# كزم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B2%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كزم

كَزِمَ الرجُل كَزَماً، فهو كَزِمٌ: هاب التقَدُّمَ على الشيء ما كان. وفي النوادر: أَكْزَمْتُ عن الطعام وأَقْهَمْتُ وأَزْهَمْت إذا أكثر منه حتى لا يشتهي أَن يعود فيه. ورجل كَزْمان وزَهْمان وقَهْمان ودَقْيان. والكَزَمُ: قِصَر في الأَنف قبيح وقصر في الأَصابع شديد. والكَزَمُ في الأُذن والأَنف والشفة واللَّحْي واليد والفم والقدم: القِصَرُ والتَّقَلُّص والاجتماع. تقول: أَنْفٌ أَكْزَمُ ويد كَزْماء. والعرب تقول للرجل البخيل: أَكْزَمُ اليدِ، وقد كَزَّم العَملُ والقُرُّ بنانَه؛ قال أَبو المُثَلَّمِ:
بها يَدَعُ القُرُّ البنَانَ مُكَزَّماً،
وكان أَسِيلاً قَبْلَها لم يُكَزَّمِ
مُكزَّم: مُقَفَّع. ورجل أَكزم الأَنف: قصيره، وقيل: لا يكون الكَزَمُ قِصَر الأُذن إلا من الخيل، وقيل: الكَزَمُ قصر الأَنف كله وانفتاح المَنْخِرَيْنِ. والكزَمُ: خروج الذقن مع الشفة السفلى ودخول الشفة العليا، كَزِمَ كَزَماً وهو أكزم. ويقال كَزَم فلان يَكْزِمُ كَزْماً إذا ضم فاه وسكت، فإن ضم فاه عن الطعام قيل: أَزَمَ يأْزِمُ. ووصف عون بن عبد الله رجلاً يُذَمّ فقال: إن أُفِيضَ في الخير كَزَم وضَعُف واسْتَسْلَم أي إن تكلم الناس في خير سكت فلم يُفِض معهم فيه كأَنه ضم فاه فلم يَنطِق. ويقال: كَزم الشيءَ الصُّلْبَ كَزْماً إذا عضه عضّاً شديداً. وكَزَم الشيءَ يَكْزِمه كَزْماً: كسره بمقدّم فيه. الجوهري: كَزَم شيئاً بمقدم فيه أي كسره واستخرج ما فيه ليأْكله. والكَزَمُ: غِلَظُ الجَحْفلة وقصرها. يقال: فرس أَكْزَمُ بيِّن الكَزَم. والعَيْرُ يَكْزِم من الحَدَج: يكسر فيأْكل. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أنه كان يتعوذ من الكَزَم والقَزَمِ؛ فالكَزَمُ، بالتحريك: شدة الأَكل، والمصدر ساكن من قولك كَزَم فلان الشيء بفيه كَزْماً إذا كسره، والاسم الكَزَمُ. وقد كزَم الشيء بفيه يَكْزِمه كَزْماً إذا كسره وضمّ فمه عليه، وقيل: الكَزَمُ البخل.
يقال: هو أكزمُ البنانِ أي قصيرها، كما يقال جَعْدُ الكَفِّ. ابن الأَعرابي: الكَزَمُ أن يريد الرجل الصدقة والمعروف فلا يَقْدِر على دينار ولا درهم. وفي حديث علي في صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لم يكن بالكَزِّ ولا المُنكَزِم؛ فالكَزُّ: المُعَبِّس في وجوه السائلين، والمُنكَزِم: الصغيرُ الكفّ الصغير القَدَم؛ وقولُ ساعِدةَ بن جُؤيَّةَ: أُتِيحَ لها شَثْنُ البَنانِ مُكَزَّمٌ،
أَخُو حُزَنٍ قد وقَّرَتْه كُلُومُها
عنى بالمُكَزَّم الذي أَكلت أَظفارهَ الصخْرُ.
والكَزُوم من الإبل: الهَرِمة من النوق التي لم يبق في فيها ناب، وقيل: ولا سن من الهَرَم، نعت لها خاصة دون البعير. ويقال: من يشتري ناقة كَزوُماً، وقيل: هي المسنَّة فقط؛ قال الشاعر:
لا قَرَّبَ اللهُ محَلَّ الفَيْلَمِ،
والدِّلقِمِ النابِ الكَزُومِ الضِّرْزِم
وكُزَيْم وكُزْمان: اسمان.

### Türkçe

**كَزِمَ** adam **كَزَماً** (yaptı), o hâlde o **كَزِمٌ**’dir: Her ne olursa olsun bir şey üzerine ilerlemeye (öne geçmeye) çekindi.

**وفي النوادر**: Yemekten **أَكْزَمْتُ** ve **أَقْهَمْتُ** ve **أَزْهَمْت**; ondan çokça (yediğim) zaman, öyle ki ona dönmeyi arzulamaz.

Ve (bir) adam **كَزْمان** ve **زَهْمان** ve **قَهْمان** ve **دَقْيان** (diye nitelenir).

Ve **الكَزَمُ**: Burunda çirkin bir kısalık ve parmaklarda şiddetli bir kısalık.

Ve **الكَزَمُ** kulakta, burunda, dudakta, sakalda, elde, ağızda ve ayakta: kısalık, büzülme ve toplanmadır. Dersin ki: **أَنْفٌ أَكْزَمُ** ve el **كَزْماء**.

Ve Araplar cimri adama derler ki: **أَكْزَمُ اليدِ**; ve iş ve şiddetli soğuk onun parmaklarını **كَزَّم** etti; Ebû’l-Müsellem dedi ki:
بها يَدَعُ القُرُّ البنَانَ مُكَزَّماً،
وكان أَسِيلاً قَبْلَها لم يُكَزَّمِ

**مُكزَّم**: **مُقَفَّع**.

Ve (bir) adam **أَكزم الأَنف**: onun kısasıdır; ve denildi ki: **الكَزَمُ** kulak kısalığı olmaz, ancak atlardan; ve denildi ki: **الكَزَمُ** bütün burnun kısalığı ve iki burun deliğinin açılmasıdır.

Ve **الكزَمُ**: alt dudakla birlikte çenenin çıkması ve üst dudağın içeri girmesi; **كَزِمَ** **كَزَماً** (yaptı) ve o **أكزم**’dir.

Ve denilir: Falan **كَزَم** eder, **يَكْزِمُ** **كَزْماً**; ağzını topladığı ve sustuğu zaman; eğer ağzını yemekten dolayı toplarsa denilir: **أَزَمَ** eder, **يأْزِمُ**.

Ve Avn b. Abdullah, yerilen bir adamı vasfetti de dedi ki: “Hayırda **أُفِيضَ** edilirse **كَزَم** eder, zayıflar ve teslim olur”; yani insanlar bir hayır hakkında konuşursa sustu, onunla birlikte onda taşkınlıkla konuşmadı; sanki ağzını toplamış da konuşmamış.

Ve denilir: Sert şeyi **كَزم** etmek **كَزْماً**; onu şiddetli bir ısırışla ısırdığı zaman.

Ve şeyi **كَزَم** etti, onu **يَكْزِمه** **كَزْماً**: Onu, içinde olanın ön kısmıyla kırdı. Cevherî: “Bir şeyi içinde olanın ön kısmıyla **كَزَم** etti” yani onu kırdı ve içindekini çıkardı ki onu yesin.

Ve **الكَزَمُ**: dudağın kalınlığı ve kısalığıdır. Denilir: **فرس أَكْزَمُ**; **الكَزَم**ı açık (belli).

Ve yaban eşeği, **الحَدَج**’den **يَكْزِم** eder: kırar da yer.

Ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: O, **الكَزَم** ve **القَزَمِ**’den Allah’a sığınırdı; artık **الكَزَمُ**, harekeli olarak: yemenin şiddetidir; mastar, “Falan şeyi ağzıyla **كَزَم** etti **كَزْماً**” sözünden sâkindir; onu kırdığı zaman; isim **الكَزَمُ**dur.

Ve o, şeyi ağzıyla **كزَم** etti, onu **يَكْزِمه** **كَزْماً**; onu kırdığı ve ağzını onun üzerine topladığı zaman; ve denildi ki: **الكَزَمُ** cimriliktir.

Denilir: O, **أكزمُ البنانِ**’dır; yani onun kısasıdır; nasıl ki **جَعْدُ الكَفِّ** denilir.

İbnü’l-A‘râbî: **الكَزَمُ**, adamın sadaka ve iyilik istemesi, fakat bir dinara da bir dirheme de güç yetirememesidir.

Ve Ali’nin, seyyidimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, sıfatı hakkında hadisinde: O, **بالكَزِّ** de değildi, **ولا المُنكَزِم** de; artık **الكَزُّ**: isteyenlerin yüzlerine karşı asık suratlı olandır; ve **المُنكَزِم**: küçük el, küçük ayaktır; ve Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:
أُتِيحَ لها شَثْنُ البَنانِ مُكَزَّمٌ،
أَخُو حُزَنٍ قد وقَّرَتْه كُلُومُها

**المُكَزَّم** ile, kayayı tırnaklarını yemiş olanı kastetti.

Ve develerden **الكَزُوم**: ağzında bir köpekdişi kalmamış yaşlı dişi develerden olan kocamış (deve)dir; ve denildi ki: ihtiyarlıktan (dolayı) ne köpekdişi ne de diş; bu, özellikle ona (dişi deveye) sıfattır, erkek deveye değil.

Ve denilir: Kim bir **كَزوُماً** dişi deve satın alır?; ve denildi ki: O, yalnızca yaşlı olandır; şair dedi ki:
لا قَرَّبَ اللهُ محَلَّ الفَيْلَمِ،
والدِّلقِمِ النابِ الكَزُومِ الضِّرْزِم

Ve **كُزَيْم** ve **كُزْمان**: iki isimdir.
