# كسب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كسب

الكَسْبُ: طَلَبُ الرِّزْقِ، وأَصلُه الجمع. كَسَبَ يَكْسِبُ كَسْباً، وتَكَسَّبَ واكْتَسَب. قال سيبويه: كَسَبَ أَصابَ، واكْتَسَب: تَصَرَّف واجْتَهَد. قال ابن جني: قولُه تعالى: لها ما كَسَبَتْ، وعليها ما اكْتَسَبَتْ؛ عَبَّر عن الحسنة بِكَسَبَتْ، وعن السيئة باكْتَسَبَتْ، لأَن معنى كَسَبَ دون معنى اكْتَسَبَ، لِـما فيه من الزيادة، وذلك أَن كَسْبَ الحسنة، بالإِضافة إِلى اكْتِسابِ السيئة، أَمْرٌ يسير ومُسْتَصْغَرٌ، وذلك لقوله، عَزَّ اسْمُه: من جاءَ بالحسنة فله عَشْرُ أَمثالها، ومن جاءَ بالسيئة فلا يُجْزَى إِلا مِثْلَها؛ أَفلا تَرى أَن الحسنةَ تَصْغُر بـإِضافتها إِلى جَزائها، ضِعْف الواحدِ إِلى العشرة؟ ولما كان جَزاءُ السيئة إِنما هو بمثلها لم تُحْتَقَرْ إِلى الجَزاءِ عنها، فعُلم بذلك قُوَّةُ فِعْلِ السيئة على فِعْلِ الحسنة، فإِذا كان فِعْل السيئة ذاهباً بصاحبه إِلى هذه الغاية البعيدة الـمُتَرامِـيَة، عُظِّمَ قَدْرُها وفُخِّمَ لفظ العبارة عنها، فقيل: لها ما كَسَبَتْ وعليها ما اكْتَسَبَتْ، فزيدَ في لفظ فِعْل السيئة، وانْتُقِصَ من لفظ فِعْل الحسنة، لما ذَكَرْنا. وقولهُ تعالى: ما أَغْنَى عنه مالُه وما كَسَبَ؛ قيل: ما كَسَبَ، هنا، ولَدُه، إِنه لَطَيِّبُ الكَسْب، والكِسْبة، والـمَكْسِـبَة، والـمَكْسَبَةِ، والكَسِـيبةِ، وكَسَبْت الرجلَ خيراً فكَسَبَه وأَكْسَبَه إِياه، والأُولى أَعلى؛ قال: يُعاتِـبُني في الدَّيْنِ قَوْمي، وإِنما *  دُيونيَ في أَشياءَ تَكْسِـبُهم حَمْدا ويُروى: تُكْسِـبُهم، وهذا مما جاءَ على فَعَلْتُه ففَعَل، وتقول: فلانٌ يَكْسِبُ أَهلَه خَيْراً. قال أَحمد بن يحيـى، كلُّ الناس يقول: كَسَبَكَ فلانٌ خَيْراً، إِلا ابنَ الأَعرابي، فإِنه قال: أَكْسَبَكَ فلانٌ خَيْراً.
وفي الحديث: أَطْيَبُ ما يأْكلُ الرجلُ من كسْبه، ووَلَدُه من كَسْبِه. قال ابن الأَثير: إِنما جَعَلَ الوَلَد كَسْباً، لأَن الوالدَ طَلَبه، وسَعَى في تحصيله؛ والكَسْبُ: الطَّلَبُ والسَّعْيُ في طَلَبِ الرزق والـمَعيشةِ؛ وأَراد بالطَّيِّب ههنا الـحَلالَ؛ ونفقةُ الوالِدَيْن واجبة على الولد إِذا كانا محتاجَيْنِ عاجِزَيْن عن السَّعْي، عند الشافعي؛ وغيرُه لا يشترط ذلك. وفي حديث خديجة: إِنك لتَصِلُ الرَّحِمَ، وتَحْمِلُ الكَلَّ، وتَكْسِبُ الـمَعْدُومَ. ابن الأَثير: يقال: كَسَبْتُ زيداً مالاً، وأَكْسَبْتُ زيداً مالاً أَي أَعَنْتُه على كَسْبه، أَو جَعَلْتُه يَكْسِـبُه، فإِن كان من الأَوّل، فتُريدُ أَنك تَصِلُ إِلى كلِّ مَعْدوم وتَنالُه، فلا يَتَعَذَّرُ لبُعْدِه عليك، وإِن جعلته متعدِّياً إِلى اثنين، فتُريدُ أَنك تُعْطِـي الناس الشيءَ المعدومَ عندهم، وتُوَصِّلُه إِليهم. قال: وهذا أَوْلَى القَوْلَين، لأَنه أَشبه بما قبله، في باب التَّفَضُّل والإِنْعامِ، إِذ لا إِنْعام في أَن يَكْسِبَ هو لنفسه مالاً كان معدوماً عنده، وإِنما الإِنعام أَن يُولِـيَه غيرَه. وباب الحظِّ والسعادة في الاكتساب، غيرُ
بابِ التفضل والإِنعام. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن كَسْب الإِماءِ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ مطلقاً في رواية أَبي هريرة، وفي رواية رافع بن خَديج مُقَيَّداً، حتى يُعْلَم من أَين هو، وفي رواية أُخرى: إِلا ما عَمِلَتْ بيدها، ووجهُ الإِطلاق أَنه كان لأَهل مكة والمدينة إِماءٌ، عليهنَّ ضَرائِبُ، يَخْدُمْنَ الناسَ ويأْخُذْنَ أَجْرَهُنَّ، ويُؤَدِّينَ ضَرائبَهن، ومن تكون مُتَبَذِّلة داخلةً خارجةً وعليها ضريبةٌ فلا يُؤْمَنُ أَن تَبْدُرَ منها زَلَّة، إِما للاستزادة في المعاش، وإِما لشَهوة تَغلِبُ، أَو لغير ذلك، والمعصومُ قليل؛ فنَهَى عن كَسْبِهنَّ مطلقاً تَنَزُّهاً عنه، هذا إِذا كان للأَمة وجهٌ معلومٌ تَكْسِبُ منه، فكيف إِذا لم يكن لها وجه معلوم؟ ورجل كَسُوبٌ وكَسَّابٌ، وتَكَسَّبَ أَي تَكَلَّف الكَسْبَ. والكَواسِبُ: الجوارحُ.
وكَسابِ: اسم للذئب، وربما جاءَ في الشِّعر كُسَيباً. الأَزهري: وكَسابِ اسم كَلْبة. وفي الصحاح: كَسابِ مثل قَطامِ، اسم كلبة. ابن سيده: وكَسابِ من أَسماءِ إِناث الكلاب، وكذلك كَسْبةُ؛ قال الأَعشى: ولَزَّ كَسْبةَ أُخْرى، فَرْعُها فَهِقُ
وكُسَيْبٌ: من أَسماءِ الكلاب أَيضاً، وكلُّ ذلك تَفَؤُّلٌ بالكَسْب والاكتِسابِ. وكُسَيْبٌ: اسم رجل، وقيل: هو جَدُّ العَجَّاج لأُمِّه؛ قال له بعضُ مُهاجِـيه، أُراه جريراً: يا ابْنَ كُسَيْبٍ! ما علينا مَبْذَخُ، *  قد غَلَبَتْكَ كاعِبٌ تَضَمَّخُ يعني بالكاعب لَيْلى الأَخْيَلِـيَّة، لأَنها هاجتِ العَجَّاجَ فَغَلَبَتْه. والكُسْبُ: الكُنْجارَقُ، فارسيةٌ؛ وبعضُ أَهل السَّواد يُسَمِّيه الكُسْبَجَ. والكُسْبُ، بالضم: عُصارةُ الدُّهْن. قال أَبو منصور: الكُسْبُ مُعَرَّبٌ وأَصله بالفارسية كُشْبٌ، فقُلِـبَت الشين سيناً، كما قالوا سابُور، وأَصله شاه بُور أَي مَلِكُ بُور. وبُورُ: الابْنُ، بلسان الفُرْس؛ والدَّشْت أُعْرِبَ، فقيل الدَّسْتُ الصَّحْراءُ. وكَيْسَبٌ: اسم.
وابنُ الأَكْسَبِ: رَجل من شعرائهم؛ وقيل: هو مَنِـيعُ بن الأَكْسَب بن الـمُجَشَّر، من بني قَطَن ابن نَهْشَل.

### Türkçe

**الكَسْبُ**: rızkı talep etmektir; aslı ise toplamadır. **كَسَبَ يَكْسِبُ كَسْباً**; ve **تَكَسَّبَ** ve **اكْتَسَب**. Sîbeveyh dedi: **كَسَبَ** “isabet etti”; **واكْتَسَب**: “tasarrufta bulundu ve çabaladı.” İbn Cinnî dedi: Yüce Allah’ın sözü: **لها ما كَسَبَتْ، وعليها ما اكْتَسَبَتْ**; iyiliği **كَسَبَتْ** ile, kötülüğü **اكْتَسَبَتْ** ile ifade etti; çünkü **كَسَبَ**’ın manası **اكْتَسَبَ**’ın manasından aşağıdır; onda bulunan ziyadelik sebebiyle. Bu da şudur: iyiliğin **كَسْب**’i, kötülüğün **اكْتِساب**’ına nispetle, kolay ve küçük görülen bir iştir; bu da O’nun, adı aziz olan, sözü sebebiyledir: **من جاءَ بالحسنة فله عَشْرُ أَمثالها، ومن جاءَ بالسيئة فلا يُجْزَى إِلا مِثْلَها**; görmez misin ki iyilik, karşılığına nispetle küçülür; birin on’a nispetle katı? Kötülüğün karşılığı ise ancak misliyle olduğundan, onun karşılığına nispetle küçümsenmedi; bununla kötülük fiilinin, iyilik fiiline karşı kuvveti bilindi. Kötülük fiili sahibini bu uzak, erişilmekte olan gayeye götürücü olunca, onun değeri büyütüldü ve onun hakkında ibare lafzı büyütüldü; şöyle denildi: **لها ما كَسَبَتْ وعليها ما اكْتَسَبَتْ**; böylece kötülük fiilinin lafzında ziyade yapıldı, iyilik fiilinin lafzından eksiltildi; zikrettiğimiz sebeple. Yüce Allah’ın sözü: **ما أَغْنَى عنه مالُه وما كَسَبَ**; denildi ki: **ما كَسَبَ**, burada, onun evladıdır. O, **لَطَيِّبُ الكَسْب**’dir; ve **الكِسْبة** ve **الـمَكْسِـبَة** ve **الـمَكْسَبَةِ** ve **الكَسِـيبةِ**. Ve “adamı hayırla **كَسَبْت**” de; o da onu **كَسَبَه** ve onu ona **أَكْسَبَه**; birincisi daha yüksektir; dedi ki:
يُعاتِـبُني في الدَّيْنِ قَوْمي، وإِنما *  دُيونيَ في أَشياءَ تَكْسِـبُهم حَمْدا
Ve şöyle rivayet edilir: **تُكْسِـبُهم**; bu, **فَعَلْتُه** kalıbı üzere gelip sonra **فَعَل** olanlardandır. Ve dersin: falan, ehline hayır **يَكْسِبُ**. Ahmed b. Yahyâ dedi: bütün insanlar “falan sana hayır **كَسَبَكَ**” der; yalnız İbnü’l-A‘râbî hariç; çünkü o: “falan sana hayır **أَكْسَبَكَ**” dedi.

Hadiste: “Kişinin yediğinin en temizi, kendi **كسْبه**’indendir; ve evladı da onun **كَسْبِه**’indendir.” İbnü’l-Esîr dedi: Evladı **كَسْباً** kıldı; çünkü baba onu talep etti ve onu elde etmeye çalıştı. Ve **الكَسْبُ**: rızık ve geçim talebinde talep ve sa‘ydir; ve buradaki **الطَّيِّب** ile helâli murat etti. Şâfiî’ye göre, muhtaç olup sa‘yden aciz olduklarında, anne-babanın nafakası evlada vaciptir; başkası bunu şart koşmaz. Hatice hadîsinde: “Şüphesiz sen akrabayı gözetirsin, yükü taşırsın, ve **تَكْسِبُ الـمَعْدُومَ**.” İbnü’l-Esîr: “Zeyd’e mal **كَسَبْتُ** ve Zeyd’e mal **أَكْسَبْتُ**” denir; yani onu **كَسْبه** üzerinde yardım ettim; yahut onu onu **يَكْسِـبُه** kıldım. Eğer birincidense, muradın şudur: sen her **مَعْدوم**’a ulaşırsın ve onu elde edersin; uzaklığı sebebiyle sana imkânsız olmaz. Eğer onu ikiye müteaddî kılarsan, muradın şudur: insanlara, yanlarında bulunmayan şeyi verirsin ve onu onlara ulaştırırsın. Dedi: Bu, iki sözün daha evlâ olanıdır; çünkü öncekiyle daha çok benzer; fazl ve ihsan babında; zira onun kendisi için, yanında bulunmayan bir malı kazanmasında ihsan yoktur; ihsan ancak başkasının onu ona vermesidir. Ve iktisapta nasip ve saadet babı, fazl ve ihsan babından başkadır. Hadiste: “O, **كَسْب الإِماءِ**’nden nehyetti.” İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Hureyre rivayetinde böyle mutlak geldi; Râfi‘ b. Hadîc rivayetinde ise mukayyed geldi; ta ki nereden olduğu bilinsin. Başka bir rivayette: “Ancak eliyle yaptığı müstesna.” Mutlak bırakmanın vechi şudur: Mekke ve Medine ehlinin cariyeleri vardı; üzerlerinde vergiler vardı; insanlara hizmet ederler ve ücretlerini alırlar, vergilerini öderlerdi. Üzerinde vergi olduğu hâlde, açık saçık, girip çıkan kimse için, ondan bir sürçmenin zuhur etmemesi emniyette değildir; ya geçimde artış istemek için, ya galip gelen bir şehvet için, yahut başka bir şey için; masum azdır. Bu sebeple onların **كَسْب**’inden mutlak olarak, ondan sakınma yoluyla nehyetti. Bu, cariyenin ondan kazandığı bilinen bir yüzü olduğu takdirdedir; bilinen bir yüzü yoksa nasıl olur? Ve **رجل كَسُوبٌ وكَسَّابٌ**; ve **تَكَسَّبَ** yani **الكَسْب**’i külfetle üstlendi.

**والكَواسِبُ**: uzuvlardır.

**وكَسابِ**: kurdun adıdır; bazen şiirde **كُسَيباً** olarak gelir. Ezherî: **وكَسابِ** bir dişi köpeğin adıdır. **وفي الصحاح**: **كَسابِ** tıpkı **قَطامِ** gibi, bir dişi köpeğin adıdır. İbn Sîde: **وكَسابِ** dişi köpeklerin adlarındandır; aynı şekilde **كَسْبةُ**; A‘şâ dedi:
ولَزَّ كَسْبةَ أُخْرى، فَرْعُها فَهِقُ
**وكُسَيْبٌ**: köpeklerin adlarındandır da; bütün bunlar **الكَسْب** ve **الاكتِسابِ** ile tefe’üldür. **وكُسَيْبٌ**: bir adamın adıdır; ve denildi ki: o, A‘ccâc’ın anne tarafından dedesidir; ona hicvedenlerinden biri dedi, onu Cerîr sanıyorum:
يا ابْنَ كُسَيْبٍ! ما علينا مَبْذَخُ، *  قد غَلَبَتْكَ كاعِبٌ تَضَمَّخُ
**بالكاعب** ile Leylâ el-Ahyeliyye’yi kasteder; çünkü o A‘ccâc’ı hicvetti de ona galip geldi.

**والكُسْبُ**: **الكُنْجارَقُ**; Farsçadır; Sevâd ehlinin bazısı ona **الكُسْبَجَ** adını verir. **والكُسْبُ، بالضم**: yağın posasıdır. Ebû Mansûr dedi: **الكُسْبُ** mu‘arrebdir; aslı Farsçada **كُشْبٌ**’dür; sonra **الشين** **سين**’e çevrildi; tıpkı **سابُور** dedikleri gibi; aslı **شاه بُور**’dur; yani **مَلِكُ بُور**. **وبُورُ**: Fars lisanında “oğul”dur. Ve **الدَّشْت** Arapçalaştırıldı; **الدَّسْتُ** “çöl” denildi.

**وكَيْسَبٌ**: bir addır.

**وابنُ الأَكْسَبِ**: şairlerinden bir adamdır; ve denildi ki: o, Benî **قَطَن** b. **نَهْشَل**’den, **مَنِـيعُ بن الأَكْسَب بن الـمُجَشَّر**’dir.
