# كرس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كرس

الكرس، بالكسر: أبيات من الناس مجتمعة، وقيل: هو الجماعة، أي شيء كان، ج، أكراس وجج، جمع الجمع: أكارس وأكاريس، قال أبو عمرو: الأكاريس: الأصرام من الناس، واحدها كرس وأكراس، ثم أكاريس، وقال ابن دريد: أكارس: جموع كثيرة لا واحد لها من لفظها، وفي الأساس: رأيت أكارس من بني فلان. قلت: الذي في نص أبي عمرو أن جمع الجمع أكاريس، وأما أكارس فإنما حذفت ياؤه للضرورة، كما في قول ربيعة بن جحدر:
  ألا إن خير الناس رسلا ونجدةبعجلان قد خفت لديه الأكارس فإنه أراد الأكاريس فحذف للضرورة، ومثله كثير. والكرس: ما يبنى لطليان المعزى، مثل بيت الحمام، من الطين المتلبد، والجمع: أكراس. وأكرسها: أدخلها فيه لتدفأ. والكرس لغة في الكلس, وهو الصاروج، وليس بالجيد، والصواب باللام، وهو في اللسان بالراء. وكرس: نخل لبني عدي، نقله الصاغاني. والكرس: البعر والبول من الإبل والغنم المتلبد بعضه على بعض في الدار والدمن. وقال الليث: الكرس: واحد أكراس القلائد والوشح ونحوها، يقال: قلادة ذات كرسين وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض، وأنشد:
  أرقت لطيف زارني في المجاسد                      وأكراس در فصلت بالـفـرائد

  والكروس، كعملس، وقد تضم الواو: الضخم من كل شيء، وقيل: هو العظيم الرأس من الناس وقيل: هو العظيم الرأس والكاهل مع صلابة. والكروس: الأسود، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه: الأسد العظيم الرأس، عن هشام، كما في العباب. والكروس: الجمل العظيم الفراسن الغليظ القوائم الشديدها، عن أبي عمرو، وفي التهذيب: هو الرجل الشديد الرأس والكاهل في جسم، وقال ابن شميل: الكروس: الشديد. وكرسى، كسكرى: ع بين جبلي سنجار، من كرست الأرض، إذا تدانت أصول شجرها. والكرسي، بالضم وتشديد الياء، و ربما قالوا: كرسي، بالكسر، - وهي لغة في جمع هذا الوزن، نحو سخري ودري. وقال بعضهم: إنه منسوب إلى كرس الملك، أي أصله، كقولهم: دهري -: السرير، هكذا رواه أبو عمر عن ثعلب، بالوجهين. وقال ابن عباس رضي الله عنهما، في تفسير قوله عز وجل:  وسع كرسيه السموات والأرض  قال: الكرسي: العلم، وهو مجاز، وقيل المراد به الملك، نقله الزمخشري. وقال قوم: كرسيه: قدرته التي بها يمسك السموات والأرض، قالوا وهذا كقولك: إجعل لهذا الحائط كرسيا. أي إجعل له ما يعمده ويمسكه. وهذا قريب من قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج عن هذا. قال الأزهري: والصحيح عن ابن عباس ما رواه عمار الدهني، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، رضي الله عنهما، أنه قال: الكرسي: موضع القدمين، وأما العرش فإنه لا يقدر قدره. قال: وهذه رواية إتفق أهل العلم على صحتها، قال: ومن روى عنه في الكرسي أنه العلم، فقد أبطل. ج كراسي. وكرسي، بالضم: ة بطبرية، يقال: إنه جمع عيسى عليه الصلاة والسلام الحواريين فيها، وأنفذهم منها إلى النواحي، وفيها موضع كرسي زعموا أنه صلوات الله عليه جلس عليه. و في الصحاح: الكراسة، بالضم، واحدة الكراس والكراريس قال الكميت:
  حتى كأن عراص الدار أردية                      من التجاويز أو كراس أسفار

  قال شيخنا: إن أراد بقوله: واحدة الكراس: أنثاه، فظاهر، وإن أراد: أنها واحدة، والكراس جمع أو اسم جنس جمعي، فليس كذلك. إنتهى ولكن عطف الكراريس عليه لا يساعد ما حققه شيخنا، فتأمل وهو عبارة الصحاح. والكراسة: الجزء من الصحيفة، يقال: قرأت كراسة من كتاب سيبويه، وهذا الكتاب عدة كراريس، وتقول: التاجر مجده في كيسه، والعالم مجده في كراريسه. وقال ابن الأعرابي كرس الرجل، إذا إزدحم علمه على قلبه، والكراسة من الكتب سميت بذلك لتكرسها. والكرياس: الكنيف المشرف المعلق في أعلى السطح بقناة من الأرض، وفي بعض الأصول: إلى الأرض ومنه حديث أبي أيوب رضى الله عنه، أنه قال: ما أدري ما أصنع بهذه الكراييس، وقد نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن تستقبل القبلة بغائط أو بول يعني الكنف، وفسره أبو عبيد بما تقدم، وزاد: فإذا كان أسفل فليس بكرياس، فعيال من الكرس للبول والبعر المتلبد، قال الأزهري: وسمي كرياسا لما يعلق به من الأقذار، فيركب بعضها بعضا ويتكرس مثل كرس الدمن. وبهذا ظهر أن ما نقله شيخنا عن شرح الموطأ أن مراحيض الغرف هي الكرابيس، واحدها: كرباس، بالموحدة، غلط ظاهر، ونقل عن الشيخ سالم في شرح المختصر: أن الكرياس، بالتحتية: الكنيف، وإن كان على سطح، وأما بالموحدة فثياب، قال: قلت: الصواب أنه ورد بهما، والظاهر أنه ليس بعربي وإن كثر ناقلوه، وتركه المصنف تقصيرا. إنتهى. وهذا غريب، كيف يصوب وروده بالموحدة، وهو تصحيف منه، وكونه ليس بعربي أيضا غير ظاهر، فقد تقدم عن الأزهري أنه فعيال من الكرس. وقال الزمخشري: يقال: وقفت على كرس من أكراس الدار، وهو ما تكرس من دمنتها: أي تلبد، وأكرست الدار، ومنه قولك: لداره كرياس معلق، فهذا يؤيد كون اللفظ عربيا، فتأمل. وأكرست الدابة: صارت ذات كرس. وهو ما تلبد من البعر والبول في أذنابها: والقلادة المكرسة والمكرسة كمكرمة ومعظمة: أن ينظم اللؤلؤ والخرز في خيط، هكذا في سائر النسخ، والصواب: في خيطين، كما هو في نص التكملة، ثم يضما، هكذا في سائر النسخ، والصواب: ثم يضمان، بفصول بخرز كبار، نقله الصاغاني. و المكرس، كمعظم: التار القصير الكثير اللحم، عن ابن عباد. والتكريس: تأسيس البناء، وقد كرسه. وإنكرس عليه: إنكب. و إنكرس في الشيء، إذا دخل فيه واستتر منكبا، قال ذو الرمة، يصف الثور:
  إذا أراد إنكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب ومما يستدرك عليه: تكرس الشيء، وتكارس: تراكم وتلازب. وتكرس أس البناء: صلب وإشتد. والكرس، كرس البناء وكرس الحوض حيث تقف النعم فيتلبد، وكذلك كرس الدمنة إذا تلبدت فلزقت في الأرض. ويقال: أكرست الدار. ورسم مكرس، كمكرم، ومكرس: كرس، بعرت فيه الإبل وبولت، فركب بعضه بعضا، قيل: ومنه سميت الكراسة، قال العجاج:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا
  قال نعـم أعـرفـه وأبـلـسـا
  وإنحلبت عيناه من فرط الأسـى وأكرس المكان: صار، فيه كرس، قال أبو محمد الحذلمي:

  في عطن أكرس من أصرامها والكرس، الطين المتلبد، والجمع: أكراس. والكرساء: قطعة من الأرض، فيها شجر تدانت أصولها وإلتفت فروعها، قاله أبو بكر. ونظم مكرس ومتكرس: بعضه فوق بعض، وكل ما جعل بعضه فوق بعض فقد كرس وتكرس هو. وكرس الرجل: إزدحم علمه على قلبه، عن ابن الأعرابي. والمكروس: المكردس. والتكريس: ضم الشيء بعضه إلى بعض. وكرس كل شيء: أصله، يقال: إنه لكريم الكرس وكريم القنس، وهما الأصل، وهو مجاز، ويقال، إنه لفي كرس غني، أي أصله، وقال العجاج:
  بمعدن الملك القديم الكرس أي الأصل. والكروس الهجيمي: من شعرائهم. وأبو الكروس: محمد بن عمرو بن تمام الكلبي الواسطي، محدث، روى عنه مكحول، وآخرون. ويقال للعلماء: الكراسي، نقله الزمخشري عن قطرب، تقول: خير هذا الحيوان الأناسي، وخير الأناسي الكراسي. والكروس بن زيد الطائي، من بني ثمامة بن مالك بن جدعاء أخي ثعلبة بن جدعاء، وهو الذي جاء بقتل أهل الحرة إلى أهل الكوفة، فقال عبد الله بن الزبير الأسدي:
  لعمري لقد جاء الكروس كاظما                      على خبر للصالحـين وجـيع والشمس محمد بن محمد بن عبد الغني البزار، عرف بابن كرسون، بالفتح، سمع الشفاء على النشادري، والفخر القاياتي.

### Türkçe

**الكرس**، kesre ile: insanlardan toplanmış evler; ve denildi: o, cemaat(=topluluk)tur, her ne şey olursa olsun; çoğulu: **أكراس** ve çoğullar çoğulu(=cem‘u’l-cem‘): **أكارس** ve **أكاريس**. Ebû Amr dedi: **الأكاريس**: insanlardan sürülerdir; onun teki **كرس** ve **أكراس**tır; sonra **أكاريس**. İbn Düreyd dedi: **أكارس**: lafzından tekil(=vâhid)i olmayan çok topluluklardır. Ve **الأساس**’ta: “Falan oğullarından **أكارس** gördüm.” Dedim: Ebû Amr’ın nassında çoğullar çoğulu **أكاريس**tir; **أكارس** ise ancak zaruret için yâ’sı hazfedilmiştir; Rabîa b. Cehder’in sözü gibi:
  ألا إن خير الناس رسلا ونجدةبعجلان قد خفت لديه الأكارس فإنه أراد الأكاريس فحذف للضرورة، ومثله كثير.

Ve **الكرس**: keçileri sıvamak(=tulamak) için yapılan şeydir; hamam evi gibi; yapışık çamurdan; çoğulu: **أكراس**. Ve **أكرسها**: onu ısınsın diye onun içine soktu. Ve **الكرس** **الكلس**’te bir lugattır; o, **الصاروج**dur; ve iyi değildir; doğru olan **باللام** iledir; ve o, **اللسان**’da **بالراء** iledir. Ve **كرس**: Benî Adî’ye ait hurmalık; bunu Sâgânî nakletti. Ve **الكرس**: evde ve gübrelikte, birbirinin üstüne yapışmış deve ve koyun dışkısı ve idrarıdır. Leys dedi: **الكرس**: gerdanlıkların ve kuşağın ve benzerlerinin **أكراس**’ından bir tanedir; “iki **كرس**’li gerdanlık ve üç **أكراس**’lı” denir; bazılarını bazılarına kattığın zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
  أرقت لطيف زارني في المجاسد                      وأكراس در فصلت بالـفـرائد

Ve **الكروس**، **كعملس** gibi; ve vâvı zamme ile de olabilir: her şeyden iri olan; ve denildi: insanlardan büyük başlı olandır; ve denildi: o, sertlikle birlikte büyük baş ve omuz başı(=kâhil) sahibidir. Ve **الكروس**: aslanlar; böylece bütün nüshalarda; ve o yanlıştır; doğrusu: büyük başlı aslandır; Hişâm’dan; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الكروس**: büyük bilekli, kalın bacaklı, onlarınca kuvvetli deve; Ebû Amr’dan. Ve **التهذيب**’de: o, bedende başı ve omuz başı kuvvetli adamdır. İbn Şümeyl dedi: **الكروس**: kuvvetli olandır. Ve **كرسى**، **كسكرى** gibi: Sincâr’ın iki dağı arasında bir yer adıdır; “yer **كرست** oldu”dan; ağaçlarının kökleri birbirine yaklaştığı zaman. Ve **الكرسي**، zamme ile ve yâ’yı şeddeli; ve bazen “**كرسي**” kesre ile derler; - ve o, bu veznin cem‘inde bir lugattır; **سخري** ve **دري** gibi. Bazıları dedi: o, **كرس الملك**’e nisbetlidir; yani onun aslına; “**دهري**” demeleri gibi -: sedirdir; Ebû Ömer bunu Sa‘leb’den iki vecihle rivayet etti. İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun), Aziz ve Celîl olanın sözü: **وسع كرسيه السموات والأرض** tefsirinde dedi: **الكرسي**: ilimdir; ve o mecazdır. Ve denildi: onunla murad mülktür; Zemahşerî bunu nakletti. Bir topluluk dedi: **كرسيه**: gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, senin “bu duvar için bir **كرسيا** yap” demen gibidir; yani ona dayanak olacak ve onu tutacak şeyi yap. Bu, İbn Abbâs’ın (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) sözüne yakındır; çünkü onun gökleri ve yeri kuşatan ilmi bunun dışına çıkmaz. Ezherî dedi: İbn Abbâs’tan sahih olan, Ammâr ed-Dehnî’nin, Müslim el-Batîn’den, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet ettiğidir: o dedi ki: **الكرسي**: iki ayağın yeridir; **العرش** ise onun kadrini takdir edemez. Dedi: bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. Dedi: ondan **الكرسي** hakkında “o ilimdir” diye rivayet eden, bâtıl kılmıştır. Çoğulu: **كراسي**. Ve **كرسي**، zamme ile: Taberiyye’de bir köy; denir ki Îsâ (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) havârîleri orada toplamış, onları oradan çevrelere göndermiştir; ve orada “**كرسي** yeri” vardır; Allah’ın salâtları onun üzerine olsun, onun üzerine oturduğunu zannettiler. Ve **الصحاح**’ta: **الكراسة**، zamme ile, **الكراس** ve **الكراريس**’in bir tanesidir. Kümeyt dedi:
  حتى كأن عراص الدار أردية                      من التجاويز أو كراس أسفار

Şeyhimiz dedi: “**واحدة الكراس**” sözüyle onun dişisini kastettiyse, açıktır; yok eğer onun bir tane olduğunu, **الكراس**’ın cem‘ veya cem‘î isim cinsi olduğunu kastettiyse, öyle değildir. Bitti. Lâkin **الكراريس**’i ona atfetmesi, şeyhimizin tahkik ettiğine yardım etmiyor; düşün; ve o, **الصحاح**’ın ibaresidir. Ve **الكراسة**: sahifenin bir parçasıdır; “Sîbeveyh’in kitabından bir **كراسة** okudum” denir; ve bu kitap birkaç **كراريس**tir. Ve “tüccarın şerefi kesesindedir; âlimin şerefi **كراريس**’indedir” dersin. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **كرس** etti; ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığı zaman. Ve kitaplardan **الكراسة** ona bu adla adlandırıldı; onun **تكرس** etmesi sebebiyle. Ve **الكرياس**: yerden bir kanalla, damın üst tarafında yüksekçe asılı duran hela. Bazı asıllarda: “yere” diye. Ve ondan Ebû Eyyûb (Allah ondan razı olsun) hadisi: o dedi ki: “Bu **الكراييس** ile ne yapacağımı bilmiyorum; hâlbuki Resûlullah (Allah ona salât ve selâm etsin) kıbleye dışkı veya idrar ile yönelmeyi yasakladı” yani helaları. Ebû Ubeyd onu yukarıdakiyle tefsir etti ve ekledi: “Eğer aşağıda olursa **كرياس** değildir.” O hâlde o, idrar ve yapışık dışkı için **الكرس**’ten **فعيال** veznindedir. Ezherî dedi: ona **كرياس** denildi; ona asılan pislikler sebebiyle; böylece bazıları bazısının üstüne biner ve gübre **كرس**’i gibi **يتكرس** olur. Bununla, şeyhimizin **شرح الموطأ**’dan naklettiği “odaların tuvaletleri **الكرابيس**tir; onun teki: **كرباس**; **بالموحدة** ile” sözü, açık bir yanlış olduğu ortaya çıktı. Ve Şeyh Sâlim’den **شرح المختصر**’da nakletti: **الكرياس**، **بالتحتية** ile: hela; isterse dam üzerinde olsun; **بالموحدة** ile ise elbiselerdir. Dedi: dedim: doğru olan, onun iki şekilde de vârid olmasıdır; ve zâhir olan, onun Arapça olmamasıdır; her ne kadar onu nakledenler çok olsa da; musannif onu kusurla terk etti. Bitti. Bu gariptir: nasıl **بالموحدة** ile vürûdunu doğru sayar; hâlbuki o, ondan bir tashîftir; ve onun Arapça olmaması da açık değildir; çünkü Ezherî’den onun **الكرس**’ten **فعيال** olduğu geçti. Zemahşerî dedi: “Evin **أكراس**’ından bir **كرس** üzerine durdum” denir; ve o, onun gübresinden **تكرس** eden şeydir; yani yapışıp katılaştı. Ve “**أكرست** evi” denir. Ve ondan senin “onun evinin asılı bir **كرياس**’ı vardır” sözün; bu, lafzın Arapça oluşunu teyit eder; düşün. Ve **أكرست** binek hayvanı: **كرس** sahibi oldu; o, kuyruklarında dışkı ve idrardan yapışıp kalan şeydir. Ve **القلادة المكرسة** ve **المكرسة**، **كمكرمة ومعظمة** gibi: inciyi ve boncuğu bir ipte dizmektir; böylece bütün nüshalarda; doğrusu: **في خيطين**; **التكملة**’nin nassında olduğu gibi. Sonra “birleştirilir” diye; böylece bütün nüshalarda; doğrusu: **ثم يضمان**; büyük boncuklarla fasılalarla; Sâgânî bunu nakletti. Ve **المكرس**، **كمعظم** gibi: kısa, çok etli **التار**; İbn Abbâd’dan. Ve **التكريس**: binayı temellendirmektir; ve onu **كرس** etti. Ve onun üzerine **إنكرس** etti: kapaklandı. Ve **إنكرس** şeyin içine: içine girip, eğilerek gizlendiği zaman. Zü’r-Rumme dedi; öküzü vasfederken:
  إذا أراد إنكراسا فيه عـن لـه                      دون الأرومة من أطنابها طنب

Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تكرس** şey; ve **تكارس**: yığıldı ve birbirine yapıştı. Ve binanın temeli **تكرس** etti: sertleşti ve kuvvetlendi. Ve **الكرس**: binanın **كرس**’i ve havuzun **كرس**’i; hayvanların durduğu yerde yapışıp katılaşan; ve aynı şekilde gübrenin **كرس**’i; yere yapışıp katılaştığı zaman. Ve “**أكرست** evi” denir. Ve **رسم مكرس**، **كمكرم** gibi; ve **مكرس**: **كرس**; develer orada dışkıladı ve idrar yaptı da, bazısı bazısının üstüne bindi. Denildi: ve ondan **الكراسة** adlandırıldı. A‘câc dedi:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا
  قال نعـم أعـرفـه وأبـلـسـا
  وإنحلبت عيناه من فرط الأسـى

Ve **أكرس** mekân: onda **كرس** oldu. Ebû Muhammed el-Huzelî dedi:

  في عطن أكرس من أصرامها

Ve **الكرس**: yapışık çamur; çoğulu: **أكراس**. Ve **الكرساء**: bir parça toprak; onda ağaç vardır; kökleri birbirine yaklaşmış ve dalları dolaşmıştır; Ebû Bekir bunu söyledi. Ve **نظم مكرس** ve **متكرس**: bazısı bazısının üstünde; ve her ne ki bazısı bazısının üstüne konulursa, muhakkak **كرس** eder ve o da **تكرس** eder. Ve adam **كرس** etti: ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المكروس**: **المكردس**. Ve **التكريس**: şeyin bazısını bazısına katmaktır. Ve her şeyin **كرس**’i: onun aslıdır; “o, **كريم الكرس** ve **كريم القنس**tir” denir; ikisi de asıldır; ve o mecazdır. Ve “o, **كرس** zenginliğin içindedir” denir; yani onun aslı. A‘câc dedi:
  بمعدن الملك القديم الكرس

yani asıl. Ve **الكروس الهجيمي**: onların şairlerindendir. Ve **أبو الكروس**: Muhammed b. Amr b. Temmâm el-Kelbî el-Vâsitî; muhaddis; ondan Mekhûl ve başkaları rivayet etti. Ve âlimlere **الكراسي** denir; Zemahşerî bunu Kutrub’dan nakletti. “Bu hayvanın hayırlısı **الأناسي**dir; **الأناسي**’nin hayırlısı **الكراسي**dir” dersin. Ve **الكروس بن زيد الطائي**: Benî Sümâme b. Mâlik b. Ced‘â’ (Ced‘â’ kardeşi Sa‘lebe b. Ced‘â’)dandır; ve o, Harre ehlinin öldürülmesi haberini Kûfe ehline getiren kimsedir. Bunun üzerine Abdullah b. Zübeyr el-Esedî dedi:
  لعمري لقد جاء الكروس كاظما                      على خبر للصالحـين وجـيع

Ve **الشمس** Muhammed b. Muhammed b. Abdülganî el-Bezzâr; **ابن كرسون** diye bilindi; fetih ile; Neşâdirî üzerine **الشفاء**’yı ve Fahr el-Kayâtî’yi dinledi.
