# كزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كزز

الكزازة، بالفتح، والكزوزة، بالضم: هو اليبس والانقباض. كز الشيء يكز كزازة، فهو كز، بالفتح، وهم كز، بالضم. والكز: هو الذي لا ينبسط. ووجه كز، أي قبيح، ويقال: رجل كز، أي قليل المواتاة والخير، مبين الكزز، قال الشاعر:
  أنت للأبعـد هـين لـين                      وعلى الأقرب كز جافي

  من المجاز: رجل كز اليدين أي بخيل شحيح - مثل جعد اليدين - ذو كزز، محركة، أي بخل وشح. والكزاز، كغراب، كما ضبطه الجوهري، مثل رمان، نقله ابن الأعرابي ونسب التخفيف للعامة: داء يأخذ من شدة البرد، وهو تشنج يصيب الإنسان من البرد الشديد، أو الرعدة منها، أي من شدة البرد، كما فسره ابن الأعرابي، وزاد الزمخشري: حتى يموت، أو من خروج دم كثير، كما حققه الأطباء. وقد كز الرجل، بالضم، أي زكم، فهو مكزوز، ومنه الحديث:  أن رجلا اغتسل فكز فمات  . كزاز، كغراب: لقب محمد بن أحمد بن أبي أسد الهروي المحدث، يروي عن الحسن بن عرفة وغيره. كزاز كقطام: فرس الحصين بن علقمة السلمي، بضم السين، كما في النسخ، وضبطه الصاغاني بفتحها، وهو الذكواني الذي تقدم ذكره قريبا. وكز الشيء يكز كزا: ضيقه فهو مكزوز. من المجاز: كزت خطاه: تقاربت، قاله الزمخشري. يقال: قوس كزة، إذا كان في عودها يبس عن الانعطاف، قاله الجوهري. ويقال: قوس كزة: لا يتباعد سهمها من ضيقها، أنشد ابن الأعرابي:
  لا كزة السهم ولا قلوع وقال أبو حنيفة: قال أبو زياد: الكزة أصغر القياس وبكرة. محركة، كزة، أي ضيقة شديدة الصرير، لضيقها. وذهب كز: صلب جدا، أي يابس. وأكزه الله تعالى: رماه بالكزاز، فهو مكزوز، مثل أحمه فهو محموم. من المجاز: اكتز الرجل اكتزازا، إذا تقبض، وتقول: فلان لا يهتز، ولكنه يكتز. وذكر الجوهري اكلأز هنا وهم، لأن لامه أصلية، والصواب ذكره في ك-ل-ز، كما سيأتي. قال الصاغاني: ولو كانت لامه زائدة لكان وزن اكلأز افلأعل، وذاك بمكان من الإحالة، والصحيح أن وزنه افعلل، مثل اطمأن. قلت: ونقل شيخنا عن أبنية ابن القطاع أن وزن اكلأز: افلأعل، اللام والهمزة زائدتان، فيكون ثنائيا، وقيل: اللام أصلية ووزنه افعألل، من كلز، إذا جمع؛ وقيل: الهمزة أصلية واللام زائدة؛ من كأز، إذا جمع أيضا، ويكون وزنه افلعل، فتأمل. ومما يستدرك عليه: يقال: جمل كز، أي صلب شديد. وخشبة كزة: يابسة معوجة. وقناة كزة كذلك، وفيها كزز. وكزت المرأة دملجها: ملأته بعضدها، وهو مجاز، قال الشاعر:
  يا رب بيضاء تكز الدملجـا                      تزوجت شيخا طويلا عفشجا وكزاز، كرمان: جد جعفر بن أحمد المقرئ، روى عنه أبو الحسن محمد بن أبي الأخرم.

### Türkçe

**الكزازة** (fetha ile) ve **الكزوزة** (damma ile): o, kuruluk ve büzülmedir. **كز** (şey’i) **يكز** **كزازة**; o hâlde o **كز** (fetha ile), onlar **كز** (damma ile). Ve **الكز**: o, yayılıp açılmayan kimsedir. Ve “yüz **كز**”, yani çirkin; ve denilir: “adam **كز**”, yani uyum ve hayrı az, **الكزز**’i belli eden; şair dedi ki:
  Sen en uzağa karşı yumuşak, yumuşak huylusun
  Ve en yakına karşı **كز** kaba

Mecazdan: “adam **كز اليدين**”, yani cimri, pinti – “**جعد اليدين**” gibi – “**ذو كزز**” (harekeli), yani cimrilik ve pintilik. Ve **الكزاز** ( **غراب** gibi), Cevherî’nin ضبط ettiği üzere, **رمان** gibi; onu İbnü’l-A‘râbî nakletti ve hafifletmeyi avama nisbet etti: şiddetli soğuktan tutan bir hastalık; o, şiddetli soğuktan insana isabet eden bir kasılmadır; yahut ondan, yani şiddetli soğuktan, titremedir; İbnü’l-A‘râbî’nin tefsir ettiği gibi; Zemahşerî artırdı: ta ki ölünceye kadar; yahut çok kan çıkmasından, tabiplerin tahkik ettiği gibi. Ve **كز** adam (damma ile), yani nezle oldu; o hâlde o **مكزوز**’dur; ve ondan hadis: “Bir adam yıkandı da **كز** oldu, sonra öldü.” **كزاز** ( **غراب** gibi): Muhammed b. Ahmed b. Ebî Esed el-Herevî muhaddisin lakabıdır; Hasan b. ‘Arefe ve başkasından rivayet eder. **كزاز** ( **قطام** gibi): Husayn b. ‘Alkame es-Sülemî’nin atı; nüshalarda olduğu üzere **السين**’in dammasıyla; Sâgânî onu fetha ile ضبط etti; o, az önce zikri geçen **الذكواني**’dir. Ve **كز** (şey’i) **يكز** **كزا**: onu daralttı; o hâlde o **مكزوز**’dur. Mecazdan: “**كزت** adımları”: yaklaştı (birbirine); Zemahşerî söyledi. Denilir: “yay **كزة**”, eğer onun ağacında bükülmeden (انعطاف) bir kuruluk varsa; Cevherî söyledi. Ve denilir: “yay **كزة**”: darlığından oku uzaklaşmaz; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Ne okun **كزة**’si, ne de **قلوع**
Ve Ebû Hanîfe dedi: Ebû Ziyâd dedi: **الكزة** ölçünün en küçüğüdür ve **بكرة**. Hareke ile: **كزة**, yani dar, şiddetli gıcırdamalı; darlığından. Ve “altın **كز** gitti”: çok katı, yani kuru. Ve Allah Teâlâ onu **الكزاز** ile vurdu: o hâlde o **مكزوز**’dur; “**أحمه**” (onu ateşlendirdi) o hâlde o **محموم**’dur gibi. Mecazdan: **اكتز** adam **اكتزازا**, eğer büzüldüyse; ve dersin: filan sarsılmaz, fakat o **يكتز** olur. Cevherî burada **اكلأز**’ı zikretti; o bir vehimdir; çünkü onun **لام**’ı aslîdir; doğrusu onu **ك-ل-ز**’de zikretmektir; yakında geleceği gibi. Sâgânî dedi: eğer onun **لام**’ı زائد olsaydı, **اكلأز**’ın vezni **افلأعل** olurdu; ve bu, imkânsızlık yerindedir; doğru olan, onun vezninin **افعلل** olmasıdır; **اطمأن** gibi. Dedim: şeyhimiz, İbnü’l-Kattâ‘ın ebniyesinden nakletti ki **اكلأز**’ın vezni: **افلأعل**; **اللام** ve **الهمزة** زائد ikisidir; böylece ikili olur; ve denildi: **اللام** aslîdir ve vezni **افعألل**’dir; **كلز**’den, eğer topladıysa; ve denildi: **الهمزة** aslîdir ve **اللام** زائد; **كأز**’den, eğer o da topladıysa; ve vezni **افلعل** olur; öyleyse düşün. Ve onun üzerine istidrâk edilenden: denilir: “deve **كز**”, yani katı, şiddetli. Ve “tahta **كزة**”: kuru, eğri. Ve “mızrak **كزة**” da böyledir; ve onda **كزز** vardır. Ve kadın bileziğini **كزت**: onu pazusuyla doldurdu; ve o mecazdır; şair dedi ki:
  Ey Rabbim, bileziği **تكز** eden beyaz (kadın)
  Uzun, kaba bir ihtiyarla evlendi
Ve **كزاز** ( **رمان** gibi): Câ‘fer b. Ahmed el-Mukri’nin dedesi; ondan Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ebî’l-Ahrem rivayet etti.
