# كرس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: كرس

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte
**ك س ر**، **ك ر س**، **س ك ر**، **ر ك س** kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de, böylece **انكسر**. Ve her şey, güç yetiremediği bir işten gevşeyip geri durursa, onda **انكسر** denilir; hatta denilir ki: **كَسَرْتُ من برد الماء** de, böylece **انكسر**.

**الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**: iki lugattır; çadırın alt parçası ve her kubbeden (olan alt parça) ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki yanına: **كسراها** denilir. **القطاة**’yi vasfederken dedi ki:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة

Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة ب**الكِسْرِ**

Ve **الكِسْرة**: bir ekmek parçası.

Ve **كَسْرَى** **كِسْرَى** hakkında bir lugattır; sonra cem‘ etti de dediler: **أَكاسِرة** ve **كَساسِرة**; ve kıyas: **كِسْرُونَ**; **عيسون** ve **موسون** gibi. **الياء** gitti; çünkü o ziyadedir.

Ve **كُسُور** sahibi bir yer; yani: çıkış ve inişi çok.

Ve dağların ve vadilerin **كُسُورُ**’u: onların kıvrımları ve yarları ve dereleridir; ondan tekil yapılmaz; “**كِسْر** vadinin” denilmez.

Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir pay olmayan şeydir; onun cem‘i: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً** dersin; bu, onlardan bir şeyi düşmek ve dalmak için topladığı zamandır; erkekte ve dişide onda eşittir. **بازٌ كاسِرٌ** denilir ve **عقاب كاسرٌ**; **الهاء**’yı attılar; çünkü fiil galiptir. Dedi ki:
كأنها **كاسرٌ** في الجو فتخاء

Ve koyundan **الكَسِيرُ**: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve çetinlik üzerinde kalan değnek ve adama denilir ki: o, **المكْسِر**’i sağlamdır.

Ve ağacın **مكْسِرُ**’i: dallarının ve kollarının ondan kırıldığı yeri olan köküdür. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denilir ki: o, **المكْسِر**’i iyidir. Dedi ki:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**

Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve **الكِسْر**: deve ve koyundan bir uzuvdur; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’i. Ve hayvanların durduğu yerde havuz **كرس** eder; böylece yapışıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** edilir de sertleşir; ve aynı şekilde gübrelik yığınının **كِرْسُ**’i, yapışıp toprağa yapıştığında.

**مُكْرس** bir havuz ve **مُكْرِس** bir iz.

Ve **الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. Denilir: **كِرْسَيْن** sahibi bir gerdanlık ve üç **أكراس** sahibi; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve **كَرَوّس** bir adam; yani: bedende başı ve omuz başı şiddetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل **الكَرَوّسا**

Ve **الكِرياسُ**; ve hepsi: **الكَراييسُ**: dama üzerinde, yere bir kanalla (bağlı) olan hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’u, malın **سُكْرُ**’u ve sultanın **سُكْرُ**’u.

**سكْرةُ الموت**: onu bastı.

Ve **السَّكَرُ**: hurmadan ve **الكشوث** ve **الآس**’tan yapılan bir içkidir; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve **السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içkidir; Habeş’in içkisi.

**سَكْرَى** bir kadın ve **سُكَارَى** ve **سَكْرَى** bir kavim. Ve **سِكِّير** bir adam: sürekli sarhoştur.

Ve **السَّكْرُ**: suyun yarığının ve fışkırmasının tıkanmasıdır; ve **السِّكْرُ**: yarığa ve benzerine set olmak üzere yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **سكَرتِ** **تَسْكُرُ**; yani: duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve **السُّكَّرةُ**: tatlıdan olan **السُّكَّر**’in bir tanesi.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: bir şeyi öbür yüzüne çevirmek; yahut onun evvelini âhirine döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; ve bu, küfürleri sebebiyle onları **نكسهم**’e benzetmektir.

Ve adam onda **ارتكس** etti: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve **الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavimdir; ve denilir: onlar Hristiyanlardır.

Ve **الرّاكسُ**: harmanın ortasında, dövülürken bulunan öküzdür; ve öküzler onun çevresindedir; böylece o, yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.
