve **المكرسة**، **كمكرمة ومعظمة** gibi: inciyi ve boncuğu bir ipte dizmektir; böylece bütün nüshalarda; doğrusu: **في خيطين**; **التكملة**’nin nassında olduğu gibi. Sonra “birleştirilir” diye; böylece bütün nüshalarda; doğrusu: **ثم يضمان**; büyük boncuklarla fasılalarla; Sâgânî bunu nakletti. Ve **المكرس**، **كمعظم** gibi: kısa, çok etli **التار**; İbn Abbâd’dan. Ve **التكريس**: binayı temellendirmektir; ve onu **كرس** etti. Ve onun üzerine **إنكرس** etti: kapaklandı. Ve **إنكرس** şeyin içine: içine girip, eğilerek gizlendiği zaman. Zü’r-Rumme dedi; öküzü vasfederken:
  إذا أراد إنكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب

Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تكرس** şey; ve **تكارس**: yığıldı ve birbirine yapıştı. Ve binanın temeli **تكرس** etti: sertleşti ve kuvvetlendi. Ve **الكرس**: binanın **كرس**’i ve havuzun **كرس**’i; hayvanların durduğu yerde yapışıp katılaşan; ve aynı şekilde gübrenin **كرس**’i; yere yapışıp katılaştığı zaman. Ve “**أكرست** evi” denir. Ve **رسم مكرس**، **كمكرم** gibi; ve **مكرس**: **كرس**; develer orada dışkıladı ve idrar yaptı da, bazısı bazısının üstüne bindi. Denildi: ve ondan **الكراسة** adlandırıldı. A‘câc dedi:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا
  قال نعـم أعـرفـه وأبـلـسـا
  وإنحلبت عيناه من فرط الأسـى

Ve **أكرس** mekân: onda **كرس** oldu. Ebû Muhammed el-Huzelî dedi:

  في عطن أكرس من أصرامها

Ve **الكرس**: yapışık çamur; çoğulu: **أكراس**. Ve **الكرساء**: bir parça toprak; onda ağaç vardır; kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları dolaşmıştır; Ebû Bekir bunu söyledi. Ve **نظم مكرس** ve **متكرس**: bazısı bazısının üstünde; ve her ne ki bazısı bazısının üstüne konulursa, muhakkak **كرس** eder ve o da **تكرس** eder. Ve adam **كرس** etti: ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المكروس**: **المكردس**. Ve **التكريس**: şeyin bazısını bazısına katmaktır. Ve her şeyin **كرس**’i: onun aslıdır; “o, **كريم الكرس** ve **كريم القنس**tir” denir; ikisi de asıldır; ve o mecazdır. Ve “o, **كرس** zenginliğin içindedir” denir; yani onun aslı. A‘câc dedi:
  بمعدن الملك القديم الكرس

yani asıl. Ve **الكروس الهجيمي**: onların şairlerindendir. Ve **أبو الكروس**: Muhammed b. Amr b. Temmâm el-Kelbî el-Vâsitî; muhaddis; ondan Mekhûl ve başkaları rivayet etti. Ve âlimlere **الكراسي** denir; Zemahşerî bunu Kutrub’dan nakletti. “Bu hayvanın hayırlısı **الأناسي**dir; **الأناسي**’nin hayırlısı **الكراسي**dir” dersin. Ve **الكروس بن زيد الطائي**: Benî Sümâme b. Mâlik b. Ced‘â’ (Ced‘â’ kardeşi Sa‘lebe b. Ced‘â’)dandır; ve o, Harre ehlinin öldürülmesi haberini Kûfe ehline getiren kimsedir. Bunun üzerine Abdullah b. Zübeyr el-Esedî dedi:
  لعمري لقد جاء الكروس كاظما                      على خبر للصالحـين وجـيع

Ve **الشمس** Muhammed b. Muhammed b. Abdülganî el-Bezzâr; **ابن كرسون** diye bilindi; fetih ile; Neşâdirî üzerine **الشفاء**’yı ve Fahr el-Kayâtî’yi dinledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كرّسهُ
2 كرّسهُ ذ , (TA,) inf. n. تَكْرِيسٌ, (K, TA,) He put it, or placed it, namely, anything, one part upon another. (TA.) ― -b2- He put it together, one part to another. (TA.) ― -b3- He founded it, namely, a building. (K, TA.)

اكرست الدَّارُ
4 اكرست الدَّارُ ذ The house had in it compacted dung and urine of camels or of sheep or goats: S, A, * TA:) and in like manner you say of a place: (TA:) and اكرست الدّابَّةُ The beast of carriage had upon it, (K, TA,) i. e., upon its tail, (TA,) compacted dung and urine. (K, TA.) See كِرْسٌ.

تكرّس
5 تكرّس ذ It (anything) became put, or placed, one part upon another. (TA.) ― -b2- It became compacted and cohering; (A, * TA;) as also ↓ تكارس. (TA.) ― -b3- It (the foundation of a building) became hard and strong. (TA.) -A2- He collected together fire-wood, &c. (Msb.)

6 تَكَاْرَسَ see 5.

كِرْسٌ
كِرْسٌ ذ Compacted, or caked, or a cake of, dung and urine of camels and of sheep or goats, (S, * A, * K, * TA,) in a house, and upon the traces of men's abode: (TA:) and also, compacted clay or mud: (TA:) pl. أَكْرَاسٌ. (A, TA.) [Hence,] كِرْسُ الحَوْضِ The place in which the camels stand at the watering-trough or tank, and which in consequence becomes compacted [by the mixture of their dung and urine with the soil]. (TA.) ― -b2- كِرْسُ بِنَآءٍ [The foundation, or lowest part of a building: see 2]. (TA.) -A2- One of the أَكْرَاس [meaning series or strings of beads] of [the necklaces and similar ornaments called] قَلَائِد and وُشُح and the like: you say, قِلَادَةٌ ذَاتُ كِرْسَيْنِ [a necklace of two such series], and ذَاتُ أَكْرَاسٍ ثَلَاثَةٍ [of three such series], when you join one part to another [in several places, by larger beads: see قِلَادَةٌ مُكْرَسَةٌ, below]. (Lth, K. *)

كَرِسٌ
كَرِسٌ ذ : see مُكْرِسٌ.

كُرْسِىٌّ
كُرْسِىٌّ ذ and (sometimes, S, Msb) كِرْسِىٌّ (S, Msb, K) A throne; syn. سَرِيرٌ: (K:) a chair: (TK:) a seat not larger than is sufficient for one person: (Bd, ii. 256:) [and a stool:] pl. كَرَاسِىٌّ (S, Msb, K) and sometimes كَرَاسٍ, agreeably with a rule mentioned by ISk. (Msb.) It is the place [or seat] of the king, and of the learned man: and hence, as used in the Kur ii. 256, it is explained as signifying (tropical:) Dominion: (A:) and (tropical:) the power of God, whereby He holds the heavens and the earth: (TA:) and (tropical:) knowledge: (A, K:) which last explanation is ascribed to I'Ab: but the truth is, that I'Ab explained it as there signifying the [foot-stool of God; or] place of the feet: but as to the عَرْش [of God], this is immeasurable: (Az, TA:) or it signifies the sphere of the stars. (TA, art. عرش.) [Hence, also, you say,] هُوَ مِنْ أَهْلِ الكُرْسِىِّ (tropical:) He is of the people of science. (TK.) [And hence,] الكَرَاسِىُّ is also used [elliptically] to signify (tropical:) The learned men; accord. to Ktr. (A.) ― -b2- Also, A prop, or support, for a wall. (TA.) ― -b3- [ذَاتُ الكُرْسِىِّ The Constellation Cassiopeia: see خَضِيبٌ.]

كِرْيَاسٌ
كِرْيَاسٌ ذ A privy on the top of the roof of a house, (S, A, * Msb, K,) with a conduit from the ground, (K,) or, as in some lexicons, to the ground: one that is below is not so called: (TA:) or the privy of an upper chamber: (MF:) of the measure فِعْيَالٌ, (Az, Msb, K,) from كِرْسٌ, meaning, “ compacted dung and urine of camels, or of sheep or goats: ” (Az, * A, * K, TA:) so called because of the filth that adheres to it, and becomes compacted: (Az, TA:) incorrectly said by some to be also written كِرْبَاسٌ, with the single-pointed letter [ب]: the pl. is كَرَايِيسُ. (TA.)

كُرَّاسٌ
كُرَّاسٌ ذ : see what next follows.

كُرَّاسَةٌ
كُرَّاسَةٌ ذ [A quire, or parcel, of paper, generally consisting of five sheets, forming ten leaves, of a book; also vulgarly called كَرَّاسَةٌ and كَرَّاسٌ;] one of what are termed ↓ كُرَّاسٌ and كَرَارِيسُ; [كُرَّاسٌ being a coll. gen. n. and كَرَارِيسُ a pl.;] (S, A, K;) a portion of a صَحِيفَة [i. e. book or volume]: (A, K:) so called because compacted: (TA:) or from تَكَرَّسَ signifying “ he collected together ” fire-wood, &c. (Msb.) You say, فِى هٰذِهِ الكُرَّاسَةِ عَشْرُ وَرَقَاتٍ [In this quire of a book are ten leaves]. (A.) And هٰذَا الكِتَابُ عِدَّةُ كَرَارِيسَ [This book is composed of a number of quires]. (A.) And قَرَأْتُ كُرَّاسَةً مِنْ كِتَابِ سِيبَوَيْهِ [I read a quire of the Book of Seebaweyh]. (A.) And التَّاجِرُ مَجْدُهُ فِى كِيسِهِ وَالعَالِمُ مَجْدُهُ فِى كَرَارِيسِهِ [The merchant's glory is in his purse, and the learned man's glory is in his quires of books]. (A.)

مُكْرَسٌ
مُكْرَسٌ ذ : see مُكْرِسٌ. ― -b2- قِلَادَةٌ مُكْرَسَةٌ and ↓ مُكَرَّسَةٌ A necklace in which the pearls or other beads are strung upon two strings, and these are joined together by divisions of large beads: so in the TS and K, excepting that in the latter, فِى خَيْطٍ is erroneously put for فِى خَيْطَيْنِ. (TA.) [See كِرْسٌ, last signification.] And [in like manner], ↓ نَظْمٌ مُكَرَّسٌ and مُتَكَرِّسٌ A string of beads one above another. (TA.)

رَسْمٌ مُكْرِسٌ
رَسْمٌ مُكْرِسٌ ذ (S) (in the L and TA مُكْرَسٌ, but the former, being agreeable with the verb, (see 4,) is probably the right reading,] Traces of men's abode in which is a compacted mixture of dung and urine of camels or of sheep or goats. (S, L, * TA. * [And accord. to the second and third of these authorities, ↓ كَرِسٌ seems to signify the same.])

مُكَرَّسٌ
مُكَرَّسٌ ذ : see مُكْرَسٌ: the former, in two places.

مُتَكَرِّسٌ
مُتَكَرِّسٌ ذ : see مُكْرَسٌ: the former, in two places.

اِنْكَرَسَ فِى الشَّىْءِ
7 اِنْكَرَسَ فِى الشَّىْءِ ذ He entered into the thing and concealed himself. (IKtt, in TA, art. نمس.)

كُرْسِىُّ الخَاتَمِ
كُرْسِىُّ الخَاتَمِ ذ (T, K, art. بظر) The bezel of the ring. (TK.)

كِرْسَنَّةٌ
كِرْسَنَّةٌ ذ , thus written: (TA:) [Bitter vetch:] see خَانِقٌ.

كِرْسِنِىٌّ
كِرْسِنِىٌّ ذ [or كَرْسَنِىٌّ] A sort of حِمَّص. (The Minhلj, in TA, art. حمص.)

##### Türkçe

**كرّسهُ**
2 **كرّسهُ** ذ , (TA,) mastar ismi **تَكْرِيسٌ**, (K, TA,) Onu koydu yahut yerleştirdi; yani herhangi bir şeyi, bir kısmını diğerinin üzerine. (TA.) ― -b2- Onu bir araya koydu; bir kısmını diğerine. (TA.) ― -b3- Onu tesis etti; yani bir bina( yı). (K, TA.)

**اكرست الدَّارُ**
4 **اكرست الدَّارُ** ذ Evde, develerin yahut koyunların yahut keçilerin sıkışmış gübresi ve idrarı vardı: (S, A, * TA:) ve aynı şekilde bir yer hakkında da söylersin: (TA:) ve **اكرست الدّابَّةُ** Yük hayvanının üzerinde, (K, TA,) yani kuyruğunun üzerinde, (TA,) sıkışmış gübre ve idrar vardı. (K, TA.) **كِرْسٌ**’e bak.

**تكرّس**
5 **تكرّس** ذ O (herhangi bir şey) bir kısmı diğerinin üzerine konmuş yahut yerleştirilmiş oldu. (TA.) ― -b2- O, sıkışmış ve birbirine yapışır oldu; (A, * TA;) ve ayrıca ↓ **تكارس**. (TA.) ― -b3- O (bir binanın temeli) sert ve güçlü oldu. (TA.) -A2- O, odun vb. topladı. (Msb.)

6 **تَكَاْرَسَ** 5’e bak.

**كِرْسٌ**
**كِرْسٌ** ذ Evde ve insanların ikamet izleri üzerinde, develerin ve koyunların yahut keçilerin sıkışmış yahut kekleşmiş (yahut bir kek hâlindeki) gübresi ve idrarı; (S, * A, * K, * TA,) ve ayrıca, sıkışmış kil yahut çamur: (TA:) çoğulu **أَكْرَاسٌ**. (A, TA.) [Bundan dolayı,] **كِرْسُ الحَوْضِ** Develerin suluk yahut havuz başında durduğu yer; ve bunun sonucu olarak sıkışmış hâle gelen [gübre ve idrarlarının toprakla karışması sebebiyle]. (TA.) ― -b2- **كِرْسُ بِنَآءٍ** [Bir binanın temeli yahut en alt kısmı: 2’ye bak]. (TA.) -A2- [**قَلَائِد** ve **وُشُح** ve benzerleri denilen] gerdanlıklar ve benzeri süslerin **أَكْرَاس**’ından [boncuk dizileri yahut sıraları anlamında] biri: şöyle dersin, **قِلَادَةٌ ذَاتُ كِرْسَيْنِ** [iki böyle diziye sahip bir gerdanlık], ve **ذَاتُ أَكْرَاسٍ ثَلَاثَةٍ** [üç böyle diziye sahip], bir kısmı diğerine [birkaç yerde, daha iri boncuklarla: aşağıda **قِلَادَةٌ مُكْرَسَةٌ**’ye bak] eklediğin zaman. (Lth, K. *)

**كَرِسٌ**
**كَرِسٌ** ذ : **مُكْرِسٌ**’e bak.

**كُرْسِىٌّ**
**كُرْسِىٌّ** ذ ve (bazen, S, Msb) **كِرْسِىٌّ** (S, Msb, K) Bir taht; eş anlamlısı **سَرِيرٌ**: (K:) bir sandalye: (TK:) bir kişi için yeterli olandan daha büyük olmayan bir oturak: (Bd, ii. 256:) [ve bir tabure:] çoğulu **كَرَاسِىٌّ** (S, Msb, K) ve bazen **كَرَاسٍ**, ISk tarafından zikredilen bir kaideye uygun olarak. (Msb.) O, kralın ve âlimin yeridir [yahut oturağıdır]: ve bundan dolayı, Kur’ân ii. 256’da kullanıldığı üzere, (mecaz:) Hâkimiyet anlamında olduğu açıklanır: (A:) ve (mecaz:) Allah’ın, gökleri ve yeri onunla tuttuğu kudreti: (TA:) ve (mecaz:) bilgi: (A, K:) ki bu son açıklama I’Ab’a nispet edilir: fakat hakikat şudur ki, I’Ab onu orada [Allah’ın ayaklığını; yahut] ayakların yeri olarak açıkladı: ancak **عَرْش**’a gelince, bu ölçüsüzdür: (Az, TA:) yahut yıldızların feleğini ifade eder. (TA, art. **عرش**.) [Bundan dolayı ayrıca şöyle dersin,] **هُوَ مِنْ أَهْلِ الكُرْسِىِّ** (mecaz:) O, ilim ehlin­dendir. (TK.) [Ve bundan dolayı,] **الكَرَاسِىُّ** de (hazfedilmiş olarak) (mecaz:) Âlimler anlamında kullanılır; Ktr’ye göre. (A.) ― -b2- Ayrıca, bir duvar için bir dayanak yahut destek. (TA.) ― -b3- [**ذَاتُ الكُرْسِىِّ** Takımyıldız Cassiopeia: **خَضِيبٌ**’e bak.]

**كِرْيَاسٌ**
**كِرْيَاسٌ** ذ Bir evin damının üstündeki hela, (S, A, * Msb, K,) yerden bir kanal ile, (K,) yahut bazı sözlüklerde olduğu üzere, yere kadar: aşağıda olanına böyle denmez: (TA:) yahut üst odanın helası: (MF:) vezni **فِعْيَالٌ**, (Az, Msb, K,) **كِرْسٌ**’tan; “develerin yahut koyunların yahut keçilerin sıkışmış gübresi ve idrarı” anlamında: (Az, * A, * K, TA:) ona yapışan ve sıkışıp katılaşan pislik sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (Az, TA:) bazılarınca, tek noktalı harf [**ب**] ile **كِرْبَاسٌ** diye de yazıldığı söylenmiştir; bu yanlıştır: çoğulu **كَرَايِيسُ**’tur. (TA.)

**كُرَّاسٌ**
**كُرَّاسٌ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

**كُرَّاسَةٌ**
**كُرَّاسَةٌ** ذ [Bir kitap için, genellikle beş yapraktan oluşan, on varak eden bir kâğıt destesi yahut cüz; ayrıca halk arasında **كَرَّاسَةٌ** ve **كَرَّاسٌ** da denir;] ↓ **كُرَّاسٌ** ve **كَرَارِيسُ** diye adlandırılan şeylerden biri; [**كُرَّاسٌ** bir cins isim, **كَرَارِيسُ** ise bir çoğuldur;] (S, A, K;) bir **صَحِيفَة**’nin [yani kitap yahut cilt] bir parçası: (A, K:) sıkıştırılmış olduğu için böyle adlandırılmıştır: (TA:) yahut “odun vb. topladı” anlamındaki **تَكَرَّسَ**’tan. (Msb.) Şöyle dersin, **فِى هٰذِهِ الكُرَّاسَةِ عَشْرُ وَرَقَاتٍ** [Bu kitabın bu cüzünde on varak vardır]. (A.) Ve **هٰذَا الكِتَابُ عِدَّةُ كَرَارِيسَ** [Bu kitap, bir takım cüzlerden oluşur]. (A.) Ve **قَرَأْتُ كُرَّاسَةً مِنْ كِتَابِ سِيبَوَيْهِ** [Sîbeveyh’in Kitabı’ndan bir cüz okudum]. (A.) Ve **التَّاجِرُ مَجْدُهُ فِى كِيسِهِ وَالعَالِمُ مَجْدُهُ فِى كَرَارِيسِهِ** [Tüccarın şerefi kesesindedir; âlimin şerefi ise cüzlerindedir]. (A.)

**مُكْرَسٌ**
**مُكْرَسٌ** ذ : **مُكْرِسٌ**’e bak. ― -b2- **قِلَادَةٌ مُكْرَسَةٌ** ve ↓ **مُكَرَّسَةٌ** İncilerin yahut diğer boncukların iki ipe dizildiği ve bunların iri boncuk bölmeleriyle birbirine bağlandığı bir gerdanlık: TS ve K’da böyledir; ancak ikincisinde, **فِى خَيْطٍ** yanlışlıkla **فِى خَيْطَيْنِ** yerine konmuştur. (TA.) [**كِرْسٌ**’ün son anlamına bak.] Ve [aynı şekilde], ↓ **نَظْمٌ مُكَرَّسٌ** ve **مُتَكَرِّسٌ** Boncukların birbiri üstüne (üst üste) olduğu bir dizi. (TA.)

**رَسْمٌ مُكْرِسٌ**
**رَسْمٌ مُكْرِسٌ** ذ (S) (L ve TA’da **مُكْرَسٌ**; fakat birincisi, fiile uygun olduğundan (4’e bak), muhtemelen doğru okuyuş budur,] İçinde develerin yahut koyunların yahut keçilerin gübresi ve idrarının sıkışmış karışımı bulunan, insanların ikamet izleri. (S, L, * TA. * [Ve bu üç kaynağın ikincisi ve üçüncüsüne göre, ↓ **كَرِسٌ** de aynı şeyi ifade ediyor görünür.])

**مُكَرَّسٌ**
**مُكَرَّسٌ** ذ : **مُكْرَسٌ**’e bak: birincisi, iki yerde.

**مُتَكَرِّسٌ**
**مُتَكَرِّسٌ** ذ : **مُكْرَسٌ**’e bak: birincisi, iki yerde.

**اِنْكَرَسَ فِى الشَّىْءِ**
7 **اِنْكَرَسَ فِى الشَّىْءِ** ذ Şeyin içine girdi ve kendini gizledi. (IKtt, TA’da, md. **نمس**.)

**كُرْسِىُّ الخَاتَمِ**
**كُرْسِىُّ الخَاتَمِ** ذ (T, K, md. **بظر**) Yüzüğün kaşı. (TK.)

**كِرْسَنَّةٌ**
**كِرْسَنَّةٌ** ذ, böyle yazılmıştır: (TA:) [Acı fiğ:] **خَانِقٌ**’a bak.

**كِرْسِنِىٌّ**
**كِرْسِنِىٌّ** ذ [veya **كَرْسَنِىٌّ**] Bir tür **حِمَّص**. (Minhلj, TA’da, md. **حمص**.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَرَسَ
كَرَسَ I ( n. ac. كَرْس 1 )
a.  [ coll. ], Cleaned out ( stable ).

كَرَّسَ
كَرَّسَ II
a.  [ coll. ], Founded, laid the foundations of.

b.  [ coll. ], Consecrated, dedicated.

أَكْرَسَ
أَكْرَسَ IV ,
a.  Stabled; penned up ( animal ).

b.  Was dungy.

تَكَرَّسَ
تَكَرَّسَ V ,
a.  Was put together; became compact, strong.

b.  Gathered ( fire-wood ).

c.  [ coll. ], Was consecrated, dedicated.

تَكَاْرَسَ
تَكَاْرَسَ VI ,
a.  see V (a) .

اِنْكَرَسَ
اِنْكَرَسَ VII
a.  [ 'Ala ], Leant, bent over.

b.  [ Fī ], Entered stooping.

كِرْس
كِرْس 2 , ( pl. أَكَاْرِسُ 37 ,  أَكْرَاْس 38 ,  أَكَاْرِيْسُ 69 ),
a.  Dung, excrement.

b.  Enclosure; pen; stable.

c.  Adjacent houses.

d.  Foundation.

e.  Origin.

f.  Necklace, string of beads.

كِرْسِيّ
كِرْسِيّ 2yi ,
a.  see 3yi .

كُرْسِيّ
كُرْسِيّ 3yi , ( pl. كَرَاْسِيّ 22yi &
a.  كَرَاسٍ ), Seat; chair; armchair; stool, foot-stool.

b.  Throne.

c.  Knowledge, learning.

d.  Power, dominion.

e.  Support.

كَرَّاْس
كَرَّاْس 28 ,  كَرَّاْسَة 28t
a.  [ coll. ],  see 29t .

كُرَّاْسَة
كُرَّاْسَة 29t , ( pl. كُرَّاْس 29 ,  كَرَاْرِيْسُ 70 ),
a.  Quire; part, number; parcel,   packet ( of books ); pamphlet.

كُرَّاْسِيَّة
كُرَّاْسِيَّة 29yit
a.  [ coll. ], Copy-book. - كَرُّوْسَة 31t ,  كُرُّوْسَة 32t [ coll. ], Carriage, coach; calash.

كَرَّسَ
N. P. كَرَّسَ II ,
a.  see N. P. أَكْرَسَ IV .

كَرَّسَ
N. Ac. كَرَّسَ II
a.  [ coll. ], Consecration, dedication.

أَكْرَسَ
N. P. أَكْرَسَ IV ,
a.  Formed of beads ( necklace ).

تَكَرَّسَ
N. Ag. تَكَرَّسَ V ,
a.  see N. P. أَكْرَسَ IV .

كَرَوَّس
كَرَوَّس
a.  Big in the head.

كِرْيَاس
كِرْيَاس ( pl. كَرَايِيْس ),
a.  Watercloset.

ذَات كُرْسِيّ
ذَات كُرْسِيّ
a.  Cassopeia ( constellation ).

كُرْسِيّ أُسْقُف
كُرْسِيّ أُسْقُف
a.  Episcopal see; bishop's palace.

كَرَسْتَة
كَرَسْتَة T. ,
a.  Material, materials.

##### Türkçe

**كَرَسَ**
**كَرَسَ** I ( n. ac. **كَرْس** 1 )
a. [ topluluk ], Temizledi (ahır).

**كَرَّسَ**
**كَرَّسَ** II
a. [ topluluk ], Kurdu, temellerini attı.

b. [ topluluk ], Takdis etti, adadı.

**أَكْرَسَ**
**أَكْرَسَ** IV ,
a. Ahıra koydu; ağıla kapattı (hayvanı).

b. Pislikli oldu.

**تَكَرَّسَ**
**تَكَرَّسَ** V ,
a. Bir araya getirildi; sıkı, güçlü oldu.

b. Topladı (odun).

c. [ topluluk ], Takdis edildi, adandı.

**تَكَاْرَسَ**
**تَكَاْرَسَ** VI ,
a. V (a)’ya bak.

**اِنْكَرَسَ**
**اِنْكَرَسَ** VII
a. [ 'Ala ], Eğildi, öne doğru büküldü.

b. [ Fī ], Eğilerek girdi.

**كِرْس**
**كِرْس** 2 , ( pl. **أَكَاْرِسُ** 37 , **أَكْرَاْس** 38 , **أَكَاْرِيْسُ** 69 ),
a. Gübre, dışkı.

b. Çevrilmiş yer; ağıl; ahır.

c. Bitişik evler.

d. Temel.

e. Asıl.

f. Gerdanlık, boncuk dizisi.

**كِرْسِيّ**
**كِرْسِيّ** 2yi ,
a. 3yi’ye bak.

**كُرْسِيّ**
**كُرْسِيّ** 3yi , ( pl. **كَرَاْسِيّ** 22yi &
a. **كَرَاسٍ** ), Oturak; sandalye; koltuk; tabure, ayak taburesi.

b. Taht.

c. Bilgi, öğrenim.

d. Kudret, hâkimiyet.

e. Dayanak.

**كَرَّاْس**
**كَرَّاْس** 28 , **كَرَّاْسَة** 28t
a. [ topluluk ], 29t’ye bak.

**كُرَّاْسَة**
**كُرَّاْسَة** 29t , ( pl. **كُرَّاْس** 29 , **كَرَاْرِيْسُ** 70 ),
a. Forma; kısım, sayı; parça, paket (kitaplardan); risale.

**كُرَّاْسِيَّة**
**كُرَّاْسِيَّة** 29yit
a. [ topluluk ], Defter. - **كَرُّوْسَة** 31t , **كُرُّوْسَة** 32t [ topluluk ], Araba, koç; kalas.

**كَرَّسَ**
N. P. **كَرَّسَ** II ,
a. N. P. **أَكْرَسَ** IV’e bak.

**كَرَّسَ**
N. Ac. **كَرَّسَ** II
a. [ topluluk ], Takdis, adama.

**أَكْرَسَ**
N. P. **أَكْرَسَ** IV ,
a. Boncuklardan oluşmuş (gerdanlık).

**تَكَرَّسَ**
N. Ag. **تَكَرَّسَ** V ,
a. N. P. **أَكْرَسَ** IV’e bak.

**كَرَوَّس**
**كَرَوَّس**
a. Başça büyük.

**كِرْيَاس**
**كِرْيَاس** ( pl. **كَرَايِيْس** ),
a. Tuvalet.

**ذَات كُرْسِيّ**
**ذَات كُرْسِيّ**
a. Cassopeia (takımyıldız).

**كُرْسِيّ أُسْقُف**
**كُرْسِيّ أُسْقُف**
a. Episkopal makam; piskopos sarayı.

**كَرَسْتَة**
**كَرَسْتَة** T. ,
a. Malzeme, malzemeler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كرس
كَرِسَ - يَكْرَسُ - كُرْس - كُرْسِيّ
كَرِسَ - يَكْرَسُ + الكائن أو أجزاؤه: تجتمع وتنضم أجزاؤه إلى بعضها وتشتد، ويقوى ويتماسك ويثبت
كُرْس: اسم فعل من " كَرِسَ - يَكْرَسُ ": التجمع والانضمام للتقوي والتماسك والثبات
كُرْسِيّ : اسم نسبة من " كُرْس ": اسم آلة منه: ما يستعمل للتقوي والتماسك والثبات: الآلة التي تستعمل لتثبيت ارتكاز شيء وجعله ثابتاً متماسكاً إلى ارتكازه: وهو اصطلاحاً الأثاث المعروف الذي يؤمن الارتكاز والثبات والتماسك للذي يجلس عليه نسبة للأرض أو لما حوله: وهو بشكل عام الشيء أو الآلة التي تستعمل للاستواء: التي لها سطح يستوي إليه الكائن، ولها قوائم ومرتكزات تجعلها ثابتة لحمل الكائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التماسك والصلابة والترابط والقوة والشدة في كائن"، وهي:
مَتُنَ - يَمْتُنُ، كَرِسَ - يَكْرَسُ، غَلُظَ - يَغْلُظُ، لَجَّ - يَلِجُّ (لَجَّ - يَلَجُّ)، شَدَّ - يَشُدُّ، لَزَبَ - يَلْزُبُ
كرسي
 ﴿الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يئوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)﴾ البقرة ﴿ولقد فتنا سليمان وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب(34)﴾ ص
مختار الصحاح
● [كرس] ك ر س: الكُرْسِيُّ بالضم واحد الكَرَاسِيٍّ وربما قالوا كشرْسِيٌّ بالكسر و الكُرَّاسَةُ واحدة الكُرَّاسِ و الكَرَاريسٍ و الَكَرارِسِ
الراغب
كرس
- الكرسي في تعارف العامة: اسم لما يقعد عليه. قال تعالى: }وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب{ [ص/34] وهو في الأصل منسوب إلى الكرس، أي: المتلبد أي: المجتمع. ومنه: الكراسة للمتكرس من الأوراق، وكرست البناء فتكرس، قال العجاج:
- 384 - يا صاح هل تعرف رسما مكرسا * قال: نعم أعرفه، وأبلسا (الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 16؛ ومجاز القرآن 1/192؛ وتفسير القرطبي 6/427)
والكرس: أصل الشيء، يقال: هو قديم الكرس. وكل مجتمع من الشيء كرس، والكروس: المتركب بعض أجزاء رأسه إلى بعضه لكبره، وقوله عز وجل: }وسع كرسيه السموات والأرض﴿[البقرة/255] فقد روي عن ابن عباس أن الكرسي العلم (عن ابن عباس في قوله تعالى:﴾وسع كرسيه السموات والأرض﴿قال: كرسيه علمه، ألا ترى إلى قوله:﴾ولا يؤوده حفظهما{ انظر: الدر المنثور 2/16؛ والأسماء والصفات ص 497). وقيل: كرسيه ملكه، وقال بعضهم: هو اسم الفلك المحيط بالأفلاك، قال:ويشهد لذلك ما روي (وما السموات السبع في الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فلاة (الحديث تقدم في مادة (عرش). وقال ابن حجر: صححه ابن حبان، وله شاهد عن مجاهد، أخرجه سعيد بن منصور في التفسير بسند صحيح. فتح الباري 13/411.
ملخص اللسان:
1.     كرس: تَكَرَّسَ الشيءُ وتَكارَس: تَراكَمَ وتَلازَبَ.
2.     وتَكَرَّس أُسُّ  البِناء: صَلُبَ واشتدَّ.
3.     والكِرْس:  أَبوال الإِبل والغَنَم وأَبعارُها يتلبَّد بعضها على بعض في الدار،
4.      والكِرْس: الطِّين المتلبِّد، والجمع أَكْراس.
5.      لُمْعَة كَرْساء للقطعة من الأَرض فيها شجر تَدانَتْ أُصُولها والتفَّت  فُرُوعها.
6.     والكِرْس: القلائد  المضموم بعضها إِلى بعض،
7.     ونظم مُكَرَّس ومُتَكَرِّس:  بعضه فوق بعض. وكلُّ ما جُعِل بعضه فوق بعض،  فقد كُرِّس وتَكَرَّس هُوَ،
8.     كَرِس الرجل إِذا ازدحَمَ عِلْمه على قلبه؛
9.     والكُرَّاسة  من الكتب سُمِّيت بذلك لتَكَرُّسِها.
10.                        والتَكرِيس: ضَمُّ الشيء بعضه إِلى بعض،
11.                        والكِرْس: الجماعة من الناس، وقيل:  الجماعة من أَيِّ شيء كان،
12.                        وكِرس كل شيء: أَصله.
13.          والكُرْسِيّ: معروف وربما قالوا كِرْسِيّ؛ في بعض  التَّفاسير: الكُرْسِيّ العِلم وفيه عدَّة أَقوال. قال ابن عباس: كُرْسِيُّه  عِلْمُه، وروي عن عطاء أَنه قال: ما السموات والأَرض في الكُرْسِيّ إِلا  كحَلْقة في أَرض فَلاة؛ قال الزجاج: وهذا القول بَيِّنٌ لأَن الذي نعرِفه  من الكُرْسي في اللغة الشيء الذي يُعْتَمَد عليه ويُجْلَس عليه فهذا يدل  على أَن الكرسيّ عظيم دونه السموات والأَرض،
14.          والكُرْسِيّ في اللغة  والكُرَّاسة إِنما هو الشيء الذي قد ثَبَت ولزِم بعضُه بعضاً. قال: وقال قوم  كُرْسيّه قُدْرَتُه التي بها يمسك السموات والأَرض. قالوا: وهذا كقولك اجعل  لهذا الحائط كُرْسِيّاً أَي اجعل له ما يَعْمِدُه ويُمْسِكه، واللَّه أَعلم بحقيقة الكرسيّ إِلا أَن جملته أَمرٌ عظيم من أَمر اللَّه  عز وجل؛
15.                         الكرسيّ موضع القَدَمين،
16.                         والانْكِراس: الانْكِباب. وقد  انْكَرَس في الشيء إِذا دخل فيه مُنْكَبّاً.
17.                         والكَرَوَّس الرجل الشديد الرأْس والكاهل في جِسْم؛
لسان العرب
● - كرس: تَكَرَّسَ الشيءُ وتَكارَس: تَراكَمَ وتَلازَبَ. وتَكَرَّس أُسُّ  البِناء: صَلُبَ واشتدَّ. والكِرْسُ: الصَّارُوجُ. والكِرْس، بالكسر:  أَبوال الإِبل والغَنَم وأَبعارُها يتلبَّد بعضها على بعض في الدار،  والدِّمْنُ ما سَوَّدُوا من آثار البَعَر وغيره. ويقال: أَكْرَسَتِ الدار.  والكِرْس: كِرْس البِناء، وكِرْس الحَوض: حيث تَقِف النَّعَم فيتلبَّد، وكذلك  كِرْس الدِّمْنة إِذا تَلَبَّدَت فَلزِقَت بالأَرض. ورسم مُكْرَس، بتخفيف  الراء، ومُكْرِس: كَرِسٌ؛ قال العجاج:  يا صاحِ، هل تعرِف رَسْماً مُكْرَسَا؟  قال: نعم أَعْرِفه، وأَبْلَسَا،  وانْحَلَبَتْ عَيْناه من فَرْط الأَسَى  قال: والمَكْرس الذي قد بَعَرَت فيه الإِبل وبوّلتْ فركِب بعضه بعضاً؛  ومنه سُمِّيت الكُرَّاسة. وأَكْرَس المكان: صار فيه كِرْس؛ قال أَبو محمد  الحذلمي:  في عَطَنٍ أَكْرَسَ من أَصْرَامِها  أَبو عمرو: الأَكارِيسُ الأَصْرام من الناس، واحدها كِرْس، وأَكْراس ثم  أَكارِيس. والكِرْس: الطِّين المتلبِّد، والجمع أَكْراس. أَبو بكر:  لُمْعَة كَرْساء للقطعة من الأَرض فيها شجر تَدانَتْ أُصُولها والتفَّت  فُرُوعها. والكِرْس: القلائد  (* قوله «والكرس القلائد» عبارة القاموس والكرس  واحد أَكراس القلائد والوشح ونحوها.) المضموم بعضها إِلى بعض، وكذلك هي من  الوُشُح ونحوها، والجمع أَكراس. ويقال: قلادة ذاتُ كِرْسَين وذات أَكْراس  ثلاثة إِذا ضَمَمْتَ بعضها إِلى بعض؛ وأَنشد:  أَرِقْتُ لِطَيْف زارني في المَجَاسِدِ،  وأَكْراس دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرائدِ  وقِلادة ذات كِرْسَيْن أَي ذات نَظْمين. ونظم مُكَرَّس ومُتَكَرِّس:  بعضه فوق بعض. وكلُّ ما جُعِل بعضه فوق بعض. وكلُّ ما جُعِل بعضه فوق بعض،  فقد كُرِّس وتَكَرَّس هُوَ.  ابن الأَعرابي: كَرِس الرجل إِذا ازدحَمَ عِلْمه على قلبه؛ والكُرَّاسة  من الكتب سُمِّيت بذلك لتَكَرُّسِها. الجوهري: الكُرَّاسة واحدة  الكُرَّاس  (* قوله «الكراسة واحدة الكراس» إن أراد أنثاه فظاهر، وإن أَراد أَنها  واحدة والكراس جمع أَو اسم جنس جمعي فليس كذلك، وقد حققته في شرح الاقتراح  وغيره اهـ من هامش القاموس.) والكرارِيس؛ قال الكميت:  حتى كأَن عِراصَ الدّار أَرْدِيةٌ  من التَّجاويز، أَو كُرَّاسُ أَسفار  جمع سِفْر. وفي حديث الصِّراط: ومنهم مَكْروسٌ في النار، بَدَل  مُكَرْدَس وهو بمعناه. والتَكرِيس: ضَمُّ الشيء بعضه إِلى بعض، ويجوز أَن يكون من  كِرْس الدِّمْنة حيث تَقِف الدوابُّ. والكِرْس: الجماعة من الناس، وقيل:  الجماعة من أَيِّ شيء كان، والجمع أَكْراس، وأَكارِيسُ جمع الجمع؛ فأَما  قول ربيعة بن الجحدر:  أَلا إِن خَيْرَ الناس رِسْلاً ونَجْدَةً،  بِعَجْلان، قد خَفَّت لَدَيْهِ الأَكارِسُ  فإِنه أَراد الأَكارِيس فحذف للضرورة، ومثله كثير. وكِرس كل شيء: أَصله.  يقال: إِنه لكريم الكِرْس وكَريم القِنْس وهما الأَصل؛ وقال العجاج يمدح  الوليد بن عبد الملك:  أَنْتَ أَبا العَبَّاس، أَولى نَفْسِ  بِمعْدِنِ الملْك القدِيم الكِرْسِ  الكِرْس: الأَصل.  والكُرْسِيّ: معروف واحد والكَرَاسِي، وربما قالوا كِرْسِيّ؛ بكسر  الكاف. وفي التنزيل العزيز: وسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرض؛ في بعض  التَّفاسير: الكُرْسِيّ العِلم وفيه عدَّة أَقوال. قال ابن عباس: كُرْسِيُّه  عِلْمُه، وروي عن عطاء أَنه قال: ما السموات والأَرض في الكُرْسِيّ إِلا  كحَلْقة في أَرض فَلاة؛ قال الزجاج: وهذا القول بَيِّنٌ لأَن الذي نعرِفه  من الكُرْسي في اللغة الشيء الذي يُعْتَمَد عليه ويُجْلَس عليه فهذا يدل  على أَن الكرسيّ عظيم دونه السموات والأَرض، والكُرْسِيّ في اللغة  والكُرَّاسة إِنما هو الشيء الذي قد ثَبَت ولزِم بعضُه بعضاً. قال: وقال قوم  كُرْسيّه قُدْرَتُه التي بها يمسك السموات والأَرض. قالوا: وهذا كقولك اجعل  لهذا الحائط كُرْسِيّاً أَي اجعل له ما يَعْمِدُه ويُمْسِكه، قال: وهذا  قريب من قول ابن عباس لأَن علمه الذي وسع السموات والأَرض لا يخرج من هذا،  واللَّه أَعلم بحقيقة الكرسيّ إِلا أَن جملته أَمرٌ عظيم من أَمر اللَّه  عز وجل؛ وروى أَبو عمرو عن ثعلب أَنه قال: الكرسيّ ما تعرفه العرب من  كَرَاسِيِّ المُلوك، ويقال كِرْسي أَيضاً؛ قال أَبو منصور: والصحيح عن ابن  عباس في الكرسيّ ما رواه عَمَّار الذهبي عن مسلم البَطِين عن سعيد بن  جبير عن ابن عباس أَنه قال: الكرسيّ موضع القَدَمين، وأَما العرش فإِنه لا  يُقدر قدره، قال: وهذه رواية اتفق أَهل العلم على صحتها، قال: ومن روى عنه  في الكرسيّ أَنه العِلم فقد أَبْطل. والانْكِراس: الانْكِباب. وقد  انْكَرَس في الشيء إِذا دخل فيه مُنْكَبّاً.  والكَرَوَّس، بتشديد الواو: الضخم من كل شيء، وقيل: هو العَظِيم الرأْس  والكاهِلِ مع صَلابة، وقيل: هو العظيم الرأْس فقط، وهو اسم رجل. التهذيب:  والكَرَوَّس الرجل الشديد الرأْس والكاهل في جِسْم؛ قال العجاج:  فِينا وجَدْت الرجل الكَرَوّسا  ابن شميل: الكَرَوَّس الشديد، رجلٌ كَرَوَّس. والكَرَوَّس: الهُجَيْمِي  من شُعَرائهم.  والكِرْياس: الكَنِيف، وقيل: هو الكنِيف الذي يكون مُشْرفاً على سَطْح  بِقَناةٍ إِلى الأَرض؛ ومنه حديث أَبي أَيوب أَنه قال: ما أَدْرِي ما  أَصْنَع بهذه الكَرَاييِس، وقد نَهَى رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَن  تُسْتَقْبَل القِبلة بغائطٍ أَو بَوْل يعني الكُنُف. قال أَبو عبيد:  الكَرَايِيسُ واحدُها كِرْياس، وهو الكَنِيف الذي يكون مُشْرِفاً على سَطْحٍ  بِقَناةٍ إِلى الأَرض، فإِذا كان أَسفل فليس بكِرْياس. قال الأَزهري:  سُمِّي كِرْياساً لما يَعْلَق به من الأَقذار فَيَرْكب بعضه بعضاً ويتكرَّس  مثل كِرْس الدِّمْنِ والوَأْلَةِ، وهو فِعْيال من الكَرْس مثل جِرْيال؛  قال الزمخشري: وفي كتاب العين الكِرْناس، بالون.
مقاييس اللغة:
(كرس) الكاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تلبُّدِ شيءٍ فوقَ شيء وتجمُّعه. فالكِرْس: ما تلبَّدَ من الأبعار والأبوال في الدِّيار. واشتقت الكُرَّاسَة من هذا، لأنَّها ورقٌ بعضُه فوقَ بعض([5]). وقال:
يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا *** قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا([6])
والكَرَوَّس: العظيم الرَّأس، وهو من هذا كأنَّه شيء كُرِّس، أي جُمِع جمعاً كثيفاً. ومن الباب الكَرْكَسةُ: ترديد الشيء. ويقال للذي ولدته إماءٌ: مُكَرْكَس، أي هو مردَّد في وِلادِهنَّ له.
القاموس المحيط:
الكِرْسُ، بالكسر أبْياتٌ من الناسِ مُجْتَمِعَةٌ ج أكْرَاسٌ جج أكارِسُ وأكاريسُ، وما يُبْنَى لطُلْيَانِ المِعْزَى مثلَ بَيْتِ الحَمامِ. وأكْرَسَهَا أدْخَلَهَا فيه، والصَّاروجُ، والصوابُ باللامِ، ونَخْلٌ لِبَنِي عَدِيٍّ، والبَعَرُ، والبَوْلُ المُتَلَبِّدُ بعضُهُ على بعضٍ، وواحِدُ أكْراسِ القَلائِدِ والوُشُحِ ونحوِهَا.
قِلادَةٌ ذاتُ كِرْسَيْنِ وذاتُ أكْراسٍ: إذا ضَمَمْتَ بعضَها إلى بعضٍ. والكَرَوَّسُ، كَعَمَلَّسٍ وقد تُضَمُّ الواوُ، والعظيمُ الرأسِ من الناسِ، والأسْوَدُ، والجملُ العظيمُ الفَرَاسِنِ، الغَلِيظُ القَوائِمِ. وكَرْسَى، كَسَكْرَى: ع بينَ جَبَلَي سِنْجَارَ. والكُرْسِيُّ، بالضم وبالكسر: السَّريرُ، والعِلْمُ ج: كَرَاسِيُّ
وة بطَبَرِيَّةَ، جَمَعَ عيسَى عليه الصلاة والسلام الحَوارِيِّينَ فيها، وأنفَذَهُمْ إلى النَّواحِي.
والكُرَّاسَةُ، واحِدَةُ الكُرَّاسِ والكَراريسِ: الجُزْءُ من الصَّحيفةِ. والكِرْيَاسُ: الكَنيفُ في أعلى السَّطحِ بِقَناةٍ من الأرضِ، فِعْيَالٌ من الكِرْسِ: للبَوْلِ والبَعَرِ المُتَلَبِّدِ. وأكْرَسَتِ الدابة: صارَتْ ذاتَ كِرْسٍ. والقِلاَدَةُ المُكْرَسَةُ والمُكَرَّسَةُ: أن يُنْظَمَ اللُّؤْلُؤُ والخَرَزُ في خَيْطٍ، ثم يُضَمَّا بِفُصولٍ بِخَرَزٍ كبارٍ. وكمُعَظَّمٍ: التارُّ القصيرُ الكثيرُ اللَّحْمِ. والتَّكْرِيسُ: تأسيسُ البِنَاء. وانْكَرَسَ عليه: انْكَبَّ. وفي الشيء: دَخَلَ فيه مُنْكَبّاً.
تاج العروس:
ك ر س
الكِرْسُ بالكَسْر : أَبيْاتٌ من النّاس مُجْتَمِعَةٌ وقيلَ : هو الجَمَاعَةُ أَيَّ شيْءٍ كان ج أَكْرَاسٌ وجج جَمْع الجَمْع : أَكَارِسُ وأَكَارِيسُ قال أَبو عَمْروٍ : الأَكَارِيسُ : الأَصْرَامُ من النّاس وَاحدُها كَرْسٌ وأَكْرَاسٌ ثمّ أَكاريسُ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : أَكارِسُ : جُمُوعٌ كثيرةٌ لا وَاحدَ لهَا من لَفْظهَا وفي الأَسَاس : رَأَيْتُ أَكَارِسَ من بَني فُلان . قلتُ : الذّي في نَصِّ أَبي عَمْروٍ أَنّ جَمْعَ الجَمْع أَكارِيسُ وأَمّا أَكارِسُ فإِنَّما حُذِفَتْ ياؤُه للضَّرورة كما في قول رَبيعَة بن جَحْدَر :
" أَلاَ إِنَّ خَيْرَ النّاس رِسْلاً ونَجْدَةًبعَجْلاَن قَدْ خَفَّتْ لَدَيْه الأَكَارِسُ فإِنَّه أَرادَ الأَكَارِيسَ فحَذَف للضَّرورَة ومِثلُه كثيرٌ . والكِرْسُ : ما يبْنَى لِطُلْيَان الْمِعْزَى مثْلَ بَيْتِ الحَمَامِ من الطَّين المُتَلَبِّد والجَمْع : أَكْراسٌ . وأَكْرَسَها : أَدْخَلَها فيه لتَدْفَأَ . والكِرْسُ لُغَةٌ في الكِلْس, وهو الصَّارُوجُ وليسَ بالجَيِّد والصَّوَابُ بالّلام وهُوَ في اللِّسَان بالراءِ . وكِرْسٌ : نَخْلٌ لبَني عَدِيٍّ نقلَه الصّاغَانيُّ . والكِرْسُ : البَعرُ والبَوْلُ من الإِبلِ والغَنَمِ المُتَلَبِّدُ بَعْضُه على بَعْضٍ في الدّار والدِّمَن . وقالَ اللَّيْثُ : الكِرْسُ : وَاحِدُ أَكْرَاسِ القَلائد والوُشُح ونَحْوهَا يُقَالُ : قِلاَدَةٌ ذاتُ كِرْسَيْن وذاتُ أَكْرَاسٍ ثَلاَثَةٍ إِذا ضَمَمْتَ بَعْضَها إِلى بَعْضٍ وأَنشد :
أَرِقْتُ لطَيْفٍ زَارَني في المَجَاسِدِ ... وأَكْرَاسِ دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرَائدِ
والكَرَوَّسُ كعَمَلَّسٍ وقد تُضَمّ الواوُ : الضَّخْمُ من كُلِّ شْيءٍ وقيلَ : هو العَظيمُ الرَّأْسِ من النّاسِ وقيلَ : هو العَظيمُ الرَّأْسِ والكاهِلِ مَعَ صَلابَةٍ . والكَرَوَّسُ : الأَسْوَدُ هكذا في سائر النُّسَخ وهو غَلَطٌ وصَوَابُه : الأَسَدُ العَظيمُ الرَّأْسِ عن هِشَامٍ كَمَا في العُبَاب . والكَرَوَّسُ : الجَمَلُ العَظِيمُ الفَرَاسِنِ الغَلِيظُ القَوَائمِ الشَّدِيدُها عن أَبِي عَمْروٍ وفي التَّهْذِيبِ : هو الرَّجُلُ الشَّدِيدُ الرَّأْسِ والكَاهِلِ في جِسْمٍ وقال ابنُ شُمَيْل : الكَرَوَّسُ : الشَّدِيدُ . وَكَرْسَى كسَكْرَى : ع بَيْنَ جَبَلَيْ سِنْجَارَ مِن كَرَسَتِ الأَرْضُ إِذا تَدَانَتْ أُصُولُ شَجَرِهَا . والكُرْسِيُّ بالضَّمِّ وتَشْدِيدِ الياءِ و رُبَّمَا قالُوا : كِرْسِيُّ بالكَسْر - وهي لُغَةٌ في جَمْعِ هذا الوَزْنِ نَحْو سُخْرِيّ ودُرِّيّ . وقالَ بَعْضُهُم : إِنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلى كِرْسِ المُلْكِ أَي أَصْلِه كقولهم : دُهْرِيّ - : السَّريِرُ هكذَا رَواهُ أَبُو عُمَرَ عن ثَعْلَبٍ بالوَجْهَيْنِ . وقالَ ابنُ عَبَاسٍ رضِيَ اللهُ عَنْهُمَا في تَفْسِيرِ قوله عزّ وجَلّ : " وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَواتِ والأَرْضَ " قال : الكُرْسِيُّ : العِلْمُ وهو مَجَازٌ وقيلَ المُرَادُ بِه المُلْكُ نقلَه الزَّمَخْشَرِي . وقال قومٌ : كُرْسِيُّه : قُدْرَتُه الّتي بِهَا يُمْسِكُ السَّمَواتِ والأَرْضَ قالُوا وهذا كقَوْلِك : إجْعَلْ لهذَا الحائطِ كُرْسِيّاً . أَي إجْعَلْ له ما يَعْمِدُه ويُمْسْكُه . وهذا قَرِيبٌ من قَوْلِ ابنِ عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنهما لأَنّ عِلْمَه الّذي وَسِعَ السَّمواتِ والأَرْضَ لا يَخْرُجُ عَنْ هذا . قال الأَزْهَرِيُّ : والصَّحِيحُ عن ابنِ عَبّاس ما رَوَاه عَمَّارٌ الدُّهْنِيُّ عن مُسْلِمٍ البَطِينِ عن سَعِيدِ بنِ جُبَيْرٍ عن ابنِ عبّاسٍ رضي الله عنهما أَنَّهُ قالَ : الكُرْسيُّ : مَوْضِعُ القَدَمَيْنِ وأَمّا العَرْشُ فإنَّه لا يُقْدَرُ قَدْرُه . قالَ : وهذه روايةٌ إتَّفَقَ أَهْلُ العِلْمِ على صِحَّتِهَا قالَ : ومَن رَوَى عنه في الكُرْسِيّ أَنَّه العِلْمُ فقد أَبْطَلَ . ج كَرَاسِيُّ . وكُرْسِيُّ بالضّمِّ : ة بطَبَرِيَّةَ يُقالَ : إِنّه جَمَع عِيسَى عَلَيْه الصلاةُ والسّلامُ الحَوَارِيِّينَ فيها وأَنَفَذَهُمْ منها إِلَى النَّوَاحِي وفيها مَوْضِعُ كُرْسِيٍّ زَعَمُوا أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللهِ عليهِ جَلَسَ عليه . و في الصّحاحِ : الكُرَّاسَةُ بالضَّمِّ وَاحِدَةُ الكُرَّاسِ والكَرَارِيسِ قال الكُمِيْتُ :
حَتَّى كأَنَّ عِرَاصَ الدَّار أَرْدِيَةٌ ... مِنَ التَّجَاوِيزِ أَو كُرَّاسُ أَسْفَارِ
قال شَيْخُنَا : إِنْ أَرادَ بقَوْله : وَاحِدَةُ الكُرَّاسِ : أُنْثَاه فظاهرٌ وإِنْ أَرادَ : أَنَّها وَاحدَةٌ والكُرّاسُ جَمْعٌ أَو اسمُ جِنْسٍ جَمْعيٍّ فليسَ كذلكَ . إنتهى ولكنّ عَطْفَ الكَرَاريس عليه لا يُسَاعدُ ما حَقَّقه شيخُنَا فتأَمَّلْ وهو عِبَارَةُ الصّحاح . والكُرَّاسَة : الجُزْءُ من الصَّحيفَة يُقَال : قَرَأْتُ كُرَّاسَةً من كتاب سيبَوَيْه وهذا الكِتَابُ عِدَّةُ كَرَاريسَ وتَقُولُ : التّاجرُ مَجْدُه في كِيسِه والعالِمُ مَجْدُه في كَرَارِيسه . وقالَ ابنُ الأَعْرَابيِّ كَرِسَ الرَّجُلُ إِذا إزْدَحَم عِلْمُه على قَلْبه والكُرَّاسَةُ من الكُتُب سُمِّيَتْ بذلك لتَكَرُّسِهَا . والكِرْيَاسُ : الكَنِيفُ المُشْرِفُ المُعَلَّقُ في أَعْلَى السَّطْحِ بقَنَاةٍ من الأَرْض وفي بَعْض الأُصُول : إِلى الأَرْضِ ومنه حَديثُ أَبي أَيُّوبَ رضىَ اللهُ عنه أَنّه قالَ : ما أَدْرِي ما أَصْنَعُ بهذه الكَرَايِيس وقد نَهَى رَسُولُ الله صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم أَنْ تُسْتَقْبَلَ القِبْلَةُ بغائطٍ أَوْ بَوْلٍ يَعْني الكُنُفَ وفَسَّره أَبو عُبَيْدٍ بما تَقَدَّم وزادَ : فإِذا كانَ أَسْفَلَ فليس بكِرْيَاسٍ فِعْيَالٌ من الكِرْس للبَوْل والبَعَرِ المُتَلَبِّدِ قال الأَزْهَريُّ : وسُمِّيَ كِرْيَاساً لمَا يَعْلَقُ به منَ الأَقْذَار فَيَرْكَبُ بَعْضُهَا بَعْضاً ويَتَكَرَّسُ مثْلَ كِرْسِ الدِّمْن . وبهذا ظَهَرَ أَنَّ مَا نَقَلَه شيخُنَا عَن شَرْح المُوَطأ أَنَّ مَرَاحِيضَ الغُرَف هي الكَرَابيس واحدُهَا : كِرْباسٌ بالموحَّدة غَلَطٌ ظاهرٌ وَنَقَلَ عن الشَّيْخ سالِمٍ في شَرح المُخْتَصَر : أَنَّ الكِرْيَاسَ بالتَّحْتيَّة : الكَنِيفُ وإِنْ كَانَ عَلَى سَطْحٍ وأَمَّا بالمُوَحَّدَة فثِيَابٌ قالَ : قلت : الصَّوابُ أَنَّه وَرَد بهما والظّاهرُ أَنَّه ليسَ بعَرَبِيّ وإِن كَثُرَ نَاقِلُوه وتَرَكَه المصنِّفُ تَقْصِيراً . إنتَهَى . وهذا غَرِيبٌ كيفَ يُصَوِّبُ وُرُودَه بالمُوَحَّدة وهو تَصحيفٌ منه وكونهُ ليسَ بعَرَبَيّ أَيضاً غيرُ ظاهِرٍ فقد تقدَّم عن الأَزْهَرِيِّ أَنَّه فِعْيَالٌ مِن الكِرْسِ . وقالَ الزَّمَخْشَريُّ : يُقَال : وَقَفْتُ على كِرْسٍ من أَكراسِ الدَّارِ وهو ما تَكَرَّسَ مِن دِمْنَتِهَا : أَي تَلَبَّد وأَكْرَسَت الدَّارُ ومنه قَولُكَ : لِدَارِه كِرْيَاسٌ مُعَلَّقٌ فَهَذَا يؤيَّدُ كَوْنَ اللَّفْظ عَرَبيّاً فتَأَمَّلْ . وأَكْرَسَت الدّابَّةُ : صارَتْ ذَاتَ كِرْسٍ . وهو ما تَلَبَّدَ من البَعرِ والبَوْلِ في أَذْنَابِهَا : والقِلاَدَةُ المُكْرَسَةُ والمُكَرَّسَةُ كمُكْرَمَةٍ ومُعَظَّمَةٍ : أَنْ يُنْظَمَ اللُّؤْلُؤُ والخَرَزُ في خَيْطٍ هكذا في سائر النُّسَخ والصَّوابُ : في خَيْطَيْن كما هُوَ في نَصِّ التَّكْملَة ثمَّ يُضَمَّا هكذا في سائر النُّسَخ والصَّوَابُ : ثمّ يُضَمّان بفُصُولٍ بخَرَزٍ كِبَارٍ نقَلَه الصّاغَانيُّ . و المُكَرَّسُ كمُعَظَّمٍ : التّارُّ القَصيرُ الكَثيرُ اللَّحْمِ عن ابن عَبّادٍ . والتَّكْرِيسُ : تَأْسِيسُ البِنَاءِ وقد كَرَّسَه . وإنْكَرَسَ عليه : إنْكَبَّ . و إنْكَرَسَ في الشَّيْءِ إذا دَخَلَ فيه واسْتَتَر مُنْكَبّاً قالَ ذُو الرُّمَّة يصفُ الثَّوْرَ :
إذَا أَرَادَ إنْكرَاساً فيه عَنَّ لَهُ ... دُونَ الأَرُومَة منْ أَطْنَابِهَا طُنُبُ وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : تَكَرَّسَ الشَّيْءُ وتَكَارَسَ : تَرَاكَمَ وتَلازَبَ . وتَكَرَّسَ أُسُّ البِنَاءِ : صَلُبَ وإشْتَدَّ . والكِرْسُ كِرْسُ البِنَاءِ وكِرْسُ الحَوْض حَيْثُ تَقِفُ النَّعَمُ فيَتَلَبَّدُ وكذلكَ كِرْسُ الدِّمْنَة إِذا تَلَبَّدَتْ فلَزِقَتْ في الأَرْض . ويُقَالُ : أَكْرَسَت الدّارُ . ورَسْمٌ مُكْرَسٌ كمُكْرَمٍ ومُكْرِسٌ : كَرِسٌ بعَرَتْ فيه الإِبلُ وبَوَّلَتْ فرَكِبَ بَعْضُهُ بَعْضاً قيل : ومنه سُمَّيَت الكُرَّاسَةُ قال العَجّاجُ :
" يا صاح هَلْ تَعْرفُ رَسْماً مُكُرَسَاً
" قالَ نَعَمْ أَعْرِفُه وأَبْلَسَاً
" وإنْحَلَبَتْ عَيْنَاهُ منْ فَرْطِ الأَسَى وأَكْرَسَ المَكَانُ : صار فيه كِرْسٌ قال أَبُو مُحَمَّدٍ الحَذْلَميُّ :
" في عَطَنٍ أَكْرَسَ مِن أَصْرَامِهَا والكِرْسُ الطِّينُ المُتَلَبِّدُ والجَمْع : أَكْرَاسٌ . والكَرْسَاءُ : قِطْعَةٌ من الأَرْض فيها شَجَرٌ تَدَانَتْ أُصُولُهَا وإلتَفَّتْ فُرُوعُها قاله أَبو بَكْر . ونَظْمٌ مُكَرَّسٌ ومُتَكَرِّسٌ : بَعْضُه فَوْقَ بَعْضٍ وكلُّ ما جُعِلَ بَعْضُه فَوْقَ بَعْضٍ فقد كُرِّسَ وتَكَرَّسَ هُو . وكَرِسَ الرَّجُلُ : إزْدَحمَ عِلْمُه على قَلْبه عن ابن الأَعْرَابيّ . والمُكّرْوَسُ : المُكَرْدَسُ . والتَّكْريسُ : ضَمُّ الشيءِ بَعْضِه إِلى بَعْضٍ . وكِرْسُ كُلِّ شَيْءٍ : أَصْلُه يقال : إِنه لَكَريمُ الكِرْس وكَريمُ القِنْس وهما الأَصْلُ وهو مَجازٌ ويقال إِنَّهُ لَفي كِرْسِ غِنيً أَي أَصْلِه وقال العَجَّاجُ :
" بمَعْدِنِ المُلْكِ القَديمِ الكِرْسِ أَي الأَصْل . والكَرَوَّس الهُجَيْميّ : من شُعَرائهم . وأَبُو الكَرَوَّس : مُحَمَّدُ بنُ عَمْرو بن تَمّامٍ الكَلْبيُّ الوَاسطيُّ مُحَدِّثٌ رَوَى عَنْه مَكْحُولٌ وآخَرُون . ويُقَال للعُلَمَاءِ : الكَرَاسِيُّ نقَله الزَّمَخْشَريّ عَن قُطْرُبٍ تقول : خَيْرُ هذا الحَيَوَان الأَنَاسيّ وخَيْرُ الأَناسيّ الكَرَاسيّ . والكَرَوَّسُ بنُ زَيْدٍ الطائيُّ من بَني ثُمَامَةَ بن مالك بن جَدْعاءَ أَخي ثَعْلَبَةَ بن جَدْعَاءَ وهو الذي جاءَ بقَتْل أَهل الحَرَّة إِلى أَهْل الكُوفَة فقال عبدُ الله بن الزَّبيرِ الأَسَديّ :
لَعَمْرِي لَقَدْ جَاءَ الكَرَوَّسُ كاظِماً ... عَلَى خَبَرٍ للصَّالحينَ وَجِيعِ والشَّمْسُ مُحَمَّدُ بن مُحَمّد بن عَبْدِ الغَنِيِّ البَزّارُ عُرِف بابْنِ كَرْسُون بالفَتْح سَمع الشِّفَاءَ على النَّشَادِريّ والفَخْرِ القَايَاتِيِّ

##### Türkçe

كرس
**كَرِسَ** - **يَكْرَسُ** - **كُرْس** - **كُرْسِيّ**
**كَرِسَ** - **يَكْرَسُ** + varlık yahut onun parçaları: parçaları bir araya toplanır ve birbirine katılır; parçaları birbirine sıkıca tutunur; güçlenir, sağlamlaşır ve sabit olur.
**كُرْس**: “**كَرِسَ** - **يَكْرَسُ**”dan ism-i fiildir: güçlenmek, sağlamlaşmak ve sabit olmak için toplanma ve birbirine katılma.
**كُرْسِيّ**: “**كُرْس**”tan nisbet ismidir: ondan ism-i âlettir: güçlenmek, sağlamlaşmak ve sabit olmak için kullanılan şey: bir şeyin dayanağını sabitlemek ve onu dayanağına nispetle sabit, sağlam kılmak için kullanılan âlet; ve bu, ıstılahta, üzerine oturan için yere yahut çevresindekilere nispetle dayanmayı, sabitliği ve sağlamlığı temin eden bilinen eşya (mobilya)dır; ve genel olarak, düz durmak için kullanılan şey yahut âlettir: varlığın üzerine düzleştiği bir yüzeyi olan ve varlığı taşımak için onu sabit kılan ayakları ve dayanakları bulunan.
Ve lafız, “bir varlıkta sağlamlaşma, katılık, bağlanma, kuvvet ve şiddet” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**مَتُنَ** - **يَمْتُنُ**, **كَرِسَ** - **يَكْرَسُ**, **غَلُظَ** - **يَغْلُظُ**, **لَجَّ** - **يَلِجُّ** (**لَجَّ** - **يَلَجُّ**), **شَدَّ** - **يَشُدُّ**, **لَزَبَ** - **يَلْزُبُ**

كرسي
﴿**الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يئوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)**﴾ البقرة ﴿**ولقد فتنا سليمان وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب(34)**﴾ ص

مختار الصحاح
● [**كرس**] ك ر س: **الكُرْسِيُّ** (ضمme ile) **الكَرَاسِيٍّ**in (çoğulunun) bir tanesidir; bazen de **كِرْسِيٌّ** (kesre ile) derler. Ve **الكُرَّاسَةُ** **الكُرَّاسِ**ın ve **الكَرَاريسٍ**in ve **الَكَرارِسِ**in bir tanesidir.

الراغب
كرس
- **الكرسي** halkın örfünde: üzerine oturulan şeye isimdir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب**﴾ [ص/34]. Ve o, aslında **الكرس**e nispetlidir; yani: yapışıp topaklaşmış, yani: toplanmış olana. Ondandır: **الكراسة**; kâğıtlardan **المتكرس** (üst üste toplanmış) olana. Ve “**كرست** البناء” (binayı kers ettim) de denir; böylece o **فتكرس** (kers oldu). **العجاج** dedi ki:
- 384 - يا صاح هل تعرف رسما مكرسا * قال: نعم أعرفه، وأبلسا (الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 16؛ ومجاز القرآن 1/192؛ وتفسير القرطبي 6/427)
Ve **الكرس**: şeyin aslıdır; “o, **قديم الكرس**tir” denir. Ve şeyden her toplanmış olan **كرس**tir. Ve **الكروس**: başının bazı parçaları büyüklüğünden dolayı birbirine terkib edilmiş olandır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿**وسع كرسيه السموات والأرض**﴾ [البقرة/255]; İbn Abbas’tan, **الكرسي**nin ilim olduğu rivayet edilmiştir (İbn Abbas’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿**وسع كرسيه السموات والأرض**﴾ dedi ki: “**كرسيه** onun ilmidir”; ﴿**ولا يؤوده حفظهما**﴾ sözüne bakmaz mısın? bk. **الدر المنثور** 2/16; **الأسماء والصفات** s. 497). Ve denildi ki: **كرسيه** onun mülküdür. Ve bazısı dedi ki: o, felekleri kuşatan feleğin ismidir. Dedi ki: buna, rivayet olunan şey şahitlik eder: (Yedi gök, **الكرسي** içinde ancak ıssız bir yerin toprağına atılmış bir halka gibidir (hadis, (عرش) maddesinde geçti). İbn Hacer dedi ki: İbn Hibban onu sahih saydı; onun Mücahid’den bir şahidi vardır; سعيد بن منصور onu tefsirde sahih senedle çıkardı. **فتح الباري** 13/411.

ملخص اللسان:
1.     **كرس**: **تَكَرَّسَ** الشيءُ ve **تَكارَس**: yığıldı ve birbirine yapışıp tutundu.
2.     Ve **تَكَرَّس** **أُسُّ** **البِناء**: katılaştı ve şiddetlendi.
3.     Ve **الكِرْس**: develerin ve koyunların idrarları ve onların dışkılarıdır; evde bazısı bazısının üzerine yapışıp topaklaşır,
4.      Ve **الكِرْس**: yapışıp topaklaşmış çamurdur; çoğulu **أَكْراس**tır.
5.      **لُمْعَة كَرْساء**: kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları birbirine dolanmış ağaç bulunan yer parçası için.
6.     Ve **الكِرْس**: bazısı bazısına bitiştirilmiş gerdanlıklardır,
7.     Ve **نظم مُكَرَّس** ve **مُتَكَرِّس**: bazısı bazısının üstünde. Ve her ne ki bazısı bazısının üstüne konulmuşsa, muhakkak **كُرِّس** ve o **تَكَرَّس** olmuştur,
8.     Adam **كَرِس** olur: ilmi kalbi üzerine sıkışıp yığıldığı zaman;
9.     Ve kitaplardan **الكُرَّاسة** buna, **تَكَرُّسِها** (üst üste toplanması) sebebiyle isimlendirilmiştir.
10.                        Ve **التَكرِيس**: şeyin bazısını bazısına katmaktır,
11.                        Ve **الكِرْس**: insanlardan bir topluluktur; ve denildi ki: her ne şeyden olursa olsun bir topluluktur,
12.                        Ve her şeyin **كِرس**i: onun aslıdır.
13.          Ve **الكُرْسِيّ**: bilinen (şey)dir; bazen **كِرْسِيّ** derler. Bazı tefsirlerde: **الكُرْسِيّ** ilimdir; onda birkaç görüş vardır. İbn Abbas dedi ki: “**كُرْسِيُّه** onun ilmidir”; ve عطا’dan rivayet edildi ki: gökler ve yer, **الكُرْسِيّ** içinde ancak ıssız bir yer toprağında bir halka gibidir. **الزجاج** dedi ki: bu söz açıktır; çünkü dilde **الكرسي**den bildiğimiz, kendisine dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu da, gökler ve yerin ondan aşağı olduğunu, **الكرسيّ**nin büyük olduğunu gösterir,
14.          Ve dilde **الكُرْسِيّ** ve **الكُرَّاسة** ancak, bir kısmı bir kısmına sabit olmuş ve yapışıp kalmış şeydir. Dedi ki: ve bir kavim dedi ki: “**كُرسيّه** onun kudretidir; onunla gökleri ve yeri tutar.” Dediler ki: bu, senin “bu duvar için bir **كُرْسِيّ** yap” sözün gibidir; yani ona, onu dayandıracak ve tutacak şeyi yap. Ve Allah, **الكرسيّ**nin hakikatini daha iyi bilir; ancak onun bütünü, Aziz ve Celil olan Allah’ın işinden büyük bir iştir;
15.                         **الكرسيّ**: iki ayağın yeri (basma yeri)dir,
16.                         Ve **الانْكِراس**: yüzüstü kapanmadır. Ve kişi, bir şeye eğilerek girdiği zaman “**انْكَرَس**” denir.
17.                         Ve **الكَرَوَّس**: bedende başı ve omuz başı şiddetli (kuvvetli) olan adamdır;

لسان العرب

● - كرس: **تَكَرَّسَ** şey ve **تَكارَس**: birikti ve üst üste yığılıp yapıştı. Ve binanın temeli **تَكَرَّس**: katılaştı ve sertleşti. Ve **الكِرْسُ**: **الصَّارُوجُ**. Ve **الكِرْس**, kesre ile: evde develerin ve koyunların idrarları ve onların dışkılarıdır; bir kısmı bir kısmı üzerine keçeleşip yapışır; ve **الدِّمْنُ** dışkı ve başkasının izlerinden kararttıkları şeydir. Ve denir: **أَكْرَسَتِ الدار**. Ve **الكِرْس**: binanın **كِرْس**’i ve havuzun **كِرْس**’i: hayvanların durduğu yer; orada keçeleşip yapışır; aynı şekilde **كِرْس الدِّمْنة** de, keçeleşip yapıştığında ve yere yapışıp kaldığında. Ve **مُكْرَس** (ر’nin hafifletilmesiyle) ve **مُكْرِس** resmi: **كَرِسٌ**’dur; el-‘Accâc dedi ki:
يا صاحِ، هل تعرِف رَسْماً مُكْرَسَا؟
قال: نعم أَعْرِفه، وأَبْلَسَا،
وانْحَلَبَتْ عَيْناه من فَرْط الأَسَى
Dedi ki: **المَكْرس** develerin içinde dışkıladığı ve idrar yaptığı, sonra bir kısmının bir kısmı üzerine bindiği yerdir; bundan dolayı **الكُرَّاسة** adlandırıldı. Ve **أَكْرَس المكان**: onda **كِرْس** oldu; Ebû Muhammed el-Huzelî dedi ki:
في عَطَنٍ أَكْرَسَ من أَصْرَامِها
Ebû ‘Amr: **الأَكارِيسُ** insanlardan **الأَصْرام**’dır; onun teki **كِرْس**’tir; ve **أَكْراس** sonra **أَكارِيس**. Ve **الكِرْس**: keçeleşmiş çamurdur; çoğulu **أَكْراس**. Ebû Bekr: **لُمْعَة كَرْساء** kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları birbirine dolanmış ağaç bulunan yer parçası içindir. Ve **الكِرْس**: gerdanlıklar
(* “**والكرس القلائد**” sözü **القاموس**’un ibaresidir; ve **الكرس** gerdanlıkların, **الوشح**’ın ve benzerlerinin **أَكراس**’ının tekidir.)
bir kısmı bir kısmına bitiştirilmiş olanlar; aynı şekilde **الوُشُح** ve benzerlerinden de böyledir; çoğulu **أَكراس**. Ve denir: **قلادة ذاتُ كِرْسَين** ve **ذات أَكْراس ثلاثة**; bir kısmını bir kısmına bitiştirdiğin zaman; ve şu beyit okundu:
أَرِقْتُ لِطَيْف زارني في المَجَاسِدِ،
وأَكْراس دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرائدِ
Ve **قِلادة ذات كِرْسَيْن** yani iki dizili olan. Ve **نظم مُكَرَّس** ve **مُتَكَرِّس**: bir kısmı bir kısmının üstünde. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmının üstüne konulmuşsa. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmının üstüne konulmuşsa, artık **كُرِّس** olmuştur ve o **تَكَرَّس** etmiştir.

İbnü’l-A‘râbî: adam **كَرِس** olur; ilmi kalbi üzerine sıkışıp yığıldığında; ve kitaplardan **الكُرَّاسة** buna, onun **تَكَرُّس**’undan dolayı adlandırıldı. el-Cevherî: **الكُرَّاسة** **الكُرَّاس**’ın bir tanesidir
(* “**الكراسة واحدة الكراس**” sözü: eğer onun dişisini kastettiyse açıktır; eğer onun bir tane olduğunu ve **الكراس**’ın çoğul yahut cem‘î cins isim olduğunu kastettiyse öyle değildir; bunu **شرح الاقتراح**’ta ve başkasında tahkik ettim; **القاموس** haşiyesinden.)
ve **الكرارِيس**; el-Kumeyt dedi ki:
حتى كأَن عِراصَ الدّار أَرْدِيةٌ
من التَّجاويز، أَو كُرَّاسُ أَسفار
**سِفْر**’in çoğulu. Ve **الصِّراط** hadîsinde: Onlardan kimi ateşte **مَكْروسٌ**’tur; **مُكَرْدَس** yerine; o da onun manasındadır. Ve **التَكرِيس**: şeyin bir kısmını bir kısmına katmaktır; ve **كِرْس الدِّمْنة**’den olması caizdir; binek hayvanlarının durduğu yerden. Ve **الكِرْس**: insanlardan topluluktur; ve denildi: her ne şeyden olursa olsun topluluk; çoğulu **أَكْراس**; ve **أَكارِيسُ** çoğulun çoğuludur; Rabî‘a b. el-Cahdar’ın sözüne gelince:
أَلا إِن خَيْرَ الناس رِسْلاً ونَجْدَةً،
بِعَجْلان، قد خَفَّت لَدَيْهِ الأَكارِسُ
o, **الأَكارِيس**’i kastetti; zaruret için hazfetti; bunun benzeri çoktur. Ve her şeyin **كِرس**’i: onun aslıdır. Denir: o, **كريم الكِرْس** ve **كَريم القِنْس**’tir; ikisi de asıldır; el-‘Accâc, el-Velîd b. ‘Abdilmelik’i överken dedi ki:
أَنْتَ أَبا العَبَّاس، أَولى نَفْسِ
بِمعْدِنِ الملْك القدِيم الكِرْسِ
**الكِرْس**: asıl.

Ve **الكُرْسِيّ**: bilinen bir şeydir; teki; ve **الكَرَاسِي**; bazen de **كِرْسِيّ** derler; ك’nin kesresiyle. Ve aziz tenzilde: **وسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرض**; bazı tefsirlerde: **الكُرْسِيّ** ilimdir; onda birkaç söz vardır. İbn Abbas dedi: **كُرْسِيُّه عِلْمُه**; ve ‘Atâ’dan rivayet edildi ki dedi: gökler ve yer **الكُرْسِيّ** içinde ancak geniş bir çöldeki bir halka gibidir; ez-Zeccâc dedi: bu söz açıktır; çünkü dilde **الكُرْسي**’den bildiğimiz, kendisine dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu da **الكرسيّ**’nin büyük olduğuna, gökler ve yerin onun altında olduğuna delalet eder; ve dilde **الكُرْسِيّ** ve **الكُرَّاسة** ancak bir kısmı bir kısmına sabit olmuş ve yapışmış olan şeydir. Dedi ki: Bir kavim de dedi: onun **كُرْسيّه**’si, gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, “bu duvar için bir **كُرْسِيّ** yap” sözün gibidir; yani onu dayandıran ve tutan şeyi yap; dedi ki: bu, İbn Abbas’ın sözüne yakındır; çünkü gökleri ve yeri kuşatan ilmi bunun dışına çıkmaz; ve Allah, **الكرسيّ**’nin hakikatini daha iyi bilir; ancak onun bütünü, Allah عز وجل’nin işinden büyük bir iştir; ve Ebû ‘Amr, Sa‘leb’den rivayet etti ki dedi: **الكرسيّ** Arapların meliklerin **كَرَاسِيِّ**’sinden bildiği şeydir; ve **كِرْسي** de denir; Ebû Mansûr dedi: İbn Abbas’tan **الكرسيّ** hakkında sahih olan, ‘Ammâr ez-Zehebî’nin Müslim el-Batîn’den, Sa‘îd b. Cübeyr’den, İbn Abbas’tan rivayet ettiğidir: o dedi: **الكرسيّ** iki ayağın yeridir; arşa gelince, onun ölçüsü takdir edilemez; dedi: bu rivayet, ilim ehlinin sıhhati üzerinde ittifak ettiği bir rivayettir; dedi: ondan **الكرسيّ** hakkında onun ilim olduğu rivayet eden, bâtıl kılmıştır. Ve **الانْكِراس**: yüzüstü kapanmadır. Ve bir şeyin içine **انْكَرَس** etti; içine eğilerek girdiğinde.

Ve **الكَرَوَّس** (و’nin şeddelenmesiyle): her şeyin irisi; ve denildi: sertlikle birlikte başı ve omuz başı büyük olandır; ve denildi: yalnız başı büyük olandır; ve o bir adam adıdır. **التهذيب**: ve **الكَرَوَّس** beden içinde başı ve omuz başı sert olan adamdır; el-‘Accâc dedi ki:
فِينا وجَدْت الرجل الكَرَوّسا
İbn Şümeyl: **الكَرَوَّس** sert olandır; **رجلٌ كَرَوَّس**. Ve **الكَرَوَّس**: onların şairlerinden **الهُجَيْمِي**’dir.

Ve **الكِرْياس**: hela; ve denildi: o, bir kanalla yere doğru, dam üzerinde yüksekçe olan heladır; bundan Ebû Eyyûb hadîsi: o dedi: bu **الكَرَاييِس** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, kıbleye dışkı yahut idrar ile yönelinmesini yasakladı; yani **الكُنُف**. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الكَرَايِيسُ**’in teki **كِرْياس**’tır; o, bir kanalla yere doğru, dam üzerinde yüksekçe olan heladır; aşağıda olursa **كِرْياس** değildir. el-Ezherî dedi: ona **كِرْياس** adı verildi; ona pisliklerden yapışan şey sebebiyle; böylece bir kısmı bir kısmı üzerine biner ve **كِرْس الدِّمْنِ** ve **الوَأْلَةِ** gibi **يتكرَّس** eder; o, **الكَرْس**’ten **فِعْيال** veznindedir; **جِرْيال** gibi; ez-Zemahşerî dedi: ve **كتاب العين**’de **الكِرْناس**; ن ile.

مقاييس اللغة:
(**كرس**) **الكاف** ve **الراء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyin üstünde keçeleşip yapışmasına ve toplanmasına delalet eder. O halde **الكِرْس**: diyar(lar)da dışkılardan ve idrarlardan keçeleşip yapışan şeydir. Ve **الكُرَّاسَة** bundan türetildi; çünkü o, kâğıttır; bir kısmı bir kısmının üstündedir([5]). Ve dedi:
يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا *** قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا([6])
Ve **الكَرَوَّس**: başı büyük olandır; ve o da bundandır; sanki o, **كُرِّس** edilmiş bir şeydir; yani yoğun bir toplama ile toplanmıştır. Ve babdan **الكَرْكَسةُ**: şeyi tekrarlamaktır. Ve cariyelerin doğurduğu kimseye **مُكَرْكَس** denir; yani o, onların doğumları içinde tekrarlanmıştır.

القاموس المحيط:
**الكِرْسُ**, kesre ile: insanlardan bir araya gelmiş ev halklarıdır; çoğulu **أكْرَاسٌ**; çoğulun çoğulu **أكارِسُ** ve **أكاريسُ**; ve keçi oğlakları için güvercin evi gibi yapılan şey. Ve **أكْرَسَهَا**: onu onun içine soktu; ve **الصَّاروجُ**; doğrusu **باللامِ** iledir; ve Benî ‘Adî’ye ait hurmalık; ve dışkı; ve bir kısmı bir kısmı üzerine keçeleşip yapışmış idrar; ve gerdanlıkların, **الوُشُح**’ın ve benzerinin **أكْراس**’ının teki.

**قِلادَةٌ ذاتُ كِرْسَيْنِ وذاتُ أكْراسٍ**: bazılarını bazısına kattığın zaman. Ve **الكَرَوَّسُ**, **كَعَمَلَّسٍ**; ve **الواوُ** dammelenebilir; ve insanlardan büyük başlı olan, ve siyah olan, ve toynakları büyük, bacakları kalın olan büyük deve. Ve **كَرْسَى**, **كَسَكْرَى**: **ع** Sincar’ın iki dağı arasında. Ve **الكُرْسِيُّ**, damme ile ve kesre ile: sedir; ve ilim; çoğulu: **كَرَاسِيُّ**
ve Taberiyye’de bir **ة**; Îsâ عليه الصلاة والسلام havârîleri orada topladı ve onları çevrelere gönderdi.

Ve **الكُرَّاسَةُ**, **الكُرَّاسِ** ve **الكَراريسِ**’in bir tanesi: sahifenin bir parçası. Ve **الكِرْيَاسُ**: yerden bir kanalla, damın üst tarafındaki hela; **الكِرْسِ**’ten **فِعْيَالٌ**: idrar ve birbirine yapışmış tezek için. Ve **أكْرَسَتِ الدابة**: **كِرْسٍ** sahibi oldu. Ve **القِلاَدَةُ المُكْرَسَةُ** ve **المُكَرَّسَةُ**: inci ve boncuğun bir ipte dizilmesi, sonra ikisinin, büyük boncuklarla fasılalarla birbirine katılmasıdır. Ve **كمُعَظَّمٍ**: kısa, çok etli **التارُّ**. Ve **التَّكْرِيسُ**: binanın temelini atmak. Ve **انْكَرَسَ عليه**: üzerine kapandı. Ve şeyin içinde: içine, kapanarak girdi.

Taç el-ʿArûs:
ك ر س
**الكِرْسُ** kesre ile: insanlardan toplanmış evlerdir; ve denildi ki: her ne olursa olsun cemaatin kendisidir; çoğulu **أَكْرَاسٌ**; ve çoğulun çoğulu: **أَكَارِسُ** ve **أَكَارِيسُ**. Ebû ʿAmr dedi: **الأَكَارِيسُ**: insanlardan bölüklerdir; onun bir tanesi **كَرْسٌ** ve **أَكْرَاسٌ**, sonra **أَكاريسُ**. İbn Düreyd dedi: **أَكارِسُ**: lafzından bir tekili olmayan çokça topluluklardır. Ve **الأَسَاس**’ta: “Ben falan oğullarından **أَكَارِسَ** gördüm.” Dedim: Ebû ʿAmr’ın nassında, çoğulun çoğulunun **أَكارِيسُ** olduğu; **أَكارِسُ**’a gelince, ancak zaruret için yâ’sı düşürülmüştür; Rabîʿa b. Cahdar’ın sözü gibi:
"أَلاَ إِنَّ خَيْرَ النّاس رِسْلاً ونَجْدَةًبعَجْلاَن قَدْ خَفَّتْ لَدَيْه الأَكَارِسُ
Çünkü o **الأَكَارِيسَ**’i kastetti; zaruret için hazfetti; ve bunun benzeri çoktur. Ve **الكِرْسُ**: keçi oğlakları için, güvercin evi gibi, birbirine yapışmış çamurdan yapılan şeydir; çoğulu: **أَكْراسٌ**. Ve **أَكْرَسَها**: ısınsın diye onu onun içine soktu. Ve **الكِرْسُ**, **الكِلْس**’te bir lugattır; o **الصَّارُوجُ**’dur; iyi değildir; doğru olan **الّلام** iledir; ve o **اللِّسَان**’da **الراءِ** iledir. Ve **كِرْسٌ**: Benî ʿAdî’ye ait hurmalık; onu Sâğânî nakletti. Ve **الكِرْسُ**: evde ve gübreliklerde, bir kısmı bir kısmı üzerine yapışmış olan, develerden ve koyunlardan tezek ve idrardır. Leys dedi: **الكِرْسُ**: gerdanlıkların, kuşakların ve benzerlerinin **أَكْرَاسِ**’ından bir tanesidir; denilir: **قِلاَدَةٌ ذاتُ كِرْسَيْن وذاتُ أَكْرَاسٍ ثَلاَثَةٍ**; bazılarını bazısına kattığın zaman. Ve şu beyti inşad etti:
أَرِقْتُ لطَيْفٍ زَارَني في المَجَاسِدِ ... وأَكْرَاسِ دُرٍّ فُصِّلَتْ بالفَرَائدِ
Ve **الكَرَوَّسُ** **كعَمَلَّسٍ**; ve **الواوُ** dammelenebilir: her şeyden iri olan; ve denildi ki: insanlardan büyük başlı olandır; ve denildi ki: sertlikle birlikte, başı ve omuz başı büyük olandır. Ve **الكَرَوَّسُ**: siyah olan; diğer bütün nüshalarda böyledir; o bir yanlıştır; doğrusu: **الأَسَدُ**; Hişâm’dan, **العُبَاب**’da olduğu gibi, büyük başlı aslandır. Ve **الكَرَوَّسُ**: toynakları büyük, bacakları kalın, onları sert olan büyük devedir; Ebû ʿAmr’dan. Ve **التَّهْذِيب**’de: o, bir cisimde başı ve omuz başı sert olan adamdır. İbn Şümeyl dedi: **الكَرَوَّسُ**: sert olandır. Ve **كَرْسَى** **كسَكْرَى**: **ع** Sincar’ın iki dağı arasında; **كَرَسَتِ الأَرْضُ**’den; arazinin, ağaçlarının kökleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve **الكُرْسِيُّ** damme ile ve **الياءِ**’nin şeddelenmesiyle; ve bazen kesre ile **كِرْسِيُّ** dediler—bu, bu veznin cem’inde bir lugattır; **سُخْرِيّ** ve **دُرِّيّ** gibi. Bazıları dedi: o, **كِرْسِ المُلْكِ**’e nisbetlidir; yani onun aslına; “**دُهْرِيّ**” demeleri gibi: sedirdir; Ebû ʿUmar bunu Saʿleb’den iki vecihle rivayet etti. İbn ʿAbbâs رضي الله عنهما, Aziz ve Celil’in şu sözü hakkında tefsirde dedi: "وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَواتِ والأَرْضَ" dedi: **الكُرْسِيُّ**: ilimdir; ve o mecazdır. Ve denildi ki: onunla murad mülktür; Zemahşerî onu nakletti. Bir kavim dedi: **كُرْسِيُّه**: onunla gökleri ve yeri tutmakta olduğu kudretidir. Dediler: bu, senin “Bu duvara bir **كُرْسِيّاً** yap” sözün gibidir; yani onu dayandıran ve onu tutan şeyi yap. Bu, İbn ʿAbbâs رضي الله تعالى عنهما’nın sözüne yakındır; çünkü gökleri ve yeri kuşatan ilmi bunun dışına çıkmaz. Ezherî dedi: İbn ʿAbbâs’tan sahih olan, ʿAmmâr ed-Duhnî’nin Müslim el-Batîn’den, Saʿîd b. Cübeyr’den, İbn ʿAbbâs رضي الله عنهما’dan rivayet ettiğidir: o dedi: **الكُرْسيُّ**: iki ayağın yeridir; **العَرْشُ**’a gelince, onun kadrine güç yetirilmez. Dedi: bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. Dedi: **الكُرْسِيّ** hakkında onun ilim olduğunu ondan rivayet eden kimse, iptal etmiştir. Çoğulu: **كَرَاسِيُّ**. Ve **كُرْسِيُّ** damme ile: Taberiyye’de bir **ة**; denilir ki: Îsâ عليه الصلاة والسلام havârîleri orada topladı ve onları oradan çevrelere gönderdi; ve orada bir **كُرْسِيٍّ** mevkii vardır; onun üzerine—salavâtullâh عليه—oturduğunu zannettiler. Ve **الصّحاح**’ta: **الكُرَّاسَةُ** damme ile, **الكُرَّاسِ** ve **الكَرَارِيسِ**’in bir tanesidir. Kümeyt dedi:
حَتَّى كأَنَّ عِرَاصَ الدَّار أَرْدِيَةٌ ... مِنَ التَّجَاوِيزِ أَو كُرَّاسُ أَسْفَارِ

Şeyhimiz dedi: Eğer sözüyle: **وَاحِدَةُ الكُرَّاسِ**’ı, onun dişisi olarak kastettiyse, bu açıktır; yok eğer: onun bir tane olduğunu ve **الكُرّاس**’ın bir çoğul yahut cem‘î cins ismi olduğunu kastettiyse, öyle değildir. Bitti. Fakat **الكَرَاريس**’in ona atfedilmesi, şeyhimizin tahkik ettiği şeye yardımcı olmuyor; öyleyse düşün. Ve bu, **الصّحاح**’ın ibaresidir. Ve **الكُرَّاسَة**: sahifenin bir parçasıdır; denir ki: “Sîbeveyh’in kitabından bir **كُرَّاسَة** okudum”; ve bu kitap, birkaç **كَرَاريس**’tir. Ve dersin ki: “Tüccarın şerefi kesesindedir; âlimin şerefi **كَرَارِيس**’indedir.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَرِسَ** adam, ilmi kalbine üşüşüp sıkıştığı zaman. Ve kitaplardan **الكُرَّاسَة**, onun yığışması sebebiyle böyle adlandırılmıştır.

Ve **الكِرْيَاس**: yerden bir kamışla damın en üstünde, yüksekçe, asılı olan keniftir. Bazı asıllarda: yere (doğru). Ve ondan, Ebû Eyyûb رضى الله عنه hadisi: onun dediği: “Bu **الكَرَايِيس** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Resûlullah صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم, büyük abdest yahut idrar ile kıbleye yönelinmesini yasakladı” yani **الكُنُف**’u. Ebû Ubeyd onu, geçenle tefsir etti ve ekledi: “Eğer aşağıda olursa, **كِرْيَاس** değildir.” **فِعْيَال** veznindedir; **الكِرْس**’ten, idrar ve tezekten, birbirine yapışıp katılaşmış olan (şey) için. Ezherî dedi: Ona **كِرْيَاس** adı verildi; çünkü ona pisliklerden bir şeyler yapışır; böylece onların bir kısmı bir kısmının üstüne biner ve **كِرْسِ الدِّمْن** gibi yığışır.

Bununla, şeyhimizin **شَرْح المُوَطأ**’dan naklettiği: odaların helâlarının **الكَرَابيس** olduğu, tekilinin de: **كِرْباس** (muvahhada ile) olduğu (sözü) açık bir yanlıştır. Ve **شَرح المُخْتَصَر**’da Şeyh Sâlim’den nakletti: **الكِرْيَاس** (tahtiyye ile): keniftir, isterse dam üzerinde olsun; ama muvahhada ile olursa elbiselerdir. Dedi: “Dedim: doğru olan, onun ikisiyle de vârid olmasıdır; zâhir olan da, onun Arapça olmadığıdır; onu nakledenler çok olsa bile; musannif onu, kusur ederek terk etti.” Bitti. Bu gariptir: muvahhada ile vürûdunu nasıl doğru sayıyor; hâlbuki o, onun tarafından bir tashîftir. Ve onun Arapça olmaması da açık değildir; çünkü daha önce Ezherî’den geçti ki o, **فِعْيَال** veznindedir, **الكِرْس**’ten.

Zemahşerî dedi: Denir ki: “Evin **أَكراس**’ından bir **كِرْس** üzerinde durdum”; o, onun gübresinden yığışmış olan şeydir; yani yapışıp katılaştı. Ve ev **أَكْرَسَت**. Ve senin sözünden: “Onun evi için asılı bir **كِرْيَاس** vardır.” İşte bu, lafzın Arapça oluşunu destekler; öyleyse düşün.

Ve **أَكْرَسَت** binek hayvanı: **كِرْس** sahibi oldu; o da, onun kuyruklarında tezek ve idrardan yapışıp katılaşmış olandır. Ve **القِلاَدَةُ المُكْرَسَةُ** ve **المُكَرَّسَةُ** ( **مُكْرَمَةٍ** ve **مُعَظَّمَةٍ** gibi): inci ve boncuğun bir ipte dizilmesidir; bütün nüshalarda böyle. Doğrusu: iki ipte; **التَّكْملَة**’nin nassında olduğu gibi. Sonra ikisi birleştirilir; bütün nüshalarda böyle. Doğrusu: sonra ikisi, büyük boncuklardan fasılalarla birleştirilir; bunu Sâğânî nakletti.

Ve **المُكَرَّسُ** ( **مُعَظَّم** gibi): kısa, dolgun, eti çok olan; İbn Abbâd’dan. Ve **التَّكْرِيسُ**: binanın temelini atmadır; onu **كَرَّسَه**. Ve ona **إنْكَرَسَ**: üzerine kapandı. Ve **إنْكَرَسَ** şeyin içine: içine girdi ve eğilerek gizlendi. Zü’r-Rumme, öküzü vasfederek dedi:
إذا أَرَادَ إنْكرَاساً فيه عَنَّ لَهُ ... دُونَ الأَرُومَة منْ أَطْنَابِهَا طُنُبُ

Ve ondan, ona istidrâk olunan: **تَكَرَّسَ** şey ve **تَكَارَسَ**: yığıldı ve birbirine yapıştı. Ve **تَكَرَّسَ** binanın temeli: sertleşti ve şiddetlendi. Ve **الكِرْسُ**: binanın **كِرْس**’ü ve havuzun **كِرْس**’ü; hayvanların durduğu yer; orada yapışıp katılaşır. Yine, **كِرْسُ الدِّمْنَة**: yapışıp katılaştığı zaman, yerde yapışıp kaldı. Ve denir ki: ev **أَكْرَسَت**. Ve **رَسْمٌ مُكْرَسٌ** ( **مُكْرَم** gibi) ve **مُكْرِسٌ**: **كَرِسٌ**; içinde develer dışkıladı ve işedi; böylece bir kısmı bir kısmının üstüne bindi. Denildi ki: **الكُرَّاسَة** bununla adlandırıldı. A‘câc dedi:
" يا صاح هَلْ تَعْرفُ رَسْماً مُكُرَسَاً
" قالَ نَعَمْ أَعْرِفُه وأَبْلَسَاً
" وإنْحَلَبَتْ عَيْنَاهُ منْ فَرْطِ الأَسَى

Ve mekân **أَكْرَسَ**: onda **كِرْس** oldu. Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi:
" في عَطَنٍ أَكْرَسَ مِن أَصْرَامِهَا

Ve **الكِرْسُ**: yapışıp katılaşmış çamurdur; çoğulu: **أَكْرَاس**. Ve **الكَرْسَاءُ**: içinde ağaç bulunan bir toprak parçası; kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları birbirine dolanmış; bunu Ebû Bekir söyledi. Ve **نَظْمٌ مُكَرَّسٌ** ve **مُتَكَرِّسٌ**: bir kısmı bir kısmının üstünde. Ve her ne ki bir kısmı bir kısmının üstüne konulmuşsa, muhakkak **كُرِّسَ** ve o **تَكَرَّسَ**.

Ve **كَرِسَ** adam: ilmi kalbine üşüşüp sıkıştı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المُكّرْوَسُ**: **المُكَرْدَسُ**. Ve **التَّكْريسُ**: şeyin bir kısmını bir kısmına katmaktır. Ve her şeyin **كِرْسُ**’ü: onun aslıdır. Denir ki: “O, **كَريمُ الكِرْس** ve **كَريمُ القِنْس**’tir”; ikisi de asıldır; bu mecazdır. Ve denir ki: “O, **كِرْسِ غِنيً**’dedir”; yani onun aslında. A‘câc dedi:
" بمَعْدِنِ المُلْكِ القَديمِ الكِرْسِ
yani asıl.

Ve **الكَرَوَّس** el-Huceymî: onların şairlerindendir. Ve Ebû **الكَرَوَّس**: Muhammed b. Amr b. Temmâm el-Kelbî el-Vâsıtî; bir muhaddistir; ondan Mekhûl ve başkaları rivayet etti. Ve âlimlere **الكَرَاسِيُّ** denir; Zemahşerî bunu Kutrub’dan nakletti. Dersin ki: “Bu hayvanın hayırlısı **الأَنَاسيّ**’dir; ve **الأَناسيّ**’nin hayırlısı **الكَرَاسيّ**’dir.”

Ve **الكَرَوَّسُ** b. Zeyd et-Tâî, Benî Thumâme b. Mâlik b. Ced‘â’'dandır; Ced‘â’ b. Sa‘lebe’nin kardeşidir. O, Harre ehlinin öldürülmesi haberini Kûfe ehline getiren kimsedir. Bunun üzerine Abdullah b. Zübeyr el-Esedî dedi:
لَعَمْرِي لَقَدْ جَاءَ الكَرَوَّسُ كاظِماً ... عَلَى خَبَرٍ للصَّالحينَ وَجِيعِ

Ve **الشَّمْسُ** Muhammed b. Muhammed b. Abdilğanî el-Bezzâr; fetha ile İbn **كَرْسُون** diye bilindi. Neşâderî ve Fahr el-Kâyâtî üzerine **الشِّفَاءَ**’ı dinledi.
