# كرش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كرش

ك ش ر
كشر ، كرش ، شكر ، شرك ، رشك : مستعملة .
كشر : قال الليثُ : الكَشْرُ : بُدوُّ الأسنَان عند التَّبسُّم ، وأنشد :
إِنَّ منَ الإخوَانِ إخوَانَ كِشْرَةٍ
واخوانَ كيفَ الحالُ والحال كلُّهُ
قال : والفِعْلةُ تجيءُ في مصدرِ فاعل . تقول : هاجرَ هِجرةً وعاشر عِشرةً .
قال : وإنما يكونُ هذا التأسيسِ فيما يدخل الإفتعالُ على تفاعلا جميعاً .
قال : وزعمَ أَبو الدُّقيشِ : أن الكَاشِرَ ضربٌ من البُضْع .
يقال : باضَعَها بُضعاً كاشِراً ، ولا يُشتَقُّ منهُ فعلٌ .
ورُوِي عن أَبي الدَّرداءِ أنَّه قال : ( إنَّا لنَكْشِرُ في وجوهِ أَقوامٍ وإنَّ قلوبنَا لتَقْلِيَهُم ) أي نتبسَّمُ في وجوههم .
ويقال : كَشَرَ السَّبُعُ عن نابِه إذا هَرَّ للخِرَاشِ ، وكَشرَ فلانٌ لفلانٍ إذا تنّمرَ له وأَوْعدَه ، كأَنهُ سبعٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : العُنْقودُ إِذا أُكِل ما عليه وأُلْقي ، فهو الكَشَرُ ، قال : والكشَرُ : الخُبزُ اليابسُ .
قال ويقال : كَشِرَ إذا هَرَبَ ، وكشَرَ إِذا افترَّ .
كرش : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الأنصارُ كَرِشي وعَيبَتِي ) .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد يقال : عليه كرشٌ من النَّاس أي جماعةٌ ، فكأنه أرادَ أنهُم جماعتي وصحابتي الذين أَثقُ بهم وأعتمدُ عليهم .
قال ، وقال الأحمرُ : همْ كَرِشٌ منثورةٌ .
وقال الليث : كَرِش الرجُل : عيالُه من صغار وَلدِه .
ويقال : كَرشٌ منثورةٌ أَي صبيان صغارٌ ، وتزوَّجَ فلانٌ فُلانةَ فَنَثرَتْ لهُ ذا بَطِنها وكَرِشها أي كَثُرَ ولدها ، وأَتانٌ كَرْشاءُ : ضخمةُ الخاصرَتينِ .
ويقال للدَّلْو المُنتفخةِ النّوَاحي : كرشاءُ ، وتكَرَّشَ جلدُ وجهِ الرجُل إِذا تَقبَّضَ ، ويقال ذلك في كل جلدٍ .
ويقال للصبيِّ إذا عظُمَ بطنُه وأخذَ في الأكلِ : قد اسْتكرَش .
قال : وأنكر بعضهُم ذلك في الصبيّ ، فقال يقال للصبيّ : قد اسْتَجفرَ ، إنما يقال : استكرَش الجَديُ ، وكلُّ سَخلٍ يَسْتكرشُ حين يعظمُ بطنُه ، ويشتدُّ أكله .
قال : والكَرشُ لكلّ مُجْترَ ، تؤنثُه العرب بمنزلة المعدة للإنسان ، ولليربوع كرشٌ وللأرنب كرشٌ . قال رؤبة :
طَلْقٌ إِذا استكرشَ ذو التكريش
أَبلجُ صَدَّافٌ عن التّحريش
قال شمر : استكرشَ : تقبض ، وقطّب ، وعبس .
ابن بُزُرْجَ : ثوبٌ أكْراشٌ وثوبٌ أكْباشٌ ، وهو من برود اليمن ، وبينهم رحم كرشاءُ أي بعيدةٌ .
وقال غيرُه : ما وجَدتُ إلى ذلك الأمر فا كَرِشٍ أي لم أجِد إِليه سبيلاً .
وامرأةٌ كَرْشاءُ : واسعةُ البطن .
ويقال : كَرِشَ الجِلد يَكْرَشُ كَرشاً إذا مسَّتْه النارُ فانْزَوَى ، والمُكرَّشةُ مِن طعام البادِين : أَنْ يُؤخذ اللحم الأشْمَط فيهَرَّم تهرِيماً صِغاراً ويُقَطَّع عليه شحمٌ ثم تُقوَّر قطعةُ كَرِشٍ من كرِش البعير ويُغسل ويُنظَّف وجهُه الأملس الذي لا فَرْثَ فيه ويُجعل فيه اللحمُ المُهَرَّم ويُجمَع أطرافُه ويُخَلّ عليه بخلالٍ وتُحفَر له إِرَةٌ ويُطْرَح فيها الرِّضافُ ويوقَد عليها حتى تَحمَى وتَحْمَرَّ فتصيرَ كالنار ثم يُنَحَّى الجمرُ عنها وتُدْفَن المُكرَّشةُ فيها ويُجعل فوقها مَلَّةٌ حاميةٌ ثم يوقَد فوقها بحطبٍ جزْلٍ ثم يُترك حتى يَنْضَج فتَخرج وقد طابت وصارت كالقطعة الواحدة فتُؤكل طيِّبة . يقال : كَرّشوا لنا تَكْرِيشاً .
والكَرِشُ من نبات الرِّياض والقِيعانِ أَنْجَعُ مَرتعٍ وأمرؤه تَسْمَنُ عليه الإبل وتغزُرُ ، وكذلك الخيلُ تَسمنُ عليه يَنْبُتُ في الشتاء ويَهِيجُ في الصَّيف .
شكر : قال الليث : الشُّكْرُ : عِرفانُ الإحسانِ ونَشرُه ، وحَمْدُ مُوليهِ ، وهو الشُّكور أيضاً ، والشُّكُورُ من الدَّوابِّ : ما يكفيهِ للسِّمَنِ العلفُ القليلُ ، والشَّكِرَةُ من الحَلائِبِ : التي تصيبُ حظّاً من بقلٍ أو مرعًى فتغْزُرُ عليه بعد قلةِ لبنٍ . وإِذا نزلَ القومُ منزلاً فأصابتْ نَعَمُهُمْ شيئاً من البُقول فَدَرَّتْ ، قيل : أَشْكَرَ القومُ ، وإِنهم ليحتلِبُونَ شَكْرَةً جَزْم ، وقد شَكِرَتِ الحَلُوبَةُ شَكَراً ، وأنشد :
نَضْرِبُ دِرَّاتِهَا إِذا شَكِرَتْ
بأَقْطِهَا والرِّخَاَف نسلؤها
والرَّخْفَةُ : الزُّبْدَةُ ، والشَّكِيرُ من الشَّعرِ والنباتِ : ما يَنْبُت من الشَّعر بين الضفائرِ ، والجميعُ : الشُّكُرُ . وأنشد :
وبيْنَا الفتى يَهْتَزُّ للعَين نَاضِراً
كَعُسْلُوجَةٍ يَهْتزُّ منها شَكِيرُها
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الشَّكِيرُ : ما ينبتُ في أصلِ الشجرِ من الورقِ ليس بالكِبار ، والشكيرُ من الفَرْخِ : الزَّغَبُ .
( سلمة عن الفراء ) : يقال : شَكِرَتِ الشجرةُ وأَشْكَرَت إذا خرج فيها الشيء .
وحدثنا محمد بنُ إسحاق ، قال : حدثنا يعقوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، قال : حدثنا الحارثُ بن مُرَارَةَ الحنفيُّ ، قال : حدثنا المأثور بن سِرَاج بن مَجَّاعَةَ ، وطريفُ بن سلاَمة بن نوحِ بن مَجَّاعَةَ والأَفْوَاقُ بنت الأغرِّ أن مَجَّاعَةَ أتى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال قائلهم :
ومَجَّاعُ اليَمَامَةِ قد أَتَانَا
يُخَبِّرُنَا بما قال الرَّسُولُ
فأعطينا المَقَادَة واستقمنا
وكانَ المَرْء يسْمَعُ ما يقولُ
فأَقْطَعَهُ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وكتبَ له بذلك كتاباً :
بسم الله الرحمن الرحيم
هذا كتابٌ كتبه محمدٌ رسولُ الله لمَجَّاعَة بن مُرارةَ بن سُلمى : أَنِّي أقطعْتُكَ الفَوْرَة وعَوَانةَ من العَرَمَةِ والحُبَلِ فمن حاجَّك فإِليَّ .
قال : فلما قُبِضَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وفَدَ على أبي بكرٍ فأَقطعهِ الخِضْرِمَة ثمَّ وفدَ على عمر فأقطعهُ الريا بِالحَجْرِ . ثم إن هلالَ بن سراجِ بن مَجَّاعة وفد إلى عُمر بن عبد العزيز بكتاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بعدَما استُخلف فأَخذهُ عمر فقبَّله ووضعه على عينيه ومَسَحَ به وجههُ رجاءَ أن يصيبَ وجههُ موضِعَ يَدِ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فَسَمَرَ عنده هِلالٌ ليلةً فقال له : يا هلالُ ، أَبَقِيَ من كهُولِ بني مَجَّاعَةَ أَحَدٌ ؟ قال : نعمْ وشَكِيرٌ كثيرٌ . فضحك عمر ، وقال : كلِمَةٌ عربيةٌ ، قال ، فقال جُلَساؤهُ : وما الشَّكِيرُ يا أمير المؤمنين ؟ قال : أَلمْ ترَ إلى الزَّرْعِ إِذا زَكا فأَخرجَ فنبتَ في أصوله فذلكم الشّكِيرُ ، ثم أجازهُ وأعطاه وأكرمه وأعطاه في فرائضِ العِيَال ، والمُقَاتِلَة .
( قلت ) : أراد بقوله : وشكِيرٌ كثيرٌ أي ذريةٌ صغارٌ شبههم بشكِيرِ الزَّرْع وهو ما نبتَ منه صغاراً في أصوله .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : الشّكِرَةُ : الممتلئةُ الضّرْع من النُّوقِ .
وقال الحُطَيْئَةُ يصف إبلاً غزاراً :
إذا لم يكن إلاّ الأمالِيسُ أصبحتْ
لها حُلَّقٌ ضَرَّاتُها شَكِرَات
قال العجاج يصف رِكاباً أَجْهضت أولادَها :
والشّدَ نِيّاتُ يُسَاقِطْنَ النُّعَرْ
حُوصَ العيونِ مُجْهِضَاتٍ ما استَطَرْ
منهنَّ إتمامُ شكيرٍ فاشْتَكَرْ
ما استطرَّ من الطر يقال طرَّ شعره أي نبت ، وطر شاربه مثله يقول : ما استطر منهم إتمام يعني بلوغ التمام والشكير : ما نبت صغيراً فأشكر صار شكيراً .
بِحَاجِبٍ ولا قَفَاً ولا أَزْبَأَرّ
منهن سيساء ولا استغشى الوبر
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : اشْتَكَرَتِ السَّماءُ وحَفَلتْ واغْبَرَّت ، كل ذلك من حين يجدُّ وقعُ مطرِها ويشتدُّ . وأنشد غيره لامرىء القيس :
فترى الوَدَّ إذا ما أشْجَذَتْ
وتُوَاريه إذا ما تَشْتَكِر
واشتكرت الريحُ إذا اشتدَّ هُبُوبُها . وقال ابن أحمر :
المُطْعِمُونَ إِذا ريحُ الشِّتَا اشتكرت
والطّاعِنُون إذا ما استلحمَ البطلُ
واشتكَرَ الحرُّ والبردُ كذلك . وقال الشاعر :
غَداةَ الخِمْسِ واشْتكرَتْ حَرُورٌ
كأنّ أَجيجَها وهَجُ الصِّلاءِ
وشَكْرُ المرأة : فرجُها .
ومنه قول يحيى بن يعمَرَ لرجلٍ خاصَمته إِليه امرأتُهُ في مالها مَهْرِها ( أَإِنْ سأَلَتْك ثَمنَ شكرِها وشَبْرِكَ أَنشأَتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُهَا ) .
وقال الشاعر يصف امرأة أنشده ابن السكيت :
صَنَاعٌ بإشفَاها حَصانٌ بشكرها
جوادٌ بزادِ الرّكب والعِرقُ زاخرُ
ويقال للفِدْرة من اللحم إذا كانت سمينةً : شَكْرَى . قال الرَّاعي :
تَبيتُ المحالُ الغُرُّفى حَجَراتها
شكارَى مَرَاها ماؤُها وحديدها
أراد بحديدها مِغْرَفَةً من الحديد تُساط القدرُ بها وتُغْتَرَفُ بها إِهالتها .
وقال أبو سعيد يقال : فاتحْتُ فلاناً الحديثَ وكاشرتُهُ بمعنى واحد .
قال : وشاكرتُه : أريتُه أنِّي لهُ شاكرٌ .
وقال الليث : يَشْكُرُ : قبيلةٌ من رَبيعةَ . وشاكر : قبيلةٌ من هَمْدَانَ في اليمن .
( عمرو عن أبيه ) : الشِّكارُ : فروجُ النساءٍ واحدها : شَكْرٌ .
والشَّكورُ من أسماءِ الله جلّ وعزّ معناه أنه يزكو عنده القليلُ من أعمال العباد فيُضَاعفُ لهم به الجزاء . قال ذلك أبو إسحاقَ الزَّجاجُ .
وأما الشكورُ من عباد الله فهو الذي يجتهدُ في شكر ربِّه بطاعته وأدائه ما وُظِّفَ عليه من عبادته .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ ) ( سبأ : 13 ) نُصِبَ قوله شكراً لأنه مفعولٌ له كأنه قال : اعملوا للَّهِ شكراً ، وإن شئت كان منصوباً على أنه مصدرٌ مؤكدٌ . وعشبٌ مَشْكَرَةٌ : مَغْزَرةٌ للبن .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المِشكارُ من النُّوقِ : التي تغزُرُ في الصَّيف وتنقطعُ في الشِّتاء والتي يدوم لَبَنها سنتها كلها ، يقال لها : رَفُودٌ ، ومَكودٌ ، ووَشولٌ ، وصفيٌّ .
شرك : قال الله جلّ وعزّ مُخْبِراً عن عبده لُقمانَ الحكيم أنهُ قال لابنه : ( وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 ) والشرك : أن تجعل لله شريكاً في رُبُوبيَّته ، تعالى الله عن الشُّركاءِ والأنداد ، وإنما دخلت الباءُ في قوله : ( يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ ( لأن معناه لا تعدل به غيره فتجعلَه شريكاً له ، وكذلك قولُهُ :
) بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً ) ( آل عمران : 151 ) لأن معناه عدلوا به ، ومن عدل بالله شيئاً من خلقه فهو مشركٌ لأن الله واحدٌ لا شريكَ له ولا ندَّ ولا نديد .
وقال الليث : الشِّرْكةُ : مُخالطة الشَّرِيكين . يقالُ : اشْتَركْنَا بمعنى تَشاركنا وجمع الشَّرِيكِ : شُرَكاءُ ، وأشراكٌ . وقال لبيد :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشْرَاكِ شَفْعاً
وَوِتراً والزَّعامةُ لِلْغُلامِ
يقال : شَرِيكٌ وأشْرَاكٌ كما قالوا : يتيمٌ وأيتامٌ ، ونصيرٌ وأنصارٌ ، والأشراكُ أيضاً جمع الشِّرْكِ ، وهو النصيبُ كما يقال : قِسمٌ وأقسامٌ ، فإن شئت جعلت الأشْرَاكَ في بيت لبيد جمع شريكٍ ، وإن شئت جعلته جمع شِرْكٍ وهو النصيبُ .
وقال الليث : يقال : هذه شَرِيكَتِي ، ويقال في المصاهرة : رَغِبنا في شِرْكِكُم ، أي في مصاهرتكُم .
قلتُ : وسمعتُ بعض العرب يقول : فلانٌ شَرِيك فلانٍ إذا تزوَّج بابنتِه أو بأخته ، وهو الذي يُسَمِّيه الناسُ : الخَتَنَ .
قلت : وامرأة الرجلِ : شريكتُه ؛ وهي جارَتُه ، وزوجها جارُها وهذا يدلُّ على أنَّ الشَّرِيكَ جارٌ وأنه أقرب الجيران .
وقال الليث الشِّرَاكُ : سَيْرُ النَّعْل .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال مِنَ الشِّرَاكِ : شرَّكْت النَّعْلَ وأشْرَكْتها إذا جعلتَ لها شِرَاكاً .
وقال ابن بُزُرْجَ : شَرِكَتِ النَّعّلُ وشَسِعَتْ وزَمَّت إذا انقطع كلُّ ذلك منها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الْزَمْ شَرَكَ الطريق ، الواحدةُ : شَرَكةٌ ، وهي أَنْسَاعُ الطريق .
وقال غيره : هي أخاديدُ الطريق ، ومعناهما واحدٌ ، وهي ما حَفرت الدَّوابُّ بقوائمها في مَتْنِ الطريق ، شَرَكةٌ هاهُنا ، وأخرى بِجَنْبِها .
وقال شمر : أُمُّ الطريق ، مُعظمُه وبُنَيَّاتُه : أشْرَاكٌ صغارٌ تتشعَّبُ عنه ثم تنقطع .
( الأصمعي ) : يقال : لطَمهُ لطْماً شُرَكِيّاً أي متتابعاً ، ولطمهُ لطمَ المُتَنَقِّشِ وهو البعير تدخلُ في يده الشَّوْكةُ فيضرِبُ بها الأرض ضرباً شديداً ، فهو حينئذ مُتَنَقشٌ .
وقال : وماءٌ ليس فيه أشْرَاكٌ أي ليس فيه شُرَكاءُ ، واحدها شِرْكٌ .
قال : ورأيت فلاناً مُشْتَرَكاً إذا كان يُحَدِّث نفسه أي أن رأيه مُشترَكٌ ليس بواحدٍ .
ويقال : الكلأُ في بني فلانٍ شُرُكٌ أي طرائقُ ، واحدها شِرَاكٌ ، ويقال : شَرَكهُ في الأمر يَشْرَكُهُ : إذا دخل معه فيه ، وأشْرَكَ فلانٌ فلاناً في البيع إذا أدخله مع نفسه فيه .
وقال الليث : شَرَكُ الصَّائدِ : حِبالته يرتبكُ
فيها الصَّيد ، والواحدة شَرَكةٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الناس شُرَكاءُ في ثلاثٍ : الكَلأِ والماءِ والنّارِ ) .
قلت : ومعنى النار : الحطبُ الذي يُسْتَوْقَدُ به ، ويؤخذ من عَفْوِ البلادِ ، وكذلك الماءُ الذي يَنْبُعُ من منبعٍ غير مملوكٍ ، والكلأ الذي منبته غير مملوك والناس فيه مُسْتَوُون ، والفريضة التي تسَمَّى المُشْتَرَكةَ ، وهي زوجٌ وأمٌ وأخوانِ لأُمَ وأخوانِ لأبٍ وأُمٍ ، للزوج النصف ، وللأُم السدس ، وللأَخوين للأُم الثلث ويَشْرَكُهُم بنو الأب والأم ، لأن الأب لمَّا سَقَط سَقَطَ حُكْمه ، وكان كمن لم يكن ، وصاروا بني أُمَ معاً ، وهذا قول زيد بن ثابت ، وكان عمرُ حَكَم فيها بأن جعل الثلث للإخوة للأم ولم يجعل للإخوة للأَب والأم شيئاً فراجعه في ذلك الإِخوة للأَب والأم ، وقالوا له : هَبْ أبانا كان حِماراً فأشركنا بقرابة أُمِّنا ، فأَشرك بينهم فسمِّيت الفريضة مُشَرَّكةً .
وقال الليث : هي المُشْتَرَكةُ .
وقال أبو العباس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ ) ( النحل : 100 ) معناه : الذين صاروا مشركين بطاعتهم للشيطان وليس المعنى أنهم آمنوا بالله وأشركوا بالشيطان ، ولكن عَبدوا الله وعبدوا معه الشيطان فصاروا بذلك مُشركين ليس أنهم أشركوا بالشيطان وآمنوا بالله وحده ، رواه عنه أبو عمرَ الزاهد .
قال : وعرضتُه على المُبَرّد : فقال : مُتْلَئِبٌّ صحيحٌ .
رشك : قال الليث : الرّشْكُ اسم رجلٍ يقال له يزيدُ الرِّشْك ، وكان أحسبَ أهلِ زمانه ، فكان الحسنُ البصريُّ إذا سُئِل عن حساب فريضة قال : علينا بيانُ السِّهام وعَلَى يزيدَ الرِّشْكِ الحسابُ .
قلت : ما أرى الرِّشْكَ عربياً وأراه لقباً لا أصل له في العربيَّة .

### Türkçe

ك ش ر
**كشر** ، **كرش** ، **شكر** ، **شرك** ، **رشك** : kullanımdadır.

**كشر** : **الليثُ** dedi ki: **الكَشْرُ**: tebessüm sırasında dişlerin görünmesidir; ve şu beyit okundu:
İnne mine’l-ihvâni ihvâne kişratin
ve ihvâne keyfe’l-hâlu ve’l-hâlu kulluhu

Dedi ki: Ve **الفِعْلةُ** (kalıbı), **فاعل**’in masdarında gelir. Dersin ki: **هاجرَ** **هِجرةً** ve **عاشر** **عِشرةً**.
Dedi ki: Bu tesis ancak, **الإفتعالُ**’ın **تفاعلا**’nın ikisine birden girdiği şeyde olur.
Dedi ki: **أَبو الدُّقيشِ** iddia etti: **الكَاشِرَ** **البُضْع**’dan bir türdür.
Denir: **باضَعَها** **بُضعاً كاشِراً**; ve ondan bir fiil türetilmez.

Ve **أَبي الدَّرداءِ**’dan rivayet edildi ki o dedi: “( Biz birtakım kimselerin yüzlerine karşı mutlaka **نَكْشِرُ** ederiz; hâlbuki kalplerimiz onları mutlaka **تَقْلِيَهُم** eder )” yani yüzlerine karşı tebessüm ederiz.

Ve denir: **كَشَرَ** yırtıcı hayvan, hırlayarak diş gösterdiğinde, azı dişinden (dişini açığa çıkararak) **عن نابِه**; ve falan kimse falana karşı **كَشرَ** eder, ona karşı kaplan kesilip onu tehdit ettiğinde; sanki o bir yırtıcıdır.

( **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den ) dedi ki: **العُنْقودُ** (salkım) üzerindekiler yenilip atıldığında, o **الكَشَرُ**’dır. Dedi ki: Ve **الكشَرُ**: kuru ekmektir.
Dedi: Ve denir: **كَشِرَ** kaçtığında; ve **كشَرَ** dişlerini gösterip sırıtınca.

**كرش** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: “( **الأنصارُ** benim **كَرِشي** ve **عَيبَتِي**’dir )”.
**أبو عبيد** dedi ki: **أبو زيد** dedi: Denir: onun üzerinde insanlardan bir **كرشٌ** vardır; yani bir topluluk; sanki onların benim cemaatim ve güvendiğim ve dayandığım yoldaşlarım olmalarını kastetti.
Dedi; ve **الأحمرُ** dedi: Onlar dağınık bir **كَرِشٌ**’tir.
Ve **الليث** dedi: Adamın **كَرِش**’i: küçük çocuklarından olan ailesidir.

Ve denir: dağınık bir **كَرشٌ**; yani küçük çocuklar. Ve falan kimse falan kadınla evlendi de o, ona karnının ve **كَرِش**’inin içindekini saçtı; yani çocuğu çoğaldı. Ve **أَتانٌ كَرْشاءُ**: iki böğrü iri olan.
Ve yanları şişkin kovaya **كرشاءُ** denir. Ve adamın yüz derisi büzüşüp toplandığında **تكَرَّشَ**; bu her deri için söylenir.
Ve çocuğa, karnı büyüyüp yemeye başladığında: “**اسْتكرَش** etti” denir.

Dedi ki: Bazıları bunu çocuk hakkında inkâr etti; dedi ki: çocuğa “**اسْتَجفرَ** etti” denir. Ancak **استكرَش** denilen oğlaktır; ve her yavru, karnı büyüyüp yemesi şiddetlendiğinde **يَسْتكرشُ** eder.
Dedi ki: Ve **الكَرشُ** her geviş getiren içindir; Araplar onu, insan için mide mesabesince müennes yapar. Ve jerboa için bir **كرشٌ** vardır; ve tavşan için bir **كرشٌ** vardır. **رؤبة** dedi ki:
Talqun izâ istakraşa ذو التكريش
Ablacu saddâfun ‘ani’t-tahrîş

**شمر** dedi ki: **استكرشَ**: büzüştü, kaşlarını çattı ve surat astı.
**ابن بُزُرْجَ**: **ثوبٌ أكْراشٌ** ve **ثوبٌ أكْباشٌ**; o Yemen’in çizgili kumaşlarındandır. Ve aralarında **رحم كرشاءُ** vardır; yani uzak bir akrabalık.
Ve başkası dedi ki: O işe bir **كَرِشٍ** (kadar) yol bulamadım; yani ona bir yol bulamadım.
Ve **امرأةٌ كَرْشاءُ**: karnı geniş olan.

Ve denir: **كَرِشَ** deri, **يَكْرَشُ كَرشاً**; ateş ona değdiğinde büzüşüp çekildiğinde. Ve **المُكرَّشةُ** (yemeği), **البادِين**’in yiyeceklerindendir: benekli et alınır, küçük küçük kıyılır; üzerine iç yağ parçalanır; sonra devenin **كرِش**’inden bir **كَرِشٍ** parçası oyulur, yıkanır; içinde pislik bulunmayan düz yüzü temizlenir; kıyılmış et içine konur; uçları bir araya getirilir; çubuklarla üzerine çubuk geçirilir; onun için bir çukur kazılır; içine kızgın taşlar atılır; üzerine ateş yakılır, ısınır ve kızarır da ateş gibi olur; sonra kor ondan uzaklaştırılır; **المُكرَّشةُ** onun içine gömülür; üstüne kızgın bir **مَلَّةٌ** konur; sonra üstünde iri odunla ateş yakılır; sonra pişinceye kadar bırakılır; çıkar, güzel kokmuş ve tek parça gibi olmuş olur; güzelce yenir. Denir: Bize bir **تَكْرِيشاً** **كَرّشوا**.

Ve **الكَرِشُ**; çayır ve düzlük bitkilerindendir; en faydalı otlaktır; onunla develer semirir ve sütü çoğalır; atlar da onunla semirir. Kışın biter, yazın kuruyup olgunlaşır.

**شكر** : **الليث** dedi ki: **الشُّكْرُ**: iyiliği bilmek ve onu yaymak; onu yapanı övmektir; o aynı zamanda **الشُّكور**’dur. Ve binek hayvanlardan **الشُّكُورُ**: az yem ona semirmeye yetendir. Ve sağmal hayvanlardan **الشَّكِرَةُ**: bir miktar ot veya meraya rastlayıp, az sütten sonra onunla bol süt verendir. Ve kavim bir yere konup hayvanları otlardan bir şeye rastlayıp süt saldığında: “kavim **أَشْكَرَ** etti” denir. Ve onlar kesin bir **شَكْرَةً** sağarlar. Ve sağmal hayvan **شَكِرَت** **شَكَراً** etmiştir. Ve şu beyit okundu:
Nadribu dirrâtihâ izâ shakirat
bi-aqti-hâ wa’r-rikhâfi nasla’uhâ

Ve **الرَّخْفَةُ**: kaymaktır. Ve saç ve bitkiden **الشَّكِيرُ**: örgüler arasında biten saçtır; çoğulu: **الشُّكُرُ**. Ve şu beyit okundu:
Wa-baynâ’l-fatâ yahtazzu lil-‘ayni nâdiran
ka-‘uslûjatin yahtazzu minhâ shakîruhâ

( **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den ): **الشَّكِيرُ**: ağacın dibinde, büyük yapraklardan olmayan yaprakların bitmesidir. Ve civcivden **الشكيرُ**: tüycüktür.
( **سلمة**’den, **الفراء**’dan ): Denir: ağaç **شَكِرَت** ve **أَشْكَرَت**; içinde bir şey çıktığında.

Ve bize **محمد بنُ إسحاق** haber verdi; dedi: bize **يعقوبُ الدَّوْرَقِيُّ** haber verdi; dedi: bize **الحارثُ بن مُرَارَةَ الحنفيُّ** haber verdi; dedi: bize **المأثور بن سِرَاج بن مَجَّاعَةَ** ve **طريفُ بن سلاَمة بن نوحِ بن مَجَّاعَةَ** ve **الأَفْوَاقُ بنت الأغرِّ** haber verdi ki: **مَجَّاعَةَ** Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; onların bir söyleyeni dedi ki:
Wa-Majjâ‘u’l-yamâmati qad atânâ
yukhabbirunâ bimâ qâla’r-rasûlu
fa-a‘ṭaynâ’l-maqâdata wa’staqamnâ
wa-kâna’l-mar’u yasma‘u mâ yaqûlu

Bunun üzerine Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ona bir yer verdi ve bununla ilgili ona bir yazı yazdı:
Bismillâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm
Bu, Muhammed Resûlullah’ın **مَجَّاعَة بن مُرارةَ بن سُلمى** için yazdığı kitaptır: Ben sana **الفَوْرَة**’yi ve **عَوَانةَ**’yi, **العَرَمَةِ** ve **الحُبَلِ**’den verdim; kim seninle çekişirse, bana gelsin.

Dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) vefat edince, Ebû Bekir’e geldi; o da ona **الخِضْرِمَة**’yi verdi. Sonra Ömer’e geldi; o da ona **الريا بِالحَجْرِ**’i verdi. Sonra **هلالَ بن سراجِ بن مَجَّاعة** Ömer b. Abdülaziz’e, halife olduktan sonra, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kitabıyla geldi; Ömer onu aldı, öptü, gözlerinin üzerine koydu ve yüzünü onunla meshetti; Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) elinin değdiği yerin yüzüne isabet etmesini umarak. **هِلالٌ** onun yanında bir gece sohbet etti; ona dedi ki: “Ey Hilâl, **بني مَجَّاعَةَ**’nin yaşlılarından biri kaldı mı?” Dedi ki: “Evet; ve çok **شَكِيرٌ**.” Ömer güldü ve dedi ki: “Arapça bir kelime.” Dedi; meclisindekiler dedi ki: “Ey müminlerin emiri, **الشَّكِيرُ** nedir?” Dedi ki: “Ekin olgunlaşıp da köklerinde bir şey çıkarıp bittiğini görmedin mi? İşte o **الشّكِيرُ**’dir.” Sonra ona izin verdi, verdi, ikram etti; ve ona, ailelerin ve savaşçıların farzlarında verdi.

( Dedim ): “Ve çok **شكِيرٌ**” sözüyle, küçük çocuklar zürriyeti kastetti; onları, ekinin **شكِير**’ine benzetti; o da köklerinde küçük olarak biten şeydir.

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ) dedi ki: **الشّكِرَةُ**: develerden memesi dolu olandır.
Ve **الحُطَيْئَةُ** bol sütlü develeri vasfederek dedi:
Idhâ lam yakun illâ’l-amâlîsu aṣbaḥat
lahâ ḥulaqun ḍarrâtuhâ shakِrât

**العجاج** yavrularını düşürmüş binekleri vasfederek dedi:
Wa’sh-shadda nîyâtun yusâqiṭna’n-nu‘ar
ḥûṣa’l-‘uyûni mujhiḍâtin mâ’staṭar
minhunna itmâmu shakîrin fa’shtakar

**ما استطرَّ**: **الطر**’dan; denir: **طرَّ** onun saçı; yani bitti; ve **طر** bıyığı da böyledir. Diyor ki: Onlardan **إتمام**’ın **ما استطر** etmesi; yani tamamına erişmesi. Ve **الشكيرُ**: küçük olarak bitendir; sonra **أشكر** edince **شكيراً** olur.
Bi-ḥâjibin wa-lâ qafâ wa-lâ azba’arّ
minhun sîsâ’u wa-lâ’staghshâ’l-wabar

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ): **اشْتَكَرَتِ السَّماءُ**; doldu ve tozlandı; bunların hepsi, yağmurunun düşüşü yenilenip şiddetlendiği zamandan itibaren söylenir. Ve başkası **امرىء القيس**’e ait olarak okudu:
Fa-tarâ’l-wudda idhâ mâ ashjadhat
wa-tuwârîhi idhâ mâ tashtakir

Ve rüzgâr **اشتكرت**; esişi şiddetlendiğinde. Ve **ابن أحمر** dedi:
Al-muṭ‘imûna idhâ rîḥu’sh-shitâ’ ishtakarat
wa’ṭ-ṭâ‘inûna idhâ mâ’stalaḥama’l-baṭalu

Ve sıcak ve soğuk da **اشتكرَ** eder; böyledir. Ve şair dedi:
Ghadâta’l-khimsi wa’shtakarat ḥarûrun
ka-anna ajîjahâ wahju’ṣ-ṣilâ’i

Ve **شَكْرُ** kadının: ferci.
Bundan, **يحيى بن يعمَرَ**’in, karısı mehr malı hakkında ona dava açmış bir adama sözü: “( Eğer senden onun **شكرِها**’sının ve senin bir karışının bedelini isterse, onu uzatıp durur ve onu alçaltır mısın? )”.

Ve şair, **ابن السكيت**’in kendisine okuduğu üzere, bir kadını vasfederek dedi:
Ṣanâ‘un bi-ishfâhâ ḥaṣânun bi-shakrihâ
jawâdun bi-zâdi’r-rakbi wa’l-‘irqu zâkhiru

Ve etten semiz bir parçaya **شَكْرَى** denir. **الرَّاعي** dedi:
Tabîtu’l-maḥâlu’l-ghurrufâ ḥajarâtuhâ
shakârâ marâhâ mâ’uhâ wa-ḥadîduhâ

**حديدها** ile, tencerenin onunla karıştırıldığı ve onunla yağının alındığı demirden bir kepçeyi kastetti.

Ve **أبو سعيد** dedi: Denir: falanla söze başladım ve ona **كاشرتُهُ**; ikisi bir mânâdadır.
Dedi: Ve ona **شاكرتُه**: ona, benim ona şükreden olduğumu gösterdim.
Ve **الليث** dedi: **يَشْكُرُ**: **رَبيعةَ**’dan bir kabiledir. Ve **شاكر**: Yemen’de **هَمْدَانَ**’dan bir kabiledir.

( **عمرو**’dan, babasından ): **الشِّكارُ**: kadınların ferçleridir; tekili: **شَكْرٌ**.
Ve **الشَّكورُ** Allah’ın (celîl ve azîz) isimlerindendir; mânâsı: kulların amellerinden az olan, onun katında artar; onunla onlara sevabı kat kat verir. Bunu **أبو إسحاقَ الزَّجاجُ** söyledi.
Allah’ın kullarından **الشكورُ** ise, Rabbine itaatle ve kendisine yüklenen ibadeti eda etmekle şükretmede gayret edendir.

Allah (celîl ve azîz) dedi: ( **وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو** 1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ **شُكْراً** وَقَلِيلٌ مِّنْ ) ( سبأ : 13 ) **شكراً** lafzı mansub kılındı; çünkü o, mef‘ûl leh’dir; sanki “Allah için şükür olarak amel edin” dedi. İstersen, onu te’kîdî masdar olmak üzere mansub kılarsın. Ve **عشبٌ مَشْكَرَةٌ**: sütçe bol olandır.

( **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den ): develerden **المِشكارُ**: yazın bol süt verip kışın kesilendir; ve sütü bütün yılı devam eden, ona **رَفُودٌ** ve **مَكودٌ** ve **وَشولٌ** ve **صفيٌّ** denir.

**شرك** : Allah (celîl ve azîz), kulu hikmet sahibi Lokman’dan haber vererek, onun oğluna dediğini söyledi: ( **وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ** ) ( لقمان : 13 ). Ve **الشرك**: Allah’a rubûbiyetinde bir ortak kılmandır; Allah, ortaklardan ve benzerlerden yücedir. Ve ( **يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ** ) sözünde **الباءُ** ancak, mânâsı “onunla başkasını denk tutma da onu ona ortak kılma” olduğu için girdi; ve bunun gibi onun sözü:
( **بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً** ) ( آل عمران : 151 ) çünkü mânâsı: onu denk tuttular. Ve Allah’a mahlûkatından bir şeyi denk tutan kimse müşriktir; çünkü Allah birdir; onun ortağı yoktur, dengi yoktur, benzeri yoktur.

Ve **الليث** dedi: **الشِّرْكةُ**: iki ortağın birbirine karışmasıdır. Denir: **اشْتَركْنَا**; yani **تَشاركنا**. Ve **الشَّرِيكِ**’in çoğulu: **شُرَكاءُ** ve **أشراكٌ**. **لبيد** dedi:
Taṭîru ‘adâ’idu’l-ashrâki shaf‘an
wa-witran wa’z-za‘âmatu lil-ghulâmi

Denir: **شَرِيكٌ** ve **أشْرَاكٌ**; tıpkı “**يتيمٌ** ve **أيتامٌ**”, “**نصيرٌ** ve **أنصارٌ**” dedikleri gibi. Ve **الأشراكُ** ayrıca **الشِّرْكِ**’in çoğuludur; o da paydır; tıpkı “**قِسمٌ** ve **أقسامٌ**” denildiği gibi. İstersen, Lebîd’in beytindeki **الأشْرَاكَ**’ı **شريك**’in çoğulu yaparsın; istersen, onu **شِرْكٍ**’in çoğulu yaparsın; o da paydır.

Ve **الليث** dedi: Denir: “Bu benim **شَرِيكَتِي**’dir.” Ve dünürlükte denir: “Sizin **شِرْكِكُم**’a rağbet ettik”; yani sizinle dünürleşmeye.
Dedim: Bazı Arapları işittim: falan, falanın **شَرِيك**’idir; onun kızıyla veya kız kardeşiyle evlendiğinde; o, insanların **الخَتَنَ** diye adlandırdığıdır.
Dedim: Adamın karısı: onun **شريكتُه**’dir; o, onun komşusudur; ve kocası onun komşusudur. Bu, **الشَّرِيكَ**’in komşu olduğuna ve onun komşuların en yakını olduğuna delâlet eder.

Ve **الليث** dedi: **الشِّرَاكُ**: ayakkabının kayışı.
( **أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den ): **الشِّرَاكِ**’tan denir: ayakkabıya kayış yaptığında **شرَّكْت** ve **أشْرَكْتها**.
Ve **ابن بُزُرْجَ** dedi: Ayakkabı **شَرِكَت** ve **شَسِعَتْ** ve **زَمَّت**; bunların her biri ondan koptuğunda.

( **أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den ): “Yolun **شَرَكَ**’sına yapış”; tekili: **شَرَكةٌ**; o, yolun izleridir.
Ve başkası dedi: O, yolun yarıklarıdır; ikisinin mânâsı birdir. O, hayvanların ayaklarıyla yolun sırtında kazdığı şeydir: burada bir **شَرَكةٌ**, yanında bir başkası.
Ve **شمر** dedi: Yolun anası, büyüğü; ve onun küçük kolları: ondan ayrılıp sonra kesilen küçük **أشْرَاكٌ**’tır.

( **الأصمعي** ): Denir: onu **لطْماً شُرَكِيّاً** tokatladı; yani peş peşe. Ve onu, eline diken giren devenin tokatlaması gibi tokatladı; o, onunla yere şiddetli vurur; o vakit o **مُتَنَقشٌ**’tur.
Dedi: Ve içinde **أشْرَاكٌ** olmayan su; yani içinde ortaklar yok; tekili: **شِرْكٌ**.
Dedi: Falanı **مُشْتَرَكاً** gördüm; kendi kendine konuşuyorsa; yani onun görüşü **مُشترَكٌ**tır, tek değildir.

Ve denir: Falan oğullarında ot **شُرُكٌ**tur; yani yollar; tekili: **شِرَاكٌ**. Ve denir: onu işte **شَرَكهُ** **يَشْرَكُهُ**; yani onunla ona girdi. Ve falan, falanı satışta **أشْرَكَ** etti; yani onu kendisiyle birlikte ona soktu.
Ve **الليث** dedi: Avcının **شَرَكُ**’ı: avın dolaşıp takıldığı tuzağıdır; tekili **شَرَكةٌ**’dir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: “( İnsanlar üç şeyde **شُرَكاءُ**’dır: ot, su ve ateş )”.
Dedim: Ateşin mânâsı: onunla yakılan odun; memleketlerin sahipsiz yerlerinden alınır. Su da böyledir: mülk olmayan bir kaynaktan fışkıran. Ve ot: bitiş yeri mülk olmayan; insanlar onda eşittir. Ve **المُشْتَرَكةَ** diye adlandırılan farîza: bir koca, bir anne, bir anne bir kardeşler ve bir baba-anne bir kardeşlerdir. Kocaya yarı; anneye altıda bir; anne bir kardeşlere üçte bir; baba-anne bir kardeşler onlara ortak olur; çünkü baba düşünce hükmü düşmüştür; sanki yok gibidir; hepsi birlikte anne çocukları olmuştur. Bu, **زيد بن ثابت**’in sözüdür. Ömer, onda üçte biri anne bir kardeşlere verip baba-anne bir kardeşlere bir şey vermeyerek hükmetmişti; baba-anne bir kardeşler bu hususta ona müracaat ettiler ve ona dediler ki: “Babamız bir eşek olsaydı bile, bizi annemizin yakınlığıyla ortak et.” O da aralarında ortak etti; farîza **مُشَرَّكةً** diye adlandırıldı.
Ve **الليث** dedi: O, **المُشْتَرَكةُ**’dir.

Ve **أبو العباس** Allah’ın (celîl ve azîz) sözü hakkında: ( **وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ** ) ( النحل : 100 ) dedi ki: mânâsı: şeytana itaatleriyle müşrik olan kimselerdir; mânâ, “Allah’a iman edip şeytanı ortak koştular” değildir; fakat Allah’a kulluk ettiler ve onunla birlikte şeytana da kulluk ettiler; böylece müşrik oldular; “şeytanı ortak koştular ve yalnız Allah’a iman ettiler” değildir. Bunu ondan **أبو عمرَ الزاهد** rivayet etti.
Dedi: Onu **المُبَرّد**’e arz ettim; dedi ki: “**مُتْلَئِبٌّ** sahih.”

**رشك** : **الليث** dedi: **الرّشْكُ** bir adamın adıdır; ona **يزيدُ الرِّشْك** denir; o, zamanının en iyi hesap bileniydi. **الحسنُ البصريُّ** farîza hesabından sorulduğunda derdi ki: “Payları beyan etmek bize; hesap ise **يزيدَ الرِّشْكِ**’e.”
Dedim: **الرِّشْكَ**’ın Arapça olduğunu sanmıyorum; onu, Arapçada aslı olmayan bir lakap görüyorum.
