# كسر (ك-س-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - س - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

##### Türkçe

**الكاف** ve**السين** ve**الراء** onlarla birlikte

ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de **فانكسر**. Ve her şey bir işten gevşeyip (geri durup) ona güç yetiremediğinde, onda **انكسر** denir; hatta şöyle denir: **كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر**.

**الكَسْرُ** ve**الكِسْرُ**, iki lugattır: çadırın alt parçası ve her kubbeden (olan alt parça); ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki tarafına: **كسراها** denir. **القطاة**’yi vasfederken dedi ki:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة
Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة ب**الكِسْرِ**
Ve**الكِسْرة**: ekmek parçası.

Ve**كَسْرَى** **كِسْرَى**’da bir lugattır; sonra cem‘ etti de **أَكاسِرة** ve**كَساسِرة** dediler. Ve kıyas: **كِسْرُونَ**, **عيسون** ve**موسون** gibi; **الياء** gitti, çünkü o ziyadedir.

Ve**أرض** **ذات كُسُور**: yani, çıkış ve inişi çok.

Ve**كُسُورُ الجبال والأودية**: onların kıvrımları, yarları ve vadileridir; ondan tekil olan ferd edilmez; “**كِسْر الوادي**” denmez.

Ve**الكَسْرُ** hesaptan: tam bir hisse olmayan şey; onun cem‘i: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً** dersin; bu, onlardan bir şeyi düşmek ve saldırmak için topladığı zamandır; erkekte ve dişide onda eşittir. **بازٌ كاسِرٌ** ve**عقاب كاسرٌ** denir; **الهاء**’yı attılar, çünkü fiil galiptir. Dedi ki:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء

Ve**الكَسِيرُ** koyundan: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve sertlik üzerinde kalan oduna ve adama denir: gerçekten o, **صلب المكْسِر**’dir.

Ve**مكْسِرُ الشجرة**: onun aslı; ondan dalları ve kolları kırılır. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denir: gerçekten o, **جيد المكْسِر**’dir. Dedi ki:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**
Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve**الكِسْر**: deve ve koyundan uzuv; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’u. Ve havuzun **كرس**’u: binek hayvanlarının durduğu yer; orada toplanıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** da sertleşir. Ve aynı şekilde gübrelik yığınının **كِرْسُ**’u, toplandığında da yere yapıştığında.

Ve**حوض مُكْرس** ve**رسم مُكْرِس**.

Ve**الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. “İki **كِرْس**’lu gerdanlık” ve “üç **أكراس**’lı” denir; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve**رجل كَرَوّس**: yani, bedende başı ve omuz başı şiddetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا

Ve**الكِرياسُ**, ve hepsi: **الكَراييسُ**: damda olup bir kanalla yere (inen) hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve**السُّكْر** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’u, malın **سُكْرُ**’u, sultanın **سُكْرُ**’u.

Ve**سكْرةُ الموت**: onun bastırmasıdır.

Ve**السَّكَرُ**: hurmadan, **الكشوث**’tan ve**الآس**’tan yapılan içki; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve**السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içki; Habeş içkisi.

**امرأة سَكْرَى** ve**قوم سُكَارَى** ve**سَكْرَى**. Ve**رجل سِكِّير**: sürekli sarhoş olan.

Ve**السَّكْرُ**: suyun yarığının ve fışkırdığı yerinin tıkanmasıdır; ve**السِّكْرُ**: yarığa ve benzerine set olsun diye yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **وسكَرتِ** **تَسْكُرُ**: yani, duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve**السُّكَّرةُ**: tatlıdan olan **السُّكَّر**’in bir tanesi.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: şeyi tersine çevirmek; yahut başını sonuna döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; bu, küfürleri sebebiyle onları **نكسهم**’e benzetmektir.

Ve adam onda **ارتكس** etti: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve**الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim; ve denir ki: onlar Hristiyanlardır.

Ve**الرّاكسُ**: harmanın ortasında olup çiğnendiği sırada bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir, o da yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَسَرْتُ الشيء فانْكَسَرَ وتَكَسَّرَ وكَسَّرْتُهُ، شدِّد للتكثير والمبالغة. وناقةٌ كَسيرٌ كما قالوا: كفٌّ خضيبٌ. ويقال: كَسَرَ الطائرُ، إذا ضمَّ جناحيه حين ينقضّ. قال العجاج:
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي كَسَرْ
والكاسِرُ: العُقاب. والكِسْرُ، بالكسر: أسفل شُقَّةِ البيت التي تلي الأرض من حيثُ يكسر جانباه من عن يمينك ويسارك، عن ابن السكيت. قال: ومنه قيل: فلانٌ مُكاسِري، أي جاري، كِسْرُ بيتِه إلى جانب كِسْرِ بيتي. والكِسْرُ أيضاً: عَظْمٌ ليس عليه كثير لحمٍ، والجمع كُسورٌ. ويقال أيضاً لعظم الساعد مما يلي النِصف منه إلى المرفق: كِسْرُ قَبيحٍ. والفتحُ في هؤلاء الثلاثة لغةٌ. والكِسْرَةُ: القطعةُ من الشيء المكسور، والجمع كِسَرٌ. وعودٌ صلبُ المَكْسِرِ، بكسر السين، إذا عَرفْت جَوْدَتَهُ بكسرِهِ. ويقال: فلان طيِّب المَكْسِرِ، إذا كان محموداً عند الخِبرة. وأرضُ ذاتُ كُسورٍ، أي ذات صَعودٍ وهَبوطٍ. ورجلٌ ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ، إذا كان يُغْبَنُ في كلِّ شيء. وكُسارُ الحطبِ: دُقاقُهُ. وشيءٌ كَسيرٌ، أي مكسورٌ، والجمع كَسْرى.

##### Türkçe

**كَسَرْتُ** şeyi; böylece **فانْكَسَرَ** ve **تَكَسَّرَ**; ve onu **كَسَّرْتُهُ**; (burada) şedde, çokluk ve mübalağa içindir. Ve bir dişi deve **كَسيرٌ**(dir); onların “**كفٌّ خضيبٌ**” dedikleri gibi. Ve denilir: **كَسَرَ الطائرُ**; yani, (kuş) saldırıp dalacağı zaman iki kanadını topladı. el-‘Accâc dedi ki:
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي **كَسَرْ**

Ve **الكاسِرُ**: kartal. Ve **الكِسْرُ**—kesre ile—evin, yerin bitişiğindeki alt kısmıdır; iki yanı, sağından ve solundan kırıldığı yer itibarıyla; İbnü’s-Sikkît’ten. Dedi ki: Bundan dolayı denildi: “Falan **مُكاسِري**(dir)”; yani komşumdur; onun evinin **كِسْرُ**’ü, benim evimin **كِسْرُ**’ünün yanınadır. Ve **الكِسْرُ** ayrıca: üzerinde çok et olmayan bir kemiktir; çoğulu **كُسورٌ**’dur. Ve ayrıca, önkol kemiğine—onun yarısından dirseğe doğru olan kısmına—**كِسْرُ قَبيحٍ** denilir. Ve bu üçünün hepsinde fetha (ile söyleyiş) bir lehçedir. Ve **الكِسْرَةُ**: kırılmış şeyden parça; çoğulu **كِسَرٌ**. Ve sert bir dal **صلبُ المَكْسِرِ**(dir)—**السين**’in kesresiyle—onu kırmakla onun kalitesini bildiğin zaman. Ve denilir: Falan **طيِّب المَكْسِرِ**(dir); yani tecrübe yanında övülmüş olduğu zaman. Ve **أرضُ ذاتُ كُسورٍ**: yani iniş ve çıkış sahibi. Ve bir adam **ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ**(tır); her şeyde aldatıldığı zaman. Ve **كُسارُ الحطبِ**: onun ufak kırıntılarıdır. Ve bir şey **كَسيرٌ**: yani kırılmış; çoğulu **كَسْرى**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
 ( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ بَيتهِ إلى جَانِبِ كِسْرِ بَيْتي .
وقال الليث : كِسْرَا كلَّ شيءٍ : نَاحِيَتَاهُ ، حتى يقال لِنَاحِيَتي الصّحَراءِ : كِسْرَاهَا .
وقال أبو عبيد : فيهِ لُغتَانِ : الكَسْرُ والكِسْرُ .
( أبو عبيد عن اليزيدي عن أبي عمرو بن العلاء ) : يُنْسَبُ إلى كِسْرَى وكان يقوله بكسْرِ الكافِ فإِذا نَسبَ إِليهِ : قال : كِسْرِيّ بتشديدِ اليَاءِ وكَسْرِ الكافِ ، وكِسْرَويُّ بفتح الرّاء وبتشديدِ اليَاءِ .
وقال : الأمويُّ : كِسْرِيٌّ بالكسْرِ أيضاً .
وقال أبو حاتم : كِسْرَى مُعَرّبٌ ، وأَصْلُه خُسْرَى فَعرّبتْه العَرَب فقالوا : كِسْرَى .
وقال الليث : يقال كِسرَى وكَسرَى ، ويقولونَ في الجمعِ : أَكاسرةٌ وكَساسرَةٌ ، وكِلاَهما مُخَالفٌ للقياس . إنما القِيَاسُ كَسرَوْنَ كما يقال : عِيسَوْنَ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : يقال : رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ وهو الذي يُغبَنُ في كل شيء .
وقال الليث : يقال للأرض ذاتِ الصعود والهبوط : أرضٌ ذاتُ كُسور .
قال : وكُسورُ الجبال والأودية لا يُفرد منه الواحد ، لا يقال : كِسر الوادي .
قال : والكَسْر من الحساب : ما لم يكن سهماً تامّاً ، والجميع : الكسور .
وقد كَسَرَ الطائرُ يكسِر كُسوراً ، فإِذا ذكرْت الجناحين قلت : كسرَ جناحيه كسْراً وهو إذا ضم منهما شيئاً فهو يريد الوقوع أو الانقضاض ، يقال : بازٌ كاسر ، وعُقابٌ كاسر ، وأنشد :
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ
طرحوا الهاء لأن الفعل غالب .
والكَسِيرُ من الشاءِ : المنكسرةُ الرِّجْلِ .
وفي الحديث : لا يجوزُ في الأضاحي الكسير البيِّنةُ الكسرِ .
وقال غيره : يقال للرجُل إِذا كانت خِبرَتُه محمودة : إِنه لطيِّبُ المَكْسِرِ ( وصُلْبُ المكسِر كما يقال للشيء الذي إِذا كُسر عُرف بباطنِه جودتُه : إِنه لجيِّدُ المكسرِ ) ومكسِرُ الشجرة : أصلُها حيث يكسر منه أغصانها ، وقال الشُّوَيعِرُ :
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ
وقال غيره : يقال : فلان يكسرُ عليه الفُوقَ إذا كانَ غضبانَ عليه ، وفلان يكسِر عليه الأَرْعاظَ غضباً .
والمُكَسِّرُ : لقَب رجُل . قال أبو النجم :
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كسَرَ الرجلُ إِذا باع متاعه ثوْباً ثوباً ، وكَسِرَ إذا كسل ، والكاسور ، بَقَّالُ القُرَى ، والصَّيْقَبَانيُّ : صَيْدَنانيُّ القُرَى .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : يقال لكل عظمٍ : كِسْرٌ وكَسْرٌ ، وأنشد :
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقال لعَظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق : كِسرُ قبيحٍ ، وأنشد شمر :
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح
( ابن السكيت ) : يقال فلان هَشُّ المكسِر ، وهو مدحٌ وذمٌّ ، فإذا أرادوا أن يقولوا : ليس بمُصْلِد القِدْح فهو مدحٌ وإِذا أرادوا أن يقولوا هو خوَّار العود فهو ذمُّ .
وجمع التكسير : ما لم يُبْنَ على حركة أوله ، كقولك : درهم ودراهمُ ، وبطنٌ وبطونٌ ، وقِطْفٌ وقطوفٌ ، وأما ما يجمع على حركة أوله فمثل : صالح وصالحين ، ومسلم ومسلمين .
كرس : قال الليث : الكِرْسُ : كِرْسُ البناء ، وكرْسُ الحَوض حيث تقف النَّعمُ فيتلبد ، وكذلك يكرَّسُ أُسُّ البناء فيصلُبُ ، وكذلك كِرْس الدِّمنَة إِذا تلبدت فلزِقت بالأرض .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال : إِنه لكريم الكِرْس ، وكريم القِنْس ، وهما الأصل .
قال : وقال الأصمعي : الكِرْسُ : الأبوال والأبعارُ يتلبَّد بعضها فوق بعض في الدار .
قال : والدِّمَن : ما سوَّدوا من آثار البعر وغيره .
قال : وقال أبو عمرو : الأكاريس : الأَصْرام من الناس ، واحدها : كِرْس وأكراسٌ ثم أَكاريسُ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ ) ( البقرة : 255 ) فيه غيرُ قول .
قال ابن عباس : كرسيه : عِلُمه .
وروي عن عطاء أنه قال : ما السمواتُ والأرض في الكرسيِّ إلا كحلقة في أرض فلاةٍ .
قال أبو إسحاق : وهذا القول بَيِّنٌ ، لأن الذي نعرفه من الكرسيّ في اللغة : الشيء الذي يُعتمد ويُجلسُ عليه ، فهذا يدل على أن الكرسي عظيمٌ دونه السمواتُ والأرض .
قال : والكرسي في اللغة والكُرَّاسة إنما هو الشيء الذي قد ثبت ولزم بعضه بعضاً .
قال : وقال قوم : كرسيهُ : قدرته التي بها يمسك السموات والأرض . قالوا : وهذا كقولك : اجعل لهذا الحائط كرْسيّاً أي اجعل له ما يعتمدُه ويمسكه وقريب من قول ابن عباس ، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج من هذا ، والله أعلم بحقيقة الكُرسيّ ، إِلا أنّ جُملته أمرٌ عظيم من أمر الله جل وعز .
وروى أبو عمرو عن ثعلب أنه قال : الكرسي : ما تعرفه العرب من كراسيِّ الملوك . ويقال : كِرسي أيضاً .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه أنشده :
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا
قال : المُكْرَسُ : الذي قد بعرتْ فيه الإِبلُ وبَوَّلَتْ فركبَ بعضه بعضاً ، ومنه سميت الكُرَّاسَةُ .
قلت : والصحيحُ عن ابن عباس في الكُرْسِيّ ما رواهُ الثَّوْريُّ وغيرهُ عن عمارٍ الدُّهْنِي عن مُسْلمٍ البَطِينِ عن سعيد بن جُبَيْرٍ عن ابن عباسٍ أنه قال : الكُرْسِيُّ : موضعُ القدمينِ ، وأَما العَرْشُ فإنَّهُ لا يُقدرُ قدرهُ ، وهذه روايةٌ اتفقَ أَهْلُ العلمِ على صِحتها ، والذي روي عن ابن عباس في الكُرْسيّ أنَّهُ العِلمُ ، فَليسَ ممّا يُثبتُه أَهلُ المعرِفةِ بالأخبارِ .
أبو بكر : لُمْعَة كَرْساءُ للقطعة من الأرض فيها شجرٌ ، تدانتْ أصولها والتفتْ فروعها .
وقال الليث : الكِرْسُ من أَكْرَاسِ القَلائد والوُشُحِ ونحوها .
يقال : قلادةُ ذاتُ كِرْسَيْنِ ، وذاتُ أكْرَاسٍ ثلاثةٍ إِذا ضُمَّت بعضها إلى بعض وأنشد :
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ
والكَرَوَّس : الرجُلُ الشديدُ الرأس ، والكاهل في جِسْمٍ . قال العجَّاجُ :
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا
وقال ابن شميل : الكَرَوَّس : الشديدُ ، رجلٌ كَرَوَّسٌ .
وفي حديث أبي أيوب الأنصاريّ أنه قال : ( ما أَدْري ما أَصنَعْ بهذه الكَرَاييسِ ، وقد نهَانَا رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنْ نستقبلَ القبلةَ بغائطٍ أو بولٍ ) .
قال أبو عبيد : الكَرَاييسُ واحدُها : كِرْياسٌ ، وهو الكَنِيفُ الذي يكون مشرفاً على سطحٍ بقناةٍ إلى الأرضِ ، فإِذا كان أسفلَ فليسَ بكِرْياسٍ .
قلت : يسمَّى كِرْياساً لما يعلقُ به من الأقذارِ والعَذِرَةِ فيركَبُ بعضه بعضاً مثل كِرْسِ الدمنِ والوأْلةِ وهو فِعيالٌ من الكِرْسِ مثل جِريالٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : يقالُ للرجُلِ إِذا وَلَدَتهُ أَمَتَانِ أو ثلاثٌ : مُكَرْكَسٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن أَبي الهيثم أنه قال : المكَرْكَسُ : الّذِي أُمُّ أُمّهِ ، وأُمُّ أبيهِ ، وأُمُّ أُمِّ أمّهِ ، وأمُّ أمِّ أبيهِ : إِماءٌ .
وقال الليثُ : المُكَرْكَسُ : المقَيَّدُ ، وأنشد :
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَرِسَ الرجُلُ إِذا ازدحمَ علمهُ على قلبِهِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : انكَرَسَ في الشيء إِذا دخلَ فيهِ .
سكر : قال الليث : السُّكْرُ : نَقيضُ الصَّحْو قال : والسُّكْرُ : ثلاثةٌ : سكْرُ الشَّرَاب ، وسكْرُ المال ، وسكر السلطانِ .
وقال الله جل وعز : ( لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا ) ( الحجر : 15 ) ، قرىء : ( سُكِّرَتْ ) ، ( وسُكِرَتْ ) بالتَّشْديدِ والتخفيفِ ، ومعناهُ سُدَّتْ وَأُغْشِيتْ بالسِّحْرِ ، فَيتخايَلُ لأبصارنا غيرُ ما نرى .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَكَرْتُهُ : مَلأْتُهُ .
وقال الليثُ : السَّكْرُ : سَدُّ البَثْق ومُنْفَجَرِ الماء ، والسِّكْرُ : اسمُ ذلك السِّدادِ الذي يجعلُ سدّاً لِلْبثقِ ونحوه .
وقال مجاهد : سُكِّرت أبصارُنا : أي سدت .
قال أبو عبيد : يذهب مجاهد إلى أن الأبصار غشيها ما منعها من النظر كما يمنع السِّكْرُ الماء من الجري .
وقال أبو عبيدة : سُكِّرت أبصار القوم إِذا دِيرَ بهم وغشيهم كالسَّمادير فلم يبصروا ، ويقال للشيء الحارِّ إِذا خَبَا حرُّه ، وسكن فورُه : قد سَكَر يسكُرُ .
وقال أبو عمرو بن العلاء : سكّرت أبصارنا مأخوذٌ منْ سُكْرِ الشرابِ كأنّ العين لحقها ما يلحقُ شاربَ المُسْكِرِ إِذا سَكر .
وقال الفراء : معناه حُبِسَت ومنعت من النظر .
وقال ثعلب : سُكِرَت وسُكِّرَت : حبست ، ويكون بمعنى أُغشِيت ، وهما متقاربان .
وقال ابن الأعرابي : سَكِرَ من الشَّرَاب يسكَرُ سُكْراً ، وسكِرَ من الغَضَبِ يَسكَرُ سَكَراً إِذا غضبَ . وأنشد :
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي
وقال الزجاجُ يقال : سكَرَتْ عينُهُ تَسكُرُ : إِذا تحيَّرَتْ ، وسكَنَتْ عن النَّظَرِ وسكَرَتِ الرّيحُ تسكُرُ : إِذا سكَنَتْ ، وسكَرَ الحَرُّ يَسكُرُ . وأنشد :
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ
قال أبو بكر : اجثألّ : معناه اجتمع وتقبّض .
 ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : ليلةٌ ساكِرَةٌ : لا ريح فيها . قال أوسٌ :
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ
( أبو زيد ) : الماءُ الساكِرُ : الساكِنُ الذي لا يجري ، وقد سكَرَ سكُوراً .
وقال الله جل وعز : ( وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى ) ( الحج : 2 ) وقرىء ( سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى ) .
التفسير : إنكَ تَرَاهم سُكَارَى من العذاب والخوفِ وما هم بُسكَارَى من الشَّرابِ ، يدلُّ عليه قوله : ( وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ( ولم يقرأْ أحدٌ من القُرّاءِ سَكَارَى بفتح السِّينِ ، وهي لُغةٌ ، ولا يجوزُ القراءةُ بها لأنّ القراءة سُنةٌ .
وقال أبو الهيثم : النعْتُ الذي على فَعْلانَ يُجمَعُ على فُعَالَى وفَعالى مثل أَشرانَ وأُشارَى وأَشارَى ، وغيرانَ وقومٌ غُيارَى وغَيارى ، وإنما قالوا سَكْرَى وفَعْلَى أَكثرُ ما تجيءُ جَمعاً لفعيلٍ بمعنى مفعولٍ مثل قتيلٍ وقَتْلى وجريجٍ وجرحى وصريعٍ وصرعَى لأنه شُبه بالنّوْكَى والحمقى والهلكى لزوَال عقل السكْرَانِ ، وأَما النَّشوانُ : فلا يقالُ في جمعِه غير النَّشَاوَى .
وقال الفراء : ولو قيل : سكْرَى على أنّ الجمعَ يقع عليه التّأْنيثُ فيكون كالواحدَة كان وجهاً . وأنشدني بعضهم :
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ
وقال الله جلّ وعزّ : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) .
قال الفراءُ يقال : إِنه الخمرُ قبلَ أن تحرمَ ، والرِّزقُ الحسنُ : الزّبيبُ والتمر ، وما أَشبههمَا .
وقال أبو عبيد : السَّكَرُ : نقيعُ التمر الذي لم تمسهُ النارُ وكان إبراهيمُ والشعبيُّ وأبو رَزِين يقولون : السَّكَر : خَمْرٌ .
وروي عن ابن عمر أنه قال : السكَرُ من التمرِ .
وقال أبو عبيدة وحدَه : السكَرُ : الطعامُ ، واحتج بقول الآخر :
جعلتَ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سكَرا
أي جعلتَ ذَمَّهم طُعْماً لك .
وقال الزّجاجُ : هذا بالخمر أشبهُ منه بالطعام ، المعنى جعلتَ تتخمَّرُ بأَعراض الناسِ وهوَ أبينُ ما يقال للذِي يَبتَرِكُ في أَعراض الناس .
وحدثنا محمد بن إسحاق عن المخزومي عن سفيانَ عن الأسود بن قيس عن عمرو بن سفيان عن ابن عباس في قوله : ( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ) ( النحل : 67 ) قال : السَّكَرُ : ما حرِّم من ثمرتها ، والرِّزقُ الحسنُ : ما أُحِلّ من ثمرتها .
 ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّكَرُ : الغضبُ ، والسَّكَرُ : الامتلاءُ ، والسَّكَرُ : الخمرُ ، والسَّكَرُ : النَّبيذُ . قال جرير :
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ ( سكرة الموت : غَشْيَتُهُ التي تَدُلُّ الإِنسانَ على أنه ميت ، وقولهُ بالحقِّ أي بالموت الحقِّ .
قال ابن الأعرابي : السَّكْرَةُ : الغَضْبَةُ ، والسَّكْرةُ : غَلبةُ اللَّذَّةِ على الشباب .
الليث : رجلٌ سِكِّيرٌ : لا يزالُ سكرانَ ، والسَّكْرةُ : الواحدة من السُّكْر .
ورُوِي عن أبي موسى الأشعريّ أنه قال : السُّكْركَةُ : خَمرُ الحبشةِ .
قال أبو عبيد : وهي من الذُّرَة .
قلت : وليست بعربية .
وقيَّده شمر بخطه : السُّكْرُكَةُ : الجَزْمُ على الكاف ، والرَّاءُ مضمومة .
ركس : قال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( النساء : 88 ) .
قال الفرّاء ، يقول : رَدَّهُمْ إلى الكفر .
قال : ورَكَسَهم : لغةٌ .
وفي الحديث : ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بِرَوْثٍ في الاستنجاءِ ، فقال : إِنه رِكْسٌ ) .
قال أبو عبيد : الرِّكْسُ : شبيهُ المعنى بالرَّجيع .
يقال : ركَسْتُ الشيءَ وأَرْكَستُه : لُغتانِ إِذا رَدَدْتَهُ .
وفي حديث عديّ بن حاتمٍ أنه أَتى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له النبيُّ : ( إِنكَ من أهْلٍ دينٍ يقالُ لهم الرَّكُوسِيَّةُ ) .
قال أبو عبيد : يُرْوَى في تفسير الرَّكُوسِيَّة عن ابن سِيرين أنه قال : هو دينٌ بين النَّصارى والصابئين .
وقال الليث : الرّاكِسُ : الثَّوْرُ الذي يكونُ في وسطِ البَيْدَرِ حين يُداس ، والثِّيرانُ حواليه فهو يَرْتكِسُ مكانه ، وإِن كانت بقرةً فهي راكسةٌ .
قال : وإِذا وقعَ الإِنسانُ في أمرٍ بعدَ ما نجا منه قيل : ارْتَكَسَ فيه .
قال : والرَّكْسُ : قْلبُ الشيءِ على رأسهِ ، أو ردُّ أوَّله إلى آخره .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) قال : الرِّكْسُ : الكثيرُ من الناس .
وقال مجاهد : الارْتكاسُ : الارتداد .
وقال شمر : بلغني عن ابن الأعرابيّ ، أنه قال : المَنْكُوسُ والمَرْكُوسُ : المُدْبِرُ عن حاله .
وسئل عن حديث عديِّ بن حاتمٍ ، قيل له : إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ ، فقال : هذا من نَعْتِ النصارى ، ولا يُعَرَّبُ .
قال : وأَرْكَسَتِ الجاريةُ إِذا طلعَ ثَدْيُها ، فإذا اجتمعَ وضخُمَ فقدْ نَهَدَ .
سرك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : سَرِكَ الرجلُ إذا ضعف بدنُهُ بعد قُوَّةٍ .
قال ابن السكيت : تَسَاَركْتُ في المشي وتَسَرْوَكْتُ ، وهما رَدَاءةُ المشيِ من عَجَفٍ أو إِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ر
**كسر** , **كرس** , **ركس** , **سكر** , **سرك** : (kullanılan).

**كسر** : Leys dedi: denir ki: **كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً**; onun (fiilin) mutâvi‘i: **الانكسَارُ**’dır. Ve her şey, bir işten gevşeyip de ona güç yetiremez olursa, onda: **انْكَسَرَ** denir; hatta denir ki: **كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ**.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) **الكِسْرُ**: **الخِبَاءِ**’dan, yere bitişik olan **الشُّقَّةِ**’nin alt tarafıdır.

Dedi; ve Ahmer dedi: **هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري**; yani: onun evinin **كِسْرُ**’u, benim evimin **كِسْرِ**’unun yanınadır.

Leys dedi: her şeyin **كِسْرَا**’sı: onun iki yanıdır; hatta çölün iki yanına: onun **كِسْرَاهَا**’sı denir.

Ebû Ubeyd dedi: onda iki lugat vardır: **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**.

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den, Ebû Amr b. el-Alâ’dan ) **كِسْرَى**’ya nisbet edilir; o, onu **الكاف**’ın kesriyle söylerdi; ona nisbet edince: **كِسْرِيّ** derdi, **اليَاءِ**’yı şeddeli ve **الكاف**’ı kesreli (yaparak); ve **كِسْرَويُّ** (derdi), **الرّاء**’yı fethalı ve **اليَاءِ**’yı şeddeli (yaparak).

Dedi: Ümeyyî: **كِسْرِيٌّ** kesr ile de (söylenir).

Ebû Hâtim dedi: **كِسْرَى** muarrebdir; aslı **خُسْرَى**’dır; Arap onu ta‘rîb etti de: **كِسْرَى** dediler.

Leys dedi: **كِسرَى** ve **كَسرَى** denir; cem‘de: **أَكاسرةٌ** ve **كَساسرَةٌ** derler; ikisi de kıyasa muhaliftir. Kıyas ancak **كَسرَوْنَ**’dur; nitekim: **عِيسَوْنَ** denildiği gibi.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) denir ki: **رجل ذو كَسَرَاتٍ وهَزَرَاتٍ**; o, her şeyde aldatılan kimsedir.

Leys dedi: çıkışlı inişli araziye: **أرضٌ ذاتُ كُسور** denir.

Dedi: dağların ve vadilerin **كُسورُ**’u, ondan tekil yapılmaz; **كِسر الوادي** denmez.

Dedi: hesaptan **الكَسْر**: tam bir hisse olmayan şeydir; çoğulu: **الكسور**.

Kuş **كَسَرَ** eder, **يكسِر**; **كُسوراً** (olarak). İki kanadı zikredince: **كسرَ جناحيه كسْراً** dersin; o, ikisinden bir şey topladığı zaman, düşmek yahut saldırmak ister. Denir ki: **بازٌ كاسر** ve **عُقابٌ كاسر**. Şiir okundu:
كأَنّها كاسِرٌ في الجوِّ فَتْخَاءُ

Fiil galip olduğu için **الهاء**’yı attılar.

Koyundan **الكَسِيرُ**: bacağı kırık olandır.

Hadiste: kurbanlıklarda, kırığı açık olan **الكسير** caiz olmaz.

Başkası dedi: adamın tecrübesi övülmüş olursa ona denir ki: **إِنه لطيِّبُ المَكْسِرِ** (ve **وصُلْبُ المكسِر**; nitekim, kırılınca içiyle kalitesi bilinen şeye: **إِنه لجيِّدُ المكسرِ** denildiği gibi). Ağacın **مكسِرُ**’u: dallarının ondan kırıldığı yeri, yani köküdür. Şu‘ay‘ir dedi:
فمَنَّ واسْتَبْقَى ولمْ يَعْتصِرْ
مِنْ فَرْعِه مَالاً ولا المَكْسِرِ

Başkası dedi: denir ki: falan, ona kızgın ise, onun üzerine **الفُوقَ**’u kırar; ve falan, öfkeyle onun üzerine **الأَرْعاظَ**’ı kırar.

**والمُكَسِّرُ**: bir adamın lakabıdır. Ebû’n-Necm dedi:
أَوْ كالْمُكَسِّرِ لا تؤوبُ جيَادُه
إِلاَ غَوَانِمَ وهْيَ غيرُ نِوَاء

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) adam **كسَرَ** etti: eşyasını parça parça, elbise elbise sattı; ve **كَسِرَ** etti: tembelleşti. **والكاسور**: köylerin bakkalıdır. **والصَّيْقَبَانيُّ**: köylerin eczacısıdır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: her kemiğe: **كِسْرٌ** ve **كَسْرٌ** denir. Şiir okundu:
وَفي يَدِها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ

( Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den ) dirseğe kadar olan yarısından, pazunun kemiğine: **كِسرُ قبيحٍ** denir. Şemmer şiir okudu:
لوْ كنتَ عَيْرا كُنْتَ عَيرَ مَذَلّةٍ
أَوْ كنُتَ كِسرا كنْتَ كِسْرَ قَبِيح

( İbnü’s-Sikkît ) denir: falan **هَشُّ المكسِر**’dir; bu hem övgü hem yergidir. “O, **مُصْلِد القِدْح** değildir” demek isterlerse bu övgüdür; “o, **خوَّار العود**’dur” demek isterlerse bu yergidir.

**وجمع التكسير**: başının harekesi üzerine bina edilmeyen (cem‘)dir; senin “dirhem ve **دراهمُ**; karın ve **بطونٌ**; salkım ve **قطوفٌ**” demen gibi. Başının harekesi üzerine cem‘ olunan ise: “sâlih ve **صالحين**; müslim ve **مسلمين**” gibidir.

**كرس** : Leys dedi: **الكِرْسُ**: binanın **كِرْسُ**’udur; ve havuzun **كرْسُ**’u, hayvanların durduğu yerdir; orada (toprak) keçeleşir. Aynı şekilde binanın temeli **يكرَّسُ** edilir de sertleşir. Aynı şekilde **كِرْس الدِّمنَة**; keçeleşip yere yapışınca.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) denir: o, **كريم الكِرْس** ve **كريم القِنْس**’tir; ikisi de asıldır.

Dedi; Asmaî dedi: **الكِرْسُ**: evde idrarlar ve dışkılar; bir kısmı bir kısmının üstüne keçeleşir.

Dedi: **والدِّمَن**: dışkı izi ve başkasından, kararttıkları şeydir.

Dedi; Ebû Amr dedi: **الأكاريس**: insanlardan bölüklerdir; tekili: **كِرْس**; (çoğulu) **أكراسٌ**; sonra **أَكاريسُ**.

Ebû İshâk, Allah’ın azze ve celle sözünde: **( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ )** (Bakara: 255) dedi: onda birden fazla görüş vardır.

İbn Abbâs dedi: onun **كرسيه**’si: onun ilmidir.

Atâ’dan rivayet edildi; dedi ki: gökler ve yer, **الكرسيِّ** içinde ancak, geniş bir çöl arazisinde bir halka gibidir.

Ebû İshâk dedi: bu söz açıktır; çünkü dilde **الكرسيّ**’den bildiğimiz: dayanılan ve üzerine oturulan şeydir; bu da, gökler ve yerin altında kaldığı, **الكرسي**’nin büyük olduğuna delalet eder.

Dedi: dilde **الكرسي** ve **الكُرَّاسة** ancak, bir kısmı bir kısmına sabit olup yapışmış şeydir.

Dedi; bir kavim dedi: onun **كرسيهُ**’si: gökleri ve yeri onunla tutan kudretidir. Dediler: bu, senin “bu duvara bir **كرْسيّاً** yap” demen gibidir; yani ona, dayandığı ve onu tutan şeyi yap. İbn Abbâs’ın sözüne yakındır; çünkü gökleri ve yeri kuşatan ilmi, bunun dışına çıkmaz. Ve Allah, **الكُرسيّ**’nin hakikatini daha iyi bilir; ancak onun bütünü, Allah’ın azze ve celle emrinden büyük bir iştir.

Ebû Amr, Sa‘leb’den rivayet etti; dedi ki: **الكرسي**: Arapların, kralların **كراسيِّ**’sinden bildiği şeydir. **كِرسي** de denir.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi; şu beyti ona okudu:
يَا صاحِ هل تعرفُ رَسْماً مُكْرَسَا

Dedi: **المُكْرَسُ**: develerin orada dışkıladığı ve işediği, sonra bir kısmının bir kısmının üstüne bindiği yerdir; buradan **الكُرَّاسَةُ** adlandırıldı.

Dedim: İbn Abbâs’tan **الكُرْسِيّ** hakkında sahih olan, Sevrî ve başkasının Ammâr ed-Duhnî’den, Müslim el-Batîn’den, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan rivayet ettiği şeydir: dedi ki: **الكُرْسِيُّ**: iki ayağın yeridir. **العَرْشُ** ise, onun ölçüsü takdir edilemez. Bu, ilim ehlinin sıhhatinde ittifak ettiği bir rivayettir. İbn Abbâs’tan **الكُرْسيّ** hakkında, onun ilim olduğu rivayeti ise, haberleri bilme ehlinin sabit kıldığı şeylerden değildir.

Ebû Bekr: **لُمْعَة كَرْساءُ**: içinde ağaç bulunan bir toprak parçası içindir; kökleri yaklaşmış, dalları dolaşmıştır.

Leys dedi: **الكِرْسُ**; gerdanlıkların ve kuşakların ve benzerlerinin **أَكْرَاسِ**’ındandır.

Denir: **قلادةُ ذاتُ كِرْسَيْنِ**; ve **ذاتُ أكْرَاسٍ ثلاثةٍ**; bir kısmı bir kısmına katıldığında. Şiir okundu:
أَرِقتُ لِطَيْفٍ زَارَنِي في المَجَاسِدِ
وأَكْرَاسِ دُرَ فُصِّلَتْ بالفرائدِ

**والكَرَوَّس**: başı ve omuz başı bedende güçlü olan adamdır. Accâc dedi:
فِينَا وَجَدْتَ الرجُلَ الكَرَوَّسَا

İbn Şümeyl dedi: **الكَرَوَّس**: güçlüdür; **رجلٌ كَرَوَّسٌ**.

Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin hadisinde: dedi ki: **( ما أَدْري ما أَصنَعْ بهذه الكَرَاييسِ ، وقد نهَانَا رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنْ نستقبلَ القبلةَ بغائطٍ أو بولٍ )**.

Ebû Ubeyd dedi: **الكَرَاييسُ**’in tekili: **كِرْياسٌ**’tır; o, bir kanalla yere (akıtan), bir damın üstüne çıkıntılı olan **الكَنِيفُ**’tir; aşağıda olursa **كِرْياسٍ** değildir.

Dedim: ona **كِرْياساً** denilmesi, ona pislik ve dışkıdan asılan şey sebebiyledir; bir kısmı bir kısmının üstüne biner; **كِرْسِ الدمنِ** ve **الوأْلةِ** gibi. O, **الكِرْسِ**’ten **فِعيالٌ** veznindedir; **جِريالٍ** gibi.

( Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den ) iki yahut üç cariye doğurmuşsa adama: **مُكَرْكَسٌ** denir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **المكَرْكَسُ**: annesinin annesi, babasının annesi, annesinin annesinin annesi ve babasının annesinin annesi: cariyeler olan kimsedir.

Leys dedi: **المُكَرْكَسُ**: bağlanmış olandır. Şiir okundu:
فهلْ يَأكُلَنْ مالِي بنُو نَخَعِيَّةٍ
لها نسبٌ في حَضْرَمَوْتَ مُكَرْكَسُ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) adam **كَرِسَ** etti: ilmi kalbinin üzerine sıkışıp yığıldı.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) **انكَرَسَ**: bir şeye girdiği zaman (denir).

**سكر** : Leys dedi: **السُّكْرُ**: **الصَّحْو**’un zıddıdır. Dedi: **السُّكْرُ** üçtür: içkinin **سكْرُ**’ü, malın **سكْرُ**’ü, sultanın **سكر**’ı.

Allah azze ve celle dedi: **( لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا )** (Hicr: 15). **( سُكِّرَتْ )** ve **( وسُكِرَتْ )** şeddeli ve hafif (okunuşla) okundu. Manası: sihirle kapatıldı ve örtüldü; gözlerimize, gördüğümüzden başka bir şey hayal olunur.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) **سَكَرْتُهُ**: onu doldurdum.

Leys dedi: **السَّكْرُ**: yarığın ve suyun fışkırdığı yerin kapatılmasıdır; **السِّكْرُ**: o yarığa ve benzerine set olarak konulan o tıkacın adıdır.

Mücâhid dedi: **سُكِّرت أبصارُنا**: yani kapatıldı.

Ebû Ubeyd dedi: Mücâhid, gözleri, bakmaktan alıkoyan bir şeyin örttüğüne gider; nitekim **السِّكْرُ** suyu akmaktan alıkoyduğu gibi.

Ebû Ubeyde dedi: kavmin gözleri **سُكِّرت** olur; onlarla döndürülür ve onlara, **السَّمادير** gibi bir şey çöker de göremezler. Ve sıcak şey için, sıcağı sönüp kaynaması durulunca: **قد سَكَر يسكُرُ** denir.

Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **سكّرت أبصارنا**; içkinin **سُكْرِ**’ünden alınmıştır; sanki göze, sarhoş edici içen kimseye sarhoş olunca erişen şey erişmiştir.

Ferrâ dedi: manası: hapsedildi ve bakmaktan men edildi.

Sa‘leb dedi: **سُكِرَت** ve **سُكِّرَت**: hapsedildi; ve “örtüldü” manasında olur; ikisi yakındır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: içkiden **سَكِرَ** eder; **يسكَرُ سُكْراً**. Öfkeden **سكِرَ** eder; **يَسكَرُ سَكَراً**; öfkelendiği zaman. Şiir okundu:
فجاءُونا بهمْ سكَرٌ علينا
فأَجْلَى اليومُ والسكْرَانُ صاحِي

Zeccâc dedi: denir: onun gözü **سكَرَتْ**; **تَسكُرُ**: şaşırdığı ve bakmaktan durulup sakinleştiği zaman. Ve rüzgâr **سكَرَتِ**; **تسكُرُ**: sakinleştiği zaman. Ve sıcak **سكَرَ** eder; **يَسكُرُ**. Şiir okundu:
جاءَ الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ
وجعلتْ عينُ الحَرُورِ تسكُرُ

Ebû Bekr dedi: **اجثألّ**: manası, toplandı ve büzüldü.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) **ليلةٌ ساكِرَةٌ**: içinde rüzgâr olmayan (gece). Evs dedi:
خذَلْتُ على ليلةٍ ساهرهْ
فليسَتْ بِطلْق ولا ساكِرَهْ

( Ebû Zeyd ) **الماءُ الساكِرُ**: akmayan durgun sudur; ve **سكَرَ سكُوراً**.

Allah azze ve celle dedi: **( وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى )** (Hac: 2); ve **( سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى )** okundu.

Tefsir: sen onları azap ve korkudan **سُكَارَى** görürsün; içkiden **بُسكَارَى** değillerdir. Buna, şu sözü delalet eder: **( وَلَاكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ )**. Kurrâdan hiç kimse **سَكَارَى**’yı **السِّين**’in fethasıyla okumadı; o bir lugattır; onunla okumak caiz değildir; çünkü kıraat sünnettir.

Ebû’l-Heysem dedi: **فَعْلانَ** üzere olan sıfat, **فُعَالَى** ve **فَعالى** üzere cem‘ olunur; **أَشرانَ** ve **أُشارَى** ve **أَشارَى** gibi; ve **غيرانَ** ve kavim **غُيارَى** ve **غَيارى**. Ancak onlar **سَكْرَى** dediler; ve **فَعْلَى** çoğu kez, “mef‘ûl” manasında “fa‘îl”in cem‘i olarak gelir; **قتيلٍ** ve **قَتْلى**; **جريجٍ** ve **جرحى**; **صريعٍ** ve **صرعَى** gibi; çünkü sarhoşun aklının gitmesi sebebiyle **النّوْكَى** ve **الحمقى** ve **الهلكى**’ya benzetildi. **النَّشوانُ** ise; onun cem‘inde **النَّشَاوَى**’dan başkası denmez.

Ferrâ dedi: eğer “cem‘ üzerine te’nîs vâki olur da tek gibi olur” diye **سكْرَى** denilse, bir vecih olurdu. Bana bazısı şu beyti okudu:
أضحَتْ بنُو عامرٍ غَضْبَى أُنوفهُمُ
إني عفَوْتُ فلا عارٌ ولا باسُ

Allah azze ve celle dedi: **( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا )** (Nahl: 67).

Ferrâ dedi: o, haram kılınmadan önce şaraptır; **الرِّزقُ الحسنُ**: kuru üzüm ve hurma ve onlara benzeyenlerdir.

Ebû Ubeyd dedi: **السَّكَرُ**: ateşin dokunmadığı hurma şırasıdır. İbrâhîm, Şa‘bî ve Ebû Rezin derlerdi: **السَّكَر**: şaraptır.

İbn Ömer’den rivayet edildi: dedi ki: **السكَرُ** hurmadandır.

Ebû Ubeyde tek başına dedi: **السكَرُ**: yemektir. Başkasının sözüyle delil getirdi:
جعلتَ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سكَرا
yani: onların yermesini sana bir yiyecek yaptın.

Zeccâc dedi: bu, yemekten ziyade şaraba daha benzer; mana: insanların ırzlarıyla sarhoş oluyorsun; bu, insanların ırzlarına dalıp duran kimse için söylenenin en açık olanıdır.

Muhammed b. İshâk bize haber verdi; Mahzûmî’den, Süfyân’dan, Esved b. Kays’tan, Amr b. Süfyân’dan, İbn Abbâs’tan; şu söz hakkında: **( تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا )** (Nahl: 67) dedi: **السَّكَرُ**: onun meyvesinden haram kılınan şeydir; **الرِّزقُ الحسنُ**: onun meyvesinden helal kılınan şeydir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) **السَّكَرُ**: öfkedir; **السَّكَرُ**: doluluktur; **السَّكَرُ**: şaraptır; **السَّكَرُ**: nebîzdir. Cerîr dedi:
إِذا رَوِينَ عَلَى الخِنْزِيرِ من سَكَرٍ
نادَيْنَ يا أعظمَ القِسِّينَ جُرْدانَا

Allah azze ve celle dedi: **( عَتِيدٌ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ )**. **سكرة الموت**: onun, insana ölü olduğunu gösteren bürüyüşüdür. Ve “**بالحقِّ**” sözü: hak ölüm ile, yani.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السَّكْرَةُ**: öfke nöbetidir; ve **السَّكْرةُ**: gençlikte lezzetin galip gelmesidir.

Leys: **رجلٌ سِكِّيرٌ**: sürekli sarhoş olandır. **والسَّكْرةُ**: sarhoşluğun bir tanesidir.

Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den rivayet edildi: dedi ki: **السُّكْركَةُ**: Habeş’in şarabıdır.

Ebû Ubeyd dedi: o, **الذُّرَة**’dendir.

Dedim: Arapça değildir.

Şemmer onu kendi hattıyla kaydetti: **السُّكْرُكَةُ**: **الكاف** üzerinde cezm; **الرَّاءُ** dammelidir.

**ركس** : Allah azze ve celle dedi: **( وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُو )** (Nisâ: 88).

Ferrâ dedi: yani: onları küfre geri çevirdi.

Dedi: **ورَكَسَهم**: bir lugattır.

Hadiste: **( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بِرَوْثٍ في الاستنجاءِ ، فقال : إِنه رِكْسٌ )**.

Ebû Ubeyd dedi: **الرِّكْسُ**: mana bakımından **الرَّجيع**’e benzer.

Denir: **ركَسْتُ الشيءَ وأَرْكَستُه**: iki lugattır; onu geri çevirdiğin zaman.

Adiyy b. Hâtim hadîsinde: o, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; Peygamber ona dedi ki: **( إِنكَ من أهْلٍ دينٍ يقالُ لهم الرَّكُوسِيَّةُ )**.

Ebû Ubeyd dedi: **الرَّكُوسِيَّة**’nin tefsirinde, İbn Sîrîn’den rivayet olunur; dedi ki: o, Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dindir.

Leys dedi: **الرّاكِسُ**: harmanın ortasında, dövülürken bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir; o, yerinde **يَرْتكِسُ** eder. Eğer inek ise, o **راكسةٌ**’dir.

Dedi: insan, kurtulduktan sonra bir işe düşerse: onda **ارْتَكَسَ** denir.

Dedi: **الرَّكْسُ**: şeyi başı üzerine çevirmektir; yahut başını sonuna geri döndürmektir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) dedi: **الرِّكْسُ**: insanlardan çokluktur.

Mücâhid dedi: **الارْتكاسُ**: irtidattır.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı; dedi ki: **المَنْكُوسُ** ve **المَرْكُوسُ**: hâlinden geri dönen kimsedir.

Adiyy b. Hâtim hadisi hakkında soruldu; ona “**إِنَّكَ رَكُوسِيٌّ**” denildi (denilince), dedi ki: bu, Hristiyanların sıfatındandır; Arapçalaştırılmaz.

Dedi: cariye **أَرْكَسَتِ**; memesi çıktığı zaman. Toplanıp büyüyünce, artık **نَهَدَ** etmiştir.

**سرك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) adam **سَرِكَ** etti: bedeni, bir kuvvetten sonra zayıfladığı zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: yürüyüşte **تَسَاَركْتُ** ve **تَسَرْوَكْتُ**; ikisi de, zayıflıktan yahut yorgunluktan yürüyüşün kötülüğüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والسين وما يثلثهما)
(كسع)  الكاف والسين والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على نوع من الضَّرب. يقال: كسعه، إذا ضَربَ برِجله على مؤخَّرِه أو بيده. ويقال: اتَّبَعَ أدبارَهم يَكسَعُهم بسَيفه. وكَسَعْت الرّجُل بما سَاءه، إذا تكلَّمْت في أثره. وكَسعتُ النّاقةَ بغُبْرها، إذا تركتَ بقيَّةً من اللَّبن في خِلْفها تريد تعزيرها. ومعنى هذا أنَّه يخلِّيها بعد أن يُحلَب بعضُ لبنِها ويضربُ بيدِه على مؤخّرها لتمضِيَ. قال:
لا تَكْسَع الشَّولَ بأَغْبارِها *** إنك لا تَدرِي مَن النَّاتجُ([1])ومن الباب رجلٌ مكَسَّعٌ بغُبْرِه، إذا لم يتزوَّج، كأنَّ ماءه قد تبقَّى كما تَبقَّى لبنُ الشّاةِ المكَسَّعة. قال:
والله لا يخرجُها من قَعرِه *** إلاّ فتىً مكسَّع بغُبْره([2])والكُسْعَة: الحمير، سمِّيت لأنَّها تُضرَب أبداً على مؤخّرها في السَّوْق.
(كسف)  الكاف والسين والفاء أصلٌ يدلُّ على تغيُّر في حالِ الشيء إلى ما لا يُحَبّ، وعلى قطع شيءٍ من شيء. من ذلك كُسُوف القَمر، وهو زوالُ ضوئه. ويقال: رجلٌ كاسِفُ الوجه، إذا كان عابساً. وهو كاسف البال، أي سيِّئُ الحال.
وأمَّا القَطْع فيقال: كَسَفَ العُرقوبَ بالسّيف كَسْفاً يكسِفُهُ. والكِسْفة: الطَّائفة من الثَّوب، يقال: أعطِنِي كِسفةً من ثوبك. والكِسْفة: القِطعة من الغَيم. قال الله* تعالى: ﴿وإنْ يَرَوْا كِسْفاً مِن السَّماءِ ساقِطاً﴾ [الطور 44].
(كسل)  الكاف والسين واللام أصلٌ صحيح، وهو التَّثاقُل عن الشَّيء والقُعود عن إتمامه أو عنه. من ذلك الكَسَل. والإكسال: أن يُخالِط الرّجلُ أهلَه ولا ينزِل. ويقال ذلك في فَحل الإبل أيضاً. وامرأةٌ مِكسالٌ: لا تكاد تَبرَحُ بيتها.
(كسم)  الكاف والسين والميم أصيلٌ يدلُّ على تلبُّدٍ في شيء وتجمّع. من ذلك الكَيْسُوم: الحَشِيش الكثير. ويقال إنَّ الأكاسم: الخَيل المجتمِعة يكاد يركبُ بعضُها بعضاً. قال:
أبا مالكٍ لَطَّ الحُضَين وراءنا *** رجالاً عدَاناتٍ وخيلاً أكاسِما([3])(كسا)  الكاف والسين والحرف المعتل……([4])
أما ما ليس بمهموزٍ فمنه الكُسْوة والكِساء معروف. قال الشَّاعر([5]):
فباتَ لـه دون الصَّبَا وهي قَرَّةٌ *** لحافٌ ومصقولُ الكساءِ رقيقُ
أراد في هذا الموضع بمصقول الكِساء لبَناً قد علته دُوَاية. ومثله:
وهو إذا ما اهْتَافَ أو تَهيَّفا *** يَنفِي الدُّواياتِ إذا ترشَّفَا
 	عن كلِّ مصقولِ الكِساء قد صَفَا([6])
 اهتاف: عَطِش. وعنى بالكساء الدُّواية.
(كسب)  الكاف والسين والباء أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على ابتغاء وطلبٍ وإصابة. فالكَسب من ذلك. ويقال كَسَب أهْلَه خيراً، وكسَبْت الرّجلَ مالاً فكَسَبه. وهذا مما جاء على فَعَلْته فَفَعل. وكَسَابِ: اسمُ كَلْبة.
(كسح)  الكاف والسين والحاء له معنيانِ صحيحان: أحدهما تنقيةُ الشيء، والمعنى الآخر عَيْب في الخِلْقة.
فالأوَّل الكَسْح. يقال: كَسَحْتُ البيتَ، وكَسَحَتِ الرِّيحُ الأرضَ: قَشَرت عنها التّراب. والكُسَاحة: ما يُكسَح. ويقال: أغارُوا على بني فلانٍ فاكتَسَحوهم، أي أخَذوا مالَهم كلَّه.
والثاني الكَسَح، وهو العَرَج. والأكْسَح: الأعرج. قال الأعشى:
* وخَذُولِ الرِّجلِ من غير كَسَحْ([7]) *
وجمع الأكسح كُسْحان. وفي الحديث: "الصَّدَقة مال الكُسْحانِ والعُوران([8])".
(كسد)  الكاف والسين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على الشَّيء الدُّون لا يُرغَب فيه. من ذلك: كَسَد الشَّيءُ كَساداً فهو كاسد وكَسِيد. وكلُّ دونٍ كَسِيد. قال:
* فماجدٌ وكسيدُ([9]) *
(كسر)  الكاف والسين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على هَشْم الشيء وهَضْمه. من ذلك قولُك كَسَرْت الشيءَ أكْسِره كَسْراً. والكِسرة: القطعة من المكسور. ويقال: عُودٌ صُلْب المَكْسِر، إذا عُرِفت جوْدتُه بكسْرِه. وكَسَر الطائرُ جناحَيه كَسراً، إذا ضمَّهما وهو يريد الوُقوع، ومنه عُقاب كاسِر. والكِسْر: العظم ليس عليه كبيرُ لحم. قال الشَّاعر:
* وفي يَدِها كِسرٌ أبَحُّ رَذومُ([10]) *
ويقال لا يكون كذا إلا وهو مكسور. ويقال لعظم السّاعد الذي يلي المرفَق، وهو نصف العظم: كِسرُ قبيح. أنشدنا عليُّ بنُ إبراهيمَ، عن عليِّ بنِ عبد العزيز، عن أبي عُبيد:
فلو كنتَ عَيراً كنتَ عيرَ مَذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسراً كنتَ كِسرَ قبيح([11])ويقال: أرضٌ ذات كسور، أي ذات صَعُود وهَبُوط، وكأنَّها قد كسِرت كَسْراً. والكِسر: الشُّقة السُّفلى من الخِباء تُرفَع أحياناً وتُرخَى أحياناً. وهو جارِي مُكاسِرِي، أي كِسرُ بيتِه إلى كِسرِ بيتي. فأمَّا كِسْرى فاسمٌ عجميّ، وليس من هذا، وهو معرَّب. قال أبو عمرو: يُنسَب إلى كسرى- وكان يقولـه بكسر الكاف([12])- كِسْرِيّ وكِسرَوِيّ. وقال الأمويّ: كِسريّ بالكسر أيضاً.
--------------ـــ
([1]) البيت للحارث بن حلزة في اللسان (كسع، غبر).
([2]) الرجز في المجمل واللسان (كسع).
([3]) أنشده في اللسان (عدن) برواية: "لد" بدل "لط". وفي الأصل: "الحصير" صوابه في اللسان.
([4]) بياض في الأصل.
([5]) هو عمرو بن الأهتم. اللسان (كسا). ومقطوعته في الحماسة (2: 300-301). وقصيدته في المفضليات (1: 123-125).
([6]) الرجز في اللسان (صقل). وأنشده في المجمل (كسو/ي).
([7]) ديوان الأعشى 163. وصدره في اللسان (كسح):
* كل وضاح كريم جده *
([8]) في اللسان: "وفي حديث ابن عمر: سئل عن مال الصدقة فقال: إنها شر مال، إنما هي مال الكسحان والعوران".
([9]) في الأصل: "فمنهم ماجد"، والصواب ما أثبت من المجمل مطابقاً للسان (كسد). والبيت بتمامه:
إذا كل حي نابت بأرومة *** نبت العضاه فماجد وكسيد
([10]) في الأصل: "وفي يديه"، صوابه في المجمل. وفي اللسان (كسر) والمقاييس (بح): "وفي كفها". وصدر البيت:
* وعاذلة هبت بليل تلومني *
([11]) سبق البيت في (حسن، قبح). وأنشده في اللسان (قبح، كسر) وكذا ورد إنشاده "فلو كنت عيراً" في المجمل، وروي بالخرم فيما سبق.
([12]) في الأصل: "بكسر الراء"، صوابه في المجمل، وفي اللسان والقاموس أنه يقال بكسر الكاف وفتحها.

ـ

##### Türkçe

(كاف, **السين** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**كسع**)  **الكاف** ve **السين** ve **العين** sahih bir asıldır; bir tür vuruşa delâlet eder. Denir: **كسعه**; yani ayağıyla onun arkasına yahut eliyle vurduğunda. Ve denir: onların arkalarını tâkip etti; kılıcıyla onları **يكسَعُهم**. Ve **كَسَعْت** adamı, onu kötüleyen şeyle; yani arkasından konuştuğumda. Ve **كَسعتُ** deveyi **بغُبْرها**; yani onu azarlamak isteyerek memesindeki sütün bir bakiyesini bıraktığında. Bunun mânası şudur: sütünün bir kısmı sağıldıktan sonra onu serbest bırakır ve yürüsün diye eliyle onun arkasına vurur. Dedi ki:
لا تَكْسَع الشَّولَ بأَغْبارِها *** إنك لا تَدرِي مَن النَّاتجُ([1])
Ve babdandır: **مكَسَّعٌ بغُبْرِه** adam; evlenmediğinde, sanki suyu, **المكَسَّعة** koyunun sütü kaldığı gibi kalmış gibidir. Dedi ki:
والله لا يخرجُها من قَعرِه *** إلاّ فتىً مكسَّع بغُبْره([2])
Ve **الكُسْعَة**: eşeklerdir; sürekli sevkte arkalarına vurulduğu için böyle adlandırılmıştır.

(**كسف**)  **الكاف** ve **السين** ve **الفاء** bir asıldır; şeyin hâlinde sevilmeyen şeye doğru bir değişmeye ve bir şeyden bir şey kesmeye delâlet eder. Bundan: **كُسُوف القَمر**; o, ışığının gitmesidir. Ve denir: **رجلٌ كاسِفُ الوجه**; yani asık suratlı olduğunda. Ve o **كاسف البال**dır; yani kötü hâllidir.
Kesme ise şöyle denir: **كَسَفَ العُرقوبَ بالسّيف كَسْفاً يكسِفُهُ**. Ve **الكِسْفة**: elbiseden bir taifedir; denir: bana elbisenden bir **كِسفة** ver. Ve **الكِسْفة**: buluttan parçadır. Allah* Teâlâ dedi: ﴿وإنْ يَرَوْا كِسْفاً مِن السَّماءِ ساقِطاً﴾ [الطور 44].

(**كسل**)  **الكاف** ve **السين** ve **اللام** sahih bir asıldır; o, şeyden ağır davranmak ve onu tamamlamaktan yahut ondan geri durmaktır. Bundan: **الكَسَل**. Ve **الإكسال**: erkeğin ehlini (hanımını) karıştırması (cima etmesi) ve inzal etmemesidir. Bu, deve aygırında da söylenir. Ve **امرأةٌ مِكسالٌ**: neredeyse evinden ayrılmayan.

(**كسم**)  **الكاف** ve **السين** ve **الميم** köklü bir asıldır; bir şeyde yapışıp kalmaya ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **الكَيْسُوم**; çok ot (çokça çimen). Ve denir ki: **الأكاسم**; birbirine binmek üzere olan toplanmış atlardır. Dedi ki:
أبا مالكٍ لَطَّ الحُضَين وراءنا *** رجالاً عدَاناتٍ وخيلاً أكاسِما([3])

(**كسا**)  **الكاف** ve **السين** ve illetli harf……([4])
Hemzesiz olan(lar)dan: **الكُسْوة** ve **الكِساء**; bilinen (şey). Şair dedi([5]):
فباتَ لـه دون الصَّبَا وهي قَرَّةٌ *** لحافٌ ومصقولُ الكساءِ رقيقُ
Bu yerde **مصقول الكِساء** ile, üzerine **دُوَاية** gelmiş bir sütü kastetti. Bunun benzeri:
وهو إذا ما اهْتَافَ أو تَهيَّفا *** يَنفِي الدُّواياتِ إذا ترشَّفَا
 	عن كلِّ مصقولِ الكِساء قد صَفَا([6])
**اهتاف**: susadı. Ve **الكساء** ile **الدُّواية**yi kastetti.

(**كسب**)  **الكاف** ve **السين** ve **الباء** sahih bir asıldır; o, aramaya, istemeye ve elde etmeye delâlet eder. İşte **الكَسب** bundandır. Ve denir: ehlini hayırla **كَسَب** etti; ve adama mal **كسَبْت** de o onu **كَسَبه**. Bu, **فَعَلْته فَفَعل** vezni üzere gelmiş olanlardandır. Ve **كَسَابِ**: bir dişi köpeğin adıdır.

(**كسح**)  **الكاف** ve **السين** ve **الحاء**ın iki sahih mânası vardır: birincisi şeyin temizlenmesi; diğer mânası yaratılışta bir ayıptır.
Birincisi **الكَسْح**tır. Denir: evi **كَسَحْتُ**; ve rüzgâr yeri **كَسَحَت**: ondan toprağı soydu. Ve **الكُسَاحة**: **يُكسَح** olunan (şey). Ve denir: falan oğullarına baskın yaptılar da onları **فاكتَسَحوهم**; yani mallarının hepsini aldılar.
İkincisi **الكَسَح**tır; o, topallıktır. Ve **الأكْسَح**: topal. A‘şâ dedi:
* وخَذُولِ الرِّجلِ من غير كَسَحْ([7]) *
**الأكسح**ın çoğulu **كُسْحان**dır. Hadiste: "Sadaka, **مال الكُسْحانِ** ve **العُوران**ın malıdır([8])".

(**كسد**)  **الكاف** ve **السين** ve **الدال** sahih bir asıldır; rağbet edilmeyen aşağı (değersiz) şeye delâlet eder. Bundan: şey **كَسَد** etti, **كَساداً**; o hâlde o **كاسد** ve **كَسِيد**dir. Her aşağı (şey) **كَسِيد**dir. Dedi ki:
* فماجدٌ وكسيدُ([9]) *

(**كسر**)  **الكاف** ve **السين** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyin kırılıp parçalanmasına ve ezilip ufalanmasına delâlet eder. Bundan, senin sözün: şeyi **كَسَرْت**; onu **أكْسِره**; **كَسْراً**. Ve **الكِسرة**: kırılmıştan parçadır. Ve denir: **عُودٌ صُلْب المَكْسِر**; yani kırılmasıyla kalitesi bilindiğinde. Ve kuş kanatlarını **كَسَر** etti, **كَسْراً**; yani düşmek isterken ikisini birleştirip topladığında; bundan **عُقاب كاسِر**. Ve **الكِسْر**: üzerinde çok et olmayan kemiktir. Şair dedi:
* وفي يَدِها كِسرٌ أبَحُّ رَذومُ([10]) *
Ve denir: böyle olmaz; ancak o **مكسور** iken. Ve dirseğe bitişik olan önkol kemiğine—ki o kemiğin yarısıdır—**كِسرُ قبيح** denir. Ali b. İbrahim bize inşad etti; Ali b. Abdülaziz’den; Ebû Ubeyd’den:
فلو كنتَ عَيراً كنتَ عيرَ مَذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسراً كنتَ كِسرَ قبيح([11])
Ve denir: **أرضٌ ذات كسور**; yani yokuş ve inişli; sanki **كَسْراً** ile kırılmış gibidir. Ve **الكِسر**: çadırın alt yarığıdır; bazen kaldırılır, bazen salınır. Ve o, benim **مُكاسِرِي** komşumdur; yani onun evinin **كِسر**i benim evimin **كِسر**ine (bitişiktir). Ama **كِسْرى** yabancı bir isimdir; bundan değildir; o, Arapçalaştırılmıştır. Ebû Amr dedi: **كسرى**ya nisbet edilir—ve **الكاف**ı kesreli söyleyerek onu söylerdi([12])—**كِسْرِيّ** ve **كِسرَوِيّ**. Ve Ümeyyî dedi: kesre ile de **كِسريّ**.

--------------ـــ
([1]) Beyit, Hâris b. Hillize’nindir; Lisân’da (كسع، غبر).
([2]) Recez, el-Mücmel ve Lisân’da (كسع).
([3]) Lisân’da (عدن) “لط” yerine “لد” rivayetiyle inşad etti. Asılda: “الحصير”; doğrusu Lisân’dadır.
([4]) Asılda boşluk.
([5]) O, Amr b. el-Ehtem’dir. Lisân (كسا). Parçası Hamâse’de (2: 300-301). Kasidesi Mufaddaliyât’ta (1: 123-125).
([6]) Recez, Lisân’da (صقل). Ve el-Mücmel’de (كسو/ي) inşad etti.
([7]) A‘şâ divanı 163. Sadrı Lisân’da (كسح):
* كل وضاح كريم جده *
([8]) Lisân’da: "İbn Ömer hadîsinde: sadaka malı hakkında soruldu; dedi ki: o, malın en kötüsüdür; o ancak **مال الكسحان** ve **العوران**ın malıdır".
([9]) Asılda: "فمنهم ماجد"; doğrusu, el-Mücmel’den sabit kılınan, Lisân’a (كسد) uygun olandır. Beytin tamamı:
إذا كل حي نابت بأرومة *** نبت العضاه فماجد وكسيد
([10]) Asılda: "وفي يديه"; doğrusu el-Mücmel’dedir. Lisân (كسر) ve Mekâyîs’te (بح): "وفي كفها". Beytin sadrı:
* وعاذلة هبت بليل تلومني *
([11]) Beyit (حسن، قبح)’ta geçti. Lisân’da (قبح، كسر) inşad etti; ve “فلو كنت عيراً”ın inşadı el-Mücmel’de de böyle geldi; daha önce geçtiği üzere hazf ile rivayet edildi.
([12]) Asılda: "بكسر الراء"; doğrusu el-Mücmel’dedir; Lisân ve Kâmûs’ta onun **الكاف**ın kesresiyle ve fethasıyla söylendiği (de) vardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك س ر
كسر الشيء وكسّره وانكسر وتكسّر واكتسرت منه طرفاً وهذه كسرةٌ منه وكسرٌ‏.‏
وهذا كسار الزجاج والكوز‏.‏
وألقى على النار كسار العود وأعطني كسارةً منه وعود صلب المكسر إذا عرفت جودته بكسره‏.‏
وجناحٌ كسير‏.‏
وناقة وشاة كسير‏.‏
وافع كسر الخباء‏:‏ شقّته ومن المجاز‏:‏ الله صلب المكسر وهم صلاب المكاسر‏.‏
وكسر الطائر جناحيه كسراً‏:‏ ضمهما للوقوع‏.‏
وبازٍ كاسر وعقاب كاسر‏.‏
وقد كسر كسوراً إذا لم تذكر الجناحين وهذا يدلّ أن الفعل إذا نُسيَ مفعوله وقصد الحدث نفسه جرى مجرى الفعل غير المتعدّى‏.‏
وكسر الكتاب على عدّة أبواب وفصول‏.‏
وكسرت خصمي فانكسر وكسرت من سورته‏.‏
وكسر حميّا الخمر بالمزاج‏.‏
ورأيته متكسراً‏:‏ فاتراً‏.‏
وفيه تخنّث وتكسر‏.‏
وأرض ذات كسور‏:‏ ذات صعود وهبوط‏.‏
وضرب الحسّاب الكسور بعضها في بعض‏.‏
والملوك لا تعرف الكسور‏.‏
وكسر عينه وبعينه كسرة من السهر أي انكسار وغلبة نعاس‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ غدا وهو لا يعتاد عينيه كسرةً إذا ظلمة الليل استقلّت فضولها نقيّ المآقي سامي الطّرف غدوةً إلى كلّ أشباح بدت يستحيلها استحل ذلك الشيء‏:‏ انظر هل يتحرّك يصف صاحبه‏.‏
وفلان يكسر عليك الفوق إذا غضب عليه‏.‏
ورجل ذو كسراتٍ‏:‏ يغبن في كلّ شيء‏.‏
‏"‏ ولا يزال أحدهم كاسراً وساده عند النساء يتحدّث إليهن ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ك س ر
**كَسَرَ** şeyi ve onu **كَسَّرَ**; ve **اِنْكَسَرَ** ve **تَكَسَّرَ** ve ondan bir tarafı **اِكْتَسَرْتُ**; ve bu, ondan bir **كِسْرَةٌ**’dir ve bir **كَسْرٌ**dur.‏
Ve bu, camın ve testiğin **كُسَار**’ıdır.‏
Ve ateşin üzerine odunun **كُسَار**’ını attı; ve bana ondan bir **كُسَارَةً** ver; ve sert bir odun, **مَكْسَر** (kırılma yeri) sağlamdır; eğer onun kalitesini onu kırmakla bilirsen.‏
Ve **كَسِير** bir kanat.‏
Ve **كَسِير** bir dişi deve ve koyun.‏
Ve **أَفْعَ**: **كَسَرَ** çadırı: onu yardı; ve mecazdan: Allah **صُلْبُ الْمَكْسَر**’dır ve onlar **صِلَابُ الْمَكَاسِر**’dir.‏
Ve kuş, iki kanadını **كَسْرًا** **كَسَرَ**: düşmek için ikisini birleştirdi.‏
Ve **كَاسِر** bir doğan ve **كَاسِر** bir kartal.‏
Ve iki kanat zikredilmezse, **كُسُورًا** **كَسَرَ** denir; ve bu, fiil mef’ûlünü unuttuğu ve bizzat hadesi kastettiği zaman, müteaddî olmayan fiilin yürüdüğü yol üzere yürüdüğünü gösterir.‏
Ve kitabı, birkaç باب ve فصل üzere **كَسَرَ**.‏
Ve hasmımı **كَسَرْتُ**; böylece **اِنْكَسَرَ**; ve onun şiddetinden **كَسَرْتُ**.‏
Ve şarabın hararetini karışımla **كَسَرَ**.‏
Ve onu **مُتَكَسِّرًا** gördüm: gevşek.‏
Ve onda **تَخَنُّث** ve **تَكَسُّر** vardır.‏
Ve **كُسُور** sahibi bir arazi: yükseliş ve iniş sahibi.‏
Ve hesapçı, **الْكُسُور**’u bazısını bazısına vurdu.‏
Ve krallar **الْكُسُور**’u bilmez.‏
Ve gözünü **كَسَرَ**; ve gözünde uykusuzluktan bir **كِسْرَة** vardır; yani kırılma ve uyuklamanın galebesi.‏
ذو الرمة dedi:
غدا وهو لا يعتاد عينيه كسرةً إذا ظلمة الليل استقلّت فضولها
نقيّ المآقي سامي الطّرف غدوةً إلى كلّ أشباح بدت يستحيلها
**اِسْتَحَلَّ** o şeyi: bak, hareket ediyor mu; sahibini vasfeder.‏
Ve falan, ona kızdığı zaman, sana **الْفُوق**’u **يَكْسِرُ**.‏
Ve **كَسَرَاتٍ** sahibi bir adam: her şeyde aldanır.‏
"Ve onlardan biri, kadınların yanında onlarla konuşurken, yastığını **كَاسِرًا** olmaya devam eder."‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كَسَرَ الشيء يَكْسِرُه كَسْراً فانْكَسَرَ وتَكَسَّرَ شُدِّد للكثرة، وكَسَّرَه فتَكَسَّر؛ قال سيبويه: كَسَرْتُه انكساراً وانْكَسَر كَسْراً، وضعوا كل واحد من المصدرين موضع صاحبه لاتفاقهما في المعنى لا بحسب التَّعَدِّي وعدم التَّعدِّي. ورجل كاسرٌ من قوم كُسَّرٍ، وامرأَة كاسِرَة من نسوة كَواسِرَ؛ وعبر يعقوب عن الكُرَّهِ من قوله رؤبة: خافَ صَقْعَ القارِعاتِ الكُرَّهِ
بأَنهن الكُسَّرُ؛ وشيء مَكْسور. وفي حديث العجين: قد انْكَسَر، أَي لانَ واخْتَمر. وكل شيء فَتَر، فقد انْكسَر؛ يريد أَنه صَلَح لأَنْ يُخْبَزَ. ومنه الحديث: بسَوْطٍ مَكْسور أَي لَيِّنٍ ضعيف. وكَسَرَ الشِّعْرَ يَكْسِرُه كَسْراِ فانْكسر: لم يُقِمْ وَزْنَه، والجمع مَكاسِيرُ؛ عن سيبويه؛ قال أَبو الحسن: إِنما أَذكر مثل هذا الجمع لأَن حكم مثل هذا أَن يجمع بالواو والنون في المذكر، وبالأَلف والتاء في المؤنث، لأَنهم كَسَّروه تشبيهاً بما جاء من الأَسماء على هذا الوزن. والكَسِيرُ: المَكْسور، وكذلك الأُنثى بغير هاء، والجمع كَسْرَى وكَسَارَى، وناقة كَسِير كما قالوا كَفّ خَضِيب. والكَسير من الشاء: المُنْكسرةُ الرجل. وفي الحديث: لا يجوز في الأَضاحي الكَسِيرُ البَيِّنَةُ الكَسْرِ؛ قال ابن الأَثير: المُنْكَسِرَةُ الرِّجْل التي لا تقدر على المشي، فعيل بمعنى مفعول. وفي حديث عمر: لا يزال أَحدهم كاسِراً وِسادَه عند امرأَة مُغْزِيَةٍ يَتَحَدَّثُ إِليها أَي يَثْني وِسادَه عندها ويتكئ عليها ويأْخذ معها في الحديث؛ والمُغْزِيَةُ التي غَزا زوْجُها. والكواسِرُ: الإِبلُ التي تَكْسِرُ العُودَ. والكِسْرَةُ: القِطْعَة المَكْسورة من الشيء، والجمع كِسَرٌ مثل قِطْعَةٍ وقِطَع. والكُسارَةُ والكُسارُ: ما تَكَسَّر من الشيء. قال ابن السكيت ووَصَفَ السُّرْفَة فقال: تَصْنعُ بيتاً من كُسارِ العِيدان، وكُسارُ الحَطَب: دُقاقُه. وجَفْنَةٌ أَكْسارٌ: عظيمة مُوَصَّلَة لكِبَرها أَو قِدمها، وإِناء أَكْسار كذلك؛ عن ابن الأَعرابي. وقِدْرٌ كَسْرٌ وأَكْسارٌ: كأَنهم جعلوا كل جزء منها كَسْراً ثم جمعوه على هذا.
والمَكْسِرُ: موضع الكَسْر من كل شيء. ومَكْسِرُ الشجرة: أَصلُها حيث تُكْسَرُ منه أَغصانها؛ قال الشُّوَيْعِر:
فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ
من فَرْعِهِ مالاً، ولا المَكْسِرِ
وعُود صُلْبُ المَكْسِر، بكسر السين، إِذا عُرِفَتْ جَوْدَتُه بكسره. ويقال: فلان طَيِّبُ المَكْسِرِ إِذا كان محموداً عند الخِبْرَةِ. ومَكْسِرُ كل شيء: أَصله. والمَكْسِرُ: المَخْبَرُ؛ يقال: هو طيب المَكْسِرِ ورَدِيءُ المَكْسِر. ورجل صُلْبُ المَكْسِر: باقٍ على الشِّدَّةِ، وأَصله من كَسْرِكَ العُودَ لتَخْبُرَه أَصُلْبٌ أَم رِخْوٌ. ويقال للرجل إِذا كانت خُبْرَتُه محمودة: إِنه لطيب المَكْسِرِ.
ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ، وهو مدح وذم، فإِذا أَرادوا أَن يقولوا ليس بمُصْلِدِ القِدْحِ فهو مدح، وإِذا أَرادوا أَن يقولوا هو خَوَّارُ العُود فهو ذم، وجمع التكسير ما لم يبنَ على حركة أَوَّله كقولك دِرْهم ودراهم وبَطْن وبُطُون وقِطْف وقُطُوف، وأَما ما يجمع على حركة أَوّله فمثل صالح وصالحون ومسلم ومسلمون.
وكَسَرَ من بَرْدِ الماء وحَرِّه يَكْسِرُ كَسْراً: فَتَّرَ. وانْكَسَر الحَرُّ: فتَر. وكل من عَجَز عن شيء، فقد انْكَسَر عنه. وكل شيء فَتَر عن أَمر يَعْجِزُ عنه يقال فيه: انْكسَر، حتى يقال كَسَرْتُ من برد الماء فانْكَسَر. وكَسَرَ من طَرْفه يَكْسِرُ كَسْراً: غَضَّ. وقال ثعلب: كسَرَ فلان على طرفه أَي غَضَّ منه شيئاً. والكَسْرُ: أَخَسُّ القليل. قال ابن سيده: أُراه من هذا كأَنه كُسِرَ من الكثير، قال ذو الرمة: إِذا مَرَئيٌّ باعَ بالكَسْرِ بِنْتَهُ،
فما رَبِحَتْ كَفُّ امْرِئٍ يَسْتَفِيدُها
والكَسْرُ والكِسْرُ، والفتح أَعلى: الجُزْءُ من العضو، وقيل: هو العضو الوافر، وقيل: هو العضو الذي على حِدَتِه لا يخلط به غيره، وقيل هو نصف العظم بما عليه من اللحم؛ قال:
وعاذِلةٍ هَبَّتْ عَليَّ تَلُومُني،
وفي كَفِّها كَسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
أَبو الهيثم: يقال لكل عظم كِسْرٌ وكَسْرٌ، وأَنشد البيت أَيضاً. الأُمَويّ: ويقال لعظم الساعد مما يلي النصف منه إِلى المِرْفَق كَسْرُ قَبيحٍ؛ وأَنشد شمر:
لو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
أَو كنتَ كِسْراً، كنتَ كِسْرَ قَبيحِ
وهذا البيت أَورد الجوهري عجزه:
ولو كنتَ كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قَبيحِ
قال ابن بري: البيت من الطويل ودخله الخَرْمُ من أَوله، قال: ومنهم من يرويه أَو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل؛ يقول: لو كنت عيراً لكنت شرَّ الأَعيار وهو عير المذلة، والحمير عندهم شرُّ ذوات الحافر، ولهذا تقول العرب: شر الدواب ما لا يُذَكَّى ولا يُزَكَّى، يَعْنُون الحمير؛ ثم قال: ولو كنت من أَعضاء الإِنسان لكنت شَرَّها لأَنه مضاف إِلى قبيح، والقبيح هو طرفه الذي يَلي طَرَفَ عظم العَضُدِ؛ قال ابن خالويه: وهذا النوع من الهجاء هو عندهم من أَقبح ما يهجى به؛ قال: ومثله قول الآخر: لو كُنْتُمُ ماءً لكنتم وَشَلا،
أَو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ دَقَلا
وقول الآخر:
لو كنتَ ماءً كنتَ قَمْطَرِيرا،
أَو كُنْتَ رِيحاً كانَتِ الدَّبُورَا،
أَو كنتَ مُخّاً كُنْتَ مُخّاً رِيرا
الجوهري: الكَسْرُ عظم ليس عليه كبير لحم؛ وأَنشد أَيضاً: وفي كَفِّها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
قال: ولا يكون ذلك إِلا وهو مكسور، والجمع من كل ذلك أَكْسارٌ وكُسورٌ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، قال سعدُ بنُ الأَخْرَم: أَتيته وهو يُطْعم الناسَ من كُسورِ إِبلٍ أَي أَعضائها، واحدها كَسْرٌ وكِسْرٌ، بالفتح والكسر، وقيل: إِنما يقال ذلك له إِذا كان مكسوراً؛ وفي حديثه الآخر: فدعا بخُبْز يابس وأَكسارِ بعير؛ أَكسار جمعُ قلة للكِسْرِ، وكُسورٌ جمعُ كثرة؛ قال ابن سيده: وقد يكون الكَسْرُ من الإِنسان وغيره؛ وقوله أَنشده ثعلب: قد أَنْتَحِي للناقَةِ العَسِيرِ،
إِذِ الشَّبابُ لَيِّنُ الكُسورِ
فسره فقال: إِذ أَعضائي تمكنني. والكَسْرُ من الحساب: ما لا يبلغ سهماً تامّاً، والجمع كُسورٌ. والكَسْر والكِسْرُ: جانب البيت، وقيل: هو ما انحدر من جانبي البيت عن الطريقتين، ولكل بيت كِسْرانِ. والكَسْرُ والكِسْرُ: الشُّقَّة السُّفْلى من الخباء، والكِسْرُ أَسفل الشُّقَّة التي تلي الأَرض من الخباء، وقيل: هو ما تَكَسَّر أَو تثنى على الأَرض من الشُّقَّة السُّفْلى. وكِسْرا كل شيء: ناحيتاه حتى يقال لناحيتي الصَّحراءِ كِسْراها. وقال أَبو عبيد: فيه لغتان: الفتح والكسر. الجوهري: والكِسْرُ، بالكسر، أَسفلُ شُقَّةِ البيت التي تَلي الأَرضَ من حيثُ يُكْسَرُ جانباه من عن يمينك ويسارك؛ عن ابن السكيت. وفي حديث أُم مَعْبَدٍ: فنظر إِلى شاة في كِسْرِ الخَيْمة أَي جانبها. ولكل بيتٍ كِسْرانِ: عن يمين وشمال، وتفتح الكاف وتكسر، ومنه قيل: فلان مُكاسِرِي أَي جاري. ابن سيده: وهو جاري مُكاسِرِي ومُؤاصِرِي أَي كِسْرُ بيتي إِلى جَنْبِ كِسْرِ بيته. وأَرضٌ ذاتُ كُسُورٍ أَي ذات صُعودٍ وهُبُوطٍ.
وكُسُورُ الأَودية والجبال: معاطفُها وجِرَفَتها وشِعابُها، لا يُفْرد لها واحدٌ، ولا يقال كِسْرُ الوادي. ووادٍ مُكَسَّرٌ: سالتْ كُسُوره؛ ومنه قول بعض العرب: مِلْنا إِلى وادي كذا فوجدناه مُكَسِّراً. وقال ثعلب: واد مُكَسَّرٌ: بالفتح، كأَن الماء كسره أَي أَسال معَاطفَه وجِرَفَتَه، وروي قول الأَعرابي: فوجدناه مُكَسَّراً، بالفتح. وكُسُور الثوب والجلد: غٌضُونُه.
وكَسَرَ الطائرُ يَكْسِرُ كَسْراً وكُسُوراً: ضمَّ جناحيه جتى يَنْقَضَّ يريد الوقوعَ، فإِذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وهو إِذا ضم منهما شيئاً وهو يريد الوقوع أَو الانقضاض؛ وأَنشد الجوهري للعجاج:تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
والكاسِرُ: العُقابُ، ويقال: بازٍ كاسِرٌ وعُقابٌ كاسر؛ وأَنشد: كأَنها كاسِرٌ في الجَوّ فَتْخاءُ
طرحوا الهاء لأَن الفعل غالبٌ. وفي حديث النعمان: كأَنها جناح عُقابٍ كاسِرٍ؛ هي التي تَكْسِرُ جناحيها وتضمهما إِذا أَرادت السقوط؛ ابن سيده: وعُقاب كاسر؛ قال:
كأَنها، بعدَ كلالِ الزاجرِ
ومَسْحِه، مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
أَراد: كأَنّ مَرَّها مَرُّ عُقابٍ؛ وأَنشده سيبويه:
ومَسْحِ مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
يريد: ومَسْحِه فأَخفى الهاء. قال ابن جني: قال سيبويه كلاماً يظن به في ظاهره أَنه أَدغم الحاء في الهاء بعد أَن قلب الهاء حاء فصارت في ظاهر قوله ومَسْحّ، واستدرك أَبو الحسن ذلك عليه، وقال: إِن هذا لا يجوز إِدغامه لأَن السين ساكنة ولا يجمع بين ساكنين؛ قال: فهذا لعمري تعلق بظاهر لفظه فأَما حقيقة معناه فلم يُرِدْ مَحْضَ الإِدغام؛ قال ابن جني: وليس ينبغي لمن نظر في هذا العلم أَدنى نظر أَن يظنَّ بسيبويه أَنه يتوجه عليه هذا الغلط الفاحش حتى يخرج فيه من خطإِ الإِعراب إِلى كسر الوزن، لأَن هذا الشعر من مشطور الرجز وتقطيع الجزء الذي فيه السين والحاء ومسحه« مفاعلن» فالحاء بإِزاء عين مفاعلن، فهل يليق بسيبويه أَن يكسر شعراً وهو ينبوع العروض وبحبوحة وزن التفعيل، وفي كتابه أَماكن كثيرة تشهد بمعرفته بهذا العلم واشتماله عليه، فكيف يجوز عليه الخطأ فيما يظهر ويبدو لمن يَتَسانَدُ إِلى طبعه فضلاً عن سيبويه في جلالة قدره؟ قال: ولعل أَبا الحسن الأَخفش إِنما أَراد التشنيع عليه وإِلا فهو كان أَعرف الناس بجلاله؛ ويُعَدَّى فيقال: كَسَرَ جَناحَيْه. الفراء: يقال رجل ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ، وهو الذي يُغْبَنُ في كل شيء، ويقال: فلان يَكْسِرُ عليه الفُوقَ إِذا كان غَضْبانَ عليه؛ وفلان يَكْسِرُ
عليه الأَرْعاظَ غَضَباً. ابن الأَعرابي: كَسَرَ الرجلُ إِذا باع (*
قوله« كسر الرجل إِذا باع إلخ» عبارة المجد وشرحه: كسر الرجل متاعه إذا باعه ثوباً ثوباً.) متاعه ثَوْباً ثَوْباً، وكَسِرَ إِذا كَسِلَ. وبنو كِسْرٍ: بطنٌ من تَغْلِب.
وكِسْرى وكَسْرى، جميعاً بفتح الكاف وكسرها: اسم مَلِكِ الفُرْس، معرّب، هو بالفارسية خُسْرَوْ أَي واسع الملك فَعَرَّبَتْه العربُ فقالت: كِسْرى؛ وورد ذلك في الحديث كثيراً، والجمع أَكاسِرَةٌ وكَساسِرَةٌ وكُسورٌ علىغير قياس لأَن قياسه كِسْرَوْنَ، بفتح الراء، مثل عِيسَوْنَ ومُوسَوْنَ، بفتح السين، والنسب إِليه كِسْرِيّ، بكسر الكاف وتشديد الياء، مثل حِرْميٍّ وكِسْرَوِيّ، بفتح الراء وتشديد الياء، ولا يقال كَسْرَوِيّ بفتح الكاف. والمُكَسَّرُ: فَرَسُ سُمَيْدَعٍ. والمُكَسَّرُ: بلد؛ قال مَعْنُ بنُ أَوْسٍ:
فما نُوِّمَتْ حتى ارتُقي بِنقالِها
من الليل قُصْوى لابَةٍ والمُكَسَّرِ
والمُكَسِّرُ: لقب رجلٍ؛ قال أَبو النجم:
أَو كالمُكَسِّرِ لا تَؤُوبُ جِيادُه
إِلا غَوانِمَ، وهي غَيْرُ نِواء

##### Türkçe

**كَسَرَ** şeyi **يَكْسِرُه** **كَسْراً**; böylece **فانْكَسَرَ** ve **وتَكَسَّرَ**; çokluk için şeddelendi; ve **كَسَّرَه**; böylece **فتَكَسَّر**. Sîbeveyh dedi: **كَسَرْتُه** **انكساراً** ve **انْكَسَر** **كَسْراً**; iki masdarın mânada uyuşmaları sebebiyle, geçişli oluş ve geçişsiz oluş bakımından değil, her birini ötekinin yerine koydular. Ve bir adam **كاسرٌ**; **كُسَّرٍ** bir kavimdendir; ve bir kadın **كاسِرَة**; **كَواسِرَ** kadınlardandır; ve Ya‘kūb, Ru’be’nin şu sözüyle **الكُرَّهِ** hakkında (bunu) ifade etti:
خافَ صَقْعَ القارِعاتِ الكُرَّهِ
**بأَنهن الكُسَّرُ**; ve **مَكْسور** bir şey. Ve hamur hadîsinde: **قد انْكَسَر**; yani yumuşadı ve mayalandı. Ve her şey gevşedi ise, artık **انْكسَر**; onun pişirilmeye elverişli olduğunu kasteder. Ve ondan hadîs: **بسَوْطٍ مَكْسُور** yani yumuşak, zayıf. Ve **كَسَرَ الشِّعْرَ** **يَكْسِرُه** **كَسْراِ**; böylece **فانْكسر**: veznini ikame etmedi; çoğulu **مَكاسِيرُ**; Sîbeveyh’den. Ebü’l-Hasen dedi: Ben ancak bunun gibi bir çoğulu zikrederim; çünkü bunun gibisinin hükmü, müzekkerde vav ve nûn ile, müenneste elif ve tâ ile çoğul yapılmasıdır; çünkü onu, bu vezin üzere gelen isimlere benzeterek kırık çoğul yaptılar. Ve **الكَسِيرُ**: **المَكْسور**; dişisi de hâ’sız böyledir; çoğul **كَسْرَى** ve **كَسَارَى**; ve “**كَفّ خَضِيب**” dedikleri gibi **ناقة كَسِير**. Ve koyundan **الكَسير**: ayağı kırık olan. Ve hadîste: kurbanlıklarda **الكَسِيرُ البَيِّنَةُ الكَسْرِ** câiz olmaz; İbnü’l-Esîr dedi: yürümeye güç yetiremeyen ayağı kırık olan; **فعيل** mânaca **مفعول** demektir. Ve Ömer hadîsinde: Onlardan biri, kocası gazaya çıkmış bir kadının yanında yastığını **كاسِراً** olmaya devam eder, onunla konuşur; yani onun yanında yastığını büker, ona yaslanır ve onunla sohbete dalar; **والمُغْزِيَةُ**: kocası gazaya çıkmış olan. Ve **الكواسِرُ**: çubuğu kıran develer. Ve **الكِسْرَةُ**: şeyden kırılmış parça; çoğul **كِسَرٌ**, **قِطْعَةٍ** ve **قِطَع** gibi. Ve **الكُسارَةُ** ve **الكُسارُ**: şeyden kırılıp dökülen. İbnü’s-Sikkît dedi ve **السُّرْفَة**’yi vasfetti, dedi ki: **تَصْنعُ بيتاً من كُسارِ العِيدان**; ve **كُسارُ الحَطَب**: onun ufak kırıntılarıdır. Ve **جَفْنَةٌ أَكْسارٌ**: büyüklüğünden yahut eskiliğinden dolayı büyük, ek yerleri olan; ve kap da **أَكْسار** böyledir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قِدْرٌ كَسْرٌ** ve **أَكْسارٌ**: sanki onun her parçasını bir **كَسْر** kıldılar, sonra onu bunun üzere cem ettiler.

Ve **المَكْسِرُ**: her şeyde kırılma yeri. Ve ağacın **مَكْسِرُ**’i: dallarının ondan kırıldığı yer olan kökü; **الشُّوَيْعِر** dedi:
فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ
من فَرْعِهِ مالاً، ولا المَكْسِرِ
Ve sinin kesriyle **عُود صُلْبُ المَكْسِر**: kırılmasıyla kalitesi bilindiği zaman. Ve denir: tecrübe yanında övülmüş ise, falan **طَيِّبُ المَكْسِرِ**. Ve her şeyin **مَكْسِرُ**’i: aslıdır. Ve **المَكْسِرُ**: sınama/tecrübe yeridir; denir: o **طيب المَكْسِرِ** ve **رَدِيءُ المَكْسِر**. Ve bir adam **صُلْبُ المَكْسِر**: şiddet üzere kalıcı; aslı, çubuğu kırıp onun sert mi yumuşak mı olduğunu sınamandandır. Ve bir adamın tecrübesi övülmüş ise denir: o elbette **طيب المَكْسِرِ**.

Ve denir: falan **هَشُّ المَكْسِرِ**; bu hem övgü hem yergidir: “ok çubuğunu kıvılcımlandıran/sertleştiren değildir” demek isterlerse övgüdür; “çubuk gevşektir” demek isterlerse yergidir. Ve kırık çoğul, başının harekesi üzerine bina edilmemiş olandır; senin “**دِرْهم** ve **دراهم**; **بَطْن** ve **بُطُون**; **قِطْف** ve **قُطُوف**” demen gibi. Başının harekesi üzerine cem olunan ise “**صالح** ve **صالحون**; **مسلم** ve **مسلمون**” gibidir.

Ve suyun soğuğundan ve sıcağından **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً**: gevşetti. Ve **انْكَسَر الحَرُّ**: gevşedi. Ve her kim bir şeyden âciz olursa, ondan **انْكَسَر**. Ve bir işten gevşeyen, ona âciz kalan her şey hakkında denir: **انْكسَر**; hatta “suyun soğuğundan **كَسَرْتُ**; böylece **فانْكَسَر**” denir. Ve bakışını **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً**: kıstı. Sa‘leb dedi: falan bakışı üzerinde **كسَرَ**; yani ondan bir şey kıstı. Ve **الكَسْرُ**: en değersiz az. İbn Sîde dedi: Onu bundan görüyorum; sanki çoktan kırılıp alınmış gibidir. Zü’r-Rumme dedi:
إِذا مَرَئيٌّ باعَ بالكَسْرِ بِنْتَهُ،
فما رَبِحَتْ كَفُّ امْرِئٍ يَسْتَفِيدُها
Ve **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**; fetha daha üstündür: uzvun bir parçası; ve denildi ki: bol uzuvdur; ve denildi ki: kendi başına olan, ona başkası karıştırılmayan uzuvdur; ve denildi ki: üzerindeki etle birlikte kemiğin yarısıdır; dedi ki:
وعاذِلةٍ هَبَّتْ عَليَّ تَلُومُني،
وفي كَفِّها كَسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
Ebü’l-Heysem: her kemik için **كِسْرٌ** ve **كَسْرٌ** denir; beyti de inşad etti. El-Ümevî: ve dirseğe kadar olan kısmından, önkol kemiğinin yarısına yakın olanına **كَسْرُ قَبيحٍ** denir; Şemmer inşad etti:
لو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
أَو كنتَ كِسْراً، كنتَ كِسْرَ قَبيحِ
Ve bu beytin ikinci mısraını Cevherî rivayet etti:
ولو كنتَ كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قَبيحِ
İbn Berrî dedi: beyit **الطويل**’dendir ve başından **الخَرْمُ** girmiştir; dedi: onlardan kimi de “**أَو كنت كسراً**” diye rivayet eder; bu hâlde beyit **الكامل**’dendir. Der ki: eğer bir eşek olsaydın, eşeklerin en şerlisi olurdun; o da zillet eşeğidir; eşekler onlarda toynaklıların en şerlisidir; bunun için Araplar der: “zekâtı verilmeyen ve tezkiye edilmeyen binekler en şerlidir”; eşekleri kastederler. Sonra dedi: ve eğer insanın uzuvlarından olsaydın, onların en şerlisi olurdun; çünkü o, **قبيح**’e izafe edilmiştir; **والقبيح**: kol kemiğinin ucuna bitişik olan ucudur. İbn Hâlaveyh dedi: bu tür hiciv, onlarda hicvedilenin en çirkini cümlesindendir; dedi: bunun benzeri, başkasının sözü:
لو كُنْتُمُ ماءً لكنتم وَشَلا،
أَو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ دَقَلا
Ve başkasının sözü:
لو كنتَ ماءً كنتَ قَمْطَرِيرا،
أَو كُنْتَ رِيحاً كانَتِ الدَّبُورَا،
أَو كنتَ مُخّاً كُنْتَ مُخّاً رِيرا
Cevherî: **الكَسْرُ**: üzerinde çok et olmayan kemiktir; yine inşad etti:
وفي كَفِّها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
Dedi: bu ancak kırık olduğu hâlde olur; bütün bunların çoğulu **أَكْسارٌ** ve **كُسورٌ**dur. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Sa‘d b. el-Ahrem dedi: ona geldim, o insanları deve **كُسورِ**’undan, yani uzuvlarından yediriyordu; tekili **كَسْرٌ** ve **كِسْرٌ**, fetha ve kesra iledir; ve denildi ki: bu ona ancak kırık olduğu zaman denir. Diğer hadîsinde: kuru ekmek ve deve **أَكسارِ**’ı çağırdı; **أَكسار** **الكِسْر** için azlık çoğuludur; **كُسورٌ** çokluk çoğuludur. İbn Sîde dedi: **الكَسْرُ** insandan ve başkasından da olabilir; Sa‘leb’in inşad ettiği sözü:
قد أَنْتَحِي للناقَةِ العَسِيرِ،
إِذِ الشَّبابُ لَيِّنُ الكُسورِ
Onu tefsir etti, dedi ki: yani uzuvlarım bana imkân verirken. Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir hisseye ulaşmayan şey; çoğul **كُسورٌ**. Ve **الكَسْر** ve **الكِسْرُ**: evin yanı; ve denildi ki: evin iki yanından, iki yol çizgisinden aşağı inen kısımdır; her evin iki **كِسْرانِ**’ı vardır. Ve **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**: çadırın alt parçası; **الكِسْرُ**: çadırın, yere bitişik olan alt parçasının en altıdır; ve denildi ki: alt parçadan yerde kırılıp yahut katlanıp kalan kısımdır. Ve her şeyin **كِسْرا**’sı: iki yanıdır; hatta sahranın iki yanı için **كِسْراها** denir. Ebû Ubeyd dedi: onda iki lehçe vardır: fetha ve kesra. Cevherî: ve kesra ile **الكِسْرُ**: evin, yere bitişik olan alt parçasının en altı; sağından ve solundan iki yanı kırıldığı yerden; İbnü’s-Sikkît’ten. Ümm Ma‘bed hadîsinde: çadırın **كِسْرِ**’inde, yani yanında bir koyuna baktı. Her evin iki **كِسْرانِ**’ı vardır: sağ ve sol; kâf fethalanır ve kesralanır. Ondan dolayı denildi: falan benim **مُكاسِرِي**’mdir; yani komşumdur. İbn Sîde: o benim komşumdur; benim **مُكاسِرِي** ve **مُؤاصِرِي**’mdir; yani evimin **كِسْرُ**’ü, onun evinin **كِسْرُ**’ünün yanındadır. Ve **أَرضٌ ذاتُ كُسُورٍ**: yani iniş çıkışlı.

Ve vadilerin ve dağların **كُسُورُ**’u: kıvrımları, yarları ve geçitleridir; ona tekil ayrılmaz; “**كِسْرُ الوادي**” denmez. Ve **وادٍ مُكَسَّرٌ**: onun **كُسُورُ**’u aktı; ondan bazı Arapların sözü: “şu vadiye meylettik de onu **مُكَسِّراً** bulduk.” Sa‘leb dedi: **واد مُكَسَّرٌ**: fetha ile; sanki su onu kırdı; yani kıvrımlarını ve yarlarını akıttı. Bedevînin sözü “onu **مُكَسَّراً** bulduk” diye, fetha ile rivayet edildi. Ve elbisenin ve derinin **كُسُورُ**’u: kırışıklarıdır.

Ve kuş **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً** ve **كُسُوراً**: düşmek isteyerek iki kanadını topladı; iki kanadı zikredersen “iki kanadını **كَسَرَ** **كَسْراً**” dersin; o, düşmek yahut dalmak isterken ikisinden bir şey topladığı zamandır. Cevherî, A‘câc için inşad etti:
تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
Ve **الكاسِرُ**: kartaldır; ve denir: **بازٍ كاسِرٌ** ve **عُقابٌ كاسر**; ve inşad etti:
كأَنها كاسِرٌ في الجَوّ فَتْخاءُ
Fiil galip olduğu için hâ’yı attılar. Nu‘mân hadîsinde: “sanki **عُقابٍ كاسِرٍ** kanadı gibi”; o, düşmek istediğinde iki kanadını kırıp toplar. İbn Sîde: ve **عُقاب كاسر**; dedi ki:
كأَنها، بعدَ كلالِ الزاجرِ
ومَسْحِه، مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
Muradı: sanki onun geçişi, **عُقابٍ**’ın geçişi gibidir; Sîbeveyh inşad etti:
ومَسْحِ مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
Muradı: “**ومَسْحِه**” idi; hâ’yı gizledi. İbn Cinnî dedi: Sîbeveyh, zahirinde, hâ’yı hâ’ya çevirip sonra hâ’yı hâ’ya idgam etmiş gibi zannedilen bir söz söyledi; böylece sözünün zahirinde “**ومَسْحّ**” oldu; Ebü’l-Hasen bunu ona karşı düzeltti ve dedi: bu idgam câiz olmaz; çünkü sîn sâkindir ve iki sâkin bir araya getirilmez. Dedi: bu, yemin olsun, lafzının zahirine tutunmadır; fakat mânasının hakikatinde sırf idgamı murat etmedi. İbn Cinnî dedi: bu ilimde en az bir nazarı olan kimseye, Sîbeveyh hakkında bu fahiş yanlışı zannetmek yakışmaz; ta ki i‘rab hatasından vezni kırmaya çıksın; çünkü bu şiir **مشطور الرجز**’dendir ve sîn ile hâ’nın bulunduğu kısmın takti‘i “**ومسحه**” = “**مفاعلن**”dir; hâ, **مفاعلن**’in ayn’ı karşısındadır; arûzun kaynağı ve tef‘îl vezninin orta yeri olan Sîbeveyh’e, şiiri kırmak yakışır mı? Kitabında bu ilmi bildiğine ve onu kuşattığına şahitlik eden birçok yer vardır; öyleyse, görünen ve tabiatına dayanarak tutunan kimseye beliren bir şeyde, hele Sîbeveyh’in kadrinin yüceliği yanında, ona hata nasıl câiz olur? Dedi: belki Ebü’l-Hasen el-Ahfeş ancak onu ayıplamak istemiştir; yoksa o, insanların onun yüceliğini en iyi bileniydi. Ve geçişli kılınır da denir: **كَسَرَ جَناحَيْه**. Ferrâ: denir: **رجل ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ**; o, her şeyde aldatılan kimsedir. Ve denir: falan ona kızgın ise, onun üzerine **الفُوقَ**’u **يَكْسِرُ**; ve falan, öfkeyle onun üzerine **الأَرْعاظَ**’ı **يَكْسِرُ**. İbnü’l-A‘râbî: adam **كَسَرَ**; eğer
(*
“**كسر الرجل إِذا باع إلخ**” sözü: Mecd’in ibaresi ve şerhi: adam malını, onu parça parça satarak **كسر**.)
malını elbise elbise sattıysa; ve **كَسِرَ**: eğer üşendiyse.

Ve **بنو كِسْرٍ**: Tağlib’den bir batındır.

Ve **كِسْرى** ve **كَسْرى**, ikisi de kâfın fethası ve kesrası ile: Fars kralının adıdır; mu‘arrebdir; Farsçada **خُسْرَوْ**; yani geniş mülk sahibi; Araplar onu Arapçalaştırdı da **كِسْرى** dedi; bu hadîste çokça gelmiştir. Çoğulu **أَكاسِرَةٌ** ve **كَساسِرَةٌ** ve **كُسورٌ**dur; kıyasa göre değil; çünkü kıyası, râ’nın fethasıyla **كِسْرَوْنَ**’dur; sîn’in fethasıyla **عِيسَوْنَ** ve **مُوسَوْنَ** gibi. Ona nisbet **كِسْرِيّ**; kâfın kesrası ve yâ’nın şeddelenmesiyle; **حِرْميّ** gibi; ve **كِسْرَوِيّ**; râ’nın fethası ve yâ’nın şeddelenmesiyle; kâfın fethasıyla **كَسْرَوِيّ** denmez. Ve **المُكَسَّرُ**: Sümeyda‘ın atıdır. Ve **المُكَسَّرُ**: bir beldedir; Ma‘n b. Evs dedi:
فما نُوِّمَتْ حتى ارتُقي بِنقالِها
من الليل قُصْوى لابَةٍ والمُكَسَّرِ
Ve **المُكَسِّرُ**: bir adamın lakabıdır; Ebü’n-Necm dedi:
أَو كالمُكَسِّرِ لا تَؤُوبُ جِيادُه
إِلا غَوانِمَ، وهي غَيْرُ نِواء

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك س ر * * كَسَرَهُ * من باب ضرب * فانكَسَر * و * تَكَسَّر * و * كسَّرهُ * * تكسِيراً * شدد للكثرة وناقة * كَسِيرٌ * مثل كف خضيب و * الكِسْرةُ * القطعة من الشيء * المكسورِ * والجمع * كِسَرٌ * كقطعة وقطع و * ِكسْرَوِيٌّ * و * كسْرِيٌّ * وجمع كسرى * أكاسِرةٌ * على غير قياس لأن قياسه كسرون بفتح الراء مثل عِيسَوْن وُموسَوْن بفتح السين

##### Türkçe

* ك س ر * **كَسَرَهُ** “ضرب” bâbındandır; böylece **انكَسَر** ve **تَكَسَّر**; ve **كسَّرهُ** **تكسِيراً** (çokluk için şeddelendi). Ve bir dişi deve: **كَسِيرٌ**; “kınalı avuç” gibi. Ve **الكِسْرةُ**: **المكسورِ** olan şeyden parça; çoğulu **كِسَرٌ**; “parça” ve “parçalar” gibi. Ve **ِكسْرَوِيٌّ** ve **كسْرِيٌّ**; ve **كسرى**’nın çoğulu **أكاسِرةٌ** kıyas dışı olarak; çünkü onun kıyası **كسرون** (ر’nin fethasıyla)dır; **عِيسَوْن** ve **ُموسَوْن** gibi (س’nin fethasıyla).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كسره يكسره، من حد ضرب كسرا، واكتسره، نقله الزمخشري والصاغاني، وأنشد الأخير لرؤبة:
  أكتسر الهام ومـرا أخـلـي                      أطباق ضبر العنق الجردحل فانكسر وتكسر، شدد للكثرة. وكسره تكسيرا فتكسر، قال سيبويه: كسرته انكسارا، وانكسر كسرا، وضعوا كل واحد من المصدرين موضع صاحبه، لاتفاقهما في المعنى لا بحسب التعدي وعدم التعدي، وهو كاسر من قوم كسر، كركع، وهي كاسرة، من نسوة كواسر وكسر. والكسير، كأمير: المكسور، وكذلك الأنثى بغير هاء، وفي الحديث:  لا يجوز في الأضاحي الكسير البينة الكسر  ، وهي المنكسرة الرجل، قال ابن الأثير: المنكسرة الرجل: التي لا تقدر على المشي، فعيل بمعنى مفعول، ج: كسرى وكسارى، بفتحهما. وناقة كسير: مكسورة، كما قالوا كف خضيب، أي مخضوبة. والكواسر: الإبل التي تكسر العود. والكسار والكسارة، بضمهما، قال ابن السكيت: كسار الحطب: دقاقه، وقيل: الكسار والكسارة: ما تكسر من الشيء وسقط، ونص الصاغاني: ما انكسر من الشيء. وجفنة أكسار: عظيمة موصلة لكبرها أو قدمها. وإناء أكسار كذلك، عن ابن الأعرابي. وقدر كسر وأكسار، كأنهم جعلوا كل جزء منها كسرا ثم جمعوه على هذا. والمكسر، كمنزل: موضع الكسر من كل شيء.
 المكسر: المخبر، يقال: هو طيب المكسر ورديء المكسر، ومن المجاز: رجل صلب المكسر، وهم صلاب المكاسر، أي باق على الشدة. وأصله من كسرك العود لتخبره أصلب أم رخو، ويقال للرجل إذا كانت خبرته محمودة: إنه لطيب المكسر. ويقال: فلان هش المكسر، وهو مدح وذم. فإذا أرادوا أن يقولوا ليس بمصلد القدح فهو مدح، وإذا أرادوا أن يقولوا هو خوار العود فهو ذم. المكسر من كل شيء: الأصل، ومكسر الشجرة: أصلها حيث تكسر منه أغصانها. قال الشويعر:
  فمن واستبقى ولم يعصـر                      من فرعه مالا ولا المكسر يقال: عود طيب المكسر، أي محمود عند الخبرة، هكذا في سائر النسخ، طيب المكسر، والصواب صلب المكسر، يقال ذلك عند جودته بكسره.
 من المجاز: كسر من طرفه يكسر كسرا: غض، وقال ثعلب: كسر فلان على طرفه، أي غض منه شيئا.
 من المجاز: كسر الرجل، إذا قل تعاهده لماله، نقله الصاغاني عن الفراء.
 من المجاز: كسر الطائر يكسر كسرا بالفتح، وكسورا، بالضم: ضم جناحيه حتى ينقض يريد الوقوع، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كسر جناحيه كسرا، وهو إذا ضم منهما شيئا وهو يريد الوقوع أو الانقضاض. وأنشد الجوهري للعجاج:
  تقضى البازي إذا البازي كسر

  وقال الزمخشري: كسر كسورا، إذا لم تذكر الجناحين، وهذا يدل على أن الفعل إذا نسي مفعوله وقصد الحدث نفسه جرى مجرى الفعل غير المتعدي. من المجاز: عقاب كاسر وباز كاسر. وأنشد ابن سيده:
  كأنها بعد كلال الزاجـر                      ومسحه مر عقاب كاسر أراد: كأن مرها مر عقاب. وفي حديث النعمان: كأنها جناح عقاب كاسر، هي التي تكسر جناحيها وتضمهما إذا أرادت السقوط. من المجاز: كسر الرجل متاعه، إذا باعه ثوبا ثوبا، عن ابن الأعرابي. أي لأن بيع الجملة مروج للمتاع. من المجاز: كسر الوساد، إذا ثناه واتكأ عليه، ومنه حديث عمر:  لا يزال أحدهم كاسرا وساده عند امرأة مغزية يتحدث إليه  ، أي يثني وساده عندها ويتكئ عليها. ويأخذ معها في الحديث. والمغزية: التي غزا زوجها. قاله ابن الأثير. والكسر، بالفتح ويكسر، والفتح أعلى: الجزء من العضو، أو العضو الوافر، وقيل: هو العضو الذي على حدته لا يخلط به غيره، أو نصف العظم بما عليه من اللحم، قال الشاعر:
  وعاذلة هبت علي تلومني                      وفي كفها كسر ابح رذوم أو عظم ليس عليه كثير لحم، قاله الجوهري وأنشد البيت هذا، قال: ولا يكون ذلك إلا وهو مكسور. وقال أبو الهيثم: يقال لكل عظم: كسر وكسر، وأنشد البيت أيضا، والجمع من كل ذلك أكسار وكسور. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  قال سعد بن الأخزم، أتيته وهو يطعم الناس من كسور إبل  أي أعضائها. قال ابن سيده، وقد يكون الكسر من الإنسان وغيره، وأنشد ثعلب:
  قد أنتحي للناقة العسير                      إذ الشباب لين الكسور فسره ابن سيده فقال: إذ أعضائي تمكنني.
 الكسر والكسر: جانب البيت، وقيل: هو ما انحدر من جانبي البيت عن الطريقتين، ولكل بيت كسران. الكسر، بالفتح: الشقة السفلى من الخباء، قال أبو عبيد: فيه لغتان: الفتح والكسر، أو ما تكسر وتثنى على الأرض منها. وقال الجوهري: الكسر، بالكسر: أسفل شقة البيت التي تلي الأرض من حيث يكسر جانباه من عن يمينك ويسارك، عن ابن السكيت. الكسر: الناحية من كل شيء حتى يقال لناحيتي الصحراء كسراها، ج أكسار وكسور. قولهم: فلان مكاسري، أي جاري. وقال ابن سيده: هو جاري مكاسري ومؤاصري، أي كسر بيته إلى كسر بيتي، ولكل بيت كسران عن يمين وشمال. وكسر قبيح، بالكسر: عظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق، قاله الأموي وأنشد شمر:
  لو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      أو كنت كسرا كنت كسر قبيح وأورد الجوهري عجزه: ولو كنت كسرا، قال ابن بري: البيت من الطويل، ودخله الخرم من أوله. قال: ومنهم من يرويه: أو كنت كسرا. والبيت على هذا من الكامل، يقول: لو كنت عيرا لكنت شر الأعيار، وهو عير المذلة، والحمير عندهم شر ذوات الحافر، ولهذا تقول العرب: شر الدواب مالا يذكى ولا يزكى، يعنون الحمير. ثم قال: ولو كنت من أعضاء الإنسان لكنت شرها، لأنه مضاف إلى قبيح، والقبيح هو طرفه الذي يلي طرف عظم العضد. قال ابن خالويه: وهذا النوع من الهجاء هو عندهم من أقبح ما يهجى به، قال: ومثله قول الآخر:
  لو كنتم ماء لكنتم وشلا                      أو كنتم نخلا لكنتم دقلا وقول الآخر:
  لو كنت ماء كنت قمطـريرا                      أو كنت ريحا كانت الدبـورا
  أو كنت مخا كنت مخا ريرا من المجاز: أرض ذات كسور، أي ذات صعود وهبوط. وكسور الأودية والجبال: معاطفها وجرفتها وشعابها، بلا واحد، أي لا يفرد لها واحد، ولا يقال: كسر الوادي.

  المكسر كمعظم: ما سالت كسوره من الأودية، وهو مجاز، يقال: واد مكسر، إذا سالت معاطفه وشعابه، ومنه قول بعض العرب: سرنا إلى وادي كذا فوجدناه مكسرا. وقال ثعلب: واد مكسر، كأن الماء كسره، أي أسال معاطفه وجرفته، وروى قول الأعرابي: فوجدناه مكسرا، بالفتح.
 المكسر: د قال معن بن أوس:
  فما نومت حتى ارتقي بنقالهـا                      من الليل قصوى لابة والمكسر المكسر: فرس عتيبة بن الحارث بن شهاب، عن ابن الأعرابي ونقله الصاغاني.
 المكسر، كمحدث: اسم محدث وفارس، ولا يخفى ما في كلامه من حسن الجناس والفارس الذي ذكره إنما يعني به رجلا لقب به، قال أبو النجم:
  أو كالمكسر لا تؤوب جياده                      إلا غوانم وهي غير نواء وكسرى، بالكسر ويفتح: اسم ملك الفرس، كالنجاشي اسم ملك الحبشة، وقصر اسم ملك الروم. معرب خسرو، بضم الخاء المعجمة وفتح الراء، أي واسع الملك، بالفارسية، هكذا ترجموه، وتبعهم المصنف، ولا أدري كيف ذلك، فإن خسرو أيضا معرب خوش رو، كما صرحوا بذلك، ومعناه عندهم حسن الوجه، والراء مضمومة، وسكوت المصنف مع معرفته لغوامض اللسان عجيب، ونقل شيخنا عن ابن در ستويه في شرح الفصيح: ليس في كلام العرب اسم أوله مضموم وآخره واو، فلذلك عربوا خسرو، وبنوه على فعلى، بالفتح في لغة، وفعلى، بالكسر في أخرى، وأبدلوا الخاء كافا علامة لتعريبه. ثم قال شيخنا: ومن لطائف الأدب ما أنشدنيه شيخنا الإمام البارع أبو عبد الله محمد بن الشاذلي، أعزه الله تعالى:
  له مقلة يعزى لبابل سـحـرهـا                      كأن بها هاروت قد أودع السحرا
  يذكرني عهد النجاشـي خـالـه                      وأجفانه الوسنى تذكرني كسرى ج أكاسرة وكساسرة، اقتصر الجوهري على الأول، والثاني ذكره الصاغاني، وصاحب اللسان، وأكاسر وكسور، على غير قياس، والقياس كسرون، بكسر الكاف وفتح الراء، كعيسون وموسون، بفتح السين، والنسبة كسري، بكسر الكاف وتشديد الياء، مثل حرمي، وكسروي، بكسر الكاف وفتح الراء وتشديد الياء، ولا يقال كسروي بفتح الكاف. والكسر، بالفتح، من الحساب: ما لم يبلغ، ونص الصاغاني: ما لم يكن سهما تاما، والجمع كسور. ويقال: ضرب الحساب الكسور بعضها في بعض. وهو مجاز. الكسر: النزر القليل. قال ابن سيده: كأنه كسر من الكثير، قال ذو الرمة:
  إذا مرئي باع بالكسر بـنـتـه                      فما ربحت كف امرئ يستفيدها

  الكسر، بالكسر: قرى كثيرة باليمن بحضرموت، يقال لها كسر قشاقش. الكسور، كصبور: الضخم السنام من الإبل، أو الذي يكسر ذنبه بعد ما أشاله، نقلهما الصاغاني. والإكسير، بالكسر: الكيمياء، نقله الصاغاني، وصرح غير واحد أن الكيمياء ليست بعربية محضة، ولأهل الصنعة في الإكسير كلام طويل الذيل ليس هذا محله. ومن المجاز قولهم: نظره إكسير. والكاسور: بقال القرى، نقله الصاغاني، وكأنه لبيعه الشيء مكاسرة. والكسر، بالكسر، هكذا في سائر النسخ، والصواب الكسرة: القطعة من الشيء المكسور، وأحسن من هذا: القطعة المكسورة من الشيء، ج كسر، كعنب، مثل قطعة وقطع. والكاسر: العقاب، هذا نص المحكم، وقد تقدم له: عقاب كاسر. من المجاز: رجل ذو كسرات وهدرات محركتين، هكذا في النسخ هدرات بالدال، وفي اللسان هزرات، بالزاي، وهو الذي يغبن في كل شيء، قاله الفراء. من المجاز: هو يكسر عليك الفوق، أو يكسر عليك الأرعاظ، أي غضبان عليك، ذكره الزمخشري والصاغاني وصاحب اللسان. وجمع التكسير: ما تغير بناء واحده، ولم يبن على حركة أوله، كدرهم ودراهم، وبطن وبطون، وقطف وقطوف. وأما ما يجمع على حركة أوله فجمع السالم، مثل: صالح وصالحون ومسلم ومسلمون. كسير، كزبير: جبل عال مشرف على أقصى بحر عمان، يذكر مع عوير، صعبا المسلك، وعرا المصعد. ومما يستدرك عليه: انكسر العجين، إذا لان واختمر وصلح لأن يخبز، وكل شيء فتر فقد انكسر. وسوط مكسور. لين ضعيف. وكسر الشعر يكسره كسرا فانكسر: لم يقم وزنه. والجمع مكاسير عن سيبويه، قال أبو الحسن: إنما أذكر مثل هذا الجمع، لأن حكم مثل هذا أن يجمع بالواو والنون في المذكر، والألف والتاء في المؤنث، لأنهم كسروه تكسيرا بما جاء من الأسماء على هذا الوزن. وكسر من برد الماء وحره يكسر كسرا: فتر، وانكسر الحر: فتر. وكل من عجز عن شيء فقد انكسر عنه، وكل شيء فتر عن أمر يعجز عنه يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كسرت من برد الماء فانكسر. وكسور الثوب والجلد: غضونه. وعن ابن الأعرابي: كسر الرجل كسل. وبنو كسر: بطن من تغلب. والمكسر، كمعظم: فرس سميدع. وقال الصاغاني: وفي الدائرة ثلاثة أشياء: دور، وقطر، وتكسير، وهو الحاصل من ضرب نصف القطر في نصف الدور، وقد يعبر عن التكسير بالمساحة، يقال: ما تكسير دائرة قطرها سبعة ودورها اثنان وعشرون، فيقال: ثمانية وثلاثون ونصف، انتهى. وكسر الكتاب على عدة أبواب وفصول. وكسرت خصمي فانكسر. وكسرت من سورته. وكسر حميا الخمر بالمزاج. ورأيته متكسرا: فاترا. وفيه تخنث وتكسر. كذا في الأساس. وأبو نصر أحمد بن الحسين بن محمد بن الكسار الدينوري، راوية: عمل اليوم والليلة. لابن السني، عنه، أخذ عنه أبو محمد الددني وأبو نعيم الحداد. وكسر، كزفر: لقب عبد الله بن عمر بن عبد الرحمن، جد الناشريين باليمن.

##### Türkçe

**كسره يكسره**: bir darbe sınırından (yani) vurma sınırından (dolayı) **كسرا** (olarak) kırdı; ve **اكتسره**; bunu ez-Zemahşerî ve es-Sâğânî nakletti; sonuncusu Rü’be’ye ait olarak şu beyti okudu:
  “**أكتسر** başları; ve (ben) bir kere (vurup) bırakırım                      boynu kalın, boynu sert, çıplak (atın) boynunun tabakaları (gibi)”
Böylece **انكسر** ve **تكسر**; (fiil) çokluk için şeddelendi. Ve onu **كسره تكسيرا**; böylece **تكسر**. Sîbeveyh dedi: **كسرته انكسارا**; ve **انكسر كسرا**; iki masdardan her birini ötekinin yerine koydular; manada uyuşmalarından dolayı, geçişli oluş ve geçişsiz oluş bakımından değil. Ve o, **كاسر**’dir; **قوم كسر**’den, **كركع** gibi. Ve o (dişil), **كاسرة**’dir; **نسوة كواسر وكسر**’den. Ve **الكسير** — **أمير** gibi: kırılmış olan; ve dişil de **هاء** olmaksızın böyledir. Hadiste: “Kurbanlıklarda kırığı açık olan **الكسير** câiz olmaz”; o, bacağı kırık olandır. İbnü’l-Esîr dedi: “Bacağı kırık olan: yürümeye güç yetiremeyen (hayvan)dır.” **فعيل** mânâsı **مفعول** (yerine)dir. Çoğulu: **كسرى** ve **كسارى**, ikisinin de fethiyle. Ve **ناقة كسير**: kırılmış (deve); “**كف خضيب**” dedikleri gibi; yani boyanmış. Ve **الكواسر**: çubuğu kıran develer. Ve **الكسار** ve **الكسارة**, ikisinin de zammıyla; İbnü’s-Sikkît dedi: “**كسار الحطب**: onun ufak parçalarıdır.” Ve denildi ki: **الكسار** ve **الكسارة**: şeyden kırılıp düşen şeydir. Es-Sâğânî’nin nassı: şeyden kırılan şeydir. Ve **جفنة أكسار**: büyüklüğünden yahut eskiliğinden dolayı (parçaları) birbirine eklenmiş büyük çanak. Ve **إناء أكسار** da böyledir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قدر كسر وأكسار**: sanki onun her parçasını bir **كسرا** kılmışlar, sonra bunu bu (kalıp) üzere cem etmişler. Ve **المكسر** — **منزل** gibi: her şeyden kırılma yeri.

**المكسر**: denenen yer; “o, **طيب المكسر** ve **رديء المكسر**” denir. Mecazdan: **رجل صلب المكسر**; ve onlar **صلاب المكاسر**’dir; yani şiddet üzere bâkî. Aslı, çubuğu kırmandandır; onu denemek için: daha katı mı yoksa yumuşak mı. Ve erkeğe, denemesi övülmüş olduğunda: “o, elbette **طيب المكسر**’dir” denir. Ve denir: “falanca **هش المكسر**’dir”; o, medih ve zemdir. Eğer “kadehi sertleştiren (kimse) değildir” demek isterlerse bu medih olur; ve eğer “o, çubuğun gevşeğidir” demek isterlerse bu zem olur. Her şeyden **المكسر**: asıl. Ve **مكسر الشجرة**: onun aslı; dalları ondan kırıldığı yer. Eş-Şuvey‘ir dedi:
  “Kim (malını) korur da sıkıp çıkarmazsa                      dalından malı da (almaz), **المكسر**i de (almaz)”
“**عود طيب المكسر**” denir; yani deneme yanında övülmüş; bütün nüshalarda böyle: **طيب المكسر**; doğrusu **صلب المكسر**’dir; kırmakla onun iyiliği (anlaşıldığında) bu söylenir.

Mecazdan: **كسر من طرفه يكسر كسرا**: (onu) kırdı (yani) eksiltti. Sa‘leb dedi: “Falanca **كسر** etti onun ucundan”; yani ondan bir şey eksiltti.

Mecazdan: **كسر الرجل**; malına bakıp gözetmesi az olduğunda; es-Sâğânî bunu el-Ferrâ’dan nakletti.

Mecazdan: **كسر الطائر يكسر كسرا** (feth ile) ve **كسورا** (zamm ile): kanatlarını toplar, ta ki düşmek isteyerek dalış yapsın; kanatları zikrettiğinde “**كسر جناحيه كسرا**” dersin; o, düşmek yahut dalmak isterken ikisinden bir şey topladığı zamandır. el-Cevherî el-‘Accâc’a ait olarak şu beyti okudu:
  “Doğan, doğan **كسر** ettiğinde (avı) bitirir”

Ve ez-Zemahşerî dedi: “**كسر كسورا**”; kanatları zikretmediğinde. Bu, fiil mef‘ûlünü unuttuğunda ve bizzat hadesi kastettiğinde, geçişsiz fiil gibi cereyan ettiğine delâlet eder. Mecazdan: **عقاب كاسر** ve **باز كاسر**. İbn Sîde şu beyti okudu:
  “Azarlayıcının yorgunluğundan sonra sanki o                      ve onun sıvazlaması, **عقاب كاسر**’in geçişi gibidir”
Muradı: sanki onun geçişi kartalın geçişi gibidir. Nu‘mân hadîsinde: “Sanki o, **جناح عقاب كاسر**’dir”; o, düşmek istediğinde kanatlarını kırıp (yani) toplar ve ikisini birleştirir. Mecazdan: **كسر الرجل متاعه**; onu parça parça sattığında, İbnü’l-A‘râbî’den. Yani çünkü toptan satış, metayı daha çok yürütendir. Mecazdan: **كسر الوساد**; onu ikiye katlayıp ona yaslandığında. Ondan, Ömer hadîsi: “Onlardan biri, kocası gazaya gitmiş bir kadının yanında yastığını kırıp (katlayıp) ona yaslanmış olarak onunla konuşur halde olmaya devam eder”; yani onun yanında yastığını katlar ve ona yaslanır; ve onunla konuşmaya dalar. **المغزية**: kocası gazaya gitmiş olan (kadın). Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **الكسر** (feth ile) ve **يكسر**; feth daha üstündür: uzvun bir parçası; yahut bol (etli) uzuv. Ve denildi ki: o, tek başına olan uzuvdur; ona başka bir şey karıştırılmaz. Yahut üzerinde et bulunan kemiğin yarısı. Şair dedi:
  “Bir kınayıcı üzerime kalktı beni ayıplıyor                      ve onun avucunda, kötü kokulu, pis bir **كسر** var”
Yahut üzerinde çok et olmayan kemik; bunu el-Cevherî söyledi ve bu beyti okudu; dedi ki: bu ancak o kırılmış iken olur. Ebû’l-Heysem dedi: her kemik için “**كسر** ve **كسر**” denir; ve beyti de okudu. Bütün bunların çoğulu: **أكسار** ve **كسور**. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Sa‘d b. el-Ahzem dedi: ona geldim; o, insanlara **كسور إبل**’den yediriyordu”; yani onların uzuvlarından. İbn Sîde dedi: **الكسر** insandan ve başkasından olabilir. Sa‘leb şu beyti okudu:
  “Zor deve için (kendimi) yanaştırırım                      gençlik, **الكسور**u yumuşak iken”
İbn Sîde onu şöyle tefsir etti: yani uzuvlarım beni mümkün kılarken.

**الكسر** ve **الكسر**: evin yanı. Ve denildi ki: evin iki yanından iki yolun altına doğru inen kısımdır; her ev için iki **كسر** vardır. **الكسر** (feth ile): çadırın alt yarığı (alt parçası). Ebû ‘Ubeyd dedi: onda iki lugat vardır: feth ve kesr. Yahut ondan kırılıp yere katlanan şey. el-Cevherî dedi: **الكسر** (kesr ile): evin yerle bitişik olan alt yarığının aşağısı; iki yanı sağından ve solundan kırıldığı yer; İbnü’s-Sikkît’ten. **الكسر**: her şeyin tarafı; hatta çölün iki tarafına “onun iki **كسرا**sı” denir. Çoğulu: **أكسار** ve **كسور**. “Falanca benim **مكاسري**’mdir” sözleri: yani komşumdur. İbn Sîde dedi: “O, benim **مكاسري** ve **مؤاصري** komşumdur”; yani onun evinin **كسر**i benim evimin **كسر**ine bitişiktir; her ev için sağ ve solda iki **كسر** vardır. Ve **كسر قبيح** (kesr ile): dirseğe doğru olan yarısından itibaren önkol kemiği; bunu el-Ümevî söyledi. Şemir şu beyti okudu:
  “Eğer bir eşek olsaydın, zillet eşeği olurdun                      yahut bir **كسر** olsaydın, **كسر قبيح** olurdun”
el-Cevherî onun ikinci mısraını şöyle verdi: “ve eğer bir **كسر** olsaydın”. İbn Berrî dedi: beyit **الطويل**’dendir; başından **الخرم** girmiştir. Dedi ki: onlardan kimi onu “yahut bir **كسر** olsaydın” diye rivayet eder. Beyit bu hâl üzere **الكامل**’dendir. Diyor ki: eğer bir eşek olsaydın, eşeklerin en şerlisi olurdun; o, zillet eşeğidir. Eşekler onların yanında toynaklıların en şerlisidir; bunun için Araplar der ki: “Hayvanların en şerlisi, ne boğazlanan ne de zekâtı verilen şeydir”; eşekleri kastederler. Sonra dedi: ve eğer insanın uzuvlarından olsaydın, onların en şerlisi olurdun; çünkü o, **قبيح**’e izafe edilmiştir; **القبيح** ise onun ucudur; üst kol kemiğinin ucuna bitişik olan tarafıdır. İbn Hâlaveyh dedi: bu tür hiciv, onların yanında hicvedilenin en çirkini cümlesindendir. Dedi ki: bunun benzeri, başkasının sözü:
  “Eğer su olsaydınız, sızıntı olurdunuz                      yahut hurma olsaydınız, düşük kaliteli hurma olurdunuz”
Ve başkasının sözü:
  “Eğer su olsaydın, çok acı olurdun                      yahut rüzgâr olsaydın, batı rüzgârı olurdun
  yahut ilik olsaydın, gevşek ilik olurdun”

Mecazdan: **أرض ذات كسور**: yani iniş çıkışlı. Ve vadilerin ve dağların **كسور**u: onların kıvrımları, yarları ve dereleridir; tekili yoktur; yani ona bir tekil yapılmaz; “vadi **كسر**i” denmez.

**المكسر** — **معظم** gibi: vadilerden **كسور**u akan şey; bu mecazdır. “**واد مكسر**” denir; kıvrımları ve dereleri aktığında. Ondan, bazı Arapların sözü: “şu vadiye yürüdük de onu **مكسرا** bulduk.” Sa‘leb dedi: “**واد مكسر**”; sanki su onu kırdı; yani kıvrımlarını ve yarını akıttı. Ve bedevînin sözünü “onu **مكسرا** bulduk” diye, feth ile rivayet etti.

**المكسر**: **د**. Ma‘n b. Evs dedi:
  “Onun nakliyle yükselmedikçe uyumadım                      geceden, en uzak (yere): **لابة** ve **المكسر**”

**المكسر**: ‘Utaybe b. el-Hâris b. Şihâb’ın atı; İbnü’l-A‘râbî’den; es-Sâğânî de nakletti.

**المكسر** — **محدث** gibi: bir muhaddisin ve bir süvarinin adıdır; sözünde bulunan güzel cinas gizli değildir; zikrettiği süvari ile ancak bu lakapla lakaplanmış bir adamı kasteder. Ebû’n-Necm dedi:
  “Yahut **المكسر** gibi; atları geri dönmez                      ancak ganimetlerle; ve onlar yorgun değildir”

Ve **كسرى**; kesr ile ve feth edilir: Fars kralının adıdır; **النجاشي** Habeş kralının adı olduğu gibi; ve **قصر** Rum kralının adı (olduğu gibi). **خسرو**’nun mu‘arrebidir; mu‘ceme **خاء**’ın zammı ve **راء**’ın fethiyle; yani mülkü geniş; Farsçada; onu böyle tercüme ettiler; musannif de onlara tâbi oldu. Bunu nasıl (olur) bilmem; çünkü **خسرو** da **خوش رو**’nun mu‘arrebidir; bunu açıkça söyledikleri gibi; ve onun mânâsı onların yanında “güzel yüz”dür; **راء** da mazmûmdur. Musannifin, dilin gizli inceliklerini bilmesiyle beraber susması şaşırtıcıdır. Şeyhimiz, İbn Düresteveyh’ten **شرح الفصيح**’te nakletti: Arapların sözünde başı mazmûm ve sonu **واو** olan bir isim yoktur; bunun için **خسرو**’yu ta‘rîb ettiler; ve onu **فعلى** üzere bina ettiler: bir lugatta feth ile, başka bir lugatta kesr ile; ve ta‘rîbin alâmeti olarak **خاء**’ı **كاف**a çevirdiler. Sonra şeyhimiz dedi: edebin latifelerinden, şeyhimiz, mahir imam Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. eş-Şâzelî’nin (Allah Teâlâ onu aziz kılsın) bana okuttuğu şudur:
  “Onun bir gözü var; Babil’e nisbet edilir onun sihri                      sanki onda Hârût sihri emanet etmiş
  Bana hatırlatır **النجاشي**’nin dayısının ahdini                      ve onun uykulu göz kapakları bana **كسرى**’yı hatırlatır”

Çoğulu: **أكاسرة** ve **كساسرة**; el-Cevherî birincisiyle yetindi; ikincisini es-Sâğânî ve **صاحب اللسان** zikretti. Ve **أكاسر** ve **كسور**; kıyasa aykırı olarak. Kıyas: **كسرون**; **كاف**ın kesri ve **راء**ın fethiyle; **عيسون** ve **موسون** gibi; **سين**in fethiyle. Nisbet: **كسري**; **كاف**ın kesri ve **ياء**ın şeddelenmesiyle; **حرمي** gibi. Ve **كسروي**; **كاف**ın kesri ve **راء**ın fethi ve **ياء**ın şeddelenmesiyle. Ve **كسروي** denmez **كاف**ın fethiyle.

Ve **الكسر** (feth ile), hesaptan: tamamına ulaşmayan şey. Es-Sâğânî’nin nassı: tam bir hisse olmayan şey. Çoğulu: **كسور**. Ve denir: “hesap **الكسور**u birbirinin içine çarptı.” Ve o mecazdır.

**الكسر**: az, pek az. İbn Sîde dedi: sanki çoktan bir **كسر** (parça)dır. Zü’r-Rumme dedi:
  “Bir adam kızını **بالكسر** ile satarsa                      onu elde eden adamın eli ne kazandı?”

**الكسر**، kesre ile: Yemen’de Hadramut’ta birçok köy; onlara **كسر قشاقش** denir. **الكسور**، **كصبور** gibi: develerden hörgücü iri olan; yahut kuyruğunu kaldırdıktan sonra kuyruğu kırılan; ikisini de **الصاغاني** nakletti. **الإكسير** de, kesre ile: **الكيمياء**; **الصاغاني** onu nakletti; birden fazlası, **الكيمياء**’nın sırf Arapça olmadığını açıkça söyledi; ve sanat ehlinin **الإكسير** hakkında uzun kuyruklu bir sözü vardır; burası onun yeri değildir. Mecazdan: “Bakışı **إكسير**” demeleri. **الكاسور**: köylerin bakkalı; **الصاغاني** nakletti; sanki bir şeyi satması sebebiyle pazarlık ederek. **الكسر** da, kesre ile; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **الكسرة**’dir: kırılmış şeyden parça; bundan daha güzeli: şeyden kırılmış parça; çoğulu **كسر**; **كعنب** gibi; **قطعة** ve **قطع** misali. **الكاسر**: kartal; bu, **المحكم**’in nassıdır; onun için daha önce geçti: **عقاب كاسر**. Mecazdan: iki harekeli olarak “**كسرات** ve **هدرات** sahibi adam”; nüshalarda **هدرات** **الدال** ile böyledir; **اللسان**’da **هزرات** **الزاي** ile; o, her şeyde aldatılan kimsedir; **الفراء** söyledi. Mecazdan: “O, sana karşı **الفوق**’u kırıyor” yahut “sana karşı **الأرعاظ**’ı kırıyor”; yani sana kızgındır; onu **الزمخشري** ve **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** zikretti. **جمع التكسير**: tekilinin binası değişen ve evvelinin harekesi üzerine bina edilmeyen şeydir; **درهم** ve **دراهم** gibi, **بطن** ve **بطون** gibi, **قطف** ve **قطوف** gibi. Evvelinin harekesi üzerine cem olunan ise **جمع السالم**’dir; mesela: **صالح** ve **صالحون**; **مسلم** ve **مسلمون**. **كسير**، **كزبير** gibi: Umman denizinin en uç kısmına nazır yüksek bir dağ; **عوير** ile birlikte anılır; yolu zor, çıkışı sarptır. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **انكسر العجين**; yumuşayıp mayalanınca ve pişirilmeye elverişli olunca; ve her şey gevşedi mi, muhakkak **انكسر** olmuştur. Ve **سوط مكسور**: yumuşak, zayıf. Ve **كسر الشعر** onu **كسرا** kırar da **فانكسر**: vezni doğrulmadı. Çoğulu **مكاسير**; **سيبويه**’den. **أبو الحسن** dedi ki: Ben ancak bunun gibi bir çoğulu zikrediyorum; çünkü bunun gibisinin hükmü, müzekkerde **الواو** ve **النون** ile, müenneste **الألف** ve **التاء** ile cem olunmasıdır; çünkü onu, bu vezin üzere gelen isimlerden gelen şeyle, **تكسيرا** kırdılar. Ve suyun soğuğundan ve sıcağından **كسر**; **كسرا** kırar: gevşedi; ve sıcak **انكسر**: gevşedi. Ve kim bir şeyden âciz kalırsa, ondan **انكسر** olmuştur; ve her şey bir işten gevşeyip ona güç yetiremezse onda “**انكسر**” denir; hatta “Suyun soğuğundan **كسرت** de **فانكسر**” denir. Ve elbisenin ve derinin **كسور**’u: kırışıklıklarıdır. **ابن الأعرابي**’den: Adam **كسر** etti: tembellik etti. **بنو كسر**: **تغلب**’den bir batın. **المكسر**، **كمعظم** gibi: **سميدع** bir at. **الصاغاني** dedi ki: Dairede üç şey vardır: **دور** ve **قطر** ve **تكسير**; o da yarıçapın yarısının çevrenin yarısıyla çarpımından hâsıl olandır; ve bazen **التكسير**’den **المساحة** ile ifade edilir; “Çapı yedi, çevresi yirmi iki olan bir dairenin **تكسير**’i nedir?” denir; “otuz sekiz buçuk” denir; bitti. Ve kitabı birçok bap ve fasıl üzere **كسر** etti. Ve hasmımı **كسرت** de **فانكسر**. Ve onun şiddetinden **كسرت**. Ve şarabın hararetini karışımla **كسر** etti. Ve onu **متكسرا** gördüm: gevşek. Ve onda **تخنث** ve **تكسر** vardır. **الأساس**’ta böyledir. Ve **أبو نصر أحمد بن الحسين بن محمد بن الكسار الدينوري**; râvi: **عمل اليوم والليلة**; **ابن السني**’nin; ondan; ondan **أبو محمد الددني** ve **أبو نعيم الحداد** aldı. Ve **كسر**، **كزفر** gibi: Yemen’de **الناشريين**’in dedesi olan **عبد الله بن عمر بن عبد الرحمن**’ın lakabıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَسَرَهُ
1 كَسَرَهُ ذ , (S, A, &c.,) aor. كَسِرَ , (Msb, K,) inf. n. كَسْرٌ; (Msb, TA;) and ↓ اكتسرهُ: (K;) [He broke it: or the latter signifies he broke it off: or it is similar to اِقْتَطَعَهُ and the like and signifies he broke it off for himself: for] you say مِنْهُ طَرَفًا ↓ اكتسرتُ [I broke off, or broke off for myself, from it, an extremity]. (A.) You say ↓ كَسَرْتُهُ انْكِسَارًا and اِنْكَسَرَ كَسْرًا, putting each of the inf. ns. in the place of the other, because of their agreement in meaning, not in respect of being trans. and intrans. (Sb, TA.) ― -b2- كُسِرَ He had his leg broken; his leg broke. (Mgh.) ― -b3- فُلَانٌ يَكْسِرُ عَلَيْكَ الفُوقَ, (A, K,) or الأَرْعَاظَ, (K,) or ↓ يُكَسِّرُ, (as in the CK, * and in a MS copy of the K, but we find the former reading in art. رعظ in the K,) [lit., Such a one breaks against thee the notch of the arrow, or the sockets of the arrow-heads: meaning,] (tropical:) such a one is angry with thee: (A, K:) or is vehemently angry with thee. (K, art. رعظ, in which see further explanations.) ― -b4- [كُسِرَ بَيْنَهُمْ رُمْحٌ lit., A spear was broken among them: meaning, (assumed tropical:) a quarrel occurred among them. (Reiske, cited by Freytag, but whether from a classical author is not said; and explained by him as signifying Simultas inter eos intercessit.)] ― -b5- كَسَرَ الكِتَابَ عَلَى عِدَّةِ أَبْوَابٍ وَفُصُولٍ (tropical:) [He divided the book, or writing, into a number of chapters and sections]. (A.) ― -b6- كَسَرَ الشَّعْرَ, aor. كَسِرَ , inf. n. كَسْرٌ, (assumed tropical:) [He broke the measure of the poetry;] he did not make the measure of the poetry correct. (TA.) ― -b7- كَسَرْتُ القَوْمَ, inf. n. as above, (assumed tropical:) I [broke, crushed, routed, or] defeated, the people or party. (Msb.) ― -b8- كَسَرْتُ خَصْمِى (tropical:) [I defeated my adversary]. (A.) ― -b9- [كَسَرَ نَفْسَهُ (assumed tropical:) He broke, or subdued, his spirit. ― -b10- (assumed tropical:) He abased, or humbled, himself.] ― -b11- كَسَرْتُ مِنْ سَوْرَتِهِ (tropical:) [I broke, or subdued, or abated, somewhat of his impetuosity, or violence, or tyranny, or anger]. (A.) ― -b12- كَسَرَ حُمَيَّا الخَمْر بِالْمِزَاجِ (tropical:) [He broke, or subdued, or abated, the intoxicating influence of the wine by the mixture of water]. (A.) ― -b13- كَسَرَ مِنْ بَرْدِ المَآءِ, and حَرِّهِ, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He abated, or allayed, somewhat of the coldness of the water, and its heat. (TA.) ― -b14- اِكْسِرْ عَنَّا: see an ex. voce رُوبَةٌ. ― -b15- [كَسَرَ العَطَشَ (assumed tropical:) It abated, or allayed, thirst.] ― -b16- كَسَرَ مَتَاعَهُ (tropical:) He sold his goods by retail, one piece of cloth after another: (IAar, K:) because, [on the contrary,] wholesale makes them to find purchasers readily. (TA) ― -b17- كَسَرْتُ الرَّجُلَ عَنْ مُرَادِهِ (assumed tropical:) I turned the man, averted him, or turned him back, from his desire. (Msb.) ― -b18- يَكْسِرُ ذَنَبَهُ بَعْدَ مَا أَشَالَهُ [app. (assumed tropical:) He contorts his tail after raising it], said of a camel. (K.) ― -b19- كَسَرَ الثَّوْبَ, and الجِلْدَ, (assumed tropical:) He folded, and he creased, the garment, or piece of cloth, and the skin. Ex. of the former signification, [in which the pronoun refers to a tent:] مِنْ حَيْثُ يُكْسَرُ جَانِبَاهُ [(assumed tropical:) Where its two sides are folded]. (S.) You say also كَسَرَ الوِسَادَ, meaning (tropical:) He folded, or doubled, the pillow, or cushion, and leaned, or reclined, upon it. (K.) See also كَاسِرٌ. ― -b20- كَسَرَ جَفْنَهُ نَحْوَهُ (assumed tropical:) [He blinked, (lit. he wrinkled his eyelid) towards him]. (Mgh. art. غمز.) You say also, رِيحٌ حَارَّةٌ تَكْسِرُ العَيْنَ حَرًّا (assumed tropical:) [A hot wind, that makes the eye to blink, or contract and wrinkle the eyelids, by reason of heat]. (K, art. خوص.) And كَسَرَ عَيْنَهُ, (A,) and كَسَرَ مِنْ طَرْفِهِ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He contracted (غَضَّ, q. v.,) his eye, or eyes; [so as to wrinkle the lids; in which sense the former phrase is used in the present day:] (K:) and كَسَرَ عَلَى طَرْفِهِ, accord. to Th, he contracted (غَضَّ) his eye, or eyes, somewhat: (TA:) [or perhaps عَلَى is here a mistake for عَلَىَّ, in which case we must read طَرْفَهُ, so that the meaning would be as above with the addition at me:] and ↓ مُكَاسَرَةُ العَيْنَيْنِ signifies المُغَاضَنَةُ [i. e. the contracting of the eyes so as to wrinkle the lids]. (S, K, in art. غضن.) ― -b21- كَسَرَ الطَّائِرُ جَنَاحَيْهِ, (A, TA,) aor. كَسِرَ , inf. n. كَسْرٌ; (TA;) and كَسَرَ alone, (S, A, K,) inf. n. كَسْرٌ and كُسُورٌ, (K,) or in this case, when the wings are not mentioned, كُسُورٌ [only]; which shows that a verb, when its objective complement is forgotten [or suppressed], and the inf. n. [for الحَدِيثُ in my original I read الحَدَثُ] itself is desired [to be expressed], follows the way of an intrans. verb; (A;) [for فُعُولٌ is by rule the measure of the inf. n. of an intrans. verb, of the measure فَعَلَ, such as قَعَدَ, inf n. قُعُودٌ, and جَلَسَ, inf. n. جُلُوسٌ, and فَعْلٌ of that of a trans. verb;] (tropical:) The bird contracted his wings, (S, A, K,) or contracted them somewhat, (TA,) so that he might descend in his flight, (S,) or in order to alight. (A, K.) ― -b22- [كَسَرَ الحَرْفَ, aor. كَسِرَ , inf. n. كَسْرٌ, He pronounced the letter with the vowel termed kesr: and he marked the letter with the sign of that vowel. A conv. phrase of lexicology and grammar.] -A2- See also 7.

كسّرهُ
2 كسّرهُ ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. تَكْسِيرٌ, (Msb,) is with teshdeed to denote muchness [of the action] or multiplicity [of the objects] (S) [He broke it much, in pieces, or into many pieces: or many times, or repeatedly; or he broke it, meaning a number or collection of things.] ― -b2- فُلَانٌ يُكَسِّرُ عَلَيْكَ الفُوقَ, or الأَرْعَاظَ: see 1. ― -b3- [كسّرهُ also signifies He divided it (i. e. a number, and a measure,) into fractions.] ― -b4- كسّرهُ الكَرَى (tropical:) [Drowsiness made him languid]. (A, TA in art. هيض.] ― -b5- [كسّر شَعَرَهُ, inf. n. تَكْسِيرٌ, (assumed tropical:) He crimped his hair, see رَطَّلَ.] -A2- كسّر المَآءُ الوَادِى (tropical:) The water made [the كُسُور, i. e.,] the turnings, bendings, or windings, (مَعَاطِف,) of the valley, and the parts thereof eaten away by torrents, to flow with water. (Th.)

3 كَاْسَرَ see 1.

تكّسر
5 تكّسر ذ , (S, A, Msb, K,) quasi-pass. of 2, (Msb, K,) [It broke, or became broken, much, in pieces, or into many pieces; or many times, or repeatedly; or it (a number or collection of things) broke, or became broken.] ― -b2- [Said of water, and of sand, (assumed tropical:) It became rippled by the wind. And of crisp hair, (assumed tropical:) It became crimped; or became rimpled, as though crimped. (In these senses it is used in the S in art. حبك, &c. See حِبَاكٌ.) Also said of the skin, (assumed tropical:) It became wrinkled: see تَغَضَّنَ. Said of a garment, or piece of cloth, and of a coat of mail, and skin, (assumed tropical:) It became folded, and it became creased, much, or in several, or many places. See an ex. below, voce كِسْرٌ.] ― -b3- [And hence, as meaning, (assumed tropical:) It became contracted,] said also of the eye. (TA in art. خشع.) [See 1.] ― -b4- [(tropical:) He was, or became, languid, or loose in the joints. And (assumed tropical:) He affected languor, or languidness: a very common signification.] You say, فِيهِ تَخَنُّثٌ وَتَكَسُّرٌ (assumed tropical:) [In him is effeminacy, and affectation of languor or languidness]. (A.) And one says of an effeminate man, تكسّر فِى كَلَامِهِ (assumed tropical:) [He affected languor, or languidness, in his speech], (IDrd, O, voce تَفَرَّكَ,) and also مَشْيِهِ [his walk]. (K, ibid.) See also 7.

انكسر
7 انكسر ذ , quasi-pass. of 1, (S, A, Msb, K,) [It broke, or became broken.] You say, ↓ كَسَرْتُهُ انْكِسَارًا and اِنْكَسَرَ كَسْرًا. (Sb, TA. See 1.) ― -b2- انكسرت السِّهَامُ عَلَى الرُّؤُوسِ (assumed tropical:) The portions became fractional to the several heads; were not divisible into whole numbers. (Msb.) ― -b3- انكسر الشِّعْرُ (assumed tropical:) The poetry became [broken, or] incorrect in measure. (TA.) ― -b4- [انكسر القَوْمُ (assumed tropical:) The people became broken, or defeated.] ― -b5- انكسر خَصْمِى (tropical:) [My adversary became defeated.] (A.) ― -b6- [انكسرت نَفْسُهُ (assumed tropical:) His spirit became broken, or subdued: and انكسر, alone, he became broken in spirit; his sharpness of temper, vehemence of mind, or fierceness, became broken, or subdued; he became meek, gentle, or humble.] ― -b7- [انكسر, said of a man, also signifies, very frequently, (tropical:) He became languid, or languishing. See the act. part. n., below. And see 5.] فَتْرَةٌ and اِنْكِسَارٌ and ضَعْفٌ are syn. (S, art. فتر.) ― -b8- انكسر عَنِ الشَّىْءِ (assumed tropical:) He lacked power, or ability, to do, or accomplish the thing. And انكسر [alone] (assumed tropical:) He, or it, (said of anything, [man or beast,]) remitted, flagged, or became remiss, in an affair, lacking power, or ability, to perform, or accomplish, it. (TA.) ― -b9- انكسر نَظَرُ الطَّرْفِ (assumed tropical:) The look of the eye, or eyes, became languid, or languishing; syn. فَتَرَ. (IKtt, in TA, art. فتر.) And انكسر طَرْفُهُ (assumed tropical:) [His eye, or eyes, or sight, became languid, or languishing, or not sharp]. (T, K, art. فتر.) ― -b10- Also انكسر, said of the coldness of water, [and of cold, absolutely, and of the heat of water,] and of heat, [absolutely,] and of anything, (TA,) for instance, of a price, and so ↓ كَسَرَ, (Fr. in TA, art. قط,) (assumed tropical:) It abated, or became allayed; or, [said of heat,] it became languid, or faint. (TA.) ― -b11- Said of dough, (assumed tropical:) It became soft, and leavened, or good, and fit to be baked. (TA.) ― -b12- [Said of a garment, or piece of cloth, and skin, (assumed tropical:) It became folded; it became creased. Ex.:] يَطْوِى الثِّيَابَ أَوَّلَ طَيِّهَا حَتَّى تَنْكَسِرَ عَلَى طَبِّهِ [He folds the garments, or pieces of cloth, the first time of folding them, so that they may crease agreeably with his folding]. (S, K, voce قَسَامِىٌّ. [In one copy of the S, I find تَتَكَسَّرَ in the place of تَنْكَسِرَ, which latter reading I find in a better copy of the same work.])

8 اِكْتَسَرَ see 1, first sentence.

كَسْرٌ
كَسْرٌ ذ : see كِسْرٌ, throughout. ― -b2- (tropical:) A fraction, or broken part of an integral, as the half, and the tenth, and the fifth; (Msb;) what does not amount to an integral portion: (K:) pl. كُسُورٌ. (A, Msb.) You say, ضَرَبَ الحُسَّابُ الكُسُورَ بَعْضَهَا فِى بَعْضٍ (tropical:) [The calculator multiplied the fractions together]. (A.) ― -b3- Little in quantity or number: (ISd, K:) as though it were a fraction of much. (ISd.) ― -b4- (assumed tropical:) A crease, wrinkle, ply plait, or fold, in skin, and in a garment or piece of cloth; (JK, S, * K, * voce غَرٌّ, in the CK غُرّ; and so accord. to the explanation of the pl. in the present art. in the TA;) as also ↓ مَكْسِرٌ: (accord. to the explanations of its pl. in the S, Mgh, Msb voce غَضْنٌ:) pl. of the former كُسُورٌ: (JK, S, voce غَرٌّ; and TA in the present art.;) and of the latter, مَكَاسِرُ. (S, Mgh, Msb, voce غَضْنٌ; &c.) ― -b5- See also كُسُورٌ, below. -A2- [As a conventional term in grammar, A vowel-sound, well known; the sign for which is termed ↓ كَسْرَةٌ.]

كِسْرٌ
كِسْرٌ ذ and ↓ كَسْرٌ, (S, K, &c.,) the latter of which is [said to be] of higher authority (أَعْلَى) than the former, [but this is doubtful, for the former is certainly the more common,] (TA,) A portion of a limb: or a complete limb: (K:) or a limb by itself, which is not mixed with another: (TA:) or half of a bone, with the flesh that is upon it: (K:) or a bone upon which there is not much flesh, (S, K,) and which is broken; otherwise it is not thus called: (S) or any bone: (AHeyth:) or a limb of a camel: (TA:) or of a human being or other: (ISd. TA:) pl. [of pauc.] أَكْسَارٌ (TA) and [of mult.] كُسُورٌ. (S, TA.) ― -b2- كِسرُ قَبِيحٍ, (S, K,) and قَبِيحٍ ↓ كَسْرُ, (S,) The bone of the سَاعِد [here meaning the upper half of the arm, from the part next the middle to the elbow. (El-Umawee, S, K.) [See also قَبِيحٌ. And كسر حَسَنٍ signifies The upper part of that bone.] ― -b3- Also كِسْرٌ and ↓ كَسْرٌ The side of a بَيْت [or tent]: (K:) or the part of [each of] the two sides thereof that descends from the طَرِيقَتَانِ [app. meaning the two outer poles of the middle row]; every tent having two such, on the right and left: (TA:) or the lowest شُقَّة [or oblong piece of cloth] of a [tent of the kind called] خِبَآء: (A, K:) or the part of that شقّه which is folded or creased (تَكَسَّرَ وَتَثَنَّى) upon the ground: (K:) or the lowest شقّة of a بَيْت [or tent], that is next the ground, from where its (the tent's) two sides are folded (مِنْ حَيْثُ يُكْسَرُ جَانِبَاهُ), on thy right hand, and thy left. (ISk, S.) ― -b4- Also, (K,) or ↓ كَسْرٌ [only], (TA,) [but for this limitation there appears no reason,] A side (K, TA) of anything; as, [for instance,] of a desert: (TA:) pl. أَكْسَارٌ and كُسُورٌ [app. in all the senses: see above]. (K.) ― -b5- قِدْرٌ كِسْرٌ, and أَكْسَارٌ, (TA,) and اِنَآءٌ أَكْسَارٌ, (IAar,) and جَفْنَةٌ أَكْسَارٌ, (K,) A cooking-pot, (TA,) and a vessel, (IAar,) and a bowl, (K,) large, and [composed of several pieces] joined together: (IAar, K:) because of its greatness or its oldness: as though, in the second and following phrases, the term كسر applied to every distinct part of it. (TA.) ― -b6- See also كُسُورٌ, below.

كَسْرَةٌ
كَسْرَةٌ ذ (assumed tropical:) A defeat. You say, وَقَعَ عَلَيْهِمُ الكَسْرَةُ Defeat befell them. (Msb.) -A2- See also كَسْرٌ.

كِسْرَةٌ
كِسْرَةٌ ذ (in some copies of the K كِسْرٌ, but this is a mistake, TA,) A piece of a broken thing: (S, K:) or rather a piece broken from a thing: (TA:) or a fragment, or broken piece, of a thing: (Msb:) pl. كِسَرٌ. (S, Msb, K.) You say, كِسْرَةٌ مِنْ الخُبْزِ A broken piece of bread. (Msb.) See also كُسَارٌ.

كِسْرَى
كِسْرَى ذ and كَسْرَى, (S, Msb, K,) the former of which is the more chaste, accord. to Th and others, and it alone is allowed by Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, (Msb,) A name (TA) applied to the king of the Persians, (Msb, K, TA,) or a surname of the kings of the Persians, (S,) like النَّجَاشِىُّ, a name of the king of Abyssinia, (TA), arabicized from خُسْرَوْ, (S, K,) which means “ possessing ample dominion, ” (K,) in the Persian language: so they say: but خُسْرَوْ is itself arabicized from خُوشْ رُوْ, which means, in that language, “ goodly in countenance ”: (TA:) [but that خسرو is an arabicized word may reasonably be doubted:] accord. to IDrst, it is changed into كسرى because there is no word in Arabic having the first letter with damm and ending with و; and the خ is changed into ك to shew that it is Arabicized: (MF:) the pl. is أَكَاسِرَةٌ, (S, Msb, K,) contr. to analogy, (S,) and كَسَاسِرَةٌ and أَكَاسِرُ and كُسُورٌ, (K,) [all of which are also] contr. to analogy: (TA:) by rule it should be كِسْرَوْنَ, like عِيسَوْنَ (S, K) and مُوسَوْنَ. (S.)

كِسْرِىٌّ
كِسْرِىٌّ ذ : see كِسْرَوِىٌّ.

كِسْرَوِىٌّ
كِسْرَوِىٌّ ذ and ↓ كِسْرِىٌّ Of, or relating to, كِسْرَى; rel. ns. from كِسْرَى: (S, Msb, K:) and كَسْرَوِىٌّ alone is the rel. n. from كَسْرَى. (Msb.) [In the TA, it is said that one should not say كَسْرَوِىٌّ; but it seems that what is not allowable is كَسْرِىٌّ.]

كُسَارٌ
كُسَارٌ ذ and كُسَارَةٌ [Fragments, or broken pieces or particles, that fall from a thing:] what breaks from a thing: (Sgh:) or what breaks in pieces from a thing, (K, TA,) and falls: (TA:) fragments, or broken pieces or particles, (دُقَاق, ISk, S, and حُطَام, S,) of fire-wood. (ISk, S.) You speak of the كُسَار of glass, and of a mug, and of aloes-wood. (A.)

كُسُورٌ
كُسُورٌ ذ (assumed tropical:) The turnings, bendings, or windings, (مَعَاطِف, K, TA,) and parts eaten away by torrents, (جِرَفَة, TA,) and ravines, (شِعَاب, K, TA,) of valleys, (K, TA,) and of mountains: (TA:) a pl. without a sing.: (K:) you do not say كَسْرُ الوَادِى nor كِسْرُ الوادى. (TA.) ― -b2- أَرْضٌ ذَاتُ كُسُورٍ (tropical:) A land having [places of] ascent and descent. (S, A.) ― -b3- See also كَسْرٌ and كِسْرٌ.

كَسِيرٌ
كَسِيرٌ ذ i. q. ↓ مَكْسُورٌ, [Broken,] (S, K,) applied to a thing: (S:) and so the fem., without ة: (TA:) pl. كَسْرَى, (S, K,) like as مَرْضَى is pl. of مَرِيضٌ, (S,) and كَسَارَى: (K:) [and مَكَاسِيرُ is pl. of مَكْسُورٌ:] Abu-l-Hasan says, that Sb mentions the pl. مَكَاسِيرُ because it is of a kind proper to substs. (TA.) ― -b2- ناقة كَسِيرٌ (S, K) i. q. مَكْسُورَةٌ [lit., A broken she-camel,] (K,) is like the phrase كَفٌّ خَضِيبٌ, (S, TA,) meaning مَخْضُوبَةٌ: (TA;) or a she-camel having one of its legs broken: (Mgh:) and شَاةٌ كَسِيرٌ a sheep, or goat, having one of its legs broken: كسير being of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Mgh, Msb:) and كَسِيرَةٌ also, [app. as an epithet in which the quality of a subst. is predominant,] like نَطِيحَةٌ: (Msb:) كَسِيرٌ, occurring in a trad. is explained as signifying a sheep, or goat, having a broken leg, that cannot walk; (IAth, * Mgh;) but this requires consideration. (Mgh.)

كَاسِرٌ
كَاسِرٌ ذ [Breaking]; fem. with ة: pl. masc. and fem. كُسَّرٌ; and pl. fem. كَوَاسِرُ also (K.) ― -b2- (tropical:) Folding or doubling, and leaning or reclining upon, a pillow or cushion. Hence the following. in a trad. of 'Omar, لا يَزَالُ أَحَدُهُمْ كَاسِرًا وِسَادَهُ عِنْدَ امْرَأَةٍ مُغْزِيَةٍ, meaning, (tropical:) Not one of them ceases to fold or double his pillow or cushion at the abode of a woman whose husband is absent in war, and to lean or recline upon it, and enter upon discourse with her. (IAth, TA.) ― -b3- (tropical:) An eagle, (A, K,) and a hawk or falcon, (A,) contracting his wings, (A, K,) or contracting them somewhat, so that he may descend in his flight, (TA,) or in order to alight. (A, K.) ― -b4- الكَاسِرُ ↓ The eagle. (S, M, K.)

الاِكْسِيرُ
الاِكْسِيرُ ذ i. q. الكِيمِيَآءُ q. v. (Sgh, K.)

جَمْعُ التَّكْسِيرِ
جَمْعُ التَّكْسِيرِ ذ (assumed tropical:) [The broken plural;] the plural in which the composition of the singular is changed; (K;) the change being either apparent, as in رِجَالٌ, pl. of رَجُلٌ, or understood, as in فُلْكٌ, which is both sing. and pl., for the dammeh in the sing. in this case is like the dammeh of قُفْلٌ, and that in the pl. is like that of أسْدٌ. (Ibn- 'Akeel: see Dieterici's “ Alfijjah ” &c.; pp. 329 and 330.) ― -b2- Also تَكْسِيرٌ (assumed tropical:) [The area of a circle]: in the circle are three things: دَوْرٌ [or circumference] and قُطْرٌ [or diameter] and تَكْسِيرٌ [or area], which [last] is the product of the multiplication of the half of the قطر by the half of the دور: and it is sometimes called مِسَاحَةٌ. You say, مَا تَكْسِيرُ دَائِرَةٍ قُطْرُهَا سَبْعَةٌ وَدَوْرُهَا اثْنَانِ وَعِشْرُونَ [What is the area of a circle of which the diameter is seven and its circumference two-and-twenty?]: and the answer is ثَمَانِيَةٌ وَثَلَاثُونَ وَنِصْفٌ [Eight-and-thirty and a half]. (TA.) [It is scarcely necessary to add that this is not perfectly exact.]

مَكْسِرٌ
مَكْسِرٌ ذ A place of breaking, (K, TA,) of anything. (TA.) You say, عُودٌ صُلْبُ المَكْسِرِ [Wood, or a piece of wood, or a branch, or twig, hard in the place of breaking,] when you know its goodness by its breaking: (S, A:) and عُودٌ طَيِّبُ المَكْسِرِ [Wood, &c., good in the place of breaking,] i. e. approved. (K.) ― -b2- Hence, رَجُلٌ صُلْبُ المَكْسِرِ (A, L) (tropical:) A man who bears up against difficulty, distress, or adversity: because one breaks a piece of wood, to try if it be hard or soft. (TA.) And of a pl. number, هُمْ صِلَابُ المَكَاسِرِ. (A.) And فُلَانٌ هَشُّ المَكْسِرِ, (TA,) and ↓ المُكَسَّرِ, (TA in art. هش, q. v.,) (assumed tropical:) [Such a one is easy, or compliant, when asked], which is an expression of praise when it means [lit.] that he is not one whose wood gives only a sound when one endeavours to produce fire from it; and of dispraise when it means [lit.] that be is one whose wood is weak. (TA.) And فُلَانٌ طَيِّبُ المَكْسِرِ (assumed tropical:) Such a one is praised when tried, proved, or tested: (S, TA:) and رَدِىْءُ المَكْسِرِ [dispraised when tried, &c.]. (TA.) [Wherefore it is said that] مَكْسِرٌ also signifies (assumed tropical:) The internal state; an internal, or intrinsic, quality; the intrinsic, or real, as opposed to the apparent, state, or to the aspect; syn. مَخْبَرٌ. (K.) ― -b3- Also مَكْسِرٌ The lowest part (أَصْلٌ K, TA) of anything; and especially of a tree, where the branches are broken off. (TA.) ― -b4- [Hence] it is said to be metonymically used as meaning (tropical:) Old property. (TA voce فَرْعٌ.) ― -b5- See also كَسْرٌ.

مَكْسُورٌ
مَكْسُورٌ ذ : see كَسِيرٌ. ― -b2- سَوْطٌ مَكْسُورٌ (assumed tropical:) A soft, weak, whip. (TA.)

مُكَسَّرٌ
مُكَسَّرٌ ذ pass. part. n. of 2, q. v. ― -b2- See also مَكْسِرٌ, with which it is made synonymous. ― -b3- (tropical:) A valley whose كُسُور (q. v.) flow with water: (K:) or are made to flow: (Th:) accord. to one relation of a saying in which it occurs, it is مُكْسَرٌ. (TA.)

فُلَانٌ مُكَاسِرِى
فُلَانٌ مُكَاسِرِى ذ , (S,) or جَارِى مُكَاسِرِى, (ISd, K,) Such a one is my neighbour; (S;) the كِسْر (q. v.) of his tent is next the كِسْر of my tent. (S, ISd, K.)

مُنْكَسِرٌ
مُنْكَسِرٌ ذ has for its pl. مَكَاسِيرُ, which is extr.; like مَسَاحِيقُ, pl. of مُنْسَحِقٌ. (TA in art. سحق.) رَأَيْتُهُ مُنْكَسِرًا (tropical:) I saw him in a languid, or languishing state. (A.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَسَرَ
كَسَرَ I ( n. ac. كَسْر 1 ),
a.  Broke; broke off.

b.  [ acc. &  'Ala ], Divided into ( chapters: book ).

c.  Routed, defeated.

d.  Subdued; humbled, abased.

e.  [ acc. or Min ], Abated; quenched, allayed ( thirst ).

f.  Sold by retail ( goods ).

g.  Marked, pronounced with Kasra ( consonant ).

h.  [ acc. &  'An ], Turned, diverted from.

i.  Folded, doubled ( cushion ); contorted ( tail ).

j.  Wrinkled, contracted ( eyelids ); blinked, made to blink ( eye ).

k.  ( n. ac. كُسُوْر 27 ), Folded ( its wings ); glided down ( bird ).

l.  [ coll. ], Annulled ( will ).

m.  [ pass. ], Fell, dropped ( wind ).

n.  see VII (e) .

كَسَّرَ
كَسَّرَ II ,
a.  Broke into pieces, smashed; crushed; wrecked.

b.  Divided into fractions ( number ).

c.  Used a broken form of ( a word ).

d.  Crimped ( hair ).

e.  Made languid.

f.  [ 'Ala ] [ coll. ], Civilized, refined.

g.  [ Fī ] [ coll. ], Pronounced badly.

كَاْسَرَ
كَاْسَرَ III ,
a.  see I (j) .

تَكَسَّرَ
تَكَسَّرَ V ,
a.  Was broken, smashed; was divided, split up.

b.  Was rippled ( water ); was crimped ( hair ); was wrinkled, creased, puckered; was folded; was contracted.

c.  Was languid; affected languor.

d.  [ coll. ], Was civilized, refined.

اِنْكَسَرَ
اِنْكَسَرَ VII ,
a.  Broke; became broken.

b.  Was routed, defeated; was subdued, humbled.

c.  [ An ], Was unable to do.

d.  Remitted, flagged; became languishing ( look ).

e.  Became abated, allayed; lessened; diminished, fell.

f.  Became soft ( dough ).

g.  Was creased, folded &c.

h.  Failed, became bankrupt.

اِكْتَسَرَ
اِكْتَسَرَ VIII ,
a.  see I (a) .

كَسْر
كَسْر 1 ,
a.  Rupture; fracture; breakage.

b.  ( pl. كُسُوْر 27 &  كُسُوْرَات ), Fraction.

c.  Crease, wrinkle, ply, plait, fold.

c.  see 1t (a) &  2 ( a ), ( b ).

كَسْرَة
كَسْرَة 1t ,
a.  Kasra ( كَسِرَ ) ( vowel point ).

b.  ( pl. كَسَرَات ), Fracture.

c.  Defeat, overthrow, rout.

كَسْرَى
كَسْرَى 1ya ,
a.  see 2ya .

كِسْر
كِسْر 2 , ( pl. كُسُوْر 27 ,  أَكْسَاْر 38 ),
a.  Limb; part of a limb; bone.

b.  Side; side-wall; flap ( of a tent ).

c.  Large ( vessel ).

كِسْرَة
كِسْرَة 2t , ( pl. كِسَر 7 ,  كِسَْرَات ),
a.  Piece, portion, fragment, morsel.

كِسْرَى
كِسْرَى 2ya , ( pl. كُسُوْر 27 ,  أَكَاْسِرُ 37 ,  أَكَاْسِرَة 37t &
a.  كَسَاسِرَة ), Chosroes, title of the Persian kings.

مَكْسِر
مَكْسِر 18 , ( pl. مَكَاْسِرُ 44 ),
a.  Broken place; breakage; fracture; breach.

b.  Side, opening ( in a canal ).

c.  Stock, race, origin.

d.  Lumber.

كَاْسِر
كَاْسِر 21 , ( pl. كُسَّر 11 ),
a.  Breaking; breaker, smasher.

b.  Folding, doubling.

c.  [ art. ], The eagle.

كَاْسِرَة
كَاْسِرَة 21t , ( pl. كُسَّر 11 ,  كَوَاْسِرُ 41 ),
a.  fem. of كَاْسِر 21 .

كُسَاْر
كُسَاْر 24 ,
a.  Fragments.

كُسَاْرَة
كُسَاْرَة 24t ,
a.  see 24 .

b.  [ coll. ], Freshly ploughed earth.

كَسِيْر
كَسِيْر 25 , ( pl. كَسْرَى 1ya ,  كَسَاْرَى 22ya ),
a.  Broken.

b.  Brokenlegged.

كَسِيْرَة
كَسِيْرَة 25t ,
a.  fem. of كَسِيْر 25 .

كُسُوْر
كُسُوْر 27 ,
a.  Windings; ravines ( of a valley ).

كَسَّاْر
كَسَّاْر 28 ,
a.  Breaker, smasher.

اِكْسِيْر
اِكْسِيْر 39 ,
a.  Philosopher's stone; elixir.

كَوَاْسِرُ
كَوَاْسِرُ 41
a.  [ art. ], Plungers ( camels that break their harness ).

كَسڤرَ
N. P. كَسڤرَ I ,
a.  Broken.

b.  Defeated, routed.

c.  Bankrupt.

d.  Marked with a Kasra ( كَسِرَ ) ( consonant ).

كَسَّرَ
N. P. كَسَّرَ II ,
a.  Broken, smashed.

b.  Rough, uneven, rugged; intersected by torrents ( valley ).

c.  [ coll. ], Broken in; civilized.

اِنْكَسَرَ
N. Ac. اِنْكَسَرَ VII ,
a.  Defeat, overthrow, rout.

b.  Bankruptcy, failure, insolvency.

جَمْع التَّكْسِيْر
جَمْع التَّكْسِيْر جَمْع مُكَسَّر
a.  Broken plural ( irregular plur. ).

مُكَاسِرِيّ
مُكَاسِرِيّ
a.  Adjoining; next door; next-door ( neighbour ).

رَأَيْتَةُ مُنْكَسِرًا
رَأَيْتَةُ مُنْكَسِرًا كَسڤرَ I
a.  saw him in a languid state.

كَاْسَرَ
كَاْسَرَ III

كَاسَرَهُ فِى البَيْع
كَاسَرَهُ فِى البَيْع
a.  [ coll. ], He beat him down in price.

كَسْطَال
كَسْطَال ,  كَسْطَل
a.  Dust.

##### Türkçe

**كَسَرَ**
**كَسَرَ** I ( n. ac. **كَسْر** 1 ),
a. Kırdı; kopardı.

b. [ acc. &  'Ala ], (kitabı: bölümler) içine ayırdı.

c. Bozguna uğrattı, yenilgiye uğrattı.

d. Boyun eğdirdi; alçalttı, zelil etti.

e. [ acc. or Min ], Azalttı; giderdi, dindirdi (susuzluğu).

f. Perakende sattı (malları).

g. **كَسْرَة** ile işaretledi, **كَسْرَة** ile harekeledi (ünsüzü).

h. [ acc. &  'An ], -den çevirdi, -den saptırdı.

i. Katladı, ikiye katladı (yastığı); büktü (kuyruğu).

j. Kırıştırdı, büzdü (göz kapaklarını); göz kırptı, göz kırptırdı (gözü).

k. ( n. ac. **كُسُوْر** 27 ), (kanatlarını) katladı; süzülerek indi (kuş).

l. [ coll. ], İptal etti (vasiyeti).

m. [ pass. ], Düştü, indi (rüzgâr).

n. VII (e)’ye bak.

**كَسَّرَ**
**كَسَّرَ** II ,
a. Parçalara ayırdı, paramparça etti; ezdi; harap etti.

b. Kesirlere ayırdı (sayıyı).

c. (bir kelimenin) kırık şeklini kullandı.

d. Kıvırdı (saçı).

e. Gevşekleştirdi.

f. [ 'Ala ] [ coll. ], Medenîleştirdi, inceltti.

g. [ Fī ] [ coll. ], Kötü telaffuz etti.

**كَاْسَرَ**
**كَاْسَرَ** III ,
a. I (j)’ye bak.

**تَكَسَّرَ**
**تَكَسَّرَ** V ,
a. Kırıldı, paramparça oldu; bölündü, parçalandı.

b. Dalgalandı (su); kıvrıldı (saç); kırıştı, buruştu, büzüldü; katlandı; büzüldü.

c. Gevşekleşti; gevşeklik gösterdi.

d. [ coll. ], Medenîleşti, inceldi.

**اِنْكَسَرَ**
**اِنْكَسَرَ** VII ,
a. Kırıldı; kırık hâle geldi.

b. Bozguna uğradı, yenildi; boyun eğdirildi, alçaltıldı.

c. [ An ], Yapamaz oldu.

d. Hafifledi, gevşedi; sönükleşti (bakış).

e. Azaldı, dindi; eksildi; azaldı, düştü.

f. Yumuşadı (hamur).

g. Kırıştı, katlandı vb.

h. Başarısız oldu, iflas etti.

**اِكْتَسَرَ**
**اِكْتَسَرَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**كَسْر**
**كَسْر** 1 ,
a. Yırtılma; kırık; kırılma.

b. ( pl. **كُسُوْر** 27 &  **كُسُوْرَات** ), Kesir.

c. Kırış, kırışıklık, kat, pile, katlama.

c. 1t (a) ve 2 (a), (b)’ye bak.

**كَسْرَة**
**كَسْرَة** 1t ,
a. **كَسْرَة** ( **كَسِرَ** ) (hareke işareti).

b. ( pl. **كَسَرَات** ), Kırık.

c. Yenilgi, devrilme, bozgun.

**كَسْرَى**
**كَسْرَى** 1ya ,
a. 2ya’ya bak.

**كِسْر**
**كِسْر** 2 , ( pl. **كُسُوْر** 27 ,  **أَكْسَاْر** 38 ),
a. Uzuv; bir uzvun parçası; kemik.

b. Yan; yan duvar; etek (çadırın).

c. Büyük (kap).

**كِسْرَة**
**كِسْرَة** 2t , ( pl. **كِسَر** 7 ,  **كِسَْرَات** ),
a. Parça, pay, kırıntı, lokma.

**كِسْرَى**
**كِسْرَى** 2ya , ( pl. **كُسُوْر** 27 ,  **أَكَاْسِرُ** 37 ,  **أَكَاْسِرَة** 37t &
a.  **كَسَاسِرَة** ), Kisrâ, Fars krallarının unvanı.

**مَكْسِر**
**مَكْسِر** 18 , ( pl. **مَكَاْسِرُ** 44 ),
a. Kırık yer; kırılma; kırık; gedik.

b. Yan, açıklık (kanalda).

c. Soy, nesep, köken.

d. Kereste.

**كَاْسِر**
**كَاْسِر** 21 , ( pl. **كُسَّر** 11 ),
a. Kıran; kırıcı, parçalayıcı.

b. Katlayan, ikiye katlayan.

c. [ art. ], Kartal.

**كَاْسِرَة**
**كَاْسِرَة** 21t , ( pl. **كُسَّر** 11 ,  **كَوَاْسِرُ** 41 ),
a. **كَاْسِر** 21’in müennesi.

**كُسَاْر**
**كُسَاْر** 24 ,
a. Kırıntılar.

**كُسَاْرَة**
**كُسَاْرَة** 24t ,
a. 24’e bak.

b. [ coll. ], Yeni sürülmüş toprak.

**كَسِيْر**
**كَسِيْر** 25 , ( pl. **كَسْرَى** 1ya ,  **كَسَاْرَى** 22ya ),
a. Kırık.

b. Bacağı kırık.

**كَسِيْرَة**
**كَسِيْرَة** 25t ,
a. **كَسِيْر** 25’in müennesi.

**كُسُوْر**
**كُسُوْر** 27 ,
a. Kıvrımlar; yarıntılar (vâdinin).

**كَسَّاْر**
**كَسَّاْر** 28 ,
a. Kırıcı, parçalayıcı.

**اِكْسِيْر**
**اِكْسِيْر** 39 ,
a. Filozof taşı; iksir.

**كَوَاْسِرُ**
**كَوَاْسِرُ** 41
a. [ art. ], Dalgıçlar (koşumlarını kıran develer).

**كَسڤرَ**
N. P. **كَسڤرَ** I ,
a. Kırık.

b. Yenilmiş, bozguna uğramış.

c. İflas etmiş.

d. **كَسْرَة** ( **كَسِرَ** ) ile işaretlenmiş (ünsüz).

**كَسَّرَ**
N. P. **كَسَّرَ** II ,
a. Kırık, paramparça.

b. Pürüzlü, engebeli, sarp; sellerle yarılmış (vadi).

c. [ coll. ], Ehlîleştirilmiş; medenîleştirilmiş.

**اِنْكَسَرَ**
N. Ac. **اِنْكَسَرَ** VII ,
a. Yenilgi, devrilme, bozgun.

b. İflas, başarısızlık, ödeme güçsüzlüğü.

**جَمْع التَّكْسِيْر**
**جَمْع التَّكْسِيْر** **جَمْع مُكَسَّر**
a. Kırık çoğul (düzensiz çoğul).

**مُكَاسِرِيّ**
**مُكَاسِرِيّ**
a. Bitişik; yan kapı; yan kapı (komşu).

**رَأَيْتَةُ مُنْكَسِرًا**
**رَأَيْتَةُ مُنْكَسِرًا** **كَسڤرَ** I
a. Onu gevşek bir hâlde gördüm.

**كَاْسَرَ**
**كَاْسَرَ** III

**كَاسَرَهُ فِى البَيْع**
**كَاسَرَهُ فِى البَيْع**
a. [ coll. ], Fiyatta onu kırdı.

**كَسْطَال**
**كَسْطَال** ,  **كَسْطَل**
a. Toz.
