# كر (ك-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والراء
كر ، رك ، كرك : مُستعملان .
كر : قال الليث : الكَرّ : الحَبل الغليظ .
شمر عن أبي عبيدة : الكَرُّ من اللِّيف ، ومن قِشر العَراجين ، ومن العَسيب .
أبو عبيد عن أبي زيد : الكَرّ : الذي يُصعَد به على النَّخل ، وجمعُه كُرور ، ولا يسمَّى به غيره من الحِبال .
قلت : وهكذا سماعِي من العرب في الكرّ ، ويُسَوَّى مِن حُرِّ اللِّيف الجيّد ؛ وقال الراجز :
كالكَرّ لا شَخْتٌ ولا فيه نَوَى
وَجعل العَجّاج الكَرَّ جَبْلاً يُقاد به السُّفُن على الماء فقال :
جذبُ الصَّرارِيَّيْن بالكُرُورِ
والصَّراري : المَلاّح .
الحراني عن ابن السكّيت : الكَرُّ : مصدَرُ كرّ يَكِرّ كَرّاً . والكَرُّ : الحَبل الذي يُصعَد به النخلُ . والكَرّ : حَبلُ شِراعِ السَّفينة . قال : والكَرّ : الحِسْيُ ، وجمعُه كِرَار . ويقال للحِسْي كُرٌّ أيضاً ؛ وقال كثيّر :
به قُلُبٌ عاديّةٌ وكِرار
وقال الليث : الكَرُّ : الرجوعُ على الشيء ، ومنه التَّكرار .
وقال ابن بُزرج : التَّكِرَّة بمعنى التكرار ، وكذلك التَّسِرَّة والتَّضِرّة والتَّدرّة .
الأصمعيّ : الكُرّة : البعر . وقال النابغة يصف الدُّروع :
عُلِين بِكدْيَوْنٍ وأبِطنَّ كُرّة
فهنّ وِضاءٌ صافيات الفَلائلِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : كَرّ يَكِرّ مِن كَرِير المختنِق . وكرّ على العَدُوّ يكُر .
أبو عبيد : الكَرِير : مِثل صوت المختنِق المجهود . قال الأعشى :
فأهلي الفِداءُ غداةَ النِّزال
إذا كان دَعوَى الرِجالِ الكَريرا
وقال أبو الهيثم : كَرَّ يكرُّ كَرِيراً : إذا حَشْرج عند الموت ؛ فإذا عَدَّيْتَه قلت : كَرَّه يكرُّه : إذا رَدّه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الكركرْة : صوتٌ يُردِّده الإنسان في جوفه .
وقال الليث : الكَرُّ : مِكيالٌ لأهل العراق .
قلت : الكَرّ : ستّون قفيزاً ، والقفيز : ثمانية
مَكاكيك ، والمَكُّوك : صاع ونصف ، وهو ثلاثُ كِيلَجات .
قلت : والكُرُّ على هذا الحِسابِ اثنا عشر وَسْقاً ، كلُّ وَسْق ستُّون صاعاً .
ابن الأعرابي : كَرْكَرَ في الضَّحِك كَرْكَرةً : إذا أَغْرَب . وكَرْكَر الرَّحَى كَرْكَرةً : إذا أدارها .
أبو عبيد عن الفراء : عكَكْته أعُكُّه ، وكرَرْتُه مِثله .
وقال شمر : الكَرْكَرة مِن الإدارة والترديد . قال : وهو مِن كَرَّ ، وكَرْكَرَ . قال : وكَرَكَرة الرَّحى : تَردادُها .
قال : وأَلَحَّ أعرابي عليَّ بالسّؤال فقال : لا تُكَرْكِروني .
أراد : لا تردُّوا عليَّ السُّؤالَ فأغلَط .
وكركر الضاحك ، شبِّه بكركرةِ البعير ، إذا ردَّد صوته .
وروي عن عبد العزيز عن أبيه عن سهل بن سعد أنه قال : كنّا نفرح بيوم الجمعة ، وكانت عجوزٌ لنا تبعث إلى بُضاعَة فتأخذ من أصول السِّلق فتطرحه في قدر ، وتكركر حبّاتٍ من شعير ، فَكنَّا إذا صلَّينا انصرفْنا إليها فتقدِّمه إلينا ونفرح بيوم الجمعة من أجلها .
قال القَعنبيُّ : تكركر ، أي : تطحن ، وسميت كركرة لترديد الرَّحَى على الطَّحن .
قال أبو ذؤيب :
إذا كركرته رياحُ الجنوبِ
ألقحَ منها عجافاً حيالا
قال الليث : الكِرْكرة : رحى زَوْر البعير ، وجمعُها كَرَاكِر . قال : والكَراكِر : كرادِيس الخيْل . وأنشد :
نحنُ بأرض الشرقِ فينَا كَراكِرٌ
وخيلٌ جِيادٌ ما تَجِفّ لُبودُها
قال : والكَركَرة : تصريف الرِّيح السَّحابَ : إذا جمعْته بعد تفرُّق . وأنشد :
تكركِرُه الجَنائب في السِّدادِ
ويقال : كَرَّرتُ عليه الحديثَ وكركرْتُه : إذا ردَدته عليه ، وكَرْكَرتُه عن كذا كَرْكَرَةً : إذا ردَدْتَه .
وفَرَسٌ مِكَرٌّ مِفَرٌّ : إذا كان مؤَدَّباً طيِّعاً : إذا انعطف انعطف مسرِعاً ، وإذا أراد راكبُه الفِرارَ عليه فرَّ به .
وقال الليث : الكرير : بُحَّةٌ من الغُبار . والكِراران : ما تحت المِبركة من الرَّحْل . وأنشد :
وَقَفْتُ فيها ذاتَ وجهٍ ساهمٍ
سَجْحاءَ ذاتَ مَحزِمِ جُراضِم
تُنْبِي الكِرارَيْن بصُلْبٍ زاهمِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : كَركَر : إذا انهَزَم ، ورَكْرَك : إذا جَبُن .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للأَدَم التي تُضَمّ بها الظَّلِفَتَان مِن الرَّحْل وتَدخل فيها أكرار ، واحدها كَرَّ . قال : والبِدادانِ في
القَتَب بمنزلة الكَرّ في الرَحْل ، غير أنَّ البِدادَيْن لا يَظهران مِن قُدّامِ الظَّلِفة .
قال أبو منصور : والصواب في أكرار الرَّحل هذا لا ما قاله في الكرارين ما تحت الرحل .
رك : أبو عبيد عن الأصمعي : الرِّكُّ : مطرٌ ضعيف ، وجمعُه رِكاك ، ويُجمع رَكائك . وأنشد :
تَوضَّحْن في قَرْن الغَزالة بعدَما
تَرَشَّفْن دِرَّات الذِّهابِ الرَّكائك
وقال ابن الأعرابيّ : قيل لأعرابيّ : ما مَطَر أرضِك فقال : مُركِّكَةٌ فيها ضُروسٌ وثَرْدٌ . يذرُّ بقْلهُ ولا يقرِّح .
قال : والثَّرْدُ : المطر الضعيف .
وقال الليث : الرَّكَاكة مصدَر الرِّكيك ، وهو القليل . قال : والرَّكّ : إلزامُك الشيءَ إنساناً . تقول : رَكَكْتُ الحقَّ في عُنُقِه ، ورُكَّت الأغلالُ في أعناقهم . ورجلٌ ركِيك العَقْل : قليلُه .
اللِّحيانيّ : أركَّت الأرضُ فهي مُرِكَّة ، وأُرِكَّتْ فهي مُرَكَّة : إذا أَصابَها الرِّكاك من الأمطار . ويقال : رَكَّ الرجل المرأةَ رَكّاً ، ودَكَّها دَكّاً : إذا جَهَدها في الجماع .
قالت خِرْنِقُ بنت غبغبة تهجو عبد عمرو بن بشر :
أَلاَ ثكلتكَ أُمُّكَ عبدَ عمرو
أبا الخزيات آخيتَ الملوكا
هُم ركُّوك للوركين رَكّاً
ولو سألوكَ أعطيتَ البروكا
أبو زيد : رجل رَكيك ورُكاكة : إذا كُنَّ النساءُ يستضعِفنه فلا يَهْبنَه ولا يَغار عليهنَّ . وفي الحديث أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لَعَن الرَّكاك ) ، وهو الذي لا يَغار من الرجال ، وأصلُه من الرَّكاكة ، وهو الضَّعف .
واسترككْته : إذا استضعفته . وقال القطاميُّ يصف أحوال الناس :
تراهمْ يَغمِزُون مَن استَرَكُّوا
ويَجتنبون مَن صَدَق المِصاعا
شمِر عن ابن شُمَيْل : الرِكُّ : المكان المضعوف الذي لم يُمطَر إلاّ قليلاً ؛ يقال : أرضٌ رِكٌّ لم يصبْهُ مطرٌ إلاّ ضعيف . ومطرٌ رِكٌّ : قليل ضعيف . وأرضٌ مركَّكة ورَكيكة أصابَها رِكٌّ وما بها مَرْتَعٌ إلاَّ قليل .
قال شمر : وكلُّ شيءٍ قليل رقيق مِن ماء ونَبت وعَلَم فهو رَكِيك .
كرك : أبو عبيد عن أبي عمرو : الكَرِك : الأحمر . وأنشدني الإياديّ لأبي دُؤاد :
كَرِكٌ كلَوْن التِّين أحوَى يانعٌ
متراكِبُ الأكمام غير صَوادي

باب الكاف والراء
كر
كرتب : قال ابن دريد : ويقال : تَكَرْتَبَ بالتاء فلانٌ علينا أي تغلَّب .
كنبذ : قال : ورجُلٌ كُنَابِذٌ : غليظ الوَجْهِ جهمٌ .
كنثر : قال : ورجلٌ كُنْثَرٌ وكُناثِرٌ ، وهو المجتمعُ الخَلْقِ .
دركل : وقرأت بخط شمر قال : قُرىء على أبي عبيد ، وأنا شاهدٌ في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّه مرَّ على أصحاب الدِّرْكِلة فقال : خُذُوا يا بني أَرْفَدَة حتى تعلم اليهودُ أن في ديننا فُسحةً ) .
قال شمر قال أبو عدنان أنشدت أعرابياً من بكر بن وائل :
أسقى الإلهُ صدى لَيْلَى ودر كَلَها
إنَّ الدَّرَاكِلَ كالْحَلفَاء في الأجَمِ
فقال : إنَّ الدَّرْكَلةً وحْياً فانظُرْ ما هي ، قال ثُمَّ أنْشَدْتُ جابر بن الأزْرَقِ الكلابيَّ كما أنْشَدْتُ هذا الأعرابيَّ .
فقال : الدرْقلُ : لُغةُ قوم لستُ أَعْرِفُهم ، وأَزْعُمُ أن دَرَاقِلَهَا : أَوْلادُها .
قال فقلتُ كلاَّ إنه قد قال :
لَوْ دَرْقَلَ الفِيلُ ما انْفَكَّتْ فَرِيصَتُه
تَنْزُو ويَحْبِقُ من ذُعْرٍ ومن أَلَمِ
قال فما يُشَرِّدُه لا فَرَّجَ اللَّهُ عنه ، قلت وقال آخر :
لَوْ دَرْكَلَ اللَّيْثُ لم يَشْعُرْ به أَحدٌ
حتَّى يَخِرَّ على لَحْيَيْهِ في طَرَقِ
فقال : أَبْعَدَه الله اللَّهُمَّ لا تَسْمَعْ لأصْحَابِ هذا القَوْلِ ، هؤلاء لعَّابُونَ أَجْمَعُونَ ، غُوَاةٌ يَرْكَبُ أحدُهم مِذْرَوَيْهِ ، لَهِجَ برويَ يُضْحِكُ به ، قُلتُ فما معناهُ ؟
قال : لا أدري .
قال شمرٌ : وقال محمد بن إسحاق : قَدِمَ فِتْيَةٌ من الحبشةِ على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يُدَرْقِلُون .
قال : والدَّرْقَلَةُ : الرَّقصُ .
وقال ابن دريد : الدَّرْكَلَةُ : لُعْبَةٌ للصبْيَانِ ،
أَحْسِبُهَا حبشيَّةً مُعَرَّبةً .
كرشم : قال : والكُرْشُومُ : القبيحُ الوجه .
كلذم : والكَلْذَمُ : الصُّلْبُ .
كركدن : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الكَرْكَدَّنُ : دابَّةٌ عَظِيمَةٌ الخَلْقِ ، يقال : إنَّها تَحْمِلُ الفِيلَ على قَرْنِها ، ثُقِّل دالُ كَرْكَدَّنَ .
كربل : وقال الليث : الكَرْبَلةُ : رخاوةُ القَدَمَيْنِ ، يقال : جاء يَمْشِي مُكَرْبِلاً .
وكَرْبَلاَءُ : اسمُ موضعٍ .
وقال أبو عمرو : كَرْبلْتُ الطعام كَرْبلةً : هذَّبْتُه ونَقَّيْتُه ، وأنشد في صفه حنطةٍ :
يَحْمِلْنَ حَمْرَاءَ رَسُوباً للثَّقَلْ
قَدْ غُرْبِلَتْ وكُرْبِلَتْ مِنَ القَصَلْ
وكَرْبَلٌ : اسمُ نَبْتٍ ، وقيلَ هو الحُمَّاضُ ، وقال أبو وَجْزَةَ يَصِفُ عُهُونَ الهَوْدَجِ :
وثَامِرُ كَرْبَلٍ وعَمِيمُ دِفْلَى
عليها والنَّدَى سَبِطٌ يَمُورُ
كرنف : وقال أبو عبيد عن الأصمعي : الكَرَانيفُ : أُصُولُ السَّعَفِ الغِلاَظُ الوَاحِدَةُ : كِرْنافةٌ ، وقال غيرُه : المُكَرْنِفُ : الذي يلْقُطُ التَّمْرَ من أُصُولِ كَرَانِيفِ النَّخْلِ . وقال الرَّاجزُ :
قَدْ تَخِذَتْ لَيْلَى بِقَرْنٍ حائطا
واسْتَأجَرَتْ مُكَرْنِفاً ولاقِطَا
وكَرْنَفَه بالسيف إذا قطَّعه ، وكَرْنَفه بالعَصَا إذا ضَرَبه بها .
قال الليث : الكَرْنَفَةُ من قول الشاعر :
كَرْنَفْتُه بهِرَاوَةٍ عَجْرَاءِ
إذا دققته .
كرنب : ( عمرٌ و عن أبيه ) الكُرْنُبُ : بَقْلةٌ . والكَرْنِيبُ والكُرنَابُ : التَّمرُ باللَّبن .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَرْنِيبُ : المَجِيعُ ، وهو الكُدَيْرَاءُ ، يقال : كَرْنِبُوا لضَيْفِكُمْ فإنَّه لَتْحَانُ أي جائِعٌ .
كركم : وقال أبو عمرو : الكُرْكُبُ ، والكُرْكُمُ : نَبْتٌ ، وقال : ثوبٌ مُكَرْكَمٌ : مصبوغٌ بالكُرْكُمِ ، وهو شبيهٌ بالوَرْسِ ، قال والكُرْكُمُ تُسَمِّيه العربُ الزَّعْفَرانَ ، وأنشد :
قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يُفْعِمُهْ
يَرُدُّ فيه سُؤْرهُ وَيَثْلِمُهْ
مُخْتَلِطاً عِشْرِقُهُ وكُرْكُمُهْ
فَرِيحُه يَدْعُو على مَنْ يَظْلِمُهْ
يصف عَرُوساً ضَعُفَ عن السَّقْي فاستعان بعرسه ، وفي الحديث ( فعَادَ لَوْنُهُ كأنَّه كُرْكُمةٌ ) .
قال الليث : هو الزعْفَرَانُ .
قال : والكُرْكُمَانِيُّ : دَوَاءٌ منسوبٌ إلى الكُرْكُم ، وهو نَبْتٌ شبيهٌ بالكَمُّون يُخْلَطُ بالأدْوِيَةِ ، وتوَهَّمَ الشاعر : أنه الكمونُ فقال :
غَيْباً أُرجِّيهِ ظُنُونَ الأظْنُنِ
أَمَاني الكُرْكُم إذ قال اسْقِنِي
وهذا كما يقال : أَمَانيُّ الكمون .

##### Türkçe

باب **الكاف** ve **الراء**
**كر** ، **رك** ، **كرك** : ikisi de kullanımdadır.
**كر** : Leys dedi: **الكَرّ** : kalın ip.
Şemmer, Ebû Ubeyde’den: **الكَرّ** liften, ve hurma salkımlarının kabuğundan, ve hurma dalının orta damarından olur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الكَرّ** : hurma ağacına onunla çıkılan şeydir; çoğulu **كُرور**’dur; iplerden onun dışındakine onunla ad verilmez.
Dedim: **الكَرّ** hakkında Araplardan işittiğim de böyledir; iyi lifin safından yapılır; ve recez söyleyen dedi ki:
كالكَرّ لا شَخْتٌ ولا فيه نَوَى
Ve A‘câc, **الكَرّ**’ı su üzerinde gemilerin onunla çekildiği bir halat yaptı da şöyle dedi:
جذبُ الصَّرارِيَّيْن بالكُرُورِ
Ve **الصَّراري** : gemici.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الكَرّ** : **كرّ يَكِرّ كَرّاً**’ın mastarıdır. Ve **الكَرّ** : hurmaya onunla çıkılan iptir. Ve **الكَرّ** : geminin yelken ipidir. Dedi: ve **الكَرّ** : **الحِسْيُ**’dir; çoğulu **كِرَار**’dır. Ve **الحِسْي**’e **كُرٌّ** da denir; ve Kesîr dedi:
به قُلُبٌ عاديّةٌ وكِرار
Ve Leys dedi: **الكَرّ** : bir şey üzerine geri dönüştür; ondan **التَّكرار**.
Ve İbn Büzurc dedi: **التَّكِرَّة** **التكرار** anlamındadır; aynı şekilde **التَّسِرَّة** ve **التَّضِرّة** ve **التَّدرّة**.
Asma‘î: **الكُرّة** : tezek. Ve Nâbiga, zırhları vasfederek dedi:
عُلِين بِكدْيَوْنٍ وأبِطنَّ كُرّة
فهنّ وِضاءٌ صافيات الفَلائلِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **كَرّ يَكِرّ** boğulanın **كَرِير**’indendir. Ve düşmana **كرّ** eder, **يكُر**.
Ebû Ubeyd: **الكَرِير** : zorlanan boğulanın sesi gibi. A‘şâ dedi:
فأهلي الفِداءُ غداةَ النِّزال
إذا كان دَعوَى الرِجالِ الكَريرا
Ve Ebû’l-Heysem dedi: **كَرَّ يكرُّ كَرِيراً** : ölüm anında hırıltı çıkardıysa; onu geçişli yaptığında şöyle dersin: **كَرَّه يكرُّه** : onu geri çevirdiyse.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan, dedi: **الكركرْة** : insanın iç boşluğunda tekrarladığı bir sestir.
Ve Leys dedi: **الكَرّ** : Irak ehli için bir ölçek.
Dedim: **الكَرّ** : altmış **قفيز**’dir; ve **القفيز** : sekiz **مَكاكيك**’tir; ve **المَكُّوك** : bir buçuk **صاع**’dır; o da üç **كِيلَجات**’tır.
Dedim: ve **الكُرُّ** bu hesaba göre on iki **وَسْق**’tur; her **وَسْق** altmış **صاع**’dır.
İbnü’l-A‘râbî: gülmede **كَرْكَرَ** **كَرْكَرةً** : aşırıya gittiyse. Ve değirmeni **كَرْكَر** **كَرْكَرةً** : onu döndürdüyse.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **عكَكْته أعُكُّه**; ve **كرَرْتُه** onun benzeri.
Ve Şemmer dedi: **الكَرْكَرة** döndürmeden ve tekrarlamadandır. Dedi: ve o, **كَرَّ**’dan ve **كَرْكَرَ**’dandır. Dedi: ve değirmenin **كَرَكَرة**’si: onun tekrarlanmasıdır.
Dedi: ve bir bedevî bana soru sormada ısrar etti de dedi ki: **لا تُكَرْكِروني**.
İstedi ki: soruyu bana geri çevirmeyin; böylece yanıldı.
Ve gülen **كركر** eder; devenin **كركرة**’sine benzetildi; sesini tekrarladığında.
Ve Abdülazîz’den, babasından, Sehl b. Sa‘d’dan rivayet olundu ki dedi: Cuma günüyle sevinirdik; ve bizim bir yaşlı kadınımız vardı, **بُضاعَة**’ya gönderirdi de **السِّلق** köklerinden alırdı, onu bir tencereye atardı, ve arpadan taneleri **تكركر** ederdi; biz namaz kıldığımızda ona dönerdik, onu bize sunardı ve onun yüzünden Cuma günüyle sevinirdik.
Ka‘nebî dedi: **تكركر**; yani: öğütür; ve öğütmede değirmenin tekrarlanmasından dolayı **كركرة** diye adlandırıldı.
Ebû Züeyb dedi:
إذا كركرته رياحُ الجنوبِ
ألقحَ منها عجافاً حيالا
Leys dedi: **الكِرْكرة** : devenin göğsünün **رحى**’sıdır; çoğulu **كَرَاكِر**’dir. Dedi: ve **الكَراكِر** : atların eklem kemikleridir. Ve okudu:
نحنُ بأرض الشرقِ فينَا كَراكِرٌ
وخيلٌ جِيادٌ ما تَجِفّ لُبودُها
Dedi: ve **الكَركَرة** : rüzgârın bulutu çevirmesi; onu dağılmadan sonra topladığında. Ve okudu:
تكركِرُه الجَنائب في السِّدادِ
Ve denir: **كَرَّرتُ عليه الحديثَ** ve **كركرْتُه** : onu ona geri çevirdiğimde; ve **كَرْكَرتُه عن كذا كَرْكَرَةً** : onu geri çevirdiğimde.
Ve **فَرَسٌ مِكَرٌّ مِفَرٌّ** : terbiye edilmiş, uysal olduğunda: döndüğünde hızlı döner; ve binicisi onun üzerinde kaçmayı istediğinde onunla kaçar.
Ve Leys dedi: **الكرير** : tozdan bir kısıklıktır. Ve **الكِراران** : semerin altındaki şeydir. Ve okudu:
وَقَفْتُ فيها ذاتَ وجهٍ ساهمٍ
سَجْحاءَ ذاتَ مَحزِمِ جُراضِم
تُنْبِي الكِرارَيْن بصُلْبٍ زاهمِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : **كَركَر** : yenildiğinde; ve **رَكْرَك** : korkak olduğunda.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: semerde iki **الظَّلِفَتَان**’ın onunla birleştirildiği ve içine **أكرار**’ın girdiği deriye denir; onun teki **كَرَّ**’dır. Dedi: ve **البِدادانِ** **القَتَب**’de, semerdeki **الكَرّ** menzilesindedir; ancak **البِدادَيْن** **الظَّلِفة**’nin ön tarafından görünmez.
Ebû Mansûr dedi: semerin **أكرار**’ında doğru olan budur; **الكرارين** hakkında “semerin altındaki” dediği değil.
**رك** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرِّكُّ** : zayıf yağmur; çoğulu **رِكاك**’tır; ve **رَكائك** olarak da çoğul yapılır. Ve okudu:
تَوضَّحْن في قَرْن الغَزالة بعدَما
تَرَشَّفْن دِرَّات الذِّهابِ الرَّكائك
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevîye denildi: “Toprağının yağmuru nedir?” dedi ki: **مُركِّكَةٌ**; onda **ضُروسٌ** ve **ثَرْدٌ** vardır. Otunu serper, ve yarmaz.
Dedi: ve **الثَّرْدُ** : zayıf yağmur.
Ve Leys dedi: **الرَّكَاكة** **الرِّكيك**’in mastarıdır; o da az olandır. Dedi: ve **الرَّكّ** : bir şeyi bir insana zorunlu kılmandır. Dersin: **رَكَكْتُ الحقَّ في عُنُقِه**; ve **رُكَّت الأغلالُ في أعناقهم**. Ve **رجلٌ ركِيك العَقْل** : onun azı.
Lihyânî: **أركَّت الأرضُ**; o halde o **مُرِكَّة**’dir; ve **أُرِكَّتْ**; o halde o **مُرَكَّة**’dir: yağmurlardan **الرِّكاك** ona isabet ettiğinde. Ve denir: adam kadını **رَكَّ** etti **رَكّاً**, ve onu **دَكَّ** etti **دَكّاً**: cinsel birleşmede onu zorladığında.
Hırnık bint Gabgabe, Abd Amr b. Bişr’i hicvederek dedi:
أَلاَ ثكلتكَ أُمُّكَ عبدَ عمرو
أبا الخزيات آخيتَ الملوكا
هُم ركُّوك للوركين رَكّاً
ولو سألوكَ أعطيتَ البروكا
Ebû Zeyd: **رجل رَكيك ورُكاكة** : kadınlar onu zayıf gördüklerinde; ondan korkmazlar ve onlar üzerine kıskançlık duymaz. Ve hadiste, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم )’in (**لَعَن الرَّكاك**) dediği vardır; o, erkeklerden kıskanmayan kimsedir; aslı **الرَّكاكة**’dandır; o da zayıflıktır.
Ve **استرككْته** : onu zayıf saydığımda. Ve Katamî, insanların hallerini vasfederek dedi:
تراهمْ يَغمِزُون مَن استَرَكُّوا
ويَجتنبون مَن صَدَق المِصاعا
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الرِكُّ** : ancak az yağmur yağmış zayıf yer; denir: **أرضٌ رِكٌّ**; ona ancak zayıf yağmur isabet etti. Ve **مطرٌ رِكٌّ** : az, zayıf. Ve **أرضٌ مركَّكة ورَكيكة** : ona **رِكٌّ** isabet etti; ve onda ancak az otlak vardır.
Şemmer dedi: su, bitki ve alâmetten her az ince şey **رَكِيك**’tir.
**كرك** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الكَرِك** : kırmızı. Ve İyâdî bana Ebû Dü’âd için okudu:
كَرِكٌ كلَوْن التِّين أحوَى يانعٌ
متراكِبُ الأكمام غير صَوادي

باب **الكاف** ve **الراء**
**كر**
**كرتب** : İbn Düreyd dedi: Ve denilir: **تَكَرْتَبَ** (başına **التاء** ile) falan bize karşı; yani galip geldi.

**كنبذ** : Dedi: Ve adam **كُنَابِذٌ**: yüzü kalın, somurtkan.

**كنثر** : Dedi: Ve adam **كُنْثَرٌ** ve **كُناثِرٌ**; o, yaratılışı (beden yapısı) toplu olandır.

**دركل** : Şemmer’in hattıyla okudum; dedi: Ebû Ubeyd’e okundu, ben de şahidim; Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (Şüphesiz o, **الدِّرْكِلة** sahiplerinin yanından geçti de dedi: “Alın ey **بني أَرْفَدَة**; ta ki Yahudiler dinimizde bir genişlik olduğunu bilsinler.”).

Şemmer dedi, Ebû Adnân dedi: Bekr b. Vâil’den bir bedevî bana şu beyiti okudu:
أسقى الإلهُ صدى لَيْلَى ودر كَلَها
إنَّ الدَّرَاكِلَ كالْحَلفَاء في الأجَمِ

Bunun üzerine dedi: Şüphesiz **الدَّرْكَلة** vahiydir; bak, o nedir. Dedi: Sonra Câbir b. el-Ezrak el-Kilâbî’ye de, bu bedevîye okuttuğum gibi okuttum.

Bunun üzerine dedi: **الدرْقلُ**: bir kavmin dilidir; onları tanımıyorum. Ve zannediyorum ki **دَرَاقِلَهَا**: onun çocuklarıdır.

Dedi: Ben dedim ki: Hayır; çünkü o şöyle demiştir:
لَوْ دَرْقَلَ الفِيلُ ما انْفَكَّتْ فَرِيصَتُه
تَنْزُو ويَحْبِقُ من ذُعْرٍ ومن أَلَمِ

Dedi: Onu ne kaçırıyor; Allah onu ferahlatmasın. Dedim: Bir başkası da dedi ki:
لَوْ دَرْكَلَ اللَّيْثُ لم يَشْعُرْ به أَحدٌ
حتَّى يَخِرَّ على لَحْيَيْهِ في طَرَقِ

Bunun üzerine dedi: Allah onu uzak etsin; Allah’ım, bu sözün sahipleri için işitme (kabul) etme; bunlar hep oyunbazlardır, azgınlardır; birileri iki **مِذْرَوَيْهِ** üzerine biner; kendisiyle güldürdüğü bir kafiye ile meşgul olur. Dedim: Peki manası nedir?

Dedi: Bilmiyorum.

Şemmer dedi: Muhammed b. İshak dedi: Habeşistan’dan bir grup genç, Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; **يُدَرْقِلُون**.

Dedi: Ve **الدَّرْقَلَةُ**: raks (dans)tır.

İbn Düreyd dedi: **الدَّرْكَلَةُ**: çocuklar için bir oyundur; onu Habeşçe olup Arapçalaştırılmış sanıyorum.

**كرشم** : Dedi: Ve **الكُرْشُومُ**: yüzü çirkin olan.

**كلذم** : Ve **الكَلْذَمُ**: sert olan.

**كركدن** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَرْكَدَّنُ**: yaratılışı çok büyük bir hayvandır; denilir ki fil’i boynuzu üzerinde taşır. **كَرْكَدَّنَ**’ın **دال**’ı ağırlaştırıldı (şeddelendi).

**كربل** : Leys dedi: **الكَرْبَلةُ**: iki ayağın gevşekliği; denilir: **مُكَرْبِلاً** yürüyerek geldi.

Ve **كَرْبَلاَءُ**: bir yer adıdır.

Ebû Amr dedi: Yemeği **كَرْبلْتُ**; **كَرْبلةً**: onu düzelttim ve arıttım. Buğdayın vasfında şu beyiti okudu:
يَحْمِلْنَ حَمْرَاءَ رَسُوباً للثَّقَلْ
قَدْ غُرْبِلَتْ وكُرْبِلَتْ مِنَ القَصَلْ

Ve **كَرْبَلٌ**: bir bitkinin adıdır; denildi ki o **الحُمَّاضُ**’dır. Ebû Vecze, hevdicin yünlerini vasfederek dedi:
وثَامِرُ كَرْبَلٍ وعَمِيمُ دِفْلَى
عليها والنَّدَى سَبِطٌ يَمُورُ

**كرنف** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den naklen dedi: **الكَرَانيفُ**: kalın hurma yaprağı dipleridir; tekili: **كِرْنافةٌ**. Başkası dedi: **المُكَرْنِفُ**: hurma ağaçlarının **كَرَانِيفِ** diplerinden hurma toplayandır. Râciz dedi:
قَدْ تَخِذَتْ لَيْلَى بِقَرْنٍ حائطا
واسْتَأجَرَتْ مُكَرْنِفاً ولاقِطَا

Ve onu kılıçla **كَرْنَفَه**; onu parçaladığı zaman. Ve onu sopayla **كَرْنَفَه**; onunla vurduğu zaman.

Leys dedi: **الكَرْنَفَةُ**, şairin sözündendir:
كَرْنَفْتُه بهِرَاوَةٍ عَجْرَاءِ
onu dövdüğüm zaman.

**كرنب** : (Amr ve babasından) **الكُرْنُبُ**: bir ot. Ve **الكَرْنِيبُ** ile **الكُرنَابُ**: sütle (karışık) hurmadır.

(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكَرْنِيبُ**: aç olan; o da **الكُدَيْرَاءُ**’dır. Denilir: Misafiriniz için **كَرْنِبُوا**; çünkü o **لَتْحَانُ**’dır; yani aç.

**كركم** : Ebû Amr dedi: **الكُرْكُبُ** ve **الكُرْكُمُ**: bir bitkidir. Dedi: **ثوبٌ مُكَرْكَمٌ**: **الكُرْكُمِ** ile boyanmış; o **الوَرْسِ**’e benzer. Dedi: Araplar **الكُرْكُمُ**’a **الزَّعْفَرانَ** adını verir. Şu beyiti okudu:
قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يُفْعِمُهْ
يَرُدُّ فيه سُؤْرهُ وَيَثْلِمُهْ
مُخْتَلِطاً عِشْرِقُهُ وكُرْكُمُهْ
فَرِيحُه يَدْعُو على مَنْ يَظْلِمُهْ

Su vermekten zayıf düşen bir damadı vasfeder; gelininden yardım aldı. Hadiste: (Rengi, sanki **كُرْكُمةٌ** imiş gibi geri döndü).

Leys dedi: O, **الزعْفَرَانُ**’dır.

Dedi: Ve **الكُرْكُمَانِيُّ**: **الكُرْكُم**’a nispet edilen bir ilaçtır; o, **الكَمُّون**’a benzer bir bitkidir; ilaçlara karıştırılır. Şair, onun kimyon olduğunu vehmetti de dedi:
غَيْباً أُرجِّيهِ ظُنُونَ الأظْنُنِ
أَمَاني الكُرْكُم إذ قال اسْقِنِي

Ve bu, “**أَمَانيُّ الكمون**” denildiği gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(**كل**)  **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder; ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder; üçüncüsü organlardan bir organdır.
Birincisi: **كَلَّ السَّيف** **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**([1]). **الكليل**: kılıç; keskinliği körelir. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف**: ikisi de **الكليلان** (körelmiş). Ve denir: **أكَلَّ القومُ**; yani develeri köreldiği zaman. Ve **كَلَّلَ** falan, **نَكَل** gibi; bir topluluk dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de mütezadlardan olmasıdır. باب’dan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وهُوَ **كَلٌّ** عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir: **الكَلُّ**: yetim; onu, dolaştırılması sebebiyle böyle adlandırdı. **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bulut; mekânı dolaşır. Muhammed b. Yezîd dedi ki: **الإكليل** başı kuşatması sebebiyle adlandırıldı. **الكَلالة**’ya gelince, Muhammed dedi ki: **الكلالة** mirasçı erkeklerdir; bir bedevînin dediği gibi: “Benim malım çoktur([2]); ve beni **كلالة** miras alır; nesebleri gevşek (uzak)tır.” Dedi ki: O, **تَكَلَّلَه النّسبُ**’den bir masdardır; yani ona meyletti (ona doğru eğilip sarıldı); böylece masdar ile adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler ki: **الكلالة**: uzak amca oğulları; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinin ondan başkası ise, Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayet ettiğini nakletti; dedi ki: Ebû Bekir “Kim ölür de onun çocuğu ve babası olmazsa, onun mirasçıları **كَلالة**’dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti([3]); sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi ki: Çocuk **الكلالة**’dan hariçtir. Dedi ki: Araplar der ki: **لم يرِثه كلالةً**; yani onu yan (arızî) bir taraftan değil, yakınlık ve hak ediş ile miras aldı; Ferazdak’ın dediği gibi:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])İkincisine gelince: **الكَلكَل** göğüstür. Muhtemeldir ki bu, kendinden öncekine hamledilmiş olsun; sanki göğüs, altındakine atfedilmiş gibidir.
Ve باب’dan şâz olanlardan: **الكُلْكُل**: kısa (boylu). Ve **انكلّتِ المرأة**; yani güldüğü zaman **تَنْكَلُّ**. **كُلّ**’e gelince: o, kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendinden sonrakine muzaf olur. “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” sözleri hatadır; Araplar onu bilmez.

(**كم**)  **الكاف** ve **الميم** bir tek asıldır; bir kılıf ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külâhtır. Ve ondan denir: **تكمَّمَ الرَّجل** ve **تكمكم**. Ve bundan hadis: “Ömer, **مُتَكَمْكِمَةً** bir câriye gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**([5]); yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabı; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه dedi ki: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi ki: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir: **كَمّ الفَسيلَ**; yani ona acıdı da, güçleninceye kadar örtüldü. **الأكاميم**: çiçeğin örtüleridir. باب’dan: **الكَمكام**: yaratılışı toplanmış (derli toplu) olan.

(**كن**)  **الكاف** ve **النون** bir tek asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ**; yani onu onun içine koyduğum ve onu koruduğum zaman. Ve **أكننتُ الشّيءَ**: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; o kıyastır. باب’dan: **الكُنَّة**; duvarından erkeğin çıkardığı kanat gibi; o, perde gibidir. Ve باب’dan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır (hantal) adama **كانوناً** adını verdiler. el-Hutay’e dedi ki:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])**الكَنَّةُ**’ya gelince, bu asıldan şâzdır; ve denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi ki:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])

(**كه**)  **الكاف** ve **الهاء**’da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: **كَهَّ السَّكرانُ**; yani onu koklattığın zaman, yüzüne **كَهَّ** etti. Bu bir şey değildir. Ve derler: **كهكه الأسدُ** kükremesinde. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Ve okurlar:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])Benim yanımda onların “o zayıftır” sözünün bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak murad, dilencisinin yüzüne **يَكُهُّ** etmesidir. باب’ın tamamı birdir.

(**كو**)  **الكاف** ve illetli harf, kendinden önceki باب’a yakındır; [onda] ancak onların “**كواه بالنّار يَكويه**” sözleri vardır. Bunu ödünç alırlar da derler: **كواه بعينه**; yani ona bakışı keskinleştirdiği zaman. Ve ben, câriye ile **لأتكَوَّى**; yani onunla ısınırım. Ve **الكوَّة** bilinir.
Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilmedir; ve denir: toplanmadır.

(**كب**)  **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi ki:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
Ve ondan: **كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه**; onu yüzüstü devirdim; **أكُبُّه كَبَّاً**. Ve falan, işi yapmaya yönelir: **أكَبَّ فلانٌ على الأمر**. Ve develer **تكبَّبتِ الإبلُ**; yani zayıflıktan yahut hastalıktan devrildikleri zaman. Ve **الكَبكبةُ**: bir şeyin, bir çukura atıldığı zaman yerleşinceye kadar yuvarlanmasıdır; sanki o([10]) [**تردّد**([11])] devirmede (yuvarlanmada) gidip gelmiştir. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve bundan: iplikten **الكُبَّة**. Ve باب’dan: suyun **كوكب**’i; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluk. Ve **الكوكب** bu kıyastan dolayı **كوكب** diye adlandırılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Kavim, her **كوكب**’in altına gitti; yani dağıldıkları zaman. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaştığı zaman **كوكبٌ** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdihamdır. Çayırın çiçeğine **كوكب** demelerine gelince, o, ışık باب’ından teşbih üzerinedir. el-A‘şâ dedi ki:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])Aynı şekilde onların, ordunun parıltısına **كوكب** demeleri.

(**كت**)  **الكاف** ve **التاء**’da aslî bir dil yoktur; باب, hikâye mecrasında yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ يَكِتّ**. Ve adam öfkeden **كَتّ** eder. Ve **كَتِيت القِدر**: kaynamasının sesi. Ve derler: **كتَتُّ الكلامَ في أذنه**. Ve gülmede **كتكت**: aşırıya gitti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**’a gelince, belki de muarrebdir. el-A‘şâ onu hafifletti de dedi ki:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *

(**كث**)  **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; [o], **الكَثَث** ve **الكثَاثة**’si açık olandır. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi. O, **الكِثكِثُ** de olur.

(**كح**)  **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen **الكُِحْكُِح** derler; koyundan: yaşlı. Ve derler: **أعرابيٌّ كُحٌّ**; **قُحّ** gibi.

(**كد**)  **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddete ve sertliğe delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, ezilmiş ince topraktır; sonra bunun üzerine kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte şiddet ve kazanç isteme ve talepte ısrardır. Ve denir: **كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة**; yani onunla ve ihtiyaç anında ona işaret etmekle ona ısrar ettiğin zaman. Dedi ki:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
Ve باب’dan: **الكَدْكَدَةُ**: parlatıcının([15]) kılıcı cilaladığı zaman, onun üzerine **المِدْوَسَ** vurmasıdır. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından, et suyundan kazınıp çıkarılan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**: suyu ancak güçlükle elde edildiği zaman. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşmadır. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü bir şey. Ve **الكُدَاد**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir eşek; böylece “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**)  **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**’dır: sanki kerpiç gibi yumuşak taşlar.

(**كر**)  **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrar etmeye delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk seferden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazdaki hırıltı gibidir; onu tekrar ettiği için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])Ve **الكَرُّ**: bir iptir; kuvvetlerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan **الْحِسْيُ**; çoğulu **كِرار**. Dedi ki:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])Ve باب’dan **الكِركِرة**: devenin göğsünün değirmeni (göğüs kemiği). Ve **الكِركِرة**: insanlardan topluluk. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirip dağıldıktan sonra onu toplaması. en-Nâbiga’nın sözüne gelince:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])Ben onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını zannediyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı küldür; ve denir: o, tezek kırıntısıdır. Ve bazen derler: **كَركرتُه عن الشَّيء**; yani onu bir şeyden alıkoydum. Mânâ ancak şudur: onu geri çevirdin ve ilk anda ihtiyacını gidermedin. Ve **كركرتُ بالدَّجاجة**: onunla bağırdım; bu, onunla bağırışı tekrar ettiğin içindir. Ve derler: **الكَرِك**([19]): ahmak yahut kızıl. Bu bir sözdür.

(**كز**)  **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**; yani cimri([20]). Ve denir: **كَزَزْتُ الشَّيءَ**; yani onu daralttığın zaman; o, **مكزوز**’dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona gelen bir hastalıktır. Ben onu, uçların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**; yani kısa([21]).

(**كس**)  **الكاف** ve **السين** sahihdir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çene ile birlikte dışarı çıkmasıdır. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi ki: **الكَسَس** dişlerin kısalığıdır. Bunun sonrası ise sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Bunun içinde sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, darıdan yapılan bir içecektir. Ve okurlar:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların sözlerinde ödünç aldıkları bazı dillerden bir dildir. **الكسكسة**’ya gelince: bu, sözünde **الكاف**’ı **سين**’e çeviren kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كش**)  **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. İçinde, hikâye mecrasında yürüyen bir kelime vardır: genç devenin uğultusuna **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: sözünde **الكاف**’ı **شين**’e çeviren kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كص**)  **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; güçlükten bir bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının tuzağıdır.

(**كض**)  **الكاف** ve **الضاد**. Derler: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**)  **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma ve şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve “Bu iş beni **كظَّني**.”
Ve باب’dan **الكَظْكظة**: kırbanın dolması. Ve ondan **الكِظَّة**: yemekten dolayı gelen hâl. Ve denir: **اكتظَّ الوادِي بالماء**; yani seliyle dolduğu zaman. Ve kavim **تكاظَّ** etti **كِظاظاً**: alışkanlık kazanma ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi ki:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *

(**كع**)  **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve tutulmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku onu işten **أكَعَّه**. [İbn Düreyd dedi ki: **كاعَ** denmez; avam onu söylese bile([24]); ancak **كَعَّ** denir.] Dedi ki:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *

(**كف**)  **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**’u; ona, şeyi kavradığı için böyle ad verildi. Sonra dersin: **كففت فلاناً عن الأمر** ve **كفكَفتُه**([26]). Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir. el-Asma‘î derdi ki: Uzayan her şey **كُفّة**’dir; **الكاف**’ın dammesiyle([27]); [**كُفّة**([28])] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır; ancak ona **كفّة** denildi, çünkü o **مكفوفة**’dir; aynı şekilde **كُفّة** kum([29]). Dedi ki: Daire olan her şey **كِفّة**’dir; terazi **كِفَّة**’si ve avcının **كِفَّة**’si gibi; o, onun ağıdır. İki kelime, el-Asma‘î’nin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: **استكفَّ القومُ حولَ الشيء**; yani ona bakarak onun etrafında döndükleri zaman. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
Humeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
Bir topluluk dedi ki: onlar gözlerdir. Bir topluluk dedi ki: onlar toplanmış develerdir. **الغُروب**: gölgelerdir. Ve **استكففتُ الشَّيءَ**: elini, güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakıp onu görür mü diye, iki kaşının üzerine koymandır; ancak ona **استكفافاً** denildi; çünkü avucunu kaşının üzerine koymasıdır. Ve derler: **لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً**; yani ona ansızın rastladığın zaman; sanki senin avucun onun avucuna değmiş gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: “**كلا**”.
([2]) Asılda: “**قال كثير**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([3]) Asılda: “**صح**”.
([4]) **ديوان الفرزدق** 852 ve **اللسان** (**كلل**).
([5]) **المجمل**’de zabtı böyle gelmiştir. **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: rubâîden “**أكممته**”.
([6]) **ديوان الحطيئة** 61 ve **اللسان** (**كنن**).
([7]) **اللسان** (**سمع**)’da onu inşâd etti.
([8]) Beyit, Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî’nindir. **ديوان الهذليين** (2: 242) ve **اللسان** (**كهه**). Dîvân rivayeti: “**ولا بكهامة**”.
([9]) Zü’r-Rumme’ye; dîvânında 505 ve **اللسان** (**كبب**، **عرق**، **حمل**). صدر’ü:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) Asılda: “**مكانه**”. **المجمل**’de: “**كأنه**”.
([11]) Tekmile **المجمل**’dendir.
([12]) **ديوان الأعشى** 43 ve **اللسان** (**شرق**).
([13]) Beyit, tamamıyla dîvânda 19 ve **اللسان** (**كتن**)’de olduğu gibi:
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
([14]) İnşâdının doğrusu: **اللسان**’da ve daha önce (**حوج**)’da olduğu gibi “**وحجت**”, “**عففت**” yerine. O, Kümeyt’indir; **اللسان** (**حوج**، **كدد**). صدر’ü:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) Asılda: “**ضرب من الصيقل**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) el-A‘şâ’nındır; dîvânında 71 ve **اللسان** (**كرر**). Dîvânda: “**وأهلي فداؤك عند النّزال**”; **اللسان**’da: “**فأهلي الفداء غداة**”.
([17]) Beyit iki beyitten derlenmiştir; biri **اللسان** (**خنف**)’dedir ve (**خنف**)’da da geçti; o:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
Diğeri Kesîr’indir; **اللسان** (**كرر**)’de inşâd etti. Onun عجز’i **إصلاح المنطق** 104, 145’te:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
([18]) **ديوان النابغة** 64 ve **اللسان** (**كدن**، **كرر**، **أضا**). Rivayet edilir: “**وأشعرن**”; ve rivayet edilir: “**صافيات**” (mühmel **الصاد** ile).
([19]) Bu kelimeyi, maddesi dışında böyle zikretti; **المجمل**’de de böyle yaptı; hakkı (**كرك**) maddesidir.
([20]) Asılda: “**أي فعيل**”.
([21]) **المجمل**’de: “**وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة**”.
([22]) İnşâdı böyle gelmiştir. **السُّكَر** (hareke ile): şarap; yahut nebîz; yahut hurmadan ve **الكشوت** ve **الآس**’tan yapılan içecek. **اللسان** (**كسس**) rivayeti: “**ومن خمر**”. Beyit Ebû’l-Hindî’nindir.
([23]) Ru’be’nindir; **اللسان** (**كظظ**)’dedir; dîvânında değildir. Ondan önce:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) Tekmile **المجمل**’dendir. **الجمهرة** (1: 113)’e bak.
([25]) Asılda böyle gelmiştir. Ru’be dîvânında 106’da olan:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
([26]) Asılda: “**وكففته**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([27]) Asılda ondan sonra: “**لأنها مكفوفة**”; araya sokulmuş sözdür.
([28]) Sözün gerektirdiği tekmile. **المجمل**’de: “**نحو كفة الرمل والثوب**”.
([29]) Asılda: “**الرمث**”.
([30]) صدر’ü, **اللسان** (**كفف**)’de olduğu gibi:
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدر’ü, Humeyd dîvânında 56 ve **اللسان** (**كفف**)’de olduğu gibi:
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكر: العطف على الشيء بالذات أو بالفعل، ويقال للحبل المفتول: كر، وهو في الأصل مصدر، وصار اسما، وجمعه: كرور. قال تعالى: ﴿ثم رددنا لكم الكرة عليهم﴾ [الإسراء/6]، ﴿فلو أن لنا كرة فنكون من المؤمنون﴾ [الشعراء/102]، ﴿وقال الذين اتبعوا لو أن لنا كرة﴾ [البقرة/167]، ﴿لو أن لي كرة﴾ [الزمر/58] والكركرة: رحى زور البعير، ويعبر بها عن الجماعة المجتمعة، والكركرة: تصريف السحاب، وذلك مكرر من كر.

##### Türkçe

- **الكر**: şeyin üzerine zat ile veya fiil ile dönüp bükülme; bükülmüş ipe de: **كر** denir; o aslında bir mastardır, sonra isim olmuştur; cem‘i: **كرور**. Yüce Allah dedi ki: ﴿Sonra size onların üzerine **الكرة**’yi iade ettik﴾ [الإسراء/6]، ﴿Keşke bizim için bir **كرة** olsaydı da müminlerden olsaydık﴾ [الشعراء/102]، ﴿Ve uyanlar dedi: Keşke bizim için bir **كرة** olsaydı﴾ [البقرة/167]، ﴿Keşke benim için bir **كرة** olsaydı﴾ [الزمر/58]. Ve **الكركرة**: devenin göğsünün değirmen taşıdır; onunla toplanmış cemaat hakkında da ifade edilir; ve **الكركرة**: bulutun çevrilip döndürülmesidir; bu, **كر**’dan tekrarlanmış olandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 كَرڤ٣َ [كَرَّ, i. e.] كَرَّ بِنَفْسِهِ, as distinguished from the trans. كَرَّ, [aor. كَرُ٣َ ,] (S, Mgh,) inf. n. كرٌّ, (S,) or كُرُورٌ, (Mgh,) [or both,] He returned. (S, Mgh.) You say كَرَّ عَلَيْهِ, (A, K,) aor, كَرُ٣َ , (TA,) inf. n. كَرٌّ and كُرُورٌ and تَكْرَارٌ (A, K) and كَرِيرٌ, (CK,) He turned to, or against, him, or it: (A, K:) he returned to or against, it: (TA:) the primary signification is the turning to, or against, a thing, either in person, or in act. (El-Basلïr.) And اِنْهَزَمَ ثُمَّ كَرَّ عَلَيْهِ [He was put to flight: then he returned, or turned back, against him]. (A.) And كَرَّ الفَارِسُ, aor. كَرُ٣َ , inf. n. كَرٌّ, The horseman [wheeled round, or about, or] fled, to wheel round, or about, and then returned to the fight: (Msb:) [or returned to the fight after wheeling round, or about, or retiring, or being put to flight; as is implied in the phrase next preceding, from the A, and in many other examples: and simply, he charged, or assaulted: opposed to فَرَّ: see كَرَّةٌ, below.] You say also الجَوَادُ يَصْلُحُ لِلْكَرِّ وَالْفَرِّ [The courser is suitable, or fit, for returning to the fight, or for charging, or assaulting, and fleeing]. (Msb.) [And كَرَّ signifies He, or it, returned time after time.] You say أَفْنَاهُ كَرُّ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ The returning of night and day time after time caused him to come to an end. (Msb.) Also كَرَّ عَنْهُ He returned from him, or it. (A, K.) And عَنْ ذٰلِكَ ↓ تَكَرْكَرَ He returned from that. (TA.) -A2- كَرَّ is also trans., as well as intrans.; (S,) TA;) كَرَّهُ, (aor. كَرُ٣َ , TA,) inf. n. كَرٌّ, signifying He made, or caused, him, or it, to return: (S, Mgh, TA:) and [in like manner,] عَنْ ↓ كَرْكَرَهُ كَذَا, inf. n. كَرْكَرَةٌ, he made him to return, or revert, from such a thing. (TA.) You say كَرَّ عَلَيْهِ رُمْحَهُ, and فَرَسَهُ, inf. n. كَرٌّ, [He turned back his spear, and his horse, against him]. (A.) -A3- كَرَّ, aor. كَرِ٣َ , (S, K,) and [see. pers. كَرِرْتَ,] aor. كَرَ٣َ , (K,) inf. n. كَرِيرٌ, (S, A, * K, * TA,) He uttered a sound like that of one throttled, or strangled: (S, K:) or like that of one harassed, or fatigued, or overburdened: (TA:) or he rattled in his throat (حَشُرَجَ) in dying: (AZ, S:) or he made a sound in his breast like حَشْرَجَةٌ [or rattling in the throat in dying], (A, TA) but not the same as this latter: and thus do horses, in their breasts. (TA.) [See شَخَرَ.] ― -b2- Also, He (a sick man) gave up his spirit, at death. (TA.) ― -b3- See also كَرِيرٌ, below.

كرّرهُ
2 كرّرهُ ذ , inf. n. تَكْرِيرٌ (S, Msb, K) and تَكْرَارٌ, (S, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) or, as AA said to Aboo-Sa'eed Ed-Dareer, in reply to a question respecting the difference between the measures تَفْعَالٌ and تِفْعَالٌ, the latter is a simple subst., and the former, with fet-h, is an inf. n., (S, TA,) [but there are two inf. ns. of the measure تِفْعَالٌ, both of unaugmented verbs, namely تِبْيَانٌ and تِلْقَآءٌ,] and تَكِرَّةٌ, (Ibn-Buzurj, K,) [He repeated it, or reiterated it, either once or more than once:] he repeated it several times; reiterated it: (Msb:) or he repeated it one time after another; (K;) which may mean he tripled it, unless the “ other ” time be not reckoned as a repetition; (TA;) as also ↓ كَرْكَرَهُ; (K; [in the CK, كَرْكَرَةً is put by mistake for كَرْكَرَهُ;]) either by act or by speech: (MF:) it differs from أَعَادَهُ, which signifies only “ he repeated it once; ” for none but the vulgar say أَعَادَهُ مَرَّاتٍ; whereas كَرَّرَهُ may signify [not only the same as أَعَادَهُ, as it does in many instances, but also] he repeated it time after time: (Aboo-Hilلl El-'Askeree:) some explain كَرَّرَهُ as signifying he mentioned it twice, and he mentioned it one time after another: (Sadr-ed-Deen Zلdeh:) when it is used in the former of these two senses, the term تَكْرَارٌ applies to the second, and to the first [with respect to the second]: ('Inلyeh, in the early part of chap. ii.; and TA:) but its explanation as signifying the mentioning a thing one time after another is a conventional rendering of the rhetoricians: (MF:) Es-Suyootee says, that تَكْرَارٌ signifies the renewing the first word or phrase; and it denotes a sort of تَأْكِيد [or corroboration]: but it is said to be a condition of تأكيد that the words or phrases [which are repeated] be without interruption, and occur not more than three times; and that تكرار differs from it in both these particulars; so that the phrase in the Kur, [chap. lv.,] فَبِأَىِّ آلَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ is an instance of تكرار, not of تأكيد, because it occurs [with interruptions and] more than three times; and so another phrase in the Kur, [chap. lxxvii.,] وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ. (TA.) You say كَرَّر عَلَى سَمْعِهِ كَذَا [He repeated, or reiterated, such a thing, or saying, to his ear, or ears, or hearing]. (A.)

تكرّر
5 تكرّر ذ [It became repeated, or reiterated: and it recurred]. You say تكرّر عَلَيْهِ [It (a saying) became repeated, or reiterated, to him]. (A.)

كَرْكَرَهُ
R. Q. 1 كَرْكَرَهُ ذ : see 1: and 2.

تَكَرْكَرَ
R. Q. 2 تَكَرْكَرَ ذ : see 1.

كَرٌّ
كَرٌّ ذ A rope [made in the form of a hoop] by means of which one ascends a palm-tree; (S, K;) accord. to A'Obeyd, a name not applied to any other rope; and so, says Az, I have heard from the Arabs; it is made of the best of [the fibres of the palm-tree called] لِيف: (TA:) or a thick rope; (K;) accord. to AO, made of لِيف, and of the outer covering (قِشْر) of the [portions of the racemes of the palm-tree called] عَرَجِين and of the [portion of the branch called] عَسِيب: (TA:) or a rope, in general: (Th, K:) and the rope [or sheet] of a sail: (S:) or the rope of a ship: or the rope by which a ship is drawn: (TA:) and a قَيْد [or pair of shackles, or hobbles,] made of لِيف or of palm-leaves: (K:) pl. كُرُورٌ. (S, TA.) -A2- The thing that connects the [two pieces of wood called] ظَلِفَتَانِ of the [kind of camel's saddle called] رَحْل, (S, K,) and that enters [or is inserted] into them: (S:) [See شَجْرٌ and شَخْرٌ:] or the skin, or leather, into which the ظَلِفَات of the رَحْل enter; occupying the same place in the رَحْل as the بِدَادَانِ have in the قَتَب, excepting that the بدادان do not appear before the ظَلِفَة: (TA:) pl. أَكْرَارٌ. (S, TA.)

كُرٌّ
كُرٌّ ذ A certain measure of capacity, (Mgh, Msb, K,) of the people of El-'Irلk, (Mgh, K,) for wheat; (S;) well known; (Msb;) consisting of six ass-loads, (K,) that is, sixty times the quantity called قَفِيز, (Az, Mgh, Msb, K,) accord. to the people of El-'Irلk, (TA,) the قفيز being eight مَكَاكِيك, [in the TA, six, but this is a mistake,] and the مَكُّوك being a صَاع and a half, which is three كِيلَجَات; so that the كُرّ, accord. to this reckoning, is twelve times the quantity called وَسْق, (Az, Mgh, Msb,) each وسق being sixty times the quantity called صاع: (Az, Mgh:) in the Kitلb Kudلmeh, it is said that the كُرّ called المُعَدَّلُ is sixty times the quantity called قفيز, and the قفيز is ten أَعْشِرَآء: and the كُرّ called القَنْقَلُ is twice the quantity of the كُرّ مُعَدَّل, that is, by the قفيز of the معدّل, a hundred and twenty times the quantity of the قفيز; with this كرّ are measured unripe dates and dried dates and also olives, in the districts of El-Basrah; and the قفيز used for measuring dates is twenty-five times the رِطْل of Baghdلd; so that the كُرُّ القَنْقَلِ is three thousand times as much as the رطل: and the كُرّ called الهَاشِمِىُّ is the third part of the معدّل, that is, twenty times as much as the قفيز, by the measure of the معدّل; with this كُرّ, rice is measured: and the كُرّ called الهَارُونِىُّ is equal to them two [but what these two are is not shown]: and the أَهْوَازِىّ is equal to them two: and the مَخْتُوم is sixth part of the قفيز: and the قفيز is the tenth part of the جَرِيب: (Mgh:) or the كُرّ is forty times as much as the quantity called اِرْدَبّ; (K;) by the reckoning of the people of Egypt, as ISd says: (TA:) the pl. is اِكرَار. (S, Msb.) [It is app. connected with the Hebrew כֹּר, whence the Greek κόρος (a measure containing, accord. to Josephus, six Attic medimni,) occurring in Luke xvi. 7.]

كَرَّةٌ
كَرَّةٌ ذ A return. (Msb.) So in the Kur, [ii. 162,] لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً [Would that there were for us] a return to the world, or former state. And so in xxvi. 102, and xxxix. 59. (Jel.) And so in the saying of Mohammad, اللّٰهَ اللّٰهَ وَالْكَرَّةَ عَلَى نَبِيِّكُمْ Fear ye God, [fear ye God,] and return to your prophet. (Mgh.) ― -b2- [Hence, The return to life;] the resurrection; the renewal of mankind, or of the creation, after perishing. (TA.) ― -b3- [Hence also, A return to the fight, after wheeling away, or retiring: and simply,] a charge, or an assault, (Mgh, K,) in war; (TA;) as also ↓ كُرَّى: (Sgh, K:) pl. كَرَّاتٌ. (K.) ― -b4- [Hence also,] A time; one time; [in the sense of the French “ fois ”; generally repeated, or used in the pl. form, so as to denote a returning to an action, once, or more; i. e., repetition, or reiteration, thereof, agreeably with the primary signification;] syn. مَرَّةٌ: (S, K:) pl. as above. (S.) You say فَعَلَهُ كَرَّةً بَعْدَ كَرَّةٍ [He did it time after time]. And فَعَلَهُ كَرَّاتٍ [He did it several times]. (A.) ― -b5- [Hence also,] A turn to prevail against an opposing party; victory. So in the Kur, [xvii. 6,] ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الكَرَّةَ عَلَيْهِمْ [Then we gave to you the turn to prevail against them; the victory over them]. (Bd, Jel.)

كُرَّى
كُرَّى ذ : see كَرَّةٌ.

كَرِيرٌ
كَرِيرٌ ذ , an inf. n.: see 1. ― -b2- Also, A hoarseness or roughness of the voice, occasioned by dust. (K.)

كَرَّارٌ
كَرَّارٌ ذ : see مِكَرٌّ.

كِرْكِرَةٌ
كِرْكِرَةٌ ذ The callosity, or callous protuberance, upon the breast of the camel, (رَحَى زَوْرِ البَعِيرِ, S, K,) which, when the animal lies down, touches [and rests] upon the ground, projecting from his body, like a cake of bread; (TA;) it is one of the five ثَفِنَات [of which there is one at each knee and one at each stifle-joint]: (S, TA:) or the breast of any animal of which the foot is of the kind called خُفّ: (K:) pl. كَرَاكِرُ. (TA.) حَزُّ الكَرَاكِرِ [lit. The incision of the كراكر] is when a camel has a disease, so that he is not even when he lies down upon his breast; in consequence of which, a vein is gently drawn forth from the كركرة, and then he [or it] is cauterized. Hence the following, in a trad. of Ibn-Ez-Zubeyr:
عَطَاؤُكُمُ لِلضَّارِبِينَ رِقَابَكُمْ
وَنُدْعَى اِذَا مَا كَانَ حَزُّ الْكَرَاكِرِ
[Your bounty is for those who smite your necks, and we are invited when there is a difficult undertaking to be accomplished, like the incision of the كراكر:] meaning, ye invite us only when ye are distressed, because of our skill in war; and on occasions of bounty, and ampleness of the means or circumstances of life, others. (IAth.)

مَكَرٌّ
مَكَرٌّ ذ A place of war or fighting [where the combatants return time after time to the conflict, wheeling away and then turning back]. (S)

مِكَرٌّ
مِكَرٌّ ذ One who returns often [to the fight, after wheeling away, or retiring, or being put to flight]; as also ↓ كَرَّارٌ. (K) ― -b2- فَرَسٌ مِكَرٌّ A horse that is suitable, or fit, for returning to the fight, and for charging, or assaulting. (S.) And فَرَسٌ مِكَرٌّ مِفَرٌّ A horse well trained, willing, and active, ready to return to the fight and to flee. (TA.) ― -b3- نَاقَةٌ مِكَرَّةٌ A she-camel that is milked twice every day. (A, Sgh, K.)

مُكَرَّرٌ
مُكَرَّرٌ ذ [Repeated; reiterated]. ― -b2- المُكَرَّرُ The letter ر: (K:) because of the faltering of the tip of the tongue which is observable when one pauses after uttering it, occasioned by the reiteration with which that is done; wherefore, with respect to اِمَالَة, [as an obstacle thereto,] it is reckoned as two letters. (TA.) ― -b3- [مُكَرَّرٌ, in the present day, also signifies Refined, as an epithet applied to sugar, &c.]

##### Türkçe

1 كَرڤ٣َ [**كَرَّ**, i. e.] **كَرَّ بِنَفْسِهِ**, geçişli **كَرَّ**’den ayrılmış olarak, [muzârîsi **كَرُ٣َ** ,] (S, Mgh,) mastarı **كرٌّ**, (S,) yahut **كُرُورٌ**, (Mgh,) [yahut ikisi de,] döndü. (S, Mgh.) **كَرَّ عَلَيْهِ**, (A, K,) dersin; muzârîsi **كَرُ٣َ** , (TA,) mastarı **كَرٌّ** ve **كُرُورٌ** ve **تَكْرَارٌ** (A, K) ve **كَرِيرٌ**, (CK,) ona, yahut ona karşı, döndü: (A, K:) ona, yahut ona karşı, geri döndü: (TA:) aslî anlam, bir şeye, gerek şahsen gerek fiilen, yönelmek yahut ona karşı dönmektir. (El-Basلïr.) Ve **اِنْهَزَمَ ثُمَّ كَرَّ عَلَيْهِ** [kaçırıldı: sonra ona karşı döndü, yahut geri döndü]. (A.) Ve **كَرَّ الفَارِسُ**, muzârîsi **كَرُ٣َ** , mastarı **كَرٌّ**, süvari [dönüp dolaştı, yahut] kaçtı, dönüp dolaşmak, yahut, ve sonra savaşa geri dönmek için: (Msb:) [yahut dönüp dolaştıktan, yahut geri çekildikten, yahut kaçırıldıktan sonra savaşa geri döndü; A’dan bir önceki ibarede ve daha birçok örnekte ima edildiği üzere: ve sırf, hücum etti, yahut saldırdı: **فَرَّ**’ın zıddı: aşağıda **كَرَّةٌ**’ye bak.] Yine **الجَوَادُ يَصْلُحُ لِلْكَرِّ وَالْفَرِّ** [koşu atı, savaşa geri dönmeye, yahut hücum etmeye, yahut saldırmaya, ve kaçmaya elverişlidir] dersin. (Msb.) [Ve **كَرَّ** “defalarca döndü” anlamına gelir.] **أَفْنَاهُ كَرُّ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ** dersin: gecenin ve gündüzün defalarca dönmesi onu sona erdirdi. (Msb.) Yine **كَرَّ عَنْهُ**: ondan, yahut ondan, geri döndü. (A, K.) Ve **عَنْ ذٰلِكَ** ↓ **تَكَرْكَرَ**: bundan geri döndü. (TA.) -A2- **كَرَّ** hem geçişli, hem geçişsizdir; (S,) TA;) **كَرَّهُ**, (muzârîsi **كَرُ٣َ** , TA,) mastarı **كَرٌّ**, “onu, yahut onu, döndürdü” anlamındadır: (S, Mgh, TA:) ve [aynı şekilde,] **عَنْ** ↓ **كَرْكَرَهُ كَذَا**, mastarı **كَرْكَرَةٌ**, onu böyle bir şeyden döndürdü, yahut geri çevirdi. (TA.) **كَرَّ عَلَيْهِ رُمْحَهُ**, ve **فَرَسَهُ**, mastarı **كَرٌّ**, [mızrağını ve atını ona karşı geri çevirdi] dersin. (A.) -A3- **كَرَّ**, muzârîsi **كَرِ٣َ** , (S, K,) ve [bkz. 2. şahıs **كَرِرْتَ**,] muzârîsi **كَرَ٣َ** , (K,) mastarı **كَرِيرٌ**, (S, A, * K, * TA,) boğazı sıkılmış, yahut boğulmuş kimsenin sesi gibi bir ses çıkardı: (S, K:) yahut bunalmış, yahut yorulmuş, yahut yük altında kalmış kimsenin sesi gibi: (TA:) yahut ölürken boğazında hırıltı çıkardı (**حَشُرَجَ**): (AZ, S:) yahut göğsünde **حَشْرَجَةٌ** gibi [yahut ölürken boğazda hırıltı] bir ses çıkardı, (A, TA) fakat bu sonuncusunun aynısı değildir: ve atlar da göğüslerinde böyle yapar. (TA.) [Bkz. **شَخَرَ**.] ― -b2- Yine, o (hasta bir adam) ölümde ruhunu teslim etti. (TA.) ― -b3- Aşağıda **كَرِيرٌ**’e de bak.

**كرّرهُ**
2 **كرّرهُ** ذ , mastarı **تَكْرِيرٌ** (S, Msb, K) ve **تَكْرَارٌ**, (S, K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (Msb,) yahut AA’nın, **تَفْعَالٌ** ile **تِفْعَالٌ** vezinleri arasındaki fark hakkında bir soruya cevap olarak Aboo-Sa'eed Ed-Dareer’e dediği üzere, ikincisi basit bir isimdir, birincisi ise fetḥa ile mastardır, (S, TA,) [fakat **تِفْعَالٌ** vezninin, ikisi de artırımsız fiillerden olmak üzere, iki mastarı vardır; yani **تِبْيَانٌ** ve **تِلْقَآءٌ**,] ve **تَكِرَّةٌ**, (Ibn-Buzurj, K,) [onu tekrar etti, yahut yineledi, ister bir kere ister bir kereden fazla:] onu birçok kere tekrar etti; yineledi: (Msb:) yahut onu bir defa ardından bir defa tekrar etti; (K;) ki bu, “öteki” defa tekrar sayılmazsa, onu üçledi demek olabilir; (TA;) bunun gibi ↓ **كَرْكَرَهُ**; (K; [CK’de, yanlışlıkla **كَرْكَرَةً**, **كَرْكَرَهُ** yerine konmuştur;]) gerek fiille gerek sözle: (MF:) bu, **أَعَادَهُ**’dan farklıdır; çünkü o yalnız “onu bir kere tekrar etti” anlamına gelir; zira avamdan başkası **أَعَادَهُ مَرَّاتٍ** demez; hâlbuki **كَرَّرَهُ** [yalnız **أَعَادَهُ** ile aynı anlamı değil, birçok yerde olduğu gibi, fakat ayrıca] onu defalarca tekrar etti anlamına gelebilir: (Aboo-Hilلl El-'Askeree:) bazıları **كَرَّرَهُ**’yu “onu iki kere zikretti” ve “onu bir defa ardından bir defa zikretti” diye açıklar: (Sadr-ed-Deen Zلdeh:) bu iki anlamdan birincisinde kullanıldığında, **تَكْرَارٌ** terimi ikinciye, ve birinciye [ikinciye nispetle] uygulanır: ('Inلyeh, bab ii’nin baş tarafında; ve TA:) fakat bir şeyi bir defa ardından bir defa zikretmek anlamındaki açıklaması, belâgatçıların örfî bir yorumudur: (MF:) Es-Suyootee der ki, **تَكْرَارٌ** birinci kelimeyi yahut ibareyi yenilemektir; ve bir tür **تَأْكِيد** [yahut pekiştirme] ifade eder: fakat **تأكيد** için, [tekrar edilen] kelime yahut ibarelerin kesintisiz olması ve üç kereden fazla vuku bulmaması şarttır denilmiştir; ve **تكرار** bunun her iki hususta da ondan farklı olduğu; böylece Kur’ân’daki [lv. sûre,] **فَبِأَىِّ آلَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ** ibaresinin **تكرار**’a örnek olduğu, **تأكيد**’e değil; çünkü o [kesintilerle ve] üç kereden fazla vuku bulur; ve yine Kur’ân’daki başka bir ibare [lxxvii. sûre,] **وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ**. (TA.) **كَرَّر عَلَى سَمْعِهِ كَذَا** [böyle bir şeyi, yahut sözü, onun kulağına, yahut kulaklarına, yahut işitmesine tekrar etti, yahut yineledi] dersin. (A.)

**تكرّر**
5 **تكرّر** ذ [tekrar edilmiş, yahut yinelenmiş oldu: ve tekrar etti]. **تكرّر عَلَيْهِ** [ona (bir söz) tekrar edilmiş, yahut yinelenmiş oldu] dersin. (A.)

**كَرْكَرَهُ**
R. Q. 1 **كَرْكَرَهُ** ذ : 1’e ve 2’ye bak.

**تَكَرْكَرَ**
R. Q. 2 **تَكَرْكَرَ** ذ : 1’e bak.

**كَرٌّ**
**كَرٌّ** ذ Hurma ağacına çıkılan, halka biçiminde bir ip; (S, K;) A'Obeyd’e göre, başka hiçbir ipe verilmeyen bir ad; ve Az der ki, Araplardan işittim; [hurma ağacının lifleri denilen] **لِيف**’in en iyisinden yapılır: (TA:) yahut kalın bir ip; (K;) AO’ya göre, **لِيف**’ten ve [hurma salkımının parçaları denilen] **عَرَجِين**’in ve [dal parçası denilen] **عَسِيب**’in dış örtüsünden (**قِشْر**) yapılır: (TA:) yahut genel olarak ip: (Th, K:) ve bir yelkenin ipi [yahut halatı]: (S:) yahut bir geminin ipi: yahut bir geminin çekildiği ip: (TA:) ve **لِيف**’ten yahut hurma yapraklarından yapılmış bir **قَيْد** [yahut bir çift pranga, yahut köstek]: (K:) çoğulu **كُرُورٌ**. (S, TA.) -A2- [deve semeri türünden] **رَحْل**’in, [iki tahta parçası denilen] **ظَلِفَتَانِ**’ını birleştiren şey, (S, K,) ve onların içine giren [yahut sokulan]: (S:) [bkz. **شَجْرٌ** ve **شَخْرٌ**:] yahut **رَحْل**’in **ظَلِفَات**’ının içine girdiği deri; **قَتَب**’de **بِدَادَانِ**’ın bulunduğu yerin aynısını **رَحْل**’de tutar; şu farkla ki **بدادان** **ظَلِفَة**’nin önünde görünmez: (TA:) çoğulu **أَكْرَارٌ**. (S, TA.)

**كُرٌّ**
**كُرٌّ** ذ Irak halkının, (Mgh, K,) buğday için, (S;) iyi bilinen; (Msb;) altı yük miktarından oluşan, (K,) yani **قَفِيز** denilen miktarın altmış katı, (Az, Mgh, Msb, K,) Irak halkına göre, (TA,) **قفيز**’in sekiz **مَكَاكِيك** olduğu, [TA’da altı, fakat bu hatadır,] ve **مَكُّوك**’un bir buçuk **صَاع** olduğu, ki bu üç **كِيلَجَات** eder; böylece **كُرّ**, bu hesaba göre, **وَسْق** denilen miktarın on iki katıdır, (Az, Mgh, Msb,) her **وسق** **صاع** denilen miktarın altmış katı iken: (Az, Mgh:) Kitلb Kudلmeh’de, **المُعَدَّلُ** denilen **كُرّ**’un **قفيز** denilen miktarın altmış katı olduğu, ve **قفيز**’in on **أَعْشِرَآء** olduğu söylenir: ve **القَنْقَلُ** denilen **كُرّ**, **كُرّ مُعَدَّل**’in iki katıdır; yani, **معدّل**’in **قفيز**’iyle, **قفيز**’in yüz yirmi katı; Basra yörelerinde, ham hurma ve kuru hurma ve ayrıca zeytin bununla ölçülür; ve hurma ölçmekte kullanılan **قفيز**, Bağdat **رِطْل**’ünün yirmi beş katıdır; böylece **كُرُّ القَنْقَلِ** **رطل**’ün üç bin katıdır: ve **الهَاشِمِىُّ** denilen **كُرّ**, **معدّل**’in üçte biridir; yani, **معدّل** ölçüsüne göre **قفيز**’in yirmi katı; pirinç bununla ölçülür: ve **الهَارُونِىُّ** denilen **كُرّ**, onların ikisine eşittir [fakat bu ikisinin ne olduğu gösterilmemiştir]: ve **أَهْوَازِىّ** onların ikisine eşittir: ve **مَخْتُوم** **قفيز**’in altıda biridir: ve **قفيز** **جَرِيب**’in onda biridir: (Mgh:) yahut **كُرّ**, **اِرْدَبّ** denilen miktarın kırk katıdır; (K;) Mısır halkının hesabına göre, ISd’nin dediği üzere: (TA:) çoğulu **اِكرَار**’dır. (S, Msb.)

**كَرَّةٌ**
**كَرَّةٌ** ذ Bir dönüş. (Msb.) Kur’ân’da [ii. 162,] **لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً** [keşke bizim için] dünyaya, yahut önceki hâle, bir dönüş olsaydı. Ve xxvi. 102’de ve xxxix. 59’da da böyledir. (Jel.) Ve Muhammed’in sözünde de böyledir: **اللّٰهَ اللّٰهَ وَالْكَرَّةَ عَلَى نَبِيِّكُمْ** Allah’tan korkun, [Allah’tan korkun,] ve peygamberinize dönün. (Mgh.) ― -b2- [Bundan, hayata dönüş;] diriliş; yok olduktan sonra insanlığın, yahut yaratılışın, yenilenmesi. (TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca, dönüp uzaklaştıktan, yahut geri çekildikten sonra savaşa dönüş: ve sırf,] savaşta bir hücum, yahut bir saldırı, (Mgh, K,) (TA;) bunun gibi ↓ **كُرَّى**: (Sgh, K:) çoğulu **كَرَّاتٌ**. (K.) ― -b4- [Bundan ayrıca,] bir zaman; bir defa; [Fransızca “fois” anlamında; genellikle tekrar edilir, yahut çoğul biçimde kullanılır; böylece bir fiile bir kere yahut daha fazla dönüşü, yani onun tekrarını yahut yinelemesini, aslî anlama uygun olarak, ifade eder;] eş anlamlısı **مَرَّةٌ**: (S, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (S.) **فَعَلَهُ كَرَّةً بَعْدَ كَرَّةٍ** [onu defa ardından defa yaptı] dersin. Ve **فَعَلَهُ كَرَّاتٍ** [onu birçok defa yaptı]. (A.) ― -b5- [Bundan ayrıca,] karşı bir tarafa üstün gelme sırası; galibiyet. Kur’ân’da [xvii. 6,] **ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الكَرَّةَ عَلَيْهِمْ** [sonra size, onlara karşı üstün gelme sırasını; onlara karşı galibiyeti verdik]. (Bd, Jel.)

**كُرَّى**
**كُرَّى** ذ : **كَرَّةٌ**’ye bak.

**كَرِيرٌ**
**كَرِيرٌ** ذ , bir mastardır: 1’e bak. ― -b2- Yine, toz sebebiyle meydana gelen bir ses kısıklığı yahut sesin pürüzlülüğü. (K.)

**كَرَّارٌ**
**كَرَّارٌ** ذ : **مِكَرٌّ**’e bak.

**كِرْكِرَةٌ**
**كِرْكِرَةٌ** ذ Devenin göğsü üzerindeki nasır, yahut nasırlı çıkıntı, (**رَحَى زَوْرِ البَعِيرِ**, S, K,) hayvan yattığında yere değen [ve üzerine oturan], bedeninden dışarı taşan, ekmek çöreği gibi; (TA;) beş **ثَفِنَات**’tan biridir [her dizde bir ve her diz ekleminde bir tane olmak üzere]: (S, TA:) yahut ayağı **خُفّ** denilen türden olan her hayvanın göğsü: (K:) çoğulu **كَرَاكِرُ**. (TA.) **حَزُّ الكَرَاكِرِ** [lafzen: **كراكر**’in yarılması] deve bir hastalığa tutulduğunda olur; öyle ki göğsü üzerine yattığında bile düzgün durmaz; bunun sonucunda, **كركرة**’den bir damar yumuşakça çekilip çıkarılır, sonra o [yahut o yer] dağlanır. Bundan dolayı, İbn-Ez-Zubeyr’in bir rivayetinde şu gelir:
عَطَاؤُكُمُ لِلضَّارِبِينَ رِقَابَكُمْ
وَنُدْعَى اِذَا مَا كَانَ حَزُّ الْكَرَاكِرِ
[Bağışınız boyunlarınızı vuranlar içindir; ve biz, **كراكر**’in yarılması gibi, yerine getirilmesi güç bir iş olduğunda çağrılırız:] yani, savaşta maharetimiz sebebiyle, yalnız sıkıntıya düştüğünüzde bizi çağırırsınız; bağış ve geçim vasıtalarının yahut hayat şartlarının bolluğu zamanlarında ise başkalarını. (IAth.)

**مَكَرٌّ**
**مَكَرٌّ** ذ Savaş yahut çarpışma yeri [savaşçıların dönüp uzaklaşıp sonra geri dönerek çatışmaya defalarca döndükleri yer]. (S)

**مِكَرٌّ**
**مِكَرٌّ** ذ Sık sık dönen kimse [dönüp uzaklaştıktan, yahut geri çekildikten, yahut kaçırıldıktan sonra savaşa geri dönen]; bunun gibi ↓ **كَرَّارٌ**. (K) ― -b2- **فَرَسٌ مِكَرٌّ** Savaşa geri dönmeye ve hücum etmeye, yahut saldırmaya, elverişli, yahut uygun, bir at. (S.) Ve **فَرَسٌ مِكَرٌّ مِفَرٌّ** İyi eğitilmiş, istekli ve çevik, savaşa geri dönmeye ve kaçmaya hazır bir at. (TA.) ― -b3- **نَاقَةٌ مِكَرَّةٌ** Her gün iki kere sağılan bir dişi deve. (A, Sgh, K.)

**مُكَرَّرٌ**
**مُكَرَّرٌ** ذ [Tekrar edilmiş; yinelenmiş]. ― -b2- **المُكَرَّرُ** **ر** harfi: (K:) çünkü onu söyleyip sonra durulduğunda görülen, dil ucunun sendelemesi, bunun tekrar ile yapılmasından kaynaklanır; bu sebeple, **اِمَالَة** bakımından, [ona engel olarak,] iki harf sayılır. (TA.) ― -b3- [**مُكَرَّرٌ**, günümüzde, şeker vb. için bir sıfat olarak, “rafine edilmiş” anlamına da gelir.]
