# كرش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كرش

الكَرِشُ لكل مُجْتَرٍّ: بمنزلة المَعِدة للإِنسان تؤنثها العرب، وفيها لغتان: كِرْش وكَرِش مثل كِبْد وكَبِد، وهي تُفرّغ في القَطِنةِ كأَنها يَدُ جِرابٍ، تكون للأَرْنب واليَرْبوع وتستعمل في الإِنسان، وهي مؤنثة؛ قال رؤبة:
طَلْق، إِذا استكْرَشَ ذو التَّكَرُّشِ،
أَبْلَج صدّاف عن التَّحَرُّشِ
وفي حديث الحسن: في كل ذات كَرِش شاةٌ أَي كل ما لَه من الصيد كَرِشٌ كالظباء والأَرانب إِذا أَصابه المُحرِم ففي فِدائه شاة. وقول أَبي المجيب ووصف أَرضاً جدبة فقال: اغْبَرّت جادّتها والتقى سَرْحُها ورَقَّتْ كَرِشُها أَي أَكلت الشجرَ الخشن فضَعُفت عنه كَرِشُها ورقَّت، فاستعار الكَرِش للإِبل، والجمع أَكْراش وكُرُوش.
واسْتَكْرَش الصبيُّ والجَدْيُ: عظُمت كَرِشُه، وقيل: المُسْتكْرِش بعد الفَطِيم، واستِكْراشُه أَن يشتدّ حَنَكُه ويَجْفُر بطنُه، وقيل: استكرش البَهْمةُ عظُمت إِنفَحتُه؛ عن ابن الأَعرابي. التهذيب: يقال للصبي إِذا عظم بطنه وأَخذ في الأَكْل: قد اسْتَكْرَشَ، قال: وأَنكر بعضهم ذلك في الصبي فقال: يقال للصبي قد اسْتَجْفَرَ، وإِنما يقال اسْتَكْرَشَ الجَدْيُ، وكلُّ سَخْلٍ يَسْتَكْرِش حين يعظم بطنه ويشتدّ أَكله. واسْتَكْرَشَت الإِنْفَحةُ لأَن الكَرِش يسمى إِنْفحَةً ما لم يأْكل الجدي، فإِذا أَكل يسمى كَرِشاً، وقد اسْتَكْرشَت. وامرأَة كَرْشاءُ: عظيمةُ البطن واسعتُه. وأَتانٌ كَرْشاءُ: ضخمة الخواصر. وكَرّشَ اللحمَ: طَبخه في الكَرِش؛ قال بعض الأَغْفال:
لو فَجّعا جِيرَتَها، فشَلاَّ
وسِيقةً فكَرَّشا ومَلاَّ
وقَدَمُ كَرْشاءُ: كثيرة اللحم. ودَلْوٌ كَرْشاءُ: عظيمة. ويقال للدَّلْو المنتفخة النواحي: كَرْشاء. ورجل أَكْرَشُ: عظيم البطن، وقيل: عظيم المال. والكَرِشُ: وِعاءُ الطيب والثوب، مؤنث أَيضاً. والكِرْشُ: الجماعة من الناس؛ ومنه قوله، صلى اللَّه عليه وسلم: الأَنصارُ عَيْبَتي وكَرِشِي؛ قيل: معناه أَنهم جماعتي وصحابتي الذين أُطلعهم على سري وأَثق بهم وأَعتمد عليهم. أَبو زيد: يقال عليه كَرِشٌ من الناس أَي جماعة، وقيل: أَراد الأَنصارُ مَدَدي الذين أَسْتَمِدّ بهم لأَن الخُفَّ والظِّلْف يستمدَّ الجِرَّة من كَرِشه، وقيل: أَراد أَنهم بِطانتُه وموضع سِرّه وأَمانته والذينَ يعتمد عليهم في أُموره، واستعار الكَرِشَ والعَيْبةَ لذلك لأَن المُجْتَرَّ يجمع علَفَه في كَرِشِه، والرجل يضع ثيابه في عيْبتِه. ويقال: ما وجدتُ إِلى ذلك الأَمر فا كَرِشٍ أَي لم أَجِدْ إِليه سبيلاً. وعن اللحياني: لو وجدتُ إِليه فا كَرِشٍ وبابَ كَرِشٍ وأَدنى في كَرِشٍ لأَتَيتُه يعني قدر ذلك من السُّبُل؛ ومثله قولهم: لو وجدتُ إِليه فا سَبِيلٍ؛ عنه أَيضاً. الصحاح: وقول الرجل إِذا كلَّفْته أَمراً: إِن وجدت إِلى ذلك فا كَرِشٍ؛ أَصله أَن رجلاً فصّل شاة فأَدخلها في كَرِشِها ليَطْبخَها فقيل له: أَدْخِل الرأْسَ، فقال: إِن وجدتُ إِلى ذلك فَاكَرِشٍ، يعني إِن وجدت إِليه سبيلاً. وفي حديث الحجاج: لو وجدتُ إِلى دمِك فَا كَرِشٍ لشرِبْتُ البطْحاءَ منك أَي لو وجدتُ إِلى دمِك سبيلاً؛ قال: وأَصله أَن قوماً طبَخُوا شاة في كَرِشِها فضاق فمُ الكَرِش عن بعض الطعام، فقالوا للطَّباخ: أَدخِلْه إن وجدت فَا كَرِشٍ. وكَرِشُ كل شيء: مُجَمَعُه. وكَرِشُ القوم: مُعظمُهم، والجمع أَكْراشٌ وكُرُوشٌ؛ قال: وأَفَأْنا السُّبِيَّ من كلِّ حَيٍّ،
فأَقَمْنا كَراكِراً وكُرُوشا
وقيل: الكُرُوش والأَكْراشُ جمع لا واحد له. وتَكَرَّشَ القومُ: تجمَّعوا. وكَرِشُ الرجلِ: عيالُه من صغار ولدِه. يقال: عليه كَرِشٌ منثورة أَي صبيانٌ صغارٌ. وبينهم رَحِمٌ كَرْشاءُ أَي بعيدةٌ. وتزوّجَ المرأَةَ فنَثرت له كَرِشَها وبطْنَها أَي كَثُرَ ولدُها له. وتكرّش وجهُه: تقبّض جلدُه، وفي نسخة: تكَرّشَ جلدُ وجهِه، وقد يقال ذلك في كل جلد، وكَرّشَه هو. ويقال: كَرِشَ الجلدُ يَكْرَشُ كرَشاً إِذا مسّته النار فانْزَوى. قال شمر: اسْتَكْرَشَ تقبّضَ وقَطّبَ وعبّس. ابن بزرج. ثوبٌ أَكْراشٌ وثوبٌ أَكْباشٌ وهو من بُرُود اليمن. قال أَبو منصور: والمُكَرّشةُ منْ طعام البادية أَن يُؤْخَذ اللحمِ فيُهَرَّم تَهْرِيماً صغاراً، ويُجْعَل فيه شحمٌ مقطَّع، ثم تُقَوّرَ قطعةُ كَرِشٍ من كَرِشِ البعير ويغْسل وينَظّف وجهُه الذي لا فَرْثَ فيه، ويجعلَ فيه تهريمُ اللحمُ والشحم وتُجْمَع أَطرافه، ويُخَلّ عليه بِخلالٍ بعدما يُوكَأ على أَطرافه، وتُحْفَرَ له إِرَةٌ ويطرحَ فيها رِضافٌ ويوقَدَ عليها حتى تَحْمى وتَصيرَ ناراً، ثم يُنَحّى الجمْرُ عنها وتُدْفَنَ المُكَرَّشةُ فيها، ويجعل فوقها مَلَّةٌ حامية، ثم يوقَدَ فوقَها بحطب جَزْل، ثم تُتْرك حتى تَنْضَج فتُخْرَج وقد كابَتْ وصارت قطعة واحدة فتُؤكل طَيّبة. يقال: كَرّشُوا لنا تَكْريشاً. والكَرْشاءُ: القَدَمُ التي كثُر لحمها واستوى أَخْمَصُها وقصُرت أَصابعُها.والكَرِشُ: من نبات الرياض والقِيعانِ من أَنْجَعِ المراتِع للمال تسْمَنْ عليه الإِبل والخيل، ينبُت في الشتاء ويهيج في الصيف. ابن سيده: الكَرِشُ والكَرِشةُ من عُشْب الربيع وهي نبْتةٌ لاصقة بالأَرض بُطَيْحاء الورَق مُعْرَضّة غُبَيراء، ولا تكاد تنبُت إِلا في السهل وتنبت في الديار ولا تنفع في شيء ولا تُعَدّ إِلا أَنه يُعْرف رَسْمها. وقال أَبو حنيفة: الكَرِشُ شجرة من الجَنْبَة تنبت في أَرُومٍ وترتفع نحو الذراع ولها ورَقة مُدَوَّرة حَرْشاء شديدة الخُضْرة وهي مرعى من الخُلَّةِ. والكُرَاشُ: ضربُ من الفِرْدان، وقيل: هو كالقَمْقام يلكَعُ الناسَ ويكون في مبارك الإِبل، واحدته كُرّاشة.
وكُرْشانٌ: بطنٌ من مَهْرةَ بنِ حَيْدان. والكِرْشانُ: الأَزْدُ وعبدُ القيس. وكِرْشِمٌ: اسم رجل، ميمه زائدة في أَحد قولي يعقوب. وكرشاء بن المزدلف: عمر بن أَبي ربيعة.

### Türkçe

**الكَرِشُ** her geviş getiren için: insan için **المَعِدة** (mide) mesabesindedir; Araplar onu müennes yaparlar,
ve onda iki lügat vardır: **كِرْش** ve **كَرِش**; **كِبْد** ve **كَبِد** gibi; ve o **القَطِنةِ**’de boşaltılır,
sanki o bir **جِرابٍ**’ın eli gibidir; **الأَرْنب** ve **اليَرْبوع** için olur ve insanda kullanılır; ve o
müennestir; Rü’be dedi ki:
طَلْق، إِذا استكْرَشَ ذو التَّكَرُّشِ،
أَبْلَج صدّاف عن التَّحَرُّشِ

Hasen’in hadîsinde: “Her **ذات كَرِش**’te bir koyun vardır” yani avdan her neyin **كَرِشٌ**’i varsa
**الظباء** ve **الأَرانب** gibi; **المُحرِم** ona isabet ederse, onun fidyesinde bir koyun vardır. Ebû’l-Mucîb’in sözü
ve kıraç bir araziyi vasfetmesi; dedi ki: “Yolu tozlandı, **سَرْحُها**’sı birleşti ve
**كَرِشُها** inceldi” yani kaba ağacı yedi de ondan dolayı **كَرِشُها** zayıfladı ve inceldi; böylece
**الكَرِش**’i develer için ödünç aldı; cem‘i **أَكْراش** ve **كُرُوش**’tur.

**واسْتَكْرَش** çocuk ve oğlak: **كَرِشُه** büyüdü; ve denildi ki: **المُسْتكْرِش** sütten kesildikten
sonradır; ve onun **استِكْراشُه**’u: **حَنَكُه**’unun sertleşmesi ve karnının **يَجْفُر** olmasıdır; ve denildi ki: **استكرش**
kuzu: **إِنفَحتُه** büyüdü; İbnü’l-A‘râbî’den. **التهذيب**: çocuğa, karnı büyüdüğü ve yemeye başladığı zaman
“**قد اسْتَكْرَشَ**” denir; dedi ki: bazısı bunu çocukta inkâr etti de dedi ki: çocuğa “**قد اسْتَجْفَرَ**” denir;
ve ancak “**اسْتَكْرَشَ**” oğlak için denir; ve her **سَخْلٍ** karnı büyüdüğü ve yemesi şiddetlendiği zaman **يَسْتَكْرِش** olur.
Ve **اسْتَكْرَشَت الإِنْفَحةُ**; çünkü **الكَرِش** oğlak yemediği müddetçe **إِنْفحَةً** diye adlandırılır; yediği zaman
**كَرِشاً** diye adlandırılır; ve “**قد اسْتَكْرشَت**”. Ve **امرأَة كَرْشاءُ**: karnı büyük, geniş olan.
Ve **أَتانٌ كَرْشاءُ**: böğürleri iri olan. Ve **كَرّشَ اللحمَ**: onu **الكَرِش** içinde pişirdi; bazı **الأَغْفال** dedi ki:
لو فَجّعا جِيرَتَها، فشَلاَّ
وسِيقةً فكَرَّشا ومَلاَّ

Ve **قَدَمُ كَرْشاءُ**: eti çok olan. Ve **دَلْوٌ كَرْشاءُ**: büyük olan. Ve şişkin yanları olan kovaya: **كَرْشاء** denir.
Ve **رجل أَكْرَشُ**: karnı büyük olan; ve denildi ki: malı büyük olan. Ve **الكَرِشُ**: güzel koku ve elbise kabı;
o da müennes. Ve **الكِرْشُ**: insanlardan cemaat; ondan onun sözü, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun:
“**الأَنصارُ عَيْبَتي وكَرِشِي**”; denildi ki: manası, onların benim cemaatim ve arkadaşlarım olmalarıdır; sırrımı onlara açarım,
onlara güvenirim ve onlara dayanırım. Ebû Zeyd: “Onun üzerinde insanlardan bir **كَرِشٌ** vardır” denir, yani bir cemaat;
ve denildi ki: **الأَنصارُ** ile, benim dayanağımı kastetti; onlarla yardım isterim; çünkü **الخُفَّ** ve **الظِّلْف**
gevişi **كَرِشه**’inden ister; ve denildi ki: onların onun **بِطانتُه**’u, sırrının ve emanetinin yeri ve
işlerinde dayandığı kimseler olduğunu kastetti; ve bunun için **الكَرِشَ** ve **العَيْبةَ**’yi ödünç aldı; çünkü
**المُجْتَرَّ** yemini **كَرِشِه**’inde toplar, adam da elbiselerini **عيْبتِه**’ne koyar.

Ve denilir: “O işe bir **فا كَرِشٍ** bulmadım” yani ona bir yol bulmadım.
Ve Lihyânî’den: “Ona bir **فا كَرِشٍ** ve bir **بابَ كَرِشٍ** ve bir **أَدنى في كَرِشٍ** bulsaydım, ona gelirdim”
yani yollardan o kadarını; bunun benzeri onların sözü: “Ona bir **فا سَبِيلٍ** bulsaydım”; ondan da. **الصحاح**:
adamın, ona bir iş yüklediğin zaman sözü: “Ona bir **فا كَرِشٍ** bulursam”; aslı: bir adam bir koyunu parçaladı da onu
kendi **كَرِشِها**’sına soktu ki onu pişirsin; ona “başı sok” denildi; o da dedi ki: “Ona bir **فَاكَرِشٍ** bulursam”;
yani ona bir yol bulursam. Ve Haccâc’ın hadîsinde: “Kanına bir **فَا كَرِشٍ** bulsaydım, senden **البطْحاءَ**’yı içerdim”
yani kanına bir yol bulsaydım; dedi ki: ve aslı: bir kavim bir koyunu kendi **كَرِشِها**’sında pişirdiler de
**الكَرِش**’in ağzı bazı yemekten dolayı dar geldi; aşçıya dediler ki: “Onu sok; eğer bir **فَا كَرِشٍ** bulursan.”
Ve her şeyin **كَرِشُ**’i: onun toplanma yeridir. Ve kavmin **كَرِشُ**’i: onların çoğunluğu; cem‘i **أَكْراشٌ** ve **كُرُوشٌ**; dedi ki:
وأَفَأْنا السُّبِيَّ من كلِّ حَيٍّ،
فأَقَمْنا كَراكِراً وكُرُوشا

Ve denildi ki: **الكُرُوش** ve **الأَكْراشُ** tekili olmayan bir cemi‘dir. Ve **تَكَرَّشَ القومُ**: toplandılar.
Ve adamın **كَرِشُ**’i: küçük çocuklarından olan iyalidir. “Onun üzerinde dağınık bir **كَرِشٌ** vardır” denir, yani küçük çocuklar.
Ve aralarında **رَحِمٌ كَرْشاءُ** vardır, yani uzak. Ve kadınla evlendi de ona **كَرِشَها**’sını ve **بطْنَها**’sını saçtı,
yani ondan çocuğu çok oldu. Ve **تكرّش وجهُه**: derisi büzüldü; bir nüshada: **تكَرّشَ جلدُ وجهِه**; ve bu her deri için de söylenir;
ve onu **كَرّشَه**. Ve denilir: **كَرِشَ الجلدُ يَكْرَشُ كرَشاً**; ateş ona dokunduğu zaman büzülüp çekildiğinde.
Şemmer dedi ki: **اسْتَكْرَشَ**: büzüldü, kaşlarını çattı ve surat astı. İbn Bezrec. **ثوبٌ أَكْراشٌ** ve **ثوبٌ أَكْباشٌ**;
o Yemen’in **بُرُود**’undandır. Ebû Mansûr dedi ki: ve **المُكَرّشةُ** bedevî yemeğindendir: et alınır da küçük küçük
**يُهَرَّم تَهْرِيماً** edilir; ve içine doğranmış iç yağ konur; sonra devenin **كَرِشِ**’inden bir parça **كَرِشٍ** oyulur,
yıkanır ve içinde **فَرْثَ** olmayan yüzü temizlenir; içine etin ve yağın doğranmışı konur, uçları toplanır,
uçları bağlandıktan sonra bir **خلالٍ** ile üzerine **يُخَلّ** edilir; onun için bir **إِرَةٌ** kazılır, içine **رِضافٌ** atılır,
üzerine yakılır ta ki ısınsın ve ateş olsun; sonra kor ondan uzaklaştırılır ve **المُكَرَّشةُ** onun içine gömülür,
üstüne sıcak bir **مَلَّةٌ** konur; sonra üstünde bol odunla yakılır; sonra pişinceye kadar bırakılır; çıkarılır,
**كابَتْ** olur ve tek parça olur; böylece güzel olarak yenir. Denilir: “Bize bir **تَكْريشاً** **كَرّشُوا**.”

Ve **الكَرْشاءُ**: eti çoğalan, taban çukuru (**أَخْمَصُها**) düzleşen ve parmakları kısalan ayaktır.
Ve **الكَرِشُ**: çayırların ve düzlüklerin bitkisindendir; mala (hayvana) en yararlı otlaklardandır; develer ve atlar onunla semirir;
kışın biter ve yazın kurur. İbn Sîde: **الكَرِشُ** ve **الكَرِشةُ** bahar otundandır; yere yapışık bir ottur; yaprağı yayvan,
tozlu renkte; neredeyse ancak düzlükte biter; diyarlarda biter; hiçbir şeye fayda vermez; ancak izi bilinir diye sayılır.
Ebû Hanîfe dedi ki: **الكَرِشُ** **الجَنْبَة**’den bir ağaçtır; köklerde biter ve bir arşın kadar yükselir; yuvarlak,
pürtüklü (**حَرْشاء**) ve çok yeşil bir yaprağı vardır; **الخُلَّةِ**’den bir otlaktır.

Ve **الكُرَاشُ**: **الفِرْدان**’dan bir türdür; ve denildi ki: o **القَمْقام** gibidir; insanları ısırır
ve develerin çöktüğü yerlerde olur; tekili **كُرّاشة**’dır.

Ve **كُرْشانٌ**: **مَهْرةَ بنِ حَيْدان**’dan bir batındır (koldur). Ve **الكِرْشانُ**: **الأَزْدُ** ve **عبدُ القيس**.
Ve **كِرْشِمٌ**: bir adam adıdır; Yakub’un iki sözünden birinde onun **ميمه**’i ziyadedir.
Ve **كرشاء بن المزدلف**: **عمر بن أَبي ربيعة**.
