# كسف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B3%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كسف

كسَف القمرُ يَكْسِفُ كُسوفاً، وكذلك الشمس كسَفَتْ تَكْسِف كسوفاً: ذهب ضوءُها واسْوَدَّت، وبعض يقول انكسف وهو خطأٌ، وكسفها اللّه وأَكسفها، والأَول أَعلى، والقمر في كل ذلك كالشمس. وكسف القمر: ذهب نوره وتغيَّر إلى السواد. وفي الحديث عن جابر، رضي اللّه عنه. قال: انكسفت الشمس على عهد رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، في حديث طويل؛ وكذلك رواه أَبو عبيد: انكسفت. وكسَف الرجلُ إذا نكَّس طَرْفه. وكسَفَت حالُه: ساءت، وكَسفَت إذا تغيَّرت. وكسفت الشمس وخسَفت بمعنى واحد، وقد تكرر في الحديث ذكر الكُسوف والخُسوف للشمس والقمر فرواه جماعة فيهما بالكاف، ورواه جماعة فيهما بالخاء، ورواه جماعة في الشمس بالكاف وفي القمر بالخاء، وكلهم روَوا أَن الشمس والقمر آيتان من آيات اللّه لا يَنْكسفان لموت أَحد ولا لحياته، والكثير في اللغة وهو اختيار الفراء أَن يكون الكسوف للشمس والخسوف للقمر، يقال: كسَفت الشمس وكسفها اللّه وانكسفت، وخسف القمر وخسَفه اللّه وانخسف؛ وورد في طريق آخر: إنَّ الشمس والقمر لا ينخسفان لموت أَحد ولا لحياته؛ قال ابن الأَثير: خسف القمر بوزن فَعَل إذا كان الفعل له، وخُسِف على ما لم يسمَّ فاعله، قال: وقد ورد الخسوف في الحديث كثيراً للشمس والمعروف لها في اللغة الكسوف لا الخسوف، قال: فأَما إطلاقه في مثل هذا فتغليباً للقمر لتذكيره على تأَنيث الشمس يجمع بينهما فيما يخص القمر، وللمعارضة أَيضاً لما جاء في الرواية الأُولى لا ينكسفان، قال: وأَما إطلاق الخسوف على الشمس منفردة فلاشتراك الخسوف والكسوف في معنى ذهاب نورهما وإظلامهما. والانخِساف: مطاوع خسَفْته فانخَسَف، وقد تقدم عامة ذلك في خسف. أَبو زيد: كسفت الشمس إذا اسْودَّت بالنهار، وكسفت الشمسُ النجومَ إذا غلب ضوءُها على النجوم فلم يبدُ منها شي، فالشمس حينئذ كاسفة النجوم، يتعدَّى ولا يتعدى؛ قال جرير:
فالشمسُ طالعةٌ ليست بكاسفةٍ،
تَبكي عليك، نُجومَ الليلِ والقَمرا
قال: ومعناه أَنها طالعة تبكي عليك ولم تكسِف ضوء النجوم ولا القمر لأَنها في طلوعها خاشعةً باكيةً لا نور لها، قال: وكذلك كسف القمرُ إلا أَن الأَجود فيه أَن يقال خسَف القَمرُ، والعامة تقول انكسفت الشمس، قال: وتقول خشَعَت الشمس وكسَفت وخسَفت بمعنى واحد؛ وروى الليث البيت: الشمسُ كاسفةٌ ليست بطالعةٍ،
تبكي عليك نجومَ الليلِ والقَمرا
فقال: أَراد ما طلع نجم وما طلع قمر، ثم صرفه فنصبه، وهذا كما تقول: لا آتيك مطْرَ السماء أَي ما مَطَرَت السماء، وطُلوعَ الشمسِ أَي ما طَلعت الشمسُ، ثم صرفته فنصبته. وقال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول تبكي عليك نجومَ الليل والقمرا أَي ما دامت النجوم والقمر، وحكي عن الكسائي مثله، قال: وقلت للفراء: إنهم يقولون فيه إنه على معنى المغالبة باكيته فبكيته فالشمس تغلب النجوم بكاء، فقال: إن هذا الوجه حسن، فقلت: ما هذا بحسن ولا قريب منه. وكسَف بالُه يَكْسف إذا حدثته نفسه بالشرّ، وأَكْسفه الحزنُ؛ قال أَبو ذؤيب:
يَرْمِي الغُيُوبَ بعَينَيْه ومَطْرِفُه
مُغْضٍ، كما كسَف المُسْتأْخذُ الرَّمِدُ
وقيل: كُسوف باله أَن يَضِيق عليه أَمله. ورجل كاسفُ البال أَي سيِّء الحال. ورجل كاسفُ الوجه: عابسُه من سوء الحال؛ يقال: عبَس في وجهي وكسَفَ كُسوفاً. والكُسوف في الوجه: الصفرة والتغير. ورجل كاسف: مهموم قد تغير لونه وهُزل من الحزن. وفي المثل: أَكَسْفاً وإمْساكاَ؟ أَي أَعبوساً مع بُخل. والتكسيف: التقطيع. وكسَف الشيءَ يكْسِفه كسْفاً وكسَّفه، كلاهما: قطعه، وخص بعضهم به الثوب والأَديم.
والكِسْف والكِسْفةُ والكَسِيفة: القِطْعة مما قطَعْت. وفي الحديث: أَنه جاء بثريدة كِسْفٍ أَي خبز مكسّر، وهي جمع كِسْفة للقطعة من الشيء. وفي حديث أَبي الدرداء، رضي اللّه عنه: قال بعضهم رأَيته وعليه كِسافٌ أَي قطعة ثوب؛ قال ابن الأَثير: وكأَنها جمع كِسْفة أَو كِسْف. وكِسْف السحاب وكِسَفُه: قِطَعُه، وقيل إذا كانت عريضة فهي كِسْف. وفي التنزيل: وإن يروا كِسْفاً من السماء؛ الفراء في قوله تعالى: أَو تسقط السماء كما زعمت علينا كِسَفاً، قال: الكِسْفُ والكِسَفُ وجهان، والكِسْفُ: الجِماعُ، قال: وسمعت أَعرابياً يقول أَعطني كِسْفة من ثوبك يريد قِطْعة، كقولك خَرْقة، وكُسِفَ فعل، وقد يكون الكِسْف جماعاً للكِسفة مثل عُشْبة وعُشْب؛ وقال الزجاج: قرئ كِسْفاً وكِسَفاً، فمن قرأَ كِسَفاً جعلها جمع كِسْفة وهي القِطْعة، ومن قرأَ كِسْفاً جعله واحداً، قال: أَو تسقطها طَبَقاً علينا، واشتقاقه من كسَفْت الشيء إذا غطَّيته. وسئل أَبو الهيثم عن قولهم كسَفْت الثوبَ أَي قطعته فقال: كلُّ شيء قطعتَه فقد كسفته. أَبو عمرو: يقال لخِرَق القميص قبل أَن تؤلَّف الكِسَفُ والكِيَف والحِذَف، واحدتها كِسْفة وكِيفةٌ وحِذْفةٌ. ابن السكيت: يقال كسَف أَملُه فهو كاسف إذا انقطع رجاؤه مما كان يأْمل ولم ينبسط، وكسَف بالُه يكسِف حدَّثته نفسه بالشر. والكَسْفُ: قَطع العُرْقُوب وهو مصدر كسَفْت البعير إذا قطعت عُرْقوبه. وكسَف عرقوبه يكْسِفُه كَسْفاً: قطَع عصَبَته دون سائر الرِّجل. ويقال: استدبَر فرَسَه فكسَف عرقوبيه. وفي الحديث: أَن صفْوان كسَف عُرقوبَ راحِلَتِه أَي قطَعه بالسيف.

### Türkçe

**كَسَفَ** ay, **يَكْسِفُ** **كُسوفاً**; aynı şekilde güneş **كَسَفَتْ** **تَكْسِفُ**
**كسوفاً**: ışığı gitti ve karardı; bazıları **انكسف** der, o ise hatadır. Allah onu **كَسَفَها**
ve **أَكسفها**; birincisi daha üstündür; ay da bütün bunlarda güneş gibidir. Ve **كَسَفَ** ay: nuru gitti
ve siyahlığa değişti. Hadiste Câbir’den, Allah ondan razı olsun: dedi ki: **انكسفت** güneş
Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, zamanında; uzun bir hadiste; aynı şekilde bunu Ebû
Ubeyd rivayet etti: **انكسفت**. Ve **كَسَفَ** adam, bakışını aşağı eğdiği zaman. Ve **كَسَفَت** hâli: kötü oldu;
ve **كَسَفَت** değiştiği zaman. Ve güneş **كسفت** ve **خسفت** tek bir mânâdadır; hadiste
güneş ve ay için **الكُسوف** ve **الخُسوف** zikri tekrar etmiştir; bir topluluk ikisini de **بالكاف** ile rivayet etti, bir topluluk
ikisini de **بالخاء** ile rivayet etti, bir topluluk güneşte **بالكاف** ile ve ayda **بالخاء** ile rivayet etti; hepsi
güneşin ve ayın Allah’ın âyetlerinden iki âyet olduğunu, birinin ölümüyle de
hayatıyla da **لا يَنْكسفان** olmadığını rivayet ettiler. Dilde çoğunluk olan ve Ferrâ’nın tercihi şudur: **الكسوف** güneş için, **الخسوف**
ay için olur; denir ki: **كَسَفَت** güneş ve Allah onu **كسفها** ve **انكسفت**; ve ay **خسف** ve Allah onu **خسَفه** ve **انخسف**. Başka bir tarikle geldi:
Şüphesiz güneş ve ay birinin ölümüyle de hayatıyla da **لا ينخسفان** olmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: **خسف** ay, fiil ona ait olduğu zaman **بوزن فَعَل** iledir; **خُسِف**
faili adlandırılmayan üzere. Dedi ki: hadiste güneş için **الخسوف** çokça gelmiştir;
dilde onun için bilinen **الكسوف**tur, **الخسوف** değil. Dedi ki: bunun gibi bir yerde onu kullanmak ise
güneşin müennesliğine karşı ayın müzekkerliği sebebiyle ayı galip kılmakla, ikisini ayı ilgilendiren şeyde bir araya getirmek içindir; ve ayrıca
ilk rivayette gelen **لا ينكسفان**a da muaraza içindir. Dedi ki: **الخسوف**u güneşe tek başına ıtlak etmek ise, **الخسوف** ile **الكسوف**un, nurlarının gitmesi
ve kararmaları mânâsında ortak olmaları sebebiyledir. Ve **الانخِساف**: **خسَفْته**nin mutâviidir; **فانخَسَف**. Bunun geneli **خسف** maddesinde geçti. Ebû
Zeyd: gündüzleyin karardığı zaman güneş **كسفت**; ve güneş yıldızları **كسفت**: ışığı
yıldızlara galip gelip onlardan hiçbir şey görünmediği zaman; güneş o vakit yıldızları **كاسفة**dir; geçişli olur ve geçişsiz olur; Cerîr dedi ki:
فالشمسُ طالعةٌ ليست بكاسفةٍ،
تَبكي عليك، نُجومَ الليلِ والقَمرا
Dedi ki: mânâsı, onun doğmuş olup sana ağlamasıdır; yıldızların ışığını ve ayı **تكسِف** etmedi;
çünkü o, doğuşunda huşûlu, ağlayıcıdır; ona nur yoktur. Dedi ki: ayın **كسف**i de böyledir; ancak
onda daha iyi olan, ayın **خسَف** denmesidir. Avam güneş için **انكسفت** der. Dedi ki:
güneş **خشَعَت** ve **كسَفت** ve **خسَفت** tek bir mânâdadır. Leys beyti şöyle rivayet etti:
الشمسُ كاسفةٌ ليست بطالعةٍ،
تبكي عليك نجومَ الليلِ والقَمرا
Böyle dedi: muradı, ne yıldız doğdu ne ay doğdu; sonra onu sarf etti de nasb etti. Bu, senin: “Sana
göğün yağmuru gelmem” demen gibidir; yani gök yağmadıkça; ve “güneşin doğuşu” yani güneş doğmadıkça; sonra onu sarf ettin de nasb ettin. Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: “تبكي عليك
نجومَ الليل والقمرا” yani yıldızlar ve ay devam ettikçe. Kisâî’den de bunun benzeri nakledildi.
Dedi ki: Ferrâ’ya dedim: onlar onda bunun, “mugalebe” mânâsı üzere olduğunu söylüyorlar: “ona ağladım da o bana ağladı”; güneş ağlamada yıldızlara galip gelir. O dedi ki: bu vecih güzeldir. Ben dedim: bu güzel değildir ve ona yakın da değildir. Ve **كَسَف** onun gönlü, **يَكْسف**: nefsi ona şer ile konuştuğu zaman; ve hüzün onu **أَكْسفه**; Ebû Züeyb dedi ki:
يَرْمِي الغُيُوبَ بعَينَيْه ومَطْرِفُه
مُغْضٍ، كما كسَف المُسْتأْخذُ الرَّمِدُ
Ve denildi ki: onun gönlünün **كُسوف**u, ümidinin ona dar gelmesidir. Ve **كاسفُ البال** adam: yani kötü hâlli. Ve **كاسفُ الوجه** adam: kötü hâlden dolayı yüzü asık olan; denir ki: yüzümde **عبَس** etti ve **كَسَفَ** **كُسوفاً**. Ve yüzde **الكُسوف**: sarılık ve değişmedir. Ve **كاسف** adam: kederli; rengi değişmiş ve hüzünden zayıflamış. Meselde: **أَكَسْفاً وإمْساكاَ؟** yani cimrilikle beraber asık surat mı? Ve **التكسيف**: parçalama. Ve **كَسَفَ** şeyi, **يكْسِفه** **كسْفاً** ve **كسَّفه**; ikisi de: onu kesti; bazıları bunu elbise ve deri ile tahsis etti.

Ve **الكِسْف** ve **الكِسْفةُ** ve **الكَسِيفة**: kestiğinden bir parça. Hadiste: ona **ثريدة كِسْفٍ** ile geldi; yani kırılmış ekmek; o, şeyden parça için **كِسْفة**nin cem‘idir. Ebû’d-Derdâ’nın, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bazıları dedi ki: onu gördüm, üzerinde **كِسافٌ** vardı; yani bir parça elbise. İbnü’l-Esîr dedi ki: sanki o, **كِسْفة** yahut **كِسْف**un cem‘idir. Ve bulutun **كِسْف**i ve **كِسَفُه**: parçalarıdır; ve denildi ki: geniş olduğu zaman o **كِسْف**tir. Tenzîlde: **كِسْفاً من السماء**; Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize **كِسَفاً** düşür”; dedi ki: **الكِسْفُ** ve **الكِسَفُ** iki veçhedir; ve **الكِسْفُ**: cem‘dir. Dedi ki:
bir a‘râbînin şöyle dediğini işittim: “Bana elbisenden bir **كِسْفة** ver” yani bir parça istiyor; senin “**خَرْقة**” demen gibi. Ve **كُسِفَ** fiildir; ve **الكِسْف** bazen **الكِسفة**nin cem‘i olabilir; **عُشْبة** ve **عُشْب** gibi. Zeccâc dedi ki: **كِسْفاً** ve **كِسَفاً** diye okunmuştur; kim **كِسَفاً** okursa onu **كِسْفة**nin cem‘i yapmıştır; o da parçadır; kim **كِسْفاً** okursa onu tekil yapmıştır. Dedi ki: “yahut onu tabaka tabaka üzerimize düşür”; onun iştikakı, şeyi örttüğün zaman “**كسَفْت** şeyi”ndendir. Ebû’l-Heysem’e “**كسَفْت** elbiseyi” sözü hakkında soruldu: yani onu kestim; o dedi ki: kestiğin her şey, onu **كسفته** olmuş olursun. Ebû Amr: denir ki:
gömleğin, birleştirilmeden önceki bez parçalarına **الكِسَفُ** ve **الكِيَف** ve **الحِذَف**; tekili **كِسْفة** ve **كِيفةٌ** ve **حِذْفةٌ**dur. İbnü’s-Sikkît: denir ki: ümidi **كسَف**; o hâlde o **كاسف**tir: umduğu şeyden ümidi kesildiği ve genişlemediği zaman. Ve onun gönlü **كسَف** eder, **يكسِف**: nefsi ona şer ile konuşur.

Ve **الكَسْفُ**: **قَطع العُرْقُوب**; bu, deveyi **كسَفْت**: yani onun **عُرْقوب**unu kestim sözünün masdarıdır. Ve onun **عُرْقوب**unu **كَسَفَ**; **يكْسِفُه** **كَسْفاً**: bacağın geri kalanını değil de sinirini kesti. Ve denir ki:
atına arkasını döndü de iki **عُرْقوب**unu **كسَف** etti. Hadiste: Safvân’ın binitinin **عُرْقوب**unu **كسَف** ettiği: yani onu kılıçla kesti.
