# كسر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: كسر

الكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة بالكِسْرِ
والكِسْرة: قطعة خبز.
وكَسْرَى لغة في كِسْرَى، ثم جمع فقالوا: أَكاسِرة وكَساسِرة، والقياس: كِسْرُونَ مثل عيسون وموسون، ذهبت الياء لأنها زائدة.
وأرض ذات كُسُور، أي: كثيرة الصعود والهبوط.
وكُسُورُ الجبال والأودية: معاطفها وجرفتها وشعابها، لا يفرد منه الواحد، لا يقال: كِسْر الوادي.
والكَسْرُ من الحساب: ما لم يكن سهماً تاماً، وجمعه: كُسُور.
وكَسَر الطائر كُسُوراً، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وذلك إذا ضم منهما شيئاً للوقوع والانقضاض، الذكر والأنثى فيه سواء. يقال: بازٌ كاسِرٌ، وعقاب كاسرٌ، طرحوا الهاء، لأن الفعل غالب، قال:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء
والكَسِيرُ من الشّاء: المنكسر الرجل. وفي الحديث: "لا يجوز في الأضاحي كسير".
ويقال للعود والرجل الباقي على الشديدة: إنه لصلب المكْسِر.
ومكْسِرُ الشجرة: أصلها حيث يُكْسَر منه أغصانها وشعبها. ويقال للشيء الذي يُكْسَر فيعرف بباطنه جودته: إنه لجيد المكْسِر، قال:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا المَكْسِرِ
يقول: لم يفسد ما اصطنع، ولم يكدره، لأن الفرع إذا عصرت ماءه فقد أفسدته.
والكِسْر: العضو من الجزور والشاء، والجميع: الكسور.
كرس: الكِرْسُ: كِرْس البناء. وكرس الحوض حيث تقف الدواب فيتلبد، ويشتد، ويُكَرَّسُ أس البناء فيصلب، وكذلك كِرْسُ الدمنة إذا تلبدت فلزقت بالأرض.
وحوض مُكْرس، ورسم مُكْرِس.
والكِرْس من أكراس القلائد والوشح. يقال: قلادة ذات كِرْسَيْن، وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض.
ورجل كَرَوّس، أي: شديد الرأس والكاهل في جسم. قال العجاج:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا
والكِرياسُ، والجميع: الكَراييسُ: الكنيف يكون على السطح بقناة إلى الأرض.
سكر: السُّكْرُ: نقيض الصحو. والسُّكْر ثلاثة: سُكْرُ الشراب، وسُكْرُ المال، وسُكْرُ السلطان.
وسكْرةُ الموت: غشيته.
والسَّكَرُ: شراب يتخذ من التمر والكشوث والآس، محرم كتحريم الخمر.
والسُّكْرُكَةُ: شراب من الذرة، شراب الحبشة.
امرأة سَكْرَى وقوم سُكَارَى وسَكْرَى. ورجل سِكِّير لا يزال سكران.
والسَّكْرُ: سدك بثق الماء ومنفجره، والسِّكْرُ: اسم السداد الذي يجعل سداً للبثق ونحوه.
وسكَرتِ الريح تَسْكُرُ، أي: سكنت. قال أوس بن حجر:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ
والسُّكَّرةُ: الواحدة من السُّكَّر وهو من الحلوى.
ركس: الرَّكْسُ: قلب الشيء على آخره، أو رد أوله إلى آخره.
والمنافقون أركسهم الله وهو شبه نكسهم بكفرهم.
وارتكس الرجل فيه إذا وقع في أمر بعدما نجا منه.
والرَّكُوسيّةُ: قوم لهم دين بين النصارى والصابئين، ويقال: هم نصارى.
والرّاكسُ: الثور الذي يكون في وسط البيدر حين يداس، والثيران حواليه فهو يرتكس مكانه. وإن كانت بقرة فهي راكسة.

### Türkçe

**الكاف** ve**السين** ve**الراء** onlarla birlikte

ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س kullanımdadır. **كسر**: **كَسَرْته** de **فانكسر**. Ve her şey bir işten gevşeyip (geri durup) ona güç yetiremediğinde, onda **انكسر** denir; hatta şöyle denir: **كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر**.

**الكَسْرُ** ve**الكِسْرُ**, iki lugattır: çadırın alt parçası ve her kubbeden (olan alt parça); ve bazen kaldırılan ve salıverilen bir örtü.

Ve çölün iki tarafına: **كسراها** denir. **القطاة**’yi vasfederken dedi ki:
أقامت عزيزاً بين **كِسْرَيْ** تنوفة
Ve **الأخطل** dedi:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى		على الزاد ألقته الوليدة ب**الكِسْرِ**
Ve**الكِسْرة**: ekmek parçası.

Ve**كَسْرَى** **كِسْرَى**’da bir lugattır; sonra cem‘ etti de **أَكاسِرة** ve**كَساسِرة** dediler. Ve kıyas: **كِسْرُونَ**, **عيسون** ve**موسون** gibi; **الياء** gitti, çünkü o ziyadedir.

Ve**أرض** **ذات كُسُور**: yani, çıkış ve inişi çok.

Ve**كُسُورُ الجبال والأودية**: onların kıvrımları, yarları ve vadileridir; ondan tekil olan ferd edilmez; “**كِسْر الوادي**” denmez.

Ve**الكَسْرُ** hesaptan: tam bir hisse olmayan şey; onun cem‘i: **كُسُور**.

Ve kuş **كُسُوراً** **كَسَر**; iki kanadı zikrettiğinde: **كَسَرَ جناحيه كَسْراً** dersin; bu, onlardan bir şeyi düşmek ve saldırmak için topladığı zamandır; erkekte ve dişide onda eşittir. **بازٌ كاسِرٌ** ve**عقاب كاسرٌ** denir; **الهاء**’yı attılar, çünkü fiil galiptir. Dedi ki:
كأنها كاسرٌ في الجو فتخاء

Ve**الكَسِيرُ** koyundan: ayağı kırık olan. Ve hadiste: “**لا يجوز في الأضاحي كسير**”.

Ve sertlik üzerinde kalan oduna ve adama denir: gerçekten o, **صلب المكْسِر**’dir.

Ve**مكْسِرُ الشجرة**: onun aslı; ondan dalları ve kolları kırılır. Ve içiyle onun iyiliği bilinsin diye kırılan şeye denir: gerçekten o, **جيد المكْسِر**’dir. Dedi ki:
فمن واستبقى ولم يعتصـر		من فرعه مالاً ولا **المَكْسِرِ**
Der ki: yaptığı şeyi bozmadı ve onu bulandırmadı; çünkü dalın suyunu sıktığında onu bozmuş olursun.

Ve**الكِسْر**: deve ve koyundan uzuv; hepsi: **الكسور**.

**كرس**: **الكِرْسُ**: yapının **كِرْس**’u. Ve havuzun **كرس**’u: binek hayvanlarının durduğu yer; orada toplanıp katılaşır; ve yapının temeli **يُكَرَّسُ** da sertleşir. Ve aynı şekilde gübrelik yığınının **كِرْسُ**’u, toplandığında da yere yapıştığında.

Ve**حوض مُكْرس** ve**رسم مُكْرِس**.

Ve**الكِرْس** gerdanlıkların ve kuşağın **أكراس**’ındandır. “İki **كِرْس**’lu gerdanlık” ve “üç **أكراس**’lı” denir; bazılarını bazılarına kattığında.

Ve**رجل كَرَوّس**: yani, bedende başı ve omuz başı şiddetli. **العجاج** dedi:
فينا وجدت الرجل الكَرَوّسا

Ve**الكِرياسُ**, ve hepsi: **الكَراييسُ**: damda olup bir kanalla yere (inen) hela.

**سكر**: **السُّكْرُ**: ayıklığın zıddı. Ve**السُّكْر** üçtür: içkinin **سُكْرُ**’u, malın **سُكْرُ**’u, sultanın **سُكْرُ**’u.

Ve**سكْرةُ الموت**: onun bastırmasıdır.

Ve**السَّكَرُ**: hurmadan, **الكشوث**’tan ve**الآس**’tan yapılan içki; şarabın haram kılınması gibi haramdır.

Ve**السُّكْرُكَةُ**: darıdan bir içki; Habeş içkisi.

**امرأة سَكْرَى** ve**قوم سُكَارَى** ve**سَكْرَى**. Ve**رجل سِكِّير**: sürekli sarhoş olan.

Ve**السَّكْرُ**: suyun yarığının ve fışkırdığı yerinin tıkanmasıdır; ve**السِّكْرُ**: yarığa ve benzerine set olsun diye yapılan tıkacın adıdır.

Ve rüzgâr **وسكَرتِ** **تَسْكُرُ**: yani, duruldu. **أوس بن حجر** dedi:
تزاد ليالي في طولـهـا		فليست بطلق ولا ساكرهْ

Ve**السُّكَّرةُ**: tatlıdan olan **السُّكَّر**’in bir tanesi.

**ركس**: **الرَّكْسُ**: şeyi tersine çevirmek; yahut başını sonuna döndürmek.

Ve münafıklar: Allah onları **أركسهم**; bu, küfürleri sebebiyle onları **نكسهم**’e benzetmektir.

Ve adam onda **ارتكس** etti: ondan kurtulduktan sonra bir işe düştüğünde.

Ve**الرَّكُوسيّةُ**: Hristiyanlar ile Sâbiîler arasında bir dine sahip bir kavim; ve denir ki: onlar Hristiyanlardır.

Ve**الرّاكسُ**: harmanın ortasında olup çiğnendiği sırada bulunan öküzdür; öküzler onun çevresindedir, o da yerinde **يرتكس** eder. Eğer inek olursa, o **راكسة**’dir.
