# كسر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كسر

كسره يكسره، من حد ضرب كسرا، واكتسره، نقله الزمخشري والصاغاني، وأنشد الأخير لرؤبة:
  أكتسر الهام ومـرا أخـلـي                      أطباق ضبر العنق الجردحل فانكسر وتكسر، شدد للكثرة. وكسره تكسيرا فتكسر، قال سيبويه: كسرته انكسارا، وانكسر كسرا، وضعوا كل واحد من المصدرين موضع صاحبه، لاتفاقهما في المعنى لا بحسب التعدي وعدم التعدي، وهو كاسر من قوم كسر، كركع، وهي كاسرة، من نسوة كواسر وكسر. والكسير، كأمير: المكسور، وكذلك الأنثى بغير هاء، وفي الحديث:  لا يجوز في الأضاحي الكسير البينة الكسر  ، وهي المنكسرة الرجل، قال ابن الأثير: المنكسرة الرجل: التي لا تقدر على المشي، فعيل بمعنى مفعول، ج: كسرى وكسارى، بفتحهما. وناقة كسير: مكسورة، كما قالوا كف خضيب، أي مخضوبة. والكواسر: الإبل التي تكسر العود. والكسار والكسارة، بضمهما، قال ابن السكيت: كسار الحطب: دقاقه، وقيل: الكسار والكسارة: ما تكسر من الشيء وسقط، ونص الصاغاني: ما انكسر من الشيء. وجفنة أكسار: عظيمة موصلة لكبرها أو قدمها. وإناء أكسار كذلك، عن ابن الأعرابي. وقدر كسر وأكسار، كأنهم جعلوا كل جزء منها كسرا ثم جمعوه على هذا. والمكسر، كمنزل: موضع الكسر من كل شيء.
 المكسر: المخبر، يقال: هو طيب المكسر ورديء المكسر، ومن المجاز: رجل صلب المكسر، وهم صلاب المكاسر، أي باق على الشدة. وأصله من كسرك العود لتخبره أصلب أم رخو، ويقال للرجل إذا كانت خبرته محمودة: إنه لطيب المكسر. ويقال: فلان هش المكسر، وهو مدح وذم. فإذا أرادوا أن يقولوا ليس بمصلد القدح فهو مدح، وإذا أرادوا أن يقولوا هو خوار العود فهو ذم. المكسر من كل شيء: الأصل، ومكسر الشجرة: أصلها حيث تكسر منه أغصانها. قال الشويعر:
  فمن واستبقى ولم يعصـر                      من فرعه مالا ولا المكسر يقال: عود طيب المكسر، أي محمود عند الخبرة، هكذا في سائر النسخ، طيب المكسر، والصواب صلب المكسر، يقال ذلك عند جودته بكسره.
 من المجاز: كسر من طرفه يكسر كسرا: غض، وقال ثعلب: كسر فلان على طرفه، أي غض منه شيئا.
 من المجاز: كسر الرجل، إذا قل تعاهده لماله، نقله الصاغاني عن الفراء.
 من المجاز: كسر الطائر يكسر كسرا بالفتح، وكسورا، بالضم: ضم جناحيه حتى ينقض يريد الوقوع، فإذا ذكرت الجناحين قلت: كسر جناحيه كسرا، وهو إذا ضم منهما شيئا وهو يريد الوقوع أو الانقضاض. وأنشد الجوهري للعجاج:
  تقضى البازي إذا البازي كسر

  وقال الزمخشري: كسر كسورا، إذا لم تذكر الجناحين، وهذا يدل على أن الفعل إذا نسي مفعوله وقصد الحدث نفسه جرى مجرى الفعل غير المتعدي. من المجاز: عقاب كاسر وباز كاسر. وأنشد ابن سيده:
  كأنها بعد كلال الزاجـر                      ومسحه مر عقاب كاسر أراد: كأن مرها مر عقاب. وفي حديث النعمان: كأنها جناح عقاب كاسر، هي التي تكسر جناحيها وتضمهما إذا أرادت السقوط. من المجاز: كسر الرجل متاعه، إذا باعه ثوبا ثوبا، عن ابن الأعرابي. أي لأن بيع الجملة مروج للمتاع. من المجاز: كسر الوساد، إذا ثناه واتكأ عليه، ومنه حديث عمر:  لا يزال أحدهم كاسرا وساده عند امرأة مغزية يتحدث إليه  ، أي يثني وساده عندها ويتكئ عليها. ويأخذ معها في الحديث. والمغزية: التي غزا زوجها. قاله ابن الأثير. والكسر، بالفتح ويكسر، والفتح أعلى: الجزء من العضو، أو العضو الوافر، وقيل: هو العضو الذي على حدته لا يخلط به غيره، أو نصف العظم بما عليه من اللحم، قال الشاعر:
  وعاذلة هبت علي تلومني                      وفي كفها كسر ابح رذوم أو عظم ليس عليه كثير لحم، قاله الجوهري وأنشد البيت هذا، قال: ولا يكون ذلك إلا وهو مكسور. وقال أبو الهيثم: يقال لكل عظم: كسر وكسر، وأنشد البيت أيضا، والجمع من كل ذلك أكسار وكسور. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  قال سعد بن الأخزم، أتيته وهو يطعم الناس من كسور إبل  أي أعضائها. قال ابن سيده، وقد يكون الكسر من الإنسان وغيره، وأنشد ثعلب:
  قد أنتحي للناقة العسير                      إذ الشباب لين الكسور فسره ابن سيده فقال: إذ أعضائي تمكنني.
 الكسر والكسر: جانب البيت، وقيل: هو ما انحدر من جانبي البيت عن الطريقتين، ولكل بيت كسران. الكسر، بالفتح: الشقة السفلى من الخباء، قال أبو عبيد: فيه لغتان: الفتح والكسر، أو ما تكسر وتثنى على الأرض منها. وقال الجوهري: الكسر، بالكسر: أسفل شقة البيت التي تلي الأرض من حيث يكسر جانباه من عن يمينك ويسارك، عن ابن السكيت. الكسر: الناحية من كل شيء حتى يقال لناحيتي الصحراء كسراها، ج أكسار وكسور. قولهم: فلان مكاسري، أي جاري. وقال ابن سيده: هو جاري مكاسري ومؤاصري، أي كسر بيته إلى كسر بيتي، ولكل بيت كسران عن يمين وشمال. وكسر قبيح، بالكسر: عظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق، قاله الأموي وأنشد شمر:
  لو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      أو كنت كسرا كنت كسر قبيح وأورد الجوهري عجزه: ولو كنت كسرا، قال ابن بري: البيت من الطويل، ودخله الخرم من أوله. قال: ومنهم من يرويه: أو كنت كسرا. والبيت على هذا من الكامل، يقول: لو كنت عيرا لكنت شر الأعيار، وهو عير المذلة، والحمير عندهم شر ذوات الحافر، ولهذا تقول العرب: شر الدواب مالا يذكى ولا يزكى، يعنون الحمير. ثم قال: ولو كنت من أعضاء الإنسان لكنت شرها، لأنه مضاف إلى قبيح، والقبيح هو طرفه الذي يلي طرف عظم العضد. قال ابن خالويه: وهذا النوع من الهجاء هو عندهم من أقبح ما يهجى به، قال: ومثله قول الآخر:
  لو كنتم ماء لكنتم وشلا                      أو كنتم نخلا لكنتم دقلا وقول الآخر:
  لو كنت ماء كنت قمطـريرا                      أو كنت ريحا كانت الدبـورا
  أو كنت مخا كنت مخا ريرا من المجاز: أرض ذات كسور، أي ذات صعود وهبوط. وكسور الأودية والجبال: معاطفها وجرفتها وشعابها، بلا واحد، أي لا يفرد لها واحد، ولا يقال: كسر الوادي.

  المكسر كمعظم: ما سالت كسوره من الأودية، وهو مجاز، يقال: واد مكسر، إذا سالت معاطفه وشعابه، ومنه قول بعض العرب: سرنا إلى وادي كذا فوجدناه مكسرا. وقال ثعلب: واد مكسر، كأن الماء كسره، أي أسال معاطفه وجرفته، وروى قول الأعرابي: فوجدناه مكسرا، بالفتح.
 المكسر: د قال معن بن أوس:
  فما نومت حتى ارتقي بنقالهـا                      من الليل قصوى لابة والمكسر المكسر: فرس عتيبة بن الحارث بن شهاب، عن ابن الأعرابي ونقله الصاغاني.
 المكسر، كمحدث: اسم محدث وفارس، ولا يخفى ما في كلامه من حسن الجناس والفارس الذي ذكره إنما يعني به رجلا لقب به، قال أبو النجم:
  أو كالمكسر لا تؤوب جياده                      إلا غوانم وهي غير نواء وكسرى، بالكسر ويفتح: اسم ملك الفرس، كالنجاشي اسم ملك الحبشة، وقصر اسم ملك الروم. معرب خسرو، بضم الخاء المعجمة وفتح الراء، أي واسع الملك، بالفارسية، هكذا ترجموه، وتبعهم المصنف، ولا أدري كيف ذلك، فإن خسرو أيضا معرب خوش رو، كما صرحوا بذلك، ومعناه عندهم حسن الوجه، والراء مضمومة، وسكوت المصنف مع معرفته لغوامض اللسان عجيب، ونقل شيخنا عن ابن در ستويه في شرح الفصيح: ليس في كلام العرب اسم أوله مضموم وآخره واو، فلذلك عربوا خسرو، وبنوه على فعلى، بالفتح في لغة، وفعلى، بالكسر في أخرى، وأبدلوا الخاء كافا علامة لتعريبه. ثم قال شيخنا: ومن لطائف الأدب ما أنشدنيه شيخنا الإمام البارع أبو عبد الله محمد بن الشاذلي، أعزه الله تعالى:
  له مقلة يعزى لبابل سـحـرهـا                      كأن بها هاروت قد أودع السحرا
  يذكرني عهد النجاشـي خـالـه                      وأجفانه الوسنى تذكرني كسرى ج أكاسرة وكساسرة، اقتصر الجوهري على الأول، والثاني ذكره الصاغاني، وصاحب اللسان، وأكاسر وكسور، على غير قياس، والقياس كسرون، بكسر الكاف وفتح الراء، كعيسون وموسون، بفتح السين، والنسبة كسري، بكسر الكاف وتشديد الياء، مثل حرمي، وكسروي، بكسر الكاف وفتح الراء وتشديد الياء، ولا يقال كسروي بفتح الكاف. والكسر، بالفتح، من الحساب: ما لم يبلغ، ونص الصاغاني: ما لم يكن سهما تاما، والجمع كسور. ويقال: ضرب الحساب الكسور بعضها في بعض. وهو مجاز. الكسر: النزر القليل. قال ابن سيده: كأنه كسر من الكثير، قال ذو الرمة:
  إذا مرئي باع بالكسر بـنـتـه                      فما ربحت كف امرئ يستفيدها

  الكسر، بالكسر: قرى كثيرة باليمن بحضرموت، يقال لها كسر قشاقش. الكسور، كصبور: الضخم السنام من الإبل، أو الذي يكسر ذنبه بعد ما أشاله، نقلهما الصاغاني. والإكسير، بالكسر: الكيمياء، نقله الصاغاني، وصرح غير واحد أن الكيمياء ليست بعربية محضة، ولأهل الصنعة في الإكسير كلام طويل الذيل ليس هذا محله. ومن المجاز قولهم: نظره إكسير. والكاسور: بقال القرى، نقله الصاغاني، وكأنه لبيعه الشيء مكاسرة. والكسر، بالكسر، هكذا في سائر النسخ، والصواب الكسرة: القطعة من الشيء المكسور، وأحسن من هذا: القطعة المكسورة من الشيء، ج كسر، كعنب، مثل قطعة وقطع. والكاسر: العقاب، هذا نص المحكم، وقد تقدم له: عقاب كاسر. من المجاز: رجل ذو كسرات وهدرات محركتين، هكذا في النسخ هدرات بالدال، وفي اللسان هزرات، بالزاي، وهو الذي يغبن في كل شيء، قاله الفراء. من المجاز: هو يكسر عليك الفوق، أو يكسر عليك الأرعاظ، أي غضبان عليك، ذكره الزمخشري والصاغاني وصاحب اللسان. وجمع التكسير: ما تغير بناء واحده، ولم يبن على حركة أوله، كدرهم ودراهم، وبطن وبطون، وقطف وقطوف. وأما ما يجمع على حركة أوله فجمع السالم، مثل: صالح وصالحون ومسلم ومسلمون. كسير، كزبير: جبل عال مشرف على أقصى بحر عمان، يذكر مع عوير، صعبا المسلك، وعرا المصعد. ومما يستدرك عليه: انكسر العجين، إذا لان واختمر وصلح لأن يخبز، وكل شيء فتر فقد انكسر. وسوط مكسور. لين ضعيف. وكسر الشعر يكسره كسرا فانكسر: لم يقم وزنه. والجمع مكاسير عن سيبويه، قال أبو الحسن: إنما أذكر مثل هذا الجمع، لأن حكم مثل هذا أن يجمع بالواو والنون في المذكر، والألف والتاء في المؤنث، لأنهم كسروه تكسيرا بما جاء من الأسماء على هذا الوزن. وكسر من برد الماء وحره يكسر كسرا: فتر، وانكسر الحر: فتر. وكل من عجز عن شيء فقد انكسر عنه، وكل شيء فتر عن أمر يعجز عنه يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كسرت من برد الماء فانكسر. وكسور الثوب والجلد: غضونه. وعن ابن الأعرابي: كسر الرجل كسل. وبنو كسر: بطن من تغلب. والمكسر، كمعظم: فرس سميدع. وقال الصاغاني: وفي الدائرة ثلاثة أشياء: دور، وقطر، وتكسير، وهو الحاصل من ضرب نصف القطر في نصف الدور، وقد يعبر عن التكسير بالمساحة، يقال: ما تكسير دائرة قطرها سبعة ودورها اثنان وعشرون، فيقال: ثمانية وثلاثون ونصف، انتهى. وكسر الكتاب على عدة أبواب وفصول. وكسرت خصمي فانكسر. وكسرت من سورته. وكسر حميا الخمر بالمزاج. ورأيته متكسرا: فاترا. وفيه تخنث وتكسر. كذا في الأساس. وأبو نصر أحمد بن الحسين بن محمد بن الكسار الدينوري، راوية: عمل اليوم والليلة. لابن السني، عنه، أخذ عنه أبو محمد الددني وأبو نعيم الحداد. وكسر، كزفر: لقب عبد الله بن عمر بن عبد الرحمن، جد الناشريين باليمن.

### Türkçe

**كسره يكسره**: bir darbe sınırından (yani) vurma sınırından (dolayı) **كسرا** (olarak) kırdı; ve **اكتسره**; bunu ez-Zemahşerî ve es-Sâğânî nakletti; sonuncusu Rü’be’ye ait olarak şu beyti okudu:
  “**أكتسر** başları; ve (ben) bir kere (vurup) bırakırım                      boynu kalın, boynu sert, çıplak (atın) boynunun tabakaları (gibi)”
Böylece **انكسر** ve **تكسر**; (fiil) çokluk için şeddelendi. Ve onu **كسره تكسيرا**; böylece **تكسر**. Sîbeveyh dedi: **كسرته انكسارا**; ve **انكسر كسرا**; iki masdardan her birini ötekinin yerine koydular; manada uyuşmalarından dolayı, geçişli oluş ve geçişsiz oluş bakımından değil. Ve o, **كاسر**’dir; **قوم كسر**’den, **كركع** gibi. Ve o (dişil), **كاسرة**’dir; **نسوة كواسر وكسر**’den. Ve **الكسير** — **أمير** gibi: kırılmış olan; ve dişil de **هاء** olmaksızın böyledir. Hadiste: “Kurbanlıklarda kırığı açık olan **الكسير** câiz olmaz”; o, bacağı kırık olandır. İbnü’l-Esîr dedi: “Bacağı kırık olan: yürümeye güç yetiremeyen (hayvan)dır.” **فعيل** mânâsı **مفعول** (yerine)dir. Çoğulu: **كسرى** ve **كسارى**, ikisinin de fethiyle. Ve **ناقة كسير**: kırılmış (deve); “**كف خضيب**” dedikleri gibi; yani boyanmış. Ve **الكواسر**: çubuğu kıran develer. Ve **الكسار** ve **الكسارة**, ikisinin de zammıyla; İbnü’s-Sikkît dedi: “**كسار الحطب**: onun ufak parçalarıdır.” Ve denildi ki: **الكسار** ve **الكسارة**: şeyden kırılıp düşen şeydir. Es-Sâğânî’nin nassı: şeyden kırılan şeydir. Ve **جفنة أكسار**: büyüklüğünden yahut eskiliğinden dolayı (parçaları) birbirine eklenmiş büyük çanak. Ve **إناء أكسار** da böyledir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قدر كسر وأكسار**: sanki onun her parçasını bir **كسرا** kılmışlar, sonra bunu bu (kalıp) üzere cem etmişler. Ve **المكسر** — **منزل** gibi: her şeyden kırılma yeri.

**المكسر**: denenen yer; “o, **طيب المكسر** ve **رديء المكسر**” denir. Mecazdan: **رجل صلب المكسر**; ve onlar **صلاب المكاسر**’dir; yani şiddet üzere bâkî. Aslı, çubuğu kırmandandır; onu denemek için: daha katı mı yoksa yumuşak mı. Ve erkeğe, denemesi övülmüş olduğunda: “o, elbette **طيب المكسر**’dir” denir. Ve denir: “falanca **هش المكسر**’dir”; o, medih ve zemdir. Eğer “kadehi sertleştiren (kimse) değildir” demek isterlerse bu medih olur; ve eğer “o, çubuğun gevşeğidir” demek isterlerse bu zem olur. Her şeyden **المكسر**: asıl. Ve **مكسر الشجرة**: onun aslı; dalları ondan kırıldığı yer. Eş-Şuvey‘ir dedi:
  “Kim (malını) korur da sıkıp çıkarmazsa                      dalından malı da (almaz), **المكسر**i de (almaz)”
“**عود طيب المكسر**” denir; yani deneme yanında övülmüş; bütün nüshalarda böyle: **طيب المكسر**; doğrusu **صلب المكسر**’dir; kırmakla onun iyiliği (anlaşıldığında) bu söylenir.

Mecazdan: **كسر من طرفه يكسر كسرا**: (onu) kırdı (yani) eksiltti. Sa‘leb dedi: “Falanca **كسر** etti onun ucundan”; yani ondan bir şey eksiltti.

Mecazdan: **كسر الرجل**; malına bakıp gözetmesi az olduğunda; es-Sâğânî bunu el-Ferrâ’dan nakletti.

Mecazdan: **كسر الطائر يكسر كسرا** (feth ile) ve **كسورا** (zamm ile): kanatlarını toplar, ta ki düşmek isteyerek dalış yapsın; kanatları zikrettiğinde “**كسر جناحيه كسرا**” dersin; o, düşmek yahut dalmak isterken ikisinden bir şey topladığı zamandır. el-Cevherî el-‘Accâc’a ait olarak şu beyti okudu:
  “Doğan, doğan **كسر** ettiğinde (avı) bitirir”

Ve ez-Zemahşerî dedi: “**كسر كسورا**”; kanatları zikretmediğinde. Bu, fiil mef‘ûlünü unuttuğunda ve bizzat hadesi kastettiğinde, geçişsiz fiil gibi cereyan ettiğine delâlet eder. Mecazdan: **عقاب كاسر** ve **باز كاسر**. İbn Sîde şu beyti okudu:
  “Azarlayıcının yorgunluğundan sonra sanki o                      ve onun sıvazlaması, **عقاب كاسر**’in geçişi gibidir”
Muradı: sanki onun geçişi kartalın geçişi gibidir. Nu‘mân hadîsinde: “Sanki o, **جناح عقاب كاسر**’dir”; o, düşmek istediğinde kanatlarını kırıp (yani) toplar ve ikisini birleştirir. Mecazdan: **كسر الرجل متاعه**; onu parça parça sattığında, İbnü’l-A‘râbî’den. Yani çünkü toptan satış, metayı daha çok yürütendir. Mecazdan: **كسر الوساد**; onu ikiye katlayıp ona yaslandığında. Ondan, Ömer hadîsi: “Onlardan biri, kocası gazaya gitmiş bir kadının yanında yastığını kırıp (katlayıp) ona yaslanmış olarak onunla konuşur halde olmaya devam eder”; yani onun yanında yastığını katlar ve ona yaslanır; ve onunla konuşmaya dalar. **المغزية**: kocası gazaya gitmiş olan (kadın). Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **الكسر** (feth ile) ve **يكسر**; feth daha üstündür: uzvun bir parçası; yahut bol (etli) uzuv. Ve denildi ki: o, tek başına olan uzuvdur; ona başka bir şey karıştırılmaz. Yahut üzerinde et bulunan kemiğin yarısı. Şair dedi:
  “Bir kınayıcı üzerime kalktı beni ayıplıyor                      ve onun avucunda, kötü kokulu, pis bir **كسر** var”
Yahut üzerinde çok et olmayan kemik; bunu el-Cevherî söyledi ve bu beyti okudu; dedi ki: bu ancak o kırılmış iken olur. Ebû’l-Heysem dedi: her kemik için “**كسر** ve **كسر**” denir; ve beyti de okudu. Bütün bunların çoğulu: **أكسار** ve **كسور**. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Sa‘d b. el-Ahzem dedi: ona geldim; o, insanlara **كسور إبل**’den yediriyordu”; yani onların uzuvlarından. İbn Sîde dedi: **الكسر** insandan ve başkasından olabilir. Sa‘leb şu beyti okudu:
  “Zor deve için (kendimi) yanaştırırım                      gençlik, **الكسور**u yumuşak iken”
İbn Sîde onu şöyle tefsir etti: yani uzuvlarım beni mümkün kılarken.

**الكسر** ve **الكسر**: evin yanı. Ve denildi ki: evin iki yanından iki yolun altına doğru inen kısımdır; her ev için iki **كسر** vardır. **الكسر** (feth ile): çadırın alt yarığı (alt parçası). Ebû ‘Ubeyd dedi: onda iki lugat vardır: feth ve kesr. Yahut ondan kırılıp yere katlanan şey. el-Cevherî dedi: **الكسر** (kesr ile): evin yerle bitişik olan alt yarığının aşağısı; iki yanı sağından ve solundan kırıldığı yer; İbnü’s-Sikkît’ten. **الكسر**: her şeyin tarafı; hatta çölün iki tarafına “onun iki **كسرا**sı” denir. Çoğulu: **أكسار** ve **كسور**. “Falanca benim **مكاسري**’mdir” sözleri: yani komşumdur. İbn Sîde dedi: “O, benim **مكاسري** ve **مؤاصري** komşumdur”; yani onun evinin **كسر**i benim evimin **كسر**ine bitişiktir; her ev için sağ ve solda iki **كسر** vardır. Ve **كسر قبيح** (kesr ile): dirseğe doğru olan yarısından itibaren önkol kemiği; bunu el-Ümevî söyledi. Şemir şu beyti okudu:
  “Eğer bir eşek olsaydın, zillet eşeği olurdun                      yahut bir **كسر** olsaydın, **كسر قبيح** olurdun”
el-Cevherî onun ikinci mısraını şöyle verdi: “ve eğer bir **كسر** olsaydın”. İbn Berrî dedi: beyit **الطويل**’dendir; başından **الخرم** girmiştir. Dedi ki: onlardan kimi onu “yahut bir **كسر** olsaydın” diye rivayet eder. Beyit bu hâl üzere **الكامل**’dendir. Diyor ki: eğer bir eşek olsaydın, eşeklerin en şerlisi olurdun; o, zillet eşeğidir. Eşekler onların yanında toynaklıların en şerlisidir; bunun için Araplar der ki: “Hayvanların en şerlisi, ne boğazlanan ne de zekâtı verilen şeydir”; eşekleri kastederler. Sonra dedi: ve eğer insanın uzuvlarından olsaydın, onların en şerlisi olurdun; çünkü o, **قبيح**’e izafe edilmiştir; **القبيح** ise onun ucudur; üst kol kemiğinin ucuna bitişik olan tarafıdır. İbn Hâlaveyh dedi: bu tür hiciv, onların yanında hicvedilenin en çirkini cümlesindendir. Dedi ki: bunun benzeri, başkasının sözü:
  “Eğer su olsaydınız, sızıntı olurdunuz                      yahut hurma olsaydınız, düşük kaliteli hurma olurdunuz”
Ve başkasının sözü:
  “Eğer su olsaydın, çok acı olurdun                      yahut rüzgâr olsaydın, batı rüzgârı olurdun
  yahut ilik olsaydın, gevşek ilik olurdun”

Mecazdan: **أرض ذات كسور**: yani iniş çıkışlı. Ve vadilerin ve dağların **كسور**u: onların kıvrımları, yarları ve dereleridir; tekili yoktur; yani ona bir tekil yapılmaz; “vadi **كسر**i” denmez.

**المكسر** — **معظم** gibi: vadilerden **كسور**u akan şey; bu mecazdır. “**واد مكسر**” denir; kıvrımları ve dereleri aktığında. Ondan, bazı Arapların sözü: “şu vadiye yürüdük de onu **مكسرا** bulduk.” Sa‘leb dedi: “**واد مكسر**”; sanki su onu kırdı; yani kıvrımlarını ve yarını akıttı. Ve bedevînin sözünü “onu **مكسرا** bulduk” diye, feth ile rivayet etti.

**المكسر**: **د**. Ma‘n b. Evs dedi:
  “Onun nakliyle yükselmedikçe uyumadım                      geceden, en uzak (yere): **لابة** ve **المكسر**”

**المكسر**: ‘Utaybe b. el-Hâris b. Şihâb’ın atı; İbnü’l-A‘râbî’den; es-Sâğânî de nakletti.

**المكسر** — **محدث** gibi: bir muhaddisin ve bir süvarinin adıdır; sözünde bulunan güzel cinas gizli değildir; zikrettiği süvari ile ancak bu lakapla lakaplanmış bir adamı kasteder. Ebû’n-Necm dedi:
  “Yahut **المكسر** gibi; atları geri dönmez                      ancak ganimetlerle; ve onlar yorgun değildir”

Ve **كسرى**; kesr ile ve feth edilir: Fars kralının adıdır; **النجاشي** Habeş kralının adı olduğu gibi; ve **قصر** Rum kralının adı (olduğu gibi). **خسرو**’nun mu‘arrebidir; mu‘ceme **خاء**’ın zammı ve **راء**’ın fethiyle; yani mülkü geniş; Farsçada; onu böyle tercüme ettiler; musannif de onlara tâbi oldu. Bunu nasıl (olur) bilmem; çünkü **خسرو** da **خوش رو**’nun mu‘arrebidir; bunu açıkça söyledikleri gibi; ve onun mânâsı onların yanında “güzel yüz”dür; **راء** da mazmûmdur. Musannifin, dilin gizli inceliklerini bilmesiyle beraber susması şaşırtıcıdır. Şeyhimiz, İbn Düresteveyh’ten **شرح الفصيح**’te nakletti: Arapların sözünde başı mazmûm ve sonu **واو** olan bir isim yoktur; bunun için **خسرو**’yu ta‘rîb ettiler; ve onu **فعلى** üzere bina ettiler: bir lugatta feth ile, başka bir lugatta kesr ile; ve ta‘rîbin alâmeti olarak **خاء**’ı **كاف**a çevirdiler. Sonra şeyhimiz dedi: edebin latifelerinden, şeyhimiz, mahir imam Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. eş-Şâzelî’nin (Allah Teâlâ onu aziz kılsın) bana okuttuğu şudur:
  “Onun bir gözü var; Babil’e nisbet edilir onun sihri                      sanki onda Hârût sihri emanet etmiş
  Bana hatırlatır **النجاشي**’nin dayısının ahdini                      ve onun uykulu göz kapakları bana **كسرى**’yı hatırlatır”

Çoğulu: **أكاسرة** ve **كساسرة**; el-Cevherî birincisiyle yetindi; ikincisini es-Sâğânî ve **صاحب اللسان** zikretti. Ve **أكاسر** ve **كسور**; kıyasa aykırı olarak. Kıyas: **كسرون**; **كاف**ın kesri ve **راء**ın fethiyle; **عيسون** ve **موسون** gibi; **سين**in fethiyle. Nisbet: **كسري**; **كاف**ın kesri ve **ياء**ın şeddelenmesiyle; **حرمي** gibi. Ve **كسروي**; **كاف**ın kesri ve **راء**ın fethi ve **ياء**ın şeddelenmesiyle. Ve **كسروي** denmez **كاف**ın fethiyle.

Ve **الكسر** (feth ile), hesaptan: tamamına ulaşmayan şey. Es-Sâğânî’nin nassı: tam bir hisse olmayan şey. Çoğulu: **كسور**. Ve denir: “hesap **الكسور**u birbirinin içine çarptı.” Ve o mecazdır.

**الكسر**: az, pek az. İbn Sîde dedi: sanki çoktan bir **كسر** (parça)dır. Zü’r-Rumme dedi:
  “Bir adam kızını **بالكسر** ile satarsa                      onu elde eden adamın eli ne kazandı?”

**الكسر**، kesre ile: Yemen’de Hadramut’ta birçok köy; onlara **كسر قشاقش** denir. **الكسور**، **كصبور** gibi: develerden hörgücü iri olan; yahut kuyruğunu kaldırdıktan sonra kuyruğu kırılan; ikisini de **الصاغاني** nakletti. **الإكسير** de, kesre ile: **الكيمياء**; **الصاغاني** onu nakletti; birden fazlası, **الكيمياء**’nın sırf Arapça olmadığını açıkça söyledi; ve sanat ehlinin **الإكسير** hakkında uzun kuyruklu bir sözü vardır; burası onun yeri değildir. Mecazdan: “Bakışı **إكسير**” demeleri. **الكاسور**: köylerin bakkalı; **الصاغاني** nakletti; sanki bir şeyi satması sebebiyle pazarlık ederek. **الكسر** da, kesre ile; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **الكسرة**’dir: kırılmış şeyden parça; bundan daha güzeli: şeyden kırılmış parça; çoğulu **كسر**; **كعنب** gibi; **قطعة** ve **قطع** misali. **الكاسر**: kartal; bu, **المحكم**’in nassıdır; onun için daha önce geçti: **عقاب كاسر**. Mecazdan: iki harekeli olarak “**كسرات** ve **هدرات** sahibi adam”; nüshalarda **هدرات** **الدال** ile böyledir; **اللسان**’da **هزرات** **الزاي** ile; o, her şeyde aldatılan kimsedir; **الفراء** söyledi. Mecazdan: “O, sana karşı **الفوق**’u kırıyor” yahut “sana karşı **الأرعاظ**’ı kırıyor”; yani sana kızgındır; onu **الزمخشري** ve **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** zikretti. **جمع التكسير**: tekilinin binası değişen ve evvelinin harekesi üzerine bina edilmeyen şeydir; **درهم** ve **دراهم** gibi, **بطن** ve **بطون** gibi, **قطف** ve **قطوف** gibi. Evvelinin harekesi üzerine cem olunan ise **جمع السالم**’dir; mesela: **صالح** ve **صالحون**; **مسلم** ve **مسلمون**. **كسير**، **كزبير** gibi: Umman denizinin en uç kısmına nazır yüksek bir dağ; **عوير** ile birlikte anılır; yolu zor, çıkışı sarptır. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **انكسر العجين**; yumuşayıp mayalanınca ve pişirilmeye elverişli olunca; ve her şey gevşedi mi, muhakkak **انكسر** olmuştur. Ve **سوط مكسور**: yumuşak, zayıf. Ve **كسر الشعر** onu **كسرا** kırar da **فانكسر**: vezni doğrulmadı. Çoğulu **مكاسير**; **سيبويه**’den. **أبو الحسن** dedi ki: Ben ancak bunun gibi bir çoğulu zikrediyorum; çünkü bunun gibisinin hükmü, müzekkerde **الواو** ve **النون** ile, müenneste **الألف** ve **التاء** ile cem olunmasıdır; çünkü onu, bu vezin üzere gelen isimlerden gelen şeyle, **تكسيرا** kırdılar. Ve suyun soğuğundan ve sıcağından **كسر**; **كسرا** kırar: gevşedi; ve sıcak **انكسر**: gevşedi. Ve kim bir şeyden âciz kalırsa, ondan **انكسر** olmuştur; ve her şey bir işten gevşeyip ona güç yetiremezse onda “**انكسر**” denir; hatta “Suyun soğuğundan **كسرت** de **فانكسر**” denir. Ve elbisenin ve derinin **كسور**’u: kırışıklıklarıdır. **ابن الأعرابي**’den: Adam **كسر** etti: tembellik etti. **بنو كسر**: **تغلب**’den bir batın. **المكسر**، **كمعظم** gibi: **سميدع** bir at. **الصاغاني** dedi ki: Dairede üç şey vardır: **دور** ve **قطر** ve **تكسير**; o da yarıçapın yarısının çevrenin yarısıyla çarpımından hâsıl olandır; ve bazen **التكسير**’den **المساحة** ile ifade edilir; “Çapı yedi, çevresi yirmi iki olan bir dairenin **تكسير**’i nedir?” denir; “otuz sekiz buçuk” denir; bitti. Ve kitabı birçok bap ve fasıl üzere **كسر** etti. Ve hasmımı **كسرت** de **فانكسر**. Ve onun şiddetinden **كسرت**. Ve şarabın hararetini karışımla **كسر** etti. Ve onu **متكسرا** gördüm: gevşek. Ve onda **تخنث** ve **تكسر** vardır. **الأساس**’ta böyledir. Ve **أبو نصر أحمد بن الحسين بن محمد بن الكسار الدينوري**; râvi: **عمل اليوم والليلة**; **ابن السني**’nin; ondan; ondan **أبو محمد الددني** ve **أبو نعيم الحداد** aldı. Ve **كسر**، **كزفر** gibi: Yemen’de **الناشريين**’in dedesi olan **عبد الله بن عمر بن عبد الرحمن**’ın lakabıdır.
