# كسر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كسر

كَسَرَ الشيء يَكْسِرُه كَسْراً فانْكَسَرَ وتَكَسَّرَ شُدِّد للكثرة، وكَسَّرَه فتَكَسَّر؛ قال سيبويه: كَسَرْتُه انكساراً وانْكَسَر كَسْراً، وضعوا كل واحد من المصدرين موضع صاحبه لاتفاقهما في المعنى لا بحسب التَّعَدِّي وعدم التَّعدِّي. ورجل كاسرٌ من قوم كُسَّرٍ، وامرأَة كاسِرَة من نسوة كَواسِرَ؛ وعبر يعقوب عن الكُرَّهِ من قوله رؤبة: خافَ صَقْعَ القارِعاتِ الكُرَّهِ
بأَنهن الكُسَّرُ؛ وشيء مَكْسور. وفي حديث العجين: قد انْكَسَر، أَي لانَ واخْتَمر. وكل شيء فَتَر، فقد انْكسَر؛ يريد أَنه صَلَح لأَنْ يُخْبَزَ. ومنه الحديث: بسَوْطٍ مَكْسور أَي لَيِّنٍ ضعيف. وكَسَرَ الشِّعْرَ يَكْسِرُه كَسْراِ فانْكسر: لم يُقِمْ وَزْنَه، والجمع مَكاسِيرُ؛ عن سيبويه؛ قال أَبو الحسن: إِنما أَذكر مثل هذا الجمع لأَن حكم مثل هذا أَن يجمع بالواو والنون في المذكر، وبالأَلف والتاء في المؤنث، لأَنهم كَسَّروه تشبيهاً بما جاء من الأَسماء على هذا الوزن. والكَسِيرُ: المَكْسور، وكذلك الأُنثى بغير هاء، والجمع كَسْرَى وكَسَارَى، وناقة كَسِير كما قالوا كَفّ خَضِيب. والكَسير من الشاء: المُنْكسرةُ الرجل. وفي الحديث: لا يجوز في الأَضاحي الكَسِيرُ البَيِّنَةُ الكَسْرِ؛ قال ابن الأَثير: المُنْكَسِرَةُ الرِّجْل التي لا تقدر على المشي، فعيل بمعنى مفعول. وفي حديث عمر: لا يزال أَحدهم كاسِراً وِسادَه عند امرأَة مُغْزِيَةٍ يَتَحَدَّثُ إِليها أَي يَثْني وِسادَه عندها ويتكئ عليها ويأْخذ معها في الحديث؛ والمُغْزِيَةُ التي غَزا زوْجُها. والكواسِرُ: الإِبلُ التي تَكْسِرُ العُودَ. والكِسْرَةُ: القِطْعَة المَكْسورة من الشيء، والجمع كِسَرٌ مثل قِطْعَةٍ وقِطَع. والكُسارَةُ والكُسارُ: ما تَكَسَّر من الشيء. قال ابن السكيت ووَصَفَ السُّرْفَة فقال: تَصْنعُ بيتاً من كُسارِ العِيدان، وكُسارُ الحَطَب: دُقاقُه. وجَفْنَةٌ أَكْسارٌ: عظيمة مُوَصَّلَة لكِبَرها أَو قِدمها، وإِناء أَكْسار كذلك؛ عن ابن الأَعرابي. وقِدْرٌ كَسْرٌ وأَكْسارٌ: كأَنهم جعلوا كل جزء منها كَسْراً ثم جمعوه على هذا.
والمَكْسِرُ: موضع الكَسْر من كل شيء. ومَكْسِرُ الشجرة: أَصلُها حيث تُكْسَرُ منه أَغصانها؛ قال الشُّوَيْعِر:
فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ
من فَرْعِهِ مالاً، ولا المَكْسِرِ
وعُود صُلْبُ المَكْسِر، بكسر السين، إِذا عُرِفَتْ جَوْدَتُه بكسره. ويقال: فلان طَيِّبُ المَكْسِرِ إِذا كان محموداً عند الخِبْرَةِ. ومَكْسِرُ كل شيء: أَصله. والمَكْسِرُ: المَخْبَرُ؛ يقال: هو طيب المَكْسِرِ ورَدِيءُ المَكْسِر. ورجل صُلْبُ المَكْسِر: باقٍ على الشِّدَّةِ، وأَصله من كَسْرِكَ العُودَ لتَخْبُرَه أَصُلْبٌ أَم رِخْوٌ. ويقال للرجل إِذا كانت خُبْرَتُه محمودة: إِنه لطيب المَكْسِرِ.
ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ، وهو مدح وذم، فإِذا أَرادوا أَن يقولوا ليس بمُصْلِدِ القِدْحِ فهو مدح، وإِذا أَرادوا أَن يقولوا هو خَوَّارُ العُود فهو ذم، وجمع التكسير ما لم يبنَ على حركة أَوَّله كقولك دِرْهم ودراهم وبَطْن وبُطُون وقِطْف وقُطُوف، وأَما ما يجمع على حركة أَوّله فمثل صالح وصالحون ومسلم ومسلمون.
وكَسَرَ من بَرْدِ الماء وحَرِّه يَكْسِرُ كَسْراً: فَتَّرَ. وانْكَسَر الحَرُّ: فتَر. وكل من عَجَز عن شيء، فقد انْكَسَر عنه. وكل شيء فَتَر عن أَمر يَعْجِزُ عنه يقال فيه: انْكسَر، حتى يقال كَسَرْتُ من برد الماء فانْكَسَر. وكَسَرَ من طَرْفه يَكْسِرُ كَسْراً: غَضَّ. وقال ثعلب: كسَرَ فلان على طرفه أَي غَضَّ منه شيئاً. والكَسْرُ: أَخَسُّ القليل. قال ابن سيده: أُراه من هذا كأَنه كُسِرَ من الكثير، قال ذو الرمة: إِذا مَرَئيٌّ باعَ بالكَسْرِ بِنْتَهُ،
فما رَبِحَتْ كَفُّ امْرِئٍ يَسْتَفِيدُها
والكَسْرُ والكِسْرُ، والفتح أَعلى: الجُزْءُ من العضو، وقيل: هو العضو الوافر، وقيل: هو العضو الذي على حِدَتِه لا يخلط به غيره، وقيل هو نصف العظم بما عليه من اللحم؛ قال:
وعاذِلةٍ هَبَّتْ عَليَّ تَلُومُني،
وفي كَفِّها كَسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
أَبو الهيثم: يقال لكل عظم كِسْرٌ وكَسْرٌ، وأَنشد البيت أَيضاً. الأُمَويّ: ويقال لعظم الساعد مما يلي النصف منه إِلى المِرْفَق كَسْرُ قَبيحٍ؛ وأَنشد شمر:
لو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
أَو كنتَ كِسْراً، كنتَ كِسْرَ قَبيحِ
وهذا البيت أَورد الجوهري عجزه:
ولو كنتَ كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قَبيحِ
قال ابن بري: البيت من الطويل ودخله الخَرْمُ من أَوله، قال: ومنهم من يرويه أَو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل؛ يقول: لو كنت عيراً لكنت شرَّ الأَعيار وهو عير المذلة، والحمير عندهم شرُّ ذوات الحافر، ولهذا تقول العرب: شر الدواب ما لا يُذَكَّى ولا يُزَكَّى، يَعْنُون الحمير؛ ثم قال: ولو كنت من أَعضاء الإِنسان لكنت شَرَّها لأَنه مضاف إِلى قبيح، والقبيح هو طرفه الذي يَلي طَرَفَ عظم العَضُدِ؛ قال ابن خالويه: وهذا النوع من الهجاء هو عندهم من أَقبح ما يهجى به؛ قال: ومثله قول الآخر: لو كُنْتُمُ ماءً لكنتم وَشَلا،
أَو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ دَقَلا
وقول الآخر:
لو كنتَ ماءً كنتَ قَمْطَرِيرا،
أَو كُنْتَ رِيحاً كانَتِ الدَّبُورَا،
أَو كنتَ مُخّاً كُنْتَ مُخّاً رِيرا
الجوهري: الكَسْرُ عظم ليس عليه كبير لحم؛ وأَنشد أَيضاً: وفي كَفِّها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
قال: ولا يكون ذلك إِلا وهو مكسور، والجمع من كل ذلك أَكْسارٌ وكُسورٌ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، قال سعدُ بنُ الأَخْرَم: أَتيته وهو يُطْعم الناسَ من كُسورِ إِبلٍ أَي أَعضائها، واحدها كَسْرٌ وكِسْرٌ، بالفتح والكسر، وقيل: إِنما يقال ذلك له إِذا كان مكسوراً؛ وفي حديثه الآخر: فدعا بخُبْز يابس وأَكسارِ بعير؛ أَكسار جمعُ قلة للكِسْرِ، وكُسورٌ جمعُ كثرة؛ قال ابن سيده: وقد يكون الكَسْرُ من الإِنسان وغيره؛ وقوله أَنشده ثعلب: قد أَنْتَحِي للناقَةِ العَسِيرِ،
إِذِ الشَّبابُ لَيِّنُ الكُسورِ
فسره فقال: إِذ أَعضائي تمكنني. والكَسْرُ من الحساب: ما لا يبلغ سهماً تامّاً، والجمع كُسورٌ. والكَسْر والكِسْرُ: جانب البيت، وقيل: هو ما انحدر من جانبي البيت عن الطريقتين، ولكل بيت كِسْرانِ. والكَسْرُ والكِسْرُ: الشُّقَّة السُّفْلى من الخباء، والكِسْرُ أَسفل الشُّقَّة التي تلي الأَرض من الخباء، وقيل: هو ما تَكَسَّر أَو تثنى على الأَرض من الشُّقَّة السُّفْلى. وكِسْرا كل شيء: ناحيتاه حتى يقال لناحيتي الصَّحراءِ كِسْراها. وقال أَبو عبيد: فيه لغتان: الفتح والكسر. الجوهري: والكِسْرُ، بالكسر، أَسفلُ شُقَّةِ البيت التي تَلي الأَرضَ من حيثُ يُكْسَرُ جانباه من عن يمينك ويسارك؛ عن ابن السكيت. وفي حديث أُم مَعْبَدٍ: فنظر إِلى شاة في كِسْرِ الخَيْمة أَي جانبها. ولكل بيتٍ كِسْرانِ: عن يمين وشمال، وتفتح الكاف وتكسر، ومنه قيل: فلان مُكاسِرِي أَي جاري. ابن سيده: وهو جاري مُكاسِرِي ومُؤاصِرِي أَي كِسْرُ بيتي إِلى جَنْبِ كِسْرِ بيته. وأَرضٌ ذاتُ كُسُورٍ أَي ذات صُعودٍ وهُبُوطٍ.
وكُسُورُ الأَودية والجبال: معاطفُها وجِرَفَتها وشِعابُها، لا يُفْرد لها واحدٌ، ولا يقال كِسْرُ الوادي. ووادٍ مُكَسَّرٌ: سالتْ كُسُوره؛ ومنه قول بعض العرب: مِلْنا إِلى وادي كذا فوجدناه مُكَسِّراً. وقال ثعلب: واد مُكَسَّرٌ: بالفتح، كأَن الماء كسره أَي أَسال معَاطفَه وجِرَفَتَه، وروي قول الأَعرابي: فوجدناه مُكَسَّراً، بالفتح. وكُسُور الثوب والجلد: غٌضُونُه.
وكَسَرَ الطائرُ يَكْسِرُ كَسْراً وكُسُوراً: ضمَّ جناحيه جتى يَنْقَضَّ يريد الوقوعَ، فإِذا ذكرت الجناحين قلت: كَسَرَ جناحيه كَسْراً، وهو إِذا ضم منهما شيئاً وهو يريد الوقوع أَو الانقضاض؛ وأَنشد الجوهري للعجاج:تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
والكاسِرُ: العُقابُ، ويقال: بازٍ كاسِرٌ وعُقابٌ كاسر؛ وأَنشد: كأَنها كاسِرٌ في الجَوّ فَتْخاءُ
طرحوا الهاء لأَن الفعل غالبٌ. وفي حديث النعمان: كأَنها جناح عُقابٍ كاسِرٍ؛ هي التي تَكْسِرُ جناحيها وتضمهما إِذا أَرادت السقوط؛ ابن سيده: وعُقاب كاسر؛ قال:
كأَنها، بعدَ كلالِ الزاجرِ
ومَسْحِه، مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
أَراد: كأَنّ مَرَّها مَرُّ عُقابٍ؛ وأَنشده سيبويه:
ومَسْحِ مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
يريد: ومَسْحِه فأَخفى الهاء. قال ابن جني: قال سيبويه كلاماً يظن به في ظاهره أَنه أَدغم الحاء في الهاء بعد أَن قلب الهاء حاء فصارت في ظاهر قوله ومَسْحّ، واستدرك أَبو الحسن ذلك عليه، وقال: إِن هذا لا يجوز إِدغامه لأَن السين ساكنة ولا يجمع بين ساكنين؛ قال: فهذا لعمري تعلق بظاهر لفظه فأَما حقيقة معناه فلم يُرِدْ مَحْضَ الإِدغام؛ قال ابن جني: وليس ينبغي لمن نظر في هذا العلم أَدنى نظر أَن يظنَّ بسيبويه أَنه يتوجه عليه هذا الغلط الفاحش حتى يخرج فيه من خطإِ الإِعراب إِلى كسر الوزن، لأَن هذا الشعر من مشطور الرجز وتقطيع الجزء الذي فيه السين والحاء ومسحه« مفاعلن» فالحاء بإِزاء عين مفاعلن، فهل يليق بسيبويه أَن يكسر شعراً وهو ينبوع العروض وبحبوحة وزن التفعيل، وفي كتابه أَماكن كثيرة تشهد بمعرفته بهذا العلم واشتماله عليه، فكيف يجوز عليه الخطأ فيما يظهر ويبدو لمن يَتَسانَدُ إِلى طبعه فضلاً عن سيبويه في جلالة قدره؟ قال: ولعل أَبا الحسن الأَخفش إِنما أَراد التشنيع عليه وإِلا فهو كان أَعرف الناس بجلاله؛ ويُعَدَّى فيقال: كَسَرَ جَناحَيْه. الفراء: يقال رجل ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ، وهو الذي يُغْبَنُ في كل شيء، ويقال: فلان يَكْسِرُ عليه الفُوقَ إِذا كان غَضْبانَ عليه؛ وفلان يَكْسِرُ
عليه الأَرْعاظَ غَضَباً. ابن الأَعرابي: كَسَرَ الرجلُ إِذا باع (*
قوله« كسر الرجل إِذا باع إلخ» عبارة المجد وشرحه: كسر الرجل متاعه إذا باعه ثوباً ثوباً.) متاعه ثَوْباً ثَوْباً، وكَسِرَ إِذا كَسِلَ. وبنو كِسْرٍ: بطنٌ من تَغْلِب.
وكِسْرى وكَسْرى، جميعاً بفتح الكاف وكسرها: اسم مَلِكِ الفُرْس، معرّب، هو بالفارسية خُسْرَوْ أَي واسع الملك فَعَرَّبَتْه العربُ فقالت: كِسْرى؛ وورد ذلك في الحديث كثيراً، والجمع أَكاسِرَةٌ وكَساسِرَةٌ وكُسورٌ علىغير قياس لأَن قياسه كِسْرَوْنَ، بفتح الراء، مثل عِيسَوْنَ ومُوسَوْنَ، بفتح السين، والنسب إِليه كِسْرِيّ، بكسر الكاف وتشديد الياء، مثل حِرْميٍّ وكِسْرَوِيّ، بفتح الراء وتشديد الياء، ولا يقال كَسْرَوِيّ بفتح الكاف. والمُكَسَّرُ: فَرَسُ سُمَيْدَعٍ. والمُكَسَّرُ: بلد؛ قال مَعْنُ بنُ أَوْسٍ:
فما نُوِّمَتْ حتى ارتُقي بِنقالِها
من الليل قُصْوى لابَةٍ والمُكَسَّرِ
والمُكَسِّرُ: لقب رجلٍ؛ قال أَبو النجم:
أَو كالمُكَسِّرِ لا تَؤُوبُ جِيادُه
إِلا غَوانِمَ، وهي غَيْرُ نِواء

### Türkçe

**كَسَرَ** şeyi **يَكْسِرُه** **كَسْراً**; böylece **فانْكَسَرَ** ve **وتَكَسَّرَ**; çokluk için şeddelendi; ve **كَسَّرَه**; böylece **فتَكَسَّر**. Sîbeveyh dedi: **كَسَرْتُه** **انكساراً** ve **انْكَسَر** **كَسْراً**; iki masdarın mânada uyuşmaları sebebiyle, geçişli oluş ve geçişsiz oluş bakımından değil, her birini ötekinin yerine koydular. Ve bir adam **كاسرٌ**; **كُسَّرٍ** bir kavimdendir; ve bir kadın **كاسِرَة**; **كَواسِرَ** kadınlardandır; ve Ya‘kūb, Ru’be’nin şu sözüyle **الكُرَّهِ** hakkında (bunu) ifade etti:
خافَ صَقْعَ القارِعاتِ الكُرَّهِ
**بأَنهن الكُسَّرُ**; ve **مَكْسور** bir şey. Ve hamur hadîsinde: **قد انْكَسَر**; yani yumuşadı ve mayalandı. Ve her şey gevşedi ise, artık **انْكسَر**; onun pişirilmeye elverişli olduğunu kasteder. Ve ondan hadîs: **بسَوْطٍ مَكْسُور** yani yumuşak, zayıf. Ve **كَسَرَ الشِّعْرَ** **يَكْسِرُه** **كَسْراِ**; böylece **فانْكسر**: veznini ikame etmedi; çoğulu **مَكاسِيرُ**; Sîbeveyh’den. Ebü’l-Hasen dedi: Ben ancak bunun gibi bir çoğulu zikrederim; çünkü bunun gibisinin hükmü, müzekkerde vav ve nûn ile, müenneste elif ve tâ ile çoğul yapılmasıdır; çünkü onu, bu vezin üzere gelen isimlere benzeterek kırık çoğul yaptılar. Ve **الكَسِيرُ**: **المَكْسور**; dişisi de hâ’sız böyledir; çoğul **كَسْرَى** ve **كَسَارَى**; ve “**كَفّ خَضِيب**” dedikleri gibi **ناقة كَسِير**. Ve koyundan **الكَسير**: ayağı kırık olan. Ve hadîste: kurbanlıklarda **الكَسِيرُ البَيِّنَةُ الكَسْرِ** câiz olmaz; İbnü’l-Esîr dedi: yürümeye güç yetiremeyen ayağı kırık olan; **فعيل** mânaca **مفعول** demektir. Ve Ömer hadîsinde: Onlardan biri, kocası gazaya çıkmış bir kadının yanında yastığını **كاسِراً** olmaya devam eder, onunla konuşur; yani onun yanında yastığını büker, ona yaslanır ve onunla sohbete dalar; **والمُغْزِيَةُ**: kocası gazaya çıkmış olan. Ve **الكواسِرُ**: çubuğu kıran develer. Ve **الكِسْرَةُ**: şeyden kırılmış parça; çoğul **كِسَرٌ**, **قِطْعَةٍ** ve **قِطَع** gibi. Ve **الكُسارَةُ** ve **الكُسارُ**: şeyden kırılıp dökülen. İbnü’s-Sikkît dedi ve **السُّرْفَة**’yi vasfetti, dedi ki: **تَصْنعُ بيتاً من كُسارِ العِيدان**; ve **كُسارُ الحَطَب**: onun ufak kırıntılarıdır. Ve **جَفْنَةٌ أَكْسارٌ**: büyüklüğünden yahut eskiliğinden dolayı büyük, ek yerleri olan; ve kap da **أَكْسار** böyledir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قِدْرٌ كَسْرٌ** ve **أَكْسارٌ**: sanki onun her parçasını bir **كَسْر** kıldılar, sonra onu bunun üzere cem ettiler.

Ve **المَكْسِرُ**: her şeyde kırılma yeri. Ve ağacın **مَكْسِرُ**’i: dallarının ondan kırıldığı yer olan kökü; **الشُّوَيْعِر** dedi:
فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ
من فَرْعِهِ مالاً، ولا المَكْسِرِ
Ve sinin kesriyle **عُود صُلْبُ المَكْسِر**: kırılmasıyla kalitesi bilindiği zaman. Ve denir: tecrübe yanında övülmüş ise, falan **طَيِّبُ المَكْسِرِ**. Ve her şeyin **مَكْسِرُ**’i: aslıdır. Ve **المَكْسِرُ**: sınama/tecrübe yeridir; denir: o **طيب المَكْسِرِ** ve **رَدِيءُ المَكْسِر**. Ve bir adam **صُلْبُ المَكْسِر**: şiddet üzere kalıcı; aslı, çubuğu kırıp onun sert mi yumuşak mı olduğunu sınamandandır. Ve bir adamın tecrübesi övülmüş ise denir: o elbette **طيب المَكْسِرِ**.

Ve denir: falan **هَشُّ المَكْسِرِ**; bu hem övgü hem yergidir: “ok çubuğunu kıvılcımlandıran/sertleştiren değildir” demek isterlerse övgüdür; “çubuk gevşektir” demek isterlerse yergidir. Ve kırık çoğul, başının harekesi üzerine bina edilmemiş olandır; senin “**دِرْهم** ve **دراهم**; **بَطْن** ve **بُطُون**; **قِطْف** ve **قُطُوف**” demen gibi. Başının harekesi üzerine cem olunan ise “**صالح** ve **صالحون**; **مسلم** ve **مسلمون**” gibidir.

Ve suyun soğuğundan ve sıcağından **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً**: gevşetti. Ve **انْكَسَر الحَرُّ**: gevşedi. Ve her kim bir şeyden âciz olursa, ondan **انْكَسَر**. Ve bir işten gevşeyen, ona âciz kalan her şey hakkında denir: **انْكسَر**; hatta “suyun soğuğundan **كَسَرْتُ**; böylece **فانْكَسَر**” denir. Ve bakışını **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً**: kıstı. Sa‘leb dedi: falan bakışı üzerinde **كسَرَ**; yani ondan bir şey kıstı. Ve **الكَسْرُ**: en değersiz az. İbn Sîde dedi: Onu bundan görüyorum; sanki çoktan kırılıp alınmış gibidir. Zü’r-Rumme dedi:
إِذا مَرَئيٌّ باعَ بالكَسْرِ بِنْتَهُ،
فما رَبِحَتْ كَفُّ امْرِئٍ يَسْتَفِيدُها
Ve **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**; fetha daha üstündür: uzvun bir parçası; ve denildi ki: bol uzuvdur; ve denildi ki: kendi başına olan, ona başkası karıştırılmayan uzuvdur; ve denildi ki: üzerindeki etle birlikte kemiğin yarısıdır; dedi ki:
وعاذِلةٍ هَبَّتْ عَليَّ تَلُومُني،
وفي كَفِّها كَسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
Ebü’l-Heysem: her kemik için **كِسْرٌ** ve **كَسْرٌ** denir; beyti de inşad etti. El-Ümevî: ve dirseğe kadar olan kısmından, önkol kemiğinin yarısına yakın olanına **كَسْرُ قَبيحٍ** denir; Şemmer inşad etti:
لو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
أَو كنتَ كِسْراً، كنتَ كِسْرَ قَبيحِ
Ve bu beytin ikinci mısraını Cevherî rivayet etti:
ولو كنتَ كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قَبيحِ
İbn Berrî dedi: beyit **الطويل**’dendir ve başından **الخَرْمُ** girmiştir; dedi: onlardan kimi de “**أَو كنت كسراً**” diye rivayet eder; bu hâlde beyit **الكامل**’dendir. Der ki: eğer bir eşek olsaydın, eşeklerin en şerlisi olurdun; o da zillet eşeğidir; eşekler onlarda toynaklıların en şerlisidir; bunun için Araplar der: “zekâtı verilmeyen ve tezkiye edilmeyen binekler en şerlidir”; eşekleri kastederler. Sonra dedi: ve eğer insanın uzuvlarından olsaydın, onların en şerlisi olurdun; çünkü o, **قبيح**’e izafe edilmiştir; **والقبيح**: kol kemiğinin ucuna bitişik olan ucudur. İbn Hâlaveyh dedi: bu tür hiciv, onlarda hicvedilenin en çirkini cümlesindendir; dedi: bunun benzeri, başkasının sözü:
لو كُنْتُمُ ماءً لكنتم وَشَلا،
أَو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ دَقَلا
Ve başkasının sözü:
لو كنتَ ماءً كنتَ قَمْطَرِيرا،
أَو كُنْتَ رِيحاً كانَتِ الدَّبُورَا،
أَو كنتَ مُخّاً كُنْتَ مُخّاً رِيرا
Cevherî: **الكَسْرُ**: üzerinde çok et olmayan kemiktir; yine inşad etti:
وفي كَفِّها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ
Dedi: bu ancak kırık olduğu hâlde olur; bütün bunların çoğulu **أَكْسارٌ** ve **كُسورٌ**dur. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Sa‘d b. el-Ahrem dedi: ona geldim, o insanları deve **كُسورِ**’undan, yani uzuvlarından yediriyordu; tekili **كَسْرٌ** ve **كِسْرٌ**, fetha ve kesra iledir; ve denildi ki: bu ona ancak kırık olduğu zaman denir. Diğer hadîsinde: kuru ekmek ve deve **أَكسارِ**’ı çağırdı; **أَكسار** **الكِسْر** için azlık çoğuludur; **كُسورٌ** çokluk çoğuludur. İbn Sîde dedi: **الكَسْرُ** insandan ve başkasından da olabilir; Sa‘leb’in inşad ettiği sözü:
قد أَنْتَحِي للناقَةِ العَسِيرِ،
إِذِ الشَّبابُ لَيِّنُ الكُسورِ
Onu tefsir etti, dedi ki: yani uzuvlarım bana imkân verirken. Ve hesaptan **الكَسْرُ**: tam bir hisseye ulaşmayan şey; çoğul **كُسورٌ**. Ve **الكَسْر** ve **الكِسْرُ**: evin yanı; ve denildi ki: evin iki yanından, iki yol çizgisinden aşağı inen kısımdır; her evin iki **كِسْرانِ**’ı vardır. Ve **الكَسْرُ** ve **الكِسْرُ**: çadırın alt parçası; **الكِسْرُ**: çadırın, yere bitişik olan alt parçasının en altıdır; ve denildi ki: alt parçadan yerde kırılıp yahut katlanıp kalan kısımdır. Ve her şeyin **كِسْرا**’sı: iki yanıdır; hatta sahranın iki yanı için **كِسْراها** denir. Ebû Ubeyd dedi: onda iki lehçe vardır: fetha ve kesra. Cevherî: ve kesra ile **الكِسْرُ**: evin, yere bitişik olan alt parçasının en altı; sağından ve solundan iki yanı kırıldığı yerden; İbnü’s-Sikkît’ten. Ümm Ma‘bed hadîsinde: çadırın **كِسْرِ**’inde, yani yanında bir koyuna baktı. Her evin iki **كِسْرانِ**’ı vardır: sağ ve sol; kâf fethalanır ve kesralanır. Ondan dolayı denildi: falan benim **مُكاسِرِي**’mdir; yani komşumdur. İbn Sîde: o benim komşumdur; benim **مُكاسِرِي** ve **مُؤاصِرِي**’mdir; yani evimin **كِسْرُ**’ü, onun evinin **كِسْرُ**’ünün yanındadır. Ve **أَرضٌ ذاتُ كُسُورٍ**: yani iniş çıkışlı.

Ve vadilerin ve dağların **كُسُورُ**’u: kıvrımları, yarları ve geçitleridir; ona tekil ayrılmaz; “**كِسْرُ الوادي**” denmez. Ve **وادٍ مُكَسَّرٌ**: onun **كُسُورُ**’u aktı; ondan bazı Arapların sözü: “şu vadiye meylettik de onu **مُكَسِّراً** bulduk.” Sa‘leb dedi: **واد مُكَسَّرٌ**: fetha ile; sanki su onu kırdı; yani kıvrımlarını ve yarlarını akıttı. Bedevînin sözü “onu **مُكَسَّراً** bulduk” diye, fetha ile rivayet edildi. Ve elbisenin ve derinin **كُسُورُ**’u: kırışıklarıdır.

Ve kuş **كَسَرَ**; **يَكْسِرُ** **كَسْراً** ve **كُسُوراً**: düşmek isteyerek iki kanadını topladı; iki kanadı zikredersen “iki kanadını **كَسَرَ** **كَسْراً**” dersin; o, düşmek yahut dalmak isterken ikisinden bir şey topladığı zamandır. Cevherî, A‘câc için inşad etti:
تَقَضِّيَ البازِي إِذا البازِي كَسَرْ
Ve **الكاسِرُ**: kartaldır; ve denir: **بازٍ كاسِرٌ** ve **عُقابٌ كاسر**; ve inşad etti:
كأَنها كاسِرٌ في الجَوّ فَتْخاءُ
Fiil galip olduğu için hâ’yı attılar. Nu‘mân hadîsinde: “sanki **عُقابٍ كاسِرٍ** kanadı gibi”; o, düşmek istediğinde iki kanadını kırıp toplar. İbn Sîde: ve **عُقاب كاسر**; dedi ki:
كأَنها، بعدَ كلالِ الزاجرِ
ومَسْحِه، مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
Muradı: sanki onun geçişi, **عُقابٍ**’ın geçişi gibidir; Sîbeveyh inşad etti:
ومَسْحِ مَرُّ عُقابٍ كاسِرِ
Muradı: “**ومَسْحِه**” idi; hâ’yı gizledi. İbn Cinnî dedi: Sîbeveyh, zahirinde, hâ’yı hâ’ya çevirip sonra hâ’yı hâ’ya idgam etmiş gibi zannedilen bir söz söyledi; böylece sözünün zahirinde “**ومَسْحّ**” oldu; Ebü’l-Hasen bunu ona karşı düzeltti ve dedi: bu idgam câiz olmaz; çünkü sîn sâkindir ve iki sâkin bir araya getirilmez. Dedi: bu, yemin olsun, lafzının zahirine tutunmadır; fakat mânasının hakikatinde sırf idgamı murat etmedi. İbn Cinnî dedi: bu ilimde en az bir nazarı olan kimseye, Sîbeveyh hakkında bu fahiş yanlışı zannetmek yakışmaz; ta ki i‘rab hatasından vezni kırmaya çıksın; çünkü bu şiir **مشطور الرجز**’dendir ve sîn ile hâ’nın bulunduğu kısmın takti‘i “**ومسحه**” = “**مفاعلن**”dir; hâ, **مفاعلن**’in ayn’ı karşısındadır; arûzun kaynağı ve tef‘îl vezninin orta yeri olan Sîbeveyh’e, şiiri kırmak yakışır mı? Kitabında bu ilmi bildiğine ve onu kuşattığına şahitlik eden birçok yer vardır; öyleyse, görünen ve tabiatına dayanarak tutunan kimseye beliren bir şeyde, hele Sîbeveyh’in kadrinin yüceliği yanında, ona hata nasıl câiz olur? Dedi: belki Ebü’l-Hasen el-Ahfeş ancak onu ayıplamak istemiştir; yoksa o, insanların onun yüceliğini en iyi bileniydi. Ve geçişli kılınır da denir: **كَسَرَ جَناحَيْه**. Ferrâ: denir: **رجل ذو كَسَراتٍ وهَزَراتٍ**; o, her şeyde aldatılan kimsedir. Ve denir: falan ona kızgın ise, onun üzerine **الفُوقَ**’u **يَكْسِرُ**; ve falan, öfkeyle onun üzerine **الأَرْعاظَ**’ı **يَكْسِرُ**. İbnü’l-A‘râbî: adam **كَسَرَ**; eğer
(*
“**كسر الرجل إِذا باع إلخ**” sözü: Mecd’in ibaresi ve şerhi: adam malını, onu parça parça satarak **كسر**.)
malını elbise elbise sattıysa; ve **كَسِرَ**: eğer üşendiyse.

Ve **بنو كِسْرٍ**: Tağlib’den bir batındır.

Ve **كِسْرى** ve **كَسْرى**, ikisi de kâfın fethası ve kesrası ile: Fars kralının adıdır; mu‘arrebdir; Farsçada **خُسْرَوْ**; yani geniş mülk sahibi; Araplar onu Arapçalaştırdı da **كِسْرى** dedi; bu hadîste çokça gelmiştir. Çoğulu **أَكاسِرَةٌ** ve **كَساسِرَةٌ** ve **كُسورٌ**dur; kıyasa göre değil; çünkü kıyası, râ’nın fethasıyla **كِسْرَوْنَ**’dur; sîn’in fethasıyla **عِيسَوْنَ** ve **مُوسَوْنَ** gibi. Ona nisbet **كِسْرِيّ**; kâfın kesrası ve yâ’nın şeddelenmesiyle; **حِرْميّ** gibi; ve **كِسْرَوِيّ**; râ’nın fethası ve yâ’nın şeddelenmesiyle; kâfın fethasıyla **كَسْرَوِيّ** denmez. Ve **المُكَسَّرُ**: Sümeyda‘ın atıdır. Ve **المُكَسَّرُ**: bir beldedir; Ma‘n b. Evs dedi:
فما نُوِّمَتْ حتى ارتُقي بِنقالِها
من الليل قُصْوى لابَةٍ والمُكَسَّرِ
Ve **المُكَسِّرُ**: bir adamın lakabıdır; Ebü’n-Necm dedi:
أَو كالمُكَسِّرِ لا تَؤُوبُ جِيادُه
إِلا غَوانِمَ، وهي غَيْرُ نِواء
