# كرش — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B4/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: كرش

الكاف والشين والراء معهما
ك ش ر، ك ر ش، ش ك ر، ش ر ك، ر ش ك مستعملات كشر: الكَشْرُ: بدو الأسنان عند التبسم، ويقال في غير ضحك، كَشَرَ عن أسنانه إذا أبداها. قال المتلمس:
إن شر الناس من يَكْشِرُ لي		حين ألقاه وإن غبت شتـم
وقال:
وإن من الإخوان إخوان كِشْرةٍ		وإخوان كيف الحال والبال كله
الكِشْرة في هذا البيت خلف من المكاشرة، لأن الفِعلةَ تجيء في مصدر فاعل، تقول: هاجر هِجرةً، وعاشر عِشرةً، وإنما يكون هذا التأسيس فيما يكون من الافتعال على تفاعلا جميعا.
والكاشرُ: ضرب من البضع، يقال: باضعتها بضعاً كاشراً، لا يشتق منه فعل عن أبي الدقيش.
كرش: يقال لكل مجتمع: كَرِش حتى لجماعة الناس.
واستكرش الجدي: عظم بطنه. وكل سخل يَسْتكرش حتى يعظم بطنه، ويشتد أكله.
ويقال للصبي إذا عظم بطنه، وأخذ في الأكل: استكرش، وأنكر عامتهم ذلك، وقالوا للصبي: استجفر، وفي الأشياء كلها جائز، وهو اتساع البطن وخروج الجنبين.
وكَرِشُ الرجل: عياله من صغار ولده. يقال: كرِشٌ منثور، أي: صبيان صغار.
وتزوج فلان فلانة فنثرت له بطنها وكَرِشَها، أي، كثر ولدها.
وأتان كرشاء: ضخمة الخاصرتين والبطن. حتى يقال للدلو المنتفخة النواحي: إنها لكرشاء.
وإذا تقبض جلد الوجه قيل: تكرّش فلان، وفي كل جلد كذلك.
والكَرْشاء: ضرب من النبات.
وكان رجل يُكْنَى أبا كرشاء، قال:
وإن أبا كَرْشاء ليس بسارق		ولكن مما يسرق القوم يأكل
شكر: الشُّكر: عرفان الإحسان ونشره وحمد موليه، وهو الشُّكُورُ أيضاً، قال الله عز وجل: "لا نريد منكم جزاء ولا شُكُوراً".
والشَّكور من الدواب: ما يسمن بالعلف اليسير ويكفيه.
والشَّكِرةُ من الحلوبات التي تصيب حظاً من بقل أو مرعى، فتغزر عليه بعد قلة اللبن، فإذا نزل القوم منزلاً وأصاب نعمهم شيئاً من بقل فدرت قيل: أَشْكَرَ القوم، وإنهم ليحتلبون شكْرة جزم. وشكِرتِ الحلوبة شكَراً، قال:
نضرب دراتها إذا شكِرَتْ		بأقطها، والرخاف نسلؤها
الرخفة: الزبدة.
والشَّكير من الشعر: ما ينبت بين الضفائر، ومن النبات ما ينبت من ساق الشجر، قضبان غضة تخرج بين القضبان القاسية، والجميع: الشكر، قال:
وبينا الفتي يهتز بالعيش ناضراً		كعسلوجة يهتز منها شَكيرُها
والشَّكْرُ: الفرج في قول الأعشى:
وبيضاء المعاصم إلف لهو		خلوت بشكرها ليلاً تماما
يَشْكُر: قبيلة من ربيعة. وشاكر: قبيلة من اليمن من همدان.
شرك: الشِّرْك: ظلم عظيم. والشِّرْكةُ: مخالطة الشريكين.
واشْتَرَكْنا بمعنى تشاركْنا، وجمع شريك: شُرَكاءُ وأشراكُ. قال لبيد:
تطير عدائد الأشْراك شفعا		ووتراً والزعامة للغـلام
وتقول لأم المرأة: هذه شريكتي، وفي المصاهرة تقول: رغبنا في شِرْكِكُمْ وصِهْرِكم.
والشِّراك: سير النعل. شرّكت النعل تَشريكاً.
والشَّرَكُ: أخاديد الطريق الواضح الذي تَلْحَبُه الأقدام والقوائم، قال:
عمى شَرَك الأقطار بيني وبينه		مراري مخشي به الموت ناضد
والطريق مُشْتَرَكٌ، أي، الناس فيه شُرَكاء، وكل شيء كان فيه القوم سواء فهو مُشْتَرَكٌ، كالفريضة المُشترَكة التي قضى فيها عمر فأَشْرَك بين الإخوة للأب والأم، والإخوة للأم.
والشَّرَك: حبالة يرتبك فيها الصيد، الواحدة: شَرَكَةٌ، والذي ينصب للحمام أيضاً، قال:
يا قانص الحب قد ظفرت بنا		فحل عنا الشباك والشركـا
رشك: الرَّشْكُ: اسم رجل على عهد الحسن، وكان الحسن إذا سئل عن فريضة قال: علينا بيان السهام وعلى يزيد الرِّشْكِ الحساب. كان أحسب أهل زمانه.
ويقال: كان معه حبالة يذرع بها الأرضين فغلب عليه الرِّشك، والرِّشْك: الذراع.

### Türkçe

الكاف والشين والراء معهما
**ك ش ر**، **ك ر ش**، **ش ك ر**، **ش ر ك**، **ر ش ك** kullanımdadır. **كشر**: **الكَشْرُ**: tebessüm esnasında dişlerin görünmesi; gülme dışında da söylenir. **كَشَرَ عن أسنانه**: onları (dişlerini) ortaya çıkardı, eğer onları gösterdiyse. **المتلمس** dedi ki:
“Şüphesiz insanların en şerlisi, ona rastladığımda bana **يَكْشِرُ** (diş gösterir); ben kaybolduğumda söver.”

Ve dedi ki:
“Şüphesiz kardeşlerden, **كِشْرةٍ** kardeşleri vardır; ve ‘nasılsın’ ve ‘hâl bütünüyle’ kardeşleri vardır.”

Bu beyitteki **الكِشْرة**، **المكاشرة**’den bir haleftir; çünkü **الفِعلةَ** (kalıbı), **فاعل**’in masdarında gelir; dersin ki: **هاجر هِجرةً** ve **عاشر عِشرةً**. Ancak bu tesis, **الافتعال**’dan **تفاعلا** üzere olanın tamamında olur.

**والكاشرُ**: **البضع**’dan bir türdür; denir ki: **باضعتها بضعاً كاشراً**. Ondan fiil türetilmez; **أبي الدقيش**’ten (naklen).

**كرش**: her toplanmış olana **كَرِش** denir; hatta insanların topluluğuna bile.

**واستكرش الجدي**: karnı büyüdü. Her **سخل** (yavru) **يَسْتكرش**; ta ki karnı büyüsün ve yemesi şiddetlensin.

Ve çocuğa, karnı büyüdüğünde ve yemeye başladığında denir: **استكرش**. Onların çoğunluğu bunu inkâr etti ve çocuğa dediler: **استجفر**. Eşyaların hepsinde caizdir; o, karnın genişlemesi ve iki yanın dışarı çıkmasıdır.

Ve erkeğin **كَرِشُ**’i: küçük çocuklarından olan iyalidir. Denir ki: **كرِشٌ منثور**; yani: küçük çocuklar.

Falan, falancayla evlendi; onun için karnını ve **كَرِشَها**’sını saçtı; yani, çocuğu çoğaldı.

**وأتان كرشاء**: iki böğrü ve karnı iri olan (dişi eşek). Hatta yanları şişkin kovaya denir ki: şüphesiz o, **لكرشـاء**’dır.

Yüz derisi büzüldüğünde denir: falan **تكرّش** etti; her deri için de böyledir.

**والكَرْشاء**: bitkiden bir türdür.

Bir adam vardı, künyesi **أبا كرشاء** idi; dedi ki:
“Şüphesiz **أبا كَرْشاء** hırsız değildir; fakat kavmin çaldıklarından yer.”

**شكر**: **الشُّكر**: iyiliği bilmek, onu yaymak ve sahibini övmektir; o, **الشُّكُورُ** da olur. Aziz ve celil Allah dedi ki: “Sizden ne bir karşılık ne de bir **شُكُوراً** isteriz.”

Binek hayvanlarından **الشَّكور**: az yemle semiren ve ona yeten (hayvan)dır.

Sağılanlardan **الشَّكِرةُ**: bir miktar ot yahut otlak nasibi bulan; sonra sütün azlığından sonra onun üzerine (sütü) bol akan (hayvan)dır. Kavim bir menzile indiğinde ve onların davarları ottan bir şey bulup da (süt) aktığında denir: kavim **أَشْكَرَ** etti. Ve şüphesiz onlar, kesin bir **شكْرة** sağarlar. Sağılan hayvan **شكِرتِ**، **شكَراً** (şükretti/bol süt verdi). Dedi ki:
“**شكِرَتْ** (bol süt verdiği) zaman memelerini, kurutulmuş yoğurduyla döveriz; ve **الرخاف**’ı (taşları) onunla (onunla) sıyırırız.”

**الرخفة**: tereyağıdır.

Kıldan **الشَّكير**: örgüler arasında biten şeydir. Bitkiden de, ağacın gövdesinden biten; sert çubuklar arasında çıkan taze dallardır. Hepsinin çoğulu: **الشكر**. Dedi ki:
“Delikanlı, hayatla taze olarak sallanıp dururken; bir **عسلوجة** gibi, ondan **شَكيرُها** sallanır.”

**والشَّكْرُ**: **الأعشى**’nın sözünde ferçtir:
“Beyaz bilekli (kadın), eğlencenin ünsiyeti; onun **شكرها**’sıyla geceleyin tamamıyla baş başa kaldım.”

**يَشْكُر**: **ربيعة**’den bir kabiledir. **وشاكر**: Yemen’den, **همدان**’dan bir kabiledir.

**شرك**: **الشِّرْك**: büyük zulümdür. **والشِّرْكةُ**: iki ortağın karışmasıdır.

**واشْتَرَكْنا**، **تشاركْنا** manasınadır. **شريك**’in cemi: **شُرَكاءُ** ve **أشراكُ**. **لبيد** dedi ki:
“**الأشْراك**’ın sayıları çift ve tek uçar; ve reislik delikanlıyadır.”

Kadının annesine dersin ki: “Bu benim **شريكتي**’mdir.” Ve sıhrî hısımlıkta dersin ki: “Sizin **شِرْكِكُمْ**’ünüze ve **صِهْرِكم**’ünüze rağbet ettik.”

**والشِّراك**: nalın kayışı. Nalını **شرّكت**; **تَشريكاً** (kayışladın).

**والشَّرَكُ**: ayakların ve ayakların (hayvan ayaklarının) onu aşındırdığı, açık yolun yarıklarıdır. Dedi ki:
“Benimle onun arasında, bölgelerin **شَرَك**’ı kör oldu; ölümün onunla korkutulduğu, yığılmış acılarım.”

Yol **مُشْتَرَكٌ**’tır; yani insanlar onda **شُرَكاء**’dır. Kavmin onda eşit olduğu her şey **مُشْتَرَكٌ**’tır; **عمر**’un, baba ve anne bir kardeşlerle, anne bir kardeşler arasında ortak kıldığı, içinde hükmettiği **الفريضة المُشترَكة** gibi.

**والشَّرَك**: avın dolaşıp kaldığı tuzaktır; bir tanesi: **شَرَكَةٌ**. Güvercin için de kurulan (tuzak)tır. Dedi ki:
“Ey sevginin avcısı, bize gerçekten eriştin; öyleyse bizden ağları ve **الشركـا**’yı çöz.”

**رشك**: **الرَّشْكُ**: **الحسن** zamanında bir adamın adıdır. **الحسن**’e bir farîza sorulduğunda derdi ki: “Bize hisseleri beyan etmek düşer; ve **يزيد الرِّشْكِ**’e hesap (düşer).” O, zamanının en iyi hesap bileniydi.

Ve denir ki: onunla beraber, onunla arazileri ölçtüğü bir tuzak/ölçü ipi vardı; böylece **الرِّشك** ona galip geldi. Ve **الرِّشْك**: arşındır.
