# كرص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كرص

الكريص، كأمير  ، مكتوب بالأحمر، مع أن الجوهري ذكره فقال: هو  الأقط  ، أي عامة، وهو قول الفراء، مثل الكريز وسيأتي الاعتذار عن تحميره للمصنف قريبا. فقال: الكريص هو الأقط الذي  يكثر مع الطراثيث، أو مع الحمصيص  ، وهما نباتان، تقدم ذكرهما،  لا كل أقط، ووهم الجوهري  في إيراده على العموم، وقد تقدم أنه قول الفراء، واقتصر عليه الجوهري، لأنه صح عنده، فلا ينسب إليه الوهم في مثل ذلك.  وإنما حمرته  ، أي كتبته بالحمرة دون السواد،  لأنه لم يذكر سوى لفظة مختلة  ، وأنت خبير بأن مثل هذا لا يكون اعتذارا في التحمير، كيف وقد أورده بما صح عنده. وأم ذكره الأقوال المختلفة فليس من وظيفته، إن لم تثبت عنده من طرق صحيحة. ثم قال: الكريص:  الذخيرة  ، نقله الصاغاني. ثم ظاهره العموم، والصحيح أنه اسم لما يدخر ويرفع من الأقط بعد أن يجعل فيه شيء من بقل، لئلا يفسد، كما يشهد له مفهوم المادة. قيل الكريص: هو  أن يطبخ الحماض باللبن فيجفف  فيرفع ويدخر  فيؤكل في القيظ  . ويقرب منه قول من قال: الكريص: بقلة يحمض بها الأقط، ومنه قول الشاعر:
  جنيتها من مجتنى عويص
  من مجتنى الإجرد والكريص قيل: الكريص، هو  أن يكرص، أي يخلط  بعد أن يدق  الأقط والتمر. و  قيل الكريص:  الموضع  الذي  يتخذ فيه الأقط  ، كأنه بحذف مضاف، أي موضع الكريص،  وقد كرصه يكرصه  كرصا:  دقه  ، فهو كريص، أي مدقوق.  والمكرص، كمنبر: إناء أو سقاء يحلب فيه اللبن  ، نقله الصاغاني.  وكرص تكريصا: أكل الكريص  ، أي الأقط. عن ابن الأعرابي:  الاكتراص: الجمع  ، وأنشد:
  لا تنكحن أبدا هنانه
  تكترص الزاد بلا أمانه ومما يستدرك عليه: الكريص: الجوز بالسمن يكرص، أي يدق، وبه فسر قول الطرماح يصف وعلا:
  وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن شاخس: خالف بين نبتة أسنانه والثيران: جمع ثور، وهي القطعة من الأقط. والمنمس: القديم. والضوائن: البيض، وقيل الكريص هنا الأقط المجموع المدقوق. وقيل هو الأقط قبل أن يستحكم يبسه. وقال ابن بري: الكريص: الذي كرص، أي دق. والكرص: الخلط. وقد ذكره المصنف استطرادا. وقيل: الكرص: العصر باليد، ومنه الكريص من الطراثيث يدق فيكرص باليد، أي يعصر.

### Türkçe

**الكريص**; **كأمير**: kırmızıyla yazılmıştır; hâlbuki el-Cevherî onu zikredip şöyle dedi: O, **الأقط**’tır; yani umumî olarak; bu, el-Ferrâ’nın sözüdür; **الكريز** gibi; ve musannif için onu kırmızıya boyamasına dair özür yakında gelecektir. Şöyle dedi: **الكريص**; **الطراثيث** ile çokça bulunan, yahut **الحمصيص** ile (çokça bulunan) **الأقط**’tır; ikisi de iki bitkidir; ikisinin zikri daha önce geçti; her **أقط** değil. El-Cevherî, onu umumî olarak getirmesinde vehmetti; ve daha önce onun el-Ferrâ’nın sözü olduğu geçti; el-Cevherî onunla yetindi; çünkü onun yanında sahih oldu; bu gibi bir şeyde vehim ona nisbet edilmez. Ancak onu kırmızıya boyadım; yani onu siyah yerine kırmızıyla yazdım; çünkü bozuk bir lafızdan başka bir şey zikretmedi; sen bilirsin ki bunun gibisi kırmızıya boyamada bir özür olmaz; nasıl olur ki, onu kendi yanında sahih olanla getirmiştir. Farklı sözleri zikretmeye gelince, sahih yollarla onun yanında sabit olmadıkça bu onun vazifesi değildir.

Sonra dedi: **الكريص**: **الذخيرة**; es-Sâgânî nakletti. Sonra zahiri umumîdir; sahih olan şudur ki: o, **الأقط**’tan, içine bozulmasın diye bir şey **بقل** konulduktan sonra, saklanıp yukarı kaldırılan ve depolanan şeye isimdir; maddenin mefhumu buna şahitlik eder. Denildi: **الكريص**: **الحماض**’ın sütle pişirilip kurutulmasıdır; sonra kaldırılır ve depolanır; sonra yaz sıcağında yenir. Buna yakın, şöyle diyenin sözüdür: **الكريص**: **الأقط**’ın onunla ekşitildiği bir ot; şairin sözü de bundandır:

جنيتها من مجتنى عويص
من مجتنى الإجرد والكريص

Denildi: **الكريص**; **أن يكرص**’tır; yani **الأقط** ve hurma dövüldükten sonra karıştırmaktır. Ve denildi: **الكريص**: **الموضع**; içinde **الأقط** yapılan yer; sanki bir muzâfın hazfi iledir; yani **الكريص**’in yeri. Ve **كرصه يكرصه كرصا**: onu dövdü; o da **كريص**’tır; yani dövülmüş.

Ve **المكرص**; **كمنبر**: içinde süt sağılan bir kap yahut bir tulum; es-Sâgânî nakletti. Ve **كرص تكريصا**: **الكريص**’i yedi; yani **الأقط**’ı. İbnü’l-A‘râbî’den: **الاكتراص**: toplama; ve şu beyti okudu:

لا تنكحن أبدا هنانه
تكترص الزاد بلا أمانه

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الكريص**: cevizdir; içyağıyla **يكرص**; yani dövülür; bununla, et-Tırimmâh’ın bir yaban keçisini vasfederek söylediği söz tefsir edildi:

وشاخس فاه الدهر حتى كأنـه                      منمس ثيران الكريص الضوائن

**شاخس**: dişlerinin bitişiğini ayırdı. **والثيران**: **ثور**’un cem‘idir; o da **الأقط**’tan parçadır. **والمنمس**: eski. **والضوائن**: beyazlar. Ve denildi: burada **الكريص**, toplanmış dövülmüş **الأقط**’tır. Ve denildi: o, kuruluğu iyice sağlamlaşmadan önceki **الأقط**’tır. İbn Berrî dedi: **الكريص**: **كرص** edilen; yani dövülen. Ve **الكرص**: karıştırmadır. Musannif onu istitrâden zikretti. Ve denildi: **الكرص**: elle sıkmadır; bundan da, **الطراثيث**’ten olan **الكريص** dövülür de elle **يكرص** edilir; yani sıkılır.
