# كشر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B4%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كشر

ك ش ر
كشر ، كرش ، شكر ، شرك ، رشك : مستعملة .
كشر : قال الليثُ : الكَشْرُ : بُدوُّ الأسنَان عند التَّبسُّم ، وأنشد :
إِنَّ منَ الإخوَانِ إخوَانَ كِشْرَةٍ
واخوانَ كيفَ الحالُ والحال كلُّهُ
قال : والفِعْلةُ تجيءُ في مصدرِ فاعل . تقول : هاجرَ هِجرةً وعاشر عِشرةً .
قال : وإنما يكونُ هذا التأسيسِ فيما يدخل الإفتعالُ على تفاعلا جميعاً .
قال : وزعمَ أَبو الدُّقيشِ : أن الكَاشِرَ ضربٌ من البُضْع .
يقال : باضَعَها بُضعاً كاشِراً ، ولا يُشتَقُّ منهُ فعلٌ .
ورُوِي عن أَبي الدَّرداءِ أنَّه قال : ( إنَّا لنَكْشِرُ في وجوهِ أَقوامٍ وإنَّ قلوبنَا لتَقْلِيَهُم ) أي نتبسَّمُ في وجوههم .
ويقال : كَشَرَ السَّبُعُ عن نابِه إذا هَرَّ للخِرَاشِ ، وكَشرَ فلانٌ لفلانٍ إذا تنّمرَ له وأَوْعدَه ، كأَنهُ سبعٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : العُنْقودُ إِذا أُكِل ما عليه وأُلْقي ، فهو الكَشَرُ ، قال : والكشَرُ : الخُبزُ اليابسُ .
قال ويقال : كَشِرَ إذا هَرَبَ ، وكشَرَ إِذا افترَّ .
كرش : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الأنصارُ كَرِشي وعَيبَتِي ) .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد يقال : عليه كرشٌ من النَّاس أي جماعةٌ ، فكأنه أرادَ أنهُم جماعتي وصحابتي الذين أَثقُ بهم وأعتمدُ عليهم .
قال ، وقال الأحمرُ : همْ كَرِشٌ منثورةٌ .
وقال الليث : كَرِش الرجُل : عيالُه من صغار وَلدِه .
ويقال : كَرشٌ منثورةٌ أَي صبيان صغارٌ ، وتزوَّجَ فلانٌ فُلانةَ فَنَثرَتْ لهُ ذا بَطِنها وكَرِشها أي كَثُرَ ولدها ، وأَتانٌ كَرْشاءُ : ضخمةُ الخاصرَتينِ .
ويقال للدَّلْو المُنتفخةِ النّوَاحي : كرشاءُ ، وتكَرَّشَ جلدُ وجهِ الرجُل إِذا تَقبَّضَ ، ويقال ذلك في كل جلدٍ .
ويقال للصبيِّ إذا عظُمَ بطنُه وأخذَ في الأكلِ : قد اسْتكرَش .
قال : وأنكر بعضهُم ذلك في الصبيّ ، فقال يقال للصبيّ : قد اسْتَجفرَ ، إنما يقال : استكرَش الجَديُ ، وكلُّ سَخلٍ يَسْتكرشُ حين يعظمُ بطنُه ، ويشتدُّ أكله .
قال : والكَرشُ لكلّ مُجْترَ ، تؤنثُه العرب بمنزلة المعدة للإنسان ، ولليربوع كرشٌ وللأرنب كرشٌ . قال رؤبة :
طَلْقٌ إِذا استكرشَ ذو التكريش
أَبلجُ صَدَّافٌ عن التّحريش
قال شمر : استكرشَ : تقبض ، وقطّب ، وعبس .
ابن بُزُرْجَ : ثوبٌ أكْراشٌ وثوبٌ أكْباشٌ ، وهو من برود اليمن ، وبينهم رحم كرشاءُ أي بعيدةٌ .
وقال غيرُه : ما وجَدتُ إلى ذلك الأمر فا كَرِشٍ أي لم أجِد إِليه سبيلاً .
وامرأةٌ كَرْشاءُ : واسعةُ البطن .
ويقال : كَرِشَ الجِلد يَكْرَشُ كَرشاً إذا مسَّتْه النارُ فانْزَوَى ، والمُكرَّشةُ مِن طعام البادِين : أَنْ يُؤخذ اللحم الأشْمَط فيهَرَّم تهرِيماً صِغاراً ويُقَطَّع عليه شحمٌ ثم تُقوَّر قطعةُ كَرِشٍ من كرِش البعير ويُغسل ويُنظَّف وجهُه الأملس الذي لا فَرْثَ فيه ويُجعل فيه اللحمُ المُهَرَّم ويُجمَع أطرافُه ويُخَلّ عليه بخلالٍ وتُحفَر له إِرَةٌ ويُطْرَح فيها الرِّضافُ ويوقَد عليها حتى تَحمَى وتَحْمَرَّ فتصيرَ كالنار ثم يُنَحَّى الجمرُ عنها وتُدْفَن المُكرَّشةُ فيها ويُجعل فوقها مَلَّةٌ حاميةٌ ثم يوقَد فوقها بحطبٍ جزْلٍ ثم يُترك حتى يَنْضَج فتَخرج وقد طابت وصارت كالقطعة الواحدة فتُؤكل طيِّبة . يقال : كَرّشوا لنا تَكْرِيشاً .
والكَرِشُ من نبات الرِّياض والقِيعانِ أَنْجَعُ مَرتعٍ وأمرؤه تَسْمَنُ عليه الإبل وتغزُرُ ، وكذلك الخيلُ تَسمنُ عليه يَنْبُتُ في الشتاء ويَهِيجُ في الصَّيف .
شكر : قال الليث : الشُّكْرُ : عِرفانُ الإحسانِ ونَشرُه ، وحَمْدُ مُوليهِ ، وهو الشُّكور أيضاً ، والشُّكُورُ من الدَّوابِّ : ما يكفيهِ للسِّمَنِ العلفُ القليلُ ، والشَّكِرَةُ من الحَلائِبِ : التي تصيبُ حظّاً من بقلٍ أو مرعًى فتغْزُرُ عليه بعد قلةِ لبنٍ . وإِذا نزلَ القومُ منزلاً فأصابتْ نَعَمُهُمْ شيئاً من البُقول فَدَرَّتْ ، قيل : أَشْكَرَ القومُ ، وإِنهم ليحتلِبُونَ شَكْرَةً جَزْم ، وقد شَكِرَتِ الحَلُوبَةُ شَكَراً ، وأنشد :
نَضْرِبُ دِرَّاتِهَا إِذا شَكِرَتْ
بأَقْطِهَا والرِّخَاَف نسلؤها
والرَّخْفَةُ : الزُّبْدَةُ ، والشَّكِيرُ من الشَّعرِ والنباتِ : ما يَنْبُت من الشَّعر بين الضفائرِ ، والجميعُ : الشُّكُرُ . وأنشد :
وبيْنَا الفتى يَهْتَزُّ للعَين نَاضِراً
كَعُسْلُوجَةٍ يَهْتزُّ منها شَكِيرُها
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الشَّكِيرُ : ما ينبتُ في أصلِ الشجرِ من الورقِ ليس بالكِبار ، والشكيرُ من الفَرْخِ : الزَّغَبُ .
( سلمة عن الفراء ) : يقال : شَكِرَتِ الشجرةُ وأَشْكَرَت إذا خرج فيها الشيء .
وحدثنا محمد بنُ إسحاق ، قال : حدثنا يعقوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، قال : حدثنا الحارثُ بن مُرَارَةَ الحنفيُّ ، قال : حدثنا المأثور بن سِرَاج بن مَجَّاعَةَ ، وطريفُ بن سلاَمة بن نوحِ بن مَجَّاعَةَ والأَفْوَاقُ بنت الأغرِّ أن مَجَّاعَةَ أتى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال قائلهم :
ومَجَّاعُ اليَمَامَةِ قد أَتَانَا
يُخَبِّرُنَا بما قال الرَّسُولُ
فأعطينا المَقَادَة واستقمنا
وكانَ المَرْء يسْمَعُ ما يقولُ
فأَقْطَعَهُ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وكتبَ له بذلك كتاباً :
بسم الله الرحمن الرحيم
هذا كتابٌ كتبه محمدٌ رسولُ الله لمَجَّاعَة بن مُرارةَ بن سُلمى : أَنِّي أقطعْتُكَ الفَوْرَة وعَوَانةَ من العَرَمَةِ والحُبَلِ فمن حاجَّك فإِليَّ .
قال : فلما قُبِضَ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وفَدَ على أبي بكرٍ فأَقطعهِ الخِضْرِمَة ثمَّ وفدَ على عمر فأقطعهُ الريا بِالحَجْرِ . ثم إن هلالَ بن سراجِ بن مَجَّاعة وفد إلى عُمر بن عبد العزيز بكتاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بعدَما استُخلف فأَخذهُ عمر فقبَّله ووضعه على عينيه ومَسَحَ به وجههُ رجاءَ أن يصيبَ وجههُ موضِعَ يَدِ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فَسَمَرَ عنده هِلالٌ ليلةً فقال له : يا هلالُ ، أَبَقِيَ من كهُولِ بني مَجَّاعَةَ أَحَدٌ ؟ قال : نعمْ وشَكِيرٌ كثيرٌ . فضحك عمر ، وقال : كلِمَةٌ عربيةٌ ، قال ، فقال جُلَساؤهُ : وما الشَّكِيرُ يا أمير المؤمنين ؟ قال : أَلمْ ترَ إلى الزَّرْعِ إِذا زَكا فأَخرجَ فنبتَ في أصوله فذلكم الشّكِيرُ ، ثم أجازهُ وأعطاه وأكرمه وأعطاه في فرائضِ العِيَال ، والمُقَاتِلَة .
( قلت ) : أراد بقوله : وشكِيرٌ كثيرٌ أي ذريةٌ صغارٌ شبههم بشكِيرِ الزَّرْع وهو ما نبتَ منه صغاراً في أصوله .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : الشّكِرَةُ : الممتلئةُ الضّرْع من النُّوقِ .
وقال الحُطَيْئَةُ يصف إبلاً غزاراً :
إذا لم يكن إلاّ الأمالِيسُ أصبحتْ
لها حُلَّقٌ ضَرَّاتُها شَكِرَات
قال العجاج يصف رِكاباً أَجْهضت أولادَها :
والشّدَ نِيّاتُ يُسَاقِطْنَ النُّعَرْ
حُوصَ العيونِ مُجْهِضَاتٍ ما استَطَرْ
منهنَّ إتمامُ شكيرٍ فاشْتَكَرْ
ما استطرَّ من الطر يقال طرَّ شعره أي نبت ، وطر شاربه مثله يقول : ما استطر منهم إتمام يعني بلوغ التمام والشكير : ما نبت صغيراً فأشكر صار شكيراً .
بِحَاجِبٍ ولا قَفَاً ولا أَزْبَأَرّ
منهن سيساء ولا استغشى الوبر
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : اشْتَكَرَتِ السَّماءُ وحَفَلتْ واغْبَرَّت ، كل ذلك من حين يجدُّ وقعُ مطرِها ويشتدُّ . وأنشد غيره لامرىء القيس :
فترى الوَدَّ إذا ما أشْجَذَتْ
وتُوَاريه إذا ما تَشْتَكِر
واشتكرت الريحُ إذا اشتدَّ هُبُوبُها . وقال ابن أحمر :
المُطْعِمُونَ إِذا ريحُ الشِّتَا اشتكرت
والطّاعِنُون إذا ما استلحمَ البطلُ
واشتكَرَ الحرُّ والبردُ كذلك . وقال الشاعر :
غَداةَ الخِمْسِ واشْتكرَتْ حَرُورٌ
كأنّ أَجيجَها وهَجُ الصِّلاءِ
وشَكْرُ المرأة : فرجُها .
ومنه قول يحيى بن يعمَرَ لرجلٍ خاصَمته إِليه امرأتُهُ في مالها مَهْرِها ( أَإِنْ سأَلَتْك ثَمنَ شكرِها وشَبْرِكَ أَنشأَتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُهَا ) .
وقال الشاعر يصف امرأة أنشده ابن السكيت :
صَنَاعٌ بإشفَاها حَصانٌ بشكرها
جوادٌ بزادِ الرّكب والعِرقُ زاخرُ
ويقال للفِدْرة من اللحم إذا كانت سمينةً : شَكْرَى . قال الرَّاعي :
تَبيتُ المحالُ الغُرُّفى حَجَراتها
شكارَى مَرَاها ماؤُها وحديدها
أراد بحديدها مِغْرَفَةً من الحديد تُساط القدرُ بها وتُغْتَرَفُ بها إِهالتها .
وقال أبو سعيد يقال : فاتحْتُ فلاناً الحديثَ وكاشرتُهُ بمعنى واحد .
قال : وشاكرتُه : أريتُه أنِّي لهُ شاكرٌ .
وقال الليث : يَشْكُرُ : قبيلةٌ من رَبيعةَ . وشاكر : قبيلةٌ من هَمْدَانَ في اليمن .
( عمرو عن أبيه ) : الشِّكارُ : فروجُ النساءٍ واحدها : شَكْرٌ .
والشَّكورُ من أسماءِ الله جلّ وعزّ معناه أنه يزكو عنده القليلُ من أعمال العباد فيُضَاعفُ لهم به الجزاء . قال ذلك أبو إسحاقَ الزَّجاجُ .
وأما الشكورُ من عباد الله فهو الذي يجتهدُ في شكر ربِّه بطاعته وأدائه ما وُظِّفَ عليه من عبادته .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ ) ( سبأ : 13 ) نُصِبَ قوله شكراً لأنه مفعولٌ له كأنه قال : اعملوا للَّهِ شكراً ، وإن شئت كان منصوباً على أنه مصدرٌ مؤكدٌ . وعشبٌ مَشْكَرَةٌ : مَغْزَرةٌ للبن .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المِشكارُ من النُّوقِ : التي تغزُرُ في الصَّيف وتنقطعُ في الشِّتاء والتي يدوم لَبَنها سنتها كلها ، يقال لها : رَفُودٌ ، ومَكودٌ ، ووَشولٌ ، وصفيٌّ .
شرك : قال الله جلّ وعزّ مُخْبِراً عن عبده لُقمانَ الحكيم أنهُ قال لابنه : ( وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 ) والشرك : أن تجعل لله شريكاً في رُبُوبيَّته ، تعالى الله عن الشُّركاءِ والأنداد ، وإنما دخلت الباءُ في قوله : ( يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ ( لأن معناه لا تعدل به غيره فتجعلَه شريكاً له ، وكذلك قولُهُ :
) بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً ) ( آل عمران : 151 ) لأن معناه عدلوا به ، ومن عدل بالله شيئاً من خلقه فهو مشركٌ لأن الله واحدٌ لا شريكَ له ولا ندَّ ولا نديد .
وقال الليث : الشِّرْكةُ : مُخالطة الشَّرِيكين . يقالُ : اشْتَركْنَا بمعنى تَشاركنا وجمع الشَّرِيكِ : شُرَكاءُ ، وأشراكٌ . وقال لبيد :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشْرَاكِ شَفْعاً
وَوِتراً والزَّعامةُ لِلْغُلامِ
يقال : شَرِيكٌ وأشْرَاكٌ كما قالوا : يتيمٌ وأيتامٌ ، ونصيرٌ وأنصارٌ ، والأشراكُ أيضاً جمع الشِّرْكِ ، وهو النصيبُ كما يقال : قِسمٌ وأقسامٌ ، فإن شئت جعلت الأشْرَاكَ في بيت لبيد جمع شريكٍ ، وإن شئت جعلته جمع شِرْكٍ وهو النصيبُ .
وقال الليث : يقال : هذه شَرِيكَتِي ، ويقال في المصاهرة : رَغِبنا في شِرْكِكُم ، أي في مصاهرتكُم .
قلتُ : وسمعتُ بعض العرب يقول : فلانٌ شَرِيك فلانٍ إذا تزوَّج بابنتِه أو بأخته ، وهو الذي يُسَمِّيه الناسُ : الخَتَنَ .
قلت : وامرأة الرجلِ : شريكتُه ؛ وهي جارَتُه ، وزوجها جارُها وهذا يدلُّ على أنَّ الشَّرِيكَ جارٌ وأنه أقرب الجيران .
وقال الليث الشِّرَاكُ : سَيْرُ النَّعْل .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال مِنَ الشِّرَاكِ : شرَّكْت النَّعْلَ وأشْرَكْتها إذا جعلتَ لها شِرَاكاً .
وقال ابن بُزُرْجَ : شَرِكَتِ النَّعّلُ وشَسِعَتْ وزَمَّت إذا انقطع كلُّ ذلك منها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الْزَمْ شَرَكَ الطريق ، الواحدةُ : شَرَكةٌ ، وهي أَنْسَاعُ الطريق .
وقال غيره : هي أخاديدُ الطريق ، ومعناهما واحدٌ ، وهي ما حَفرت الدَّوابُّ بقوائمها في مَتْنِ الطريق ، شَرَكةٌ هاهُنا ، وأخرى بِجَنْبِها .
وقال شمر : أُمُّ الطريق ، مُعظمُه وبُنَيَّاتُه : أشْرَاكٌ صغارٌ تتشعَّبُ عنه ثم تنقطع .
( الأصمعي ) : يقال : لطَمهُ لطْماً شُرَكِيّاً أي متتابعاً ، ولطمهُ لطمَ المُتَنَقِّشِ وهو البعير تدخلُ في يده الشَّوْكةُ فيضرِبُ بها الأرض ضرباً شديداً ، فهو حينئذ مُتَنَقشٌ .
وقال : وماءٌ ليس فيه أشْرَاكٌ أي ليس فيه شُرَكاءُ ، واحدها شِرْكٌ .
قال : ورأيت فلاناً مُشْتَرَكاً إذا كان يُحَدِّث نفسه أي أن رأيه مُشترَكٌ ليس بواحدٍ .
ويقال : الكلأُ في بني فلانٍ شُرُكٌ أي طرائقُ ، واحدها شِرَاكٌ ، ويقال : شَرَكهُ في الأمر يَشْرَكُهُ : إذا دخل معه فيه ، وأشْرَكَ فلانٌ فلاناً في البيع إذا أدخله مع نفسه فيه .
وقال الليث : شَرَكُ الصَّائدِ : حِبالته يرتبكُ
فيها الصَّيد ، والواحدة شَرَكةٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الناس شُرَكاءُ في ثلاثٍ : الكَلأِ والماءِ والنّارِ ) .
قلت : ومعنى النار : الحطبُ الذي يُسْتَوْقَدُ به ، ويؤخذ من عَفْوِ البلادِ ، وكذلك الماءُ الذي يَنْبُعُ من منبعٍ غير مملوكٍ ، والكلأ الذي منبته غير مملوك والناس فيه مُسْتَوُون ، والفريضة التي تسَمَّى المُشْتَرَكةَ ، وهي زوجٌ وأمٌ وأخوانِ لأُمَ وأخوانِ لأبٍ وأُمٍ ، للزوج النصف ، وللأُم السدس ، وللأَخوين للأُم الثلث ويَشْرَكُهُم بنو الأب والأم ، لأن الأب لمَّا سَقَط سَقَطَ حُكْمه ، وكان كمن لم يكن ، وصاروا بني أُمَ معاً ، وهذا قول زيد بن ثابت ، وكان عمرُ حَكَم فيها بأن جعل الثلث للإخوة للأم ولم يجعل للإخوة للأَب والأم شيئاً فراجعه في ذلك الإِخوة للأَب والأم ، وقالوا له : هَبْ أبانا كان حِماراً فأشركنا بقرابة أُمِّنا ، فأَشرك بينهم فسمِّيت الفريضة مُشَرَّكةً .
وقال الليث : هي المُشْتَرَكةُ .
وقال أبو العباس في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ ) ( النحل : 100 ) معناه : الذين صاروا مشركين بطاعتهم للشيطان وليس المعنى أنهم آمنوا بالله وأشركوا بالشيطان ، ولكن عَبدوا الله وعبدوا معه الشيطان فصاروا بذلك مُشركين ليس أنهم أشركوا بالشيطان وآمنوا بالله وحده ، رواه عنه أبو عمرَ الزاهد .
قال : وعرضتُه على المُبَرّد : فقال : مُتْلَئِبٌّ صحيحٌ .
رشك : قال الليث : الرّشْكُ اسم رجلٍ يقال له يزيدُ الرِّشْك ، وكان أحسبَ أهلِ زمانه ، فكان الحسنُ البصريُّ إذا سُئِل عن حساب فريضة قال : علينا بيانُ السِّهام وعَلَى يزيدَ الرِّشْكِ الحسابُ .
قلت : ما أرى الرِّشْكَ عربياً وأراه لقباً لا أصل له في العربيَّة .

### Türkçe

ك ش ر
**كشر** ، **كرش** ، **شكر** ، **شرك** ، **رشك** : kullanımdadır.

**كشر** : Leys dedi: **الكَشْرُ**: tebessüm esnasında dişlerin görünmesi; ve şu beyti okudu:
İnne mine’l-ihvâni ihvâne kişratin
ve ihvâne keyfe’l-hâlu ve’l-hâlu kulluhu

Dedi: Ve **الفِعْلةُ** kalıbı, **فاعل**’in masdarında gelir. Dersin ki: **هاجرَ هِجرةً** ve **عاشر عِشرةً**.

Dedi: Bu tesis ancak, **الإفتعالُ**’ın **تفاعلا**’nın ikisine birden girdiği şeyde olur.

Dedi: Ebû’d-Dukayş iddia etti: **الكَاشِرَ** **البُضْع**’dan bir türdür.
Denir: **باضَعَها بُضعاً كاشِراً**; ve ondan fiil türetilmez.

Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki o dedi: (Biz, birtakım kimselerin yüzlerine karşı mutlaka **نَكْشِرُ** ederiz; hâlbuki kalplerimiz onları mutlaka **تَقْلِيَهُم** eder) yani yüzlerine karşı tebessüm ederiz.

Ve denir: Yırtıcı hayvan, hırıldayıp tırmalamaya (hazırlanarak) köpek dişini gösterdiğinde **كَشَرَ السَّبُعُ عن نابِه**; ve falan kimse falan kimseye karşı azıp tehdit ettiğinde **كَشرَ فلانٌ لفلانٍ**; sanki o bir yırtıcıdır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: Salkım yenip üzerindekiler yenilip atıldığında o **الكَشَرُ**’dır. Dedi: Ve **الكشَرُ**: kuru ekmektir.
Dedi: Ve denir: Kaçtığında **كَشِرَ**; ve dişlerini göstererek güldüğünde **وكشَرَ**.

**كرش** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o dedi: (Ensar benim **كَرِشي**’m ve **عَيبَتِي**’mdir).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: Üzerinde insanlardan bir **كرشٌ** var denir; yani bir topluluk; sanki o, “Onlar benim topluluğum ve güvendiğim ve dayandığım yoldaşlarımdır” demek istedi.

Dedi; ve el-Ahmer dedi: Onlar dağınık bir **كَرِشٌ**’tir.

Leys dedi: **كَرِش** erkeğin: küçük çocuklarından olan çoluk çocuğudur.

Ve denir: Dağınık bir **كَرشٌ**; yani küçük çocuklar; ve falan kimse falan kadınla evlendi de ona karnını ve **كَرِشها**’sını saçtı; yani çocuğu çoğaldı. Ve **أَتانٌ كَرْشاءُ**: iki böğrü iri.

Ve şişkin yanları olan kovaya **كرشاءُ** denir. Ve erkeğin yüz derisi büzüşüp toplandığında **تكَرَّشَ**; bu her deri için söylenir.

Ve çocuğun karnı büyüyüp yemeye başladığında ona: **قد اسْتكرَش** denir.

Dedi: Bazıları bunu çocuk hakkında yadırgadı; “Çocuğa: **قد اسْتَجفرَ** denir; **استكرَش** ancak oğlak için söylenir; ve her yavru, karnı büyüyüp yemesi şiddetlendiğinde **يَسْتكرشُ** eder” dedi.

Dedi: Ve **الكَرشُ** her geviş getiren içindir; Araplar onu, insan için mide mesabesince müennes yaparlar. Ve jerboa için bir **كرشٌ** vardır, tavşan için bir **كرشٌ** vardır. Ru’be dedi:
Talqun izâ’stakraşa ذو التكريش
Eblecu صدّâfun ‘ani’t-tahrîş

Şemmer dedi: **استكرشَ**: büzüştü, kaşlarını çattı, surat astı.

İbn Buzurc: **ثوبٌ أكْراشٌ** ve **ثوبٌ أكْباشٌ**; o Yemen’in çizgili kumaşlarındandır. Ve aralarında uzak bir akrabalık vardır: **رحم كرشاءُ**; yani uzak.

Ve başkası dedi: O işe bir **فا كَرِشٍ** bulmadım; yani ona bir yol bulmadım.

Ve **امرأةٌ كَرْشاءُ**: karnı geniş.

Ve denir: Deriye ateş değip de büzüşüp toplandığında **كَرشَ الجِلد يَكْرَشُ كَرشاً**. Ve **المُكرَّشةُ** bedevîlerin yiyeceğinden: benekli et alınır, küçük küçük doğranarak **يُهَرَّم** edilir; üzerine iç yağ doğranır; sonra devenin işkembesinden bir **كَرِشٍ** parçası oyulur, yıkanır; içinde pislik olmayan düz yüzü temizlenir; içine doğranmış et konur; uçları bir araya getirilir; çubuklarla üzerine çubuklar geçirilerek bağlanır; onun için bir çukur kazılır; içine kızgın taşlar atılır; üzerine ateş yakılır; ısınır ve kızarır, ateş gibi olur; sonra kor ondan uzaklaştırılır; **المُكرَّشةُ** onun içine gömülür; üstüne kızgın bir **مَلَّةٌ** konur; sonra üstünde iri odunla ateş yakılır; pişinceye kadar bırakılır; çıkar, güzel kokmuş olur ve tek parça gibi olur; güzelce yenir. Denir: Bize bir **تَكْرِيشاً** **كَرّشوا**.

Ve **الكَرِشُ** çayır ve düzlük bitkilerindendir; en faydalı otlaktır; onunla develer semirir ve sütü çoğalır; atlar da onunla semirir. Kışın biter, yazın kuruyup olgunlaşır.

**شكر** : Leys dedi: **الشُّكْرُ**: iyiliği bilmek ve onu yaymak; onu yapanı övmek; o aynı zamanda **الشُّكور**’dur. Ve binek hayvanlarından **الشُّكُورُ**: az yemle semirmesine yeten. Ve süt verenlerden **الشَّكِرَةُ**: bir miktar ot veya meraya rastlayıp, az sütten sonra onunla sütü çoğalan. Kavim bir yere konup hayvanları otlardan bir şey bulup sütü akıttığında: **أَشْكَرَ القومُ** denir. Ve onlar kesin bir **شَكْرَةً** sağarlar. Ve sağmal **شَكِرَت** **شَكَراً** etmiştir. Ve şu beyti okudu:
Nadribu dirrâtihâ izâ şakirat
bi-aqṭihâ wa’r-riḫâf nasla’uhâ

Ve **الرَّخْفَةُ**: kaymaktır. Ve saç ve bitkiden **الشَّكِيرُ**: örgüler arasında biten saç; çoğulu: **الشُّكُرُ**. Ve şu beyti okudu:
Wa-baynâ’l-fatâ yahtazzu lil-‘ayn nâḍiran
ka-‘uslûjatin yahtazzu minhâ shakîruhâ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الشَّكِيرُ**: ağacın dibinde, büyük yapraklardan olmayan yaprakların bitmesi. Ve civcivden **الشكيرُ**: tüycük (ince tüy).

( Seleme, el-Ferrâ’dan ): Denir: Ağaçta bir şey çıktığında **شَكِرَتِ الشجرةُ** ve **أَشْكَرَت**.

Bize Muhammed b. İshak haber verdi; dedi: Bize Ya‘kûb ed-Devraqî haber verdi; dedi: Bize el-Hâris b. Murâra el-Hanefî haber verdi; dedi: Bize el-Me’sûr b. Sirâc b. Meccâ‘a, Tarîf b. Selâme b. Nûh b. Meccâ‘a ve el-Efvâk bintü’l-Eğarr haber verdi ki Meccâ‘a, Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; onların sözcüsü dedi ki:
Wa-Majّâ‘u’l-yamâmati qad atânâ
yukhabbirunâ bimâ qâla’r-rasûl
fa-a‘ṭaynâ’l-maqâdata wa’staqamnâ
wa-kâna’l-mar’u yasma‘u mâ yaqûl

Bunun üzerine Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ona iktâ verdi ve bununla ilgili ona bir yazı yazdı:
Bismillâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm
Bu, Muhammed Resûlullah’ın Meccâ‘a b. Murâra b. Sülmâ’ya yazdığı kitaptır: Sana **الفَوْرَة**’yi ve **عَوَانةَ**’yi, **العَرَمَةِ** ve **الحُبَلِ**’den iktâ ettim; kim seninle çekişirse bana gelsin.

Dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) vefat edince Ebû Bekir’e geldi; o da ona **الخِضْرِمَة**’yi iktâ etti. Sonra Ömer’e geldi; o da ona **الريا بِالحَجْرِ**’i iktâ etti. Sonra Hilâl b. Sirâc b. Meccâ‘a, Ömer b. Abdülazîz’e, halife kılındıktan sonra Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kitabıyla geldi; Ömer onu aldı, öptü, gözlerinin üzerine koydu ve yüzünü onunla meshetti; Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) elinin değdiği yerin yüzüne isabet etmesini umarak. Hilâl onun yanında bir gece sohbet etti; ona dedi ki: “Ey Hilâl, Benî Meccâ‘a’nın yaşlılarından biri kaldı mı?” Dedi: “Evet; ve çok **شَكِيرٌ**.” Ömer güldü ve dedi: “Arapça bir kelime.” Dedi; meclisindekiler dediler: “Ey müminlerin emiri, **الشَّكِيرُ** nedir?” Dedi: “Ekin olgunlaşıp da köklerinde çıkıp biteni görmedin mi? İşte o **الشّكِيرُ**’dir.” Sonra ona geçiş izni verdi, ona verdi, onu ikram etti; ve ona, ailelerin ve savaşçıların farzlarında verdi.

( قلت ): “Ve çok **وشكِيرٌ**” sözüyle, küçük zürriyet kastetti; onları, ekinin **شكِيرِ**’ine benzetti; o da köklerinde küçük olarak biten şeydir.

( Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den ) dedi: **الشّكِرَةُ**: develerden memesi dolu olan.

El-Hutay’e, sütü bol develeri vasfederek dedi:
Idhâ lam yakun illâ’l-amâlîsu aṣbaḥat
lahâ ḥullaqun ḍarrâtuhâ shakirât

El-A‘câc, yavrularını düşürmüş binekleri vasfederek dedi:
Wa’sh-shadda nîyâtun yusâqiṭna’n-nu‘ar
ḥûṣa’l-‘uyûni mujhiḍâtin mâ’staṭar
minhunna itmâmu shakîrin fa’shtakar

**ما استطرَّ**: **الطر**’dan; denir: **طرَّ شعره** yani bitti; ve **طر شاربه** de böyledir. “**ما استطر**” sözü: onlardan biten şey. “**إتمام**” sözü: tamamına erişmek. Ve **الشكير**: küçük olarak biten; sonra **أشكر** edince **شكيراً** olur.

Bi-ḥâjibin wa-lâ qafâ wa-lâ azba’arّ
minhun sîsâ’u wa-lâ’staghshâ’l-wabar

( Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den ): Gök, yağmuru yeni yeni düşüp şiddetlendiği vakit **اشْتَكَرَتِ السَّماءُ**; ve **حَفَلتْ** ve **اغْبَرَّت**; bunların hepsi o vakittendir. Ve başkası İmru’ül-Kays’a ait olarak okudu:
fa-tarâ’l-wudda idhâ mâ ashjadhat
wa-tuwârîhi idhâ mâ tashtakir

Ve rüzgâr esişi şiddetlendiğinde **واشتكرت الريحُ**. İbn Ahmer dedi:
al-muṭ‘imûna idhâ rîḥu’sh-shitâ’ ishtakarat
wa’ṭ-ṭâ‘inûna idhâ mâ’stalaḥama’l-baṭal

Ve sıcak ve soğuk da aynı şekilde **واشتكَرَ** eder. Şair dedi:
ghadâta’l-khamsi wa’shtakarat ḥarûrun
ka-anna ajîjahâ wahju’ṣ-ṣilâ’i

Ve **شَكْرُ المرأة**: onun ferci.

Bundan, Yahyâ b. Ya‘mer’in, kendisine karısının malı ve mehri hakkında davacı olduğu bir adama sözü: (Eğer sana **ثَمنَ شكرِها**’sını ve **شَبْرِكَ**’i sorsa, onu uzatıp durmaya ve onu gevşetmeye mi başladın?)

Şair, İbnü’s-Sikkît’in kendisine okuduğu bir kadını vasfederek dedi:
ṣanâ‘un bi-ishfâhâ ḥaṣânun bi-shakrihâ
jawâdun bi-zâdi’r-rakbi wa’l-‘irqu zâkhir

Ve etten semiz bir parçaya **شَكْرَى** denir. er-Râ‘î dedi:
tabîtu’l-maḥâlu’l-ghurrufâ ḥajarâtuhâ
shakârâ marâhâ mâ’uhâ wa-ḥadîduhâ

**حديدها** ile, tencerenin onunla karıştırıldığı ve onunla yağının alındığı demirden bir kepçe kastetti.

Ebû Sa‘îd dedi: Denir: **فاتحْتُ** falanla sözü ve **كاشرتُهُ**; ikisi bir mânâdadır.
Dedi: Ve **شاكرتُه**: ona, benim ona şükreden olduğumu gösterdim.

Leys dedi: **يَشْكُرُ**: Rebîa’dan bir kabiledir. Ve **شاكر**: Yemen’de Hemdân’dan bir kabiledir.

( Amr, babasından ): **الشِّكارُ**: kadınların ferçleri; tekili: **شَكْرٌ**.

Ve **الشَّكورُ** Allah’ın isimlerindendir; mânâsı: kulların amellerinden az olan, onun katında artar; bununla onlara karşılığı kat kat verir. Bunu Ebû İshak ez-Zeccâc söyledi.

Allah’ın kullarından **الشكورُ** ise, Rabbine itaatle ve kendisine vazife kılınan ibadeti eda etmekle şükretmede gayret eden kimsedir.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ** ) ( Sebe : 13 ) **شكراً** lafzı mansub kılındı; çünkü o, onun için mef‘ûldür; sanki “Allah için şükür olarak amel edin” dedi. İstersen, te’kîd edici masdar olarak mansub olur. Ve **عشبٌ مَشْكَرَةٌ**: sütçe bol.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): Develerden **المِشكارُ**: yazın sütü çoğalan, kışın kesilen; ve sütü bütün yılı devam eden; ona **رَفُودٌ** ve **مَكودٌ** ve **وَشولٌ** ve **صفيٌّ** denir.

**شرك** : Allah جلّ وعزّ, hikmet sahibi kulu Lokman’dan haber vererek, onun oğluna dediğini (şöyle) bildirdi: ( **وَهُوَ يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ** ) ( Lokman : 13 ). Ve **الشرك**: Allah’a rubûbiyetinde bir ortak kılmandır; Allah, ortaklardan ve benzerlerden yücedir. **الباءُ** ancak şu sözünde girdi: ( **يَعِظُهُ ياَبُنَىَّ لاَ** ) çünkü mânâsı: “Onunla başkasını denk tutma da onu ona ortak kılma”dır. Ve yine onun sözü:
( **بِمَآ أَشْرَكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً** ) ( Âl-i İmrân : 151 ) çünkü mânâsı: onu denk tuttular. Kim Allah’a mahlûkatından bir şeyi denk tutarsa müşriktir; çünkü Allah birdir; onun ortağı yoktur, dengi yoktur, benzeri yoktur.

Leys dedi: **الشِّرْكةُ**: iki ortağın birbirine karışmasıdır. Denir: **اشْتَركْنَا**; **تَشاركنا** mânâsında. **الشَّرِيكِ**’in çoğulu: **شُرَكاءُ** ve **أشراكٌ**. Lebîd dedi:
taṭîru ‘adâ’idu’l-ashrâki shaf‘an
wa-witran wa’z-za‘âmatu lil-ghulâmi

Denir: **شَرِيكٌ** ve **أشْرَاكٌ**; tıpkı “**يتيمٌ** ve **أيتامٌ**”, “**نصيرٌ** ve **أنصارٌ**” dedikleri gibi. Ve **الأشراكُ** ayrıca **الشِّرْكِ**’in çoğuludur; o da nasiptir; tıpkı “**قِسمٌ** ve **أقسامٌ**” denildiği gibi. İstersen Lebîd’in beytindeki **الأشْرَاكَ**’ı **شريك**’in çoğulu yaparsın; istersen onu **شِرْكٍ**’in çoğulu yaparsın; o da nasiptir.

Leys dedi: Denir: “Bu benim **شَرِيكَتِي**’mdir.” Ve dünürlükte denir: “Sizin **شِرْكِكُم**’a rağbet ettik”; yani sizinle hısımlığa.

Dedim: Bazı Arapların “Falan, falanın **شَرِيك**’idir” dediğini işittim; onun kızıyla yahut kız kardeşiyle evlendiğinde; o, insanların **الخَتَنَ** diye adlandırdığıdır.

Dedim: Erkeğin karısı: onun **شريكتُه**’dur; o, onun komşusudur; kocası da onun komşusudur. Bu, **الشَّرِيكَ**’in komşu olduğuna ve komşuların en yakını olduğuna delâlet eder.

Leys dedi: **الشِّرَاكُ**: ayakkabının kayışı.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **الشِّرَاكِ**’tan denir: Ayakkabıya kayış yaptığında **شرَّكْت النَّعْلَ** ve **أشْرَكْتها**.

İbn Buzurc dedi: Ayakkabının bunların hepsinden kopması halinde **شَرِكَتِ النَّعّلُ** ve **شَسِعَتْ** ve **زَمَّت** denir.

( Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den ): “Yolun **شَرَكَ**’ına yapış”; tekili: **شَرَكةٌ**; o, yolun kayışlarıdır.

Başkası dedi: O, yolun yarıklarıdır; ikisinin mânâsı birdir. O, hayvanların ayaklarıyla yolun sırtında kazdığı şeydir: burada bir **شَرَكةٌ**, yanında bir başkası.

Şemmer dedi: Yolun anası, büyüğü; ve onun küçük kolları: ondan ayrılıp sonra kesilen küçük **أشْرَاكٌ**’tır.

( el-Asma‘î ): Denir: Onu ardı ardına tokatladığında **لطْماً شُرَكِيّاً**. Ve onu, eline diken batan devenin tokatlaması gibi tokatladı; o, elindeki dikenle yere şiddetli vurur; o vakit o **مُتَنَقشٌ**’tur.

Dedi: Ve içinde **أشْرَاكٌ** olmayan su; yani içinde ortaklar olmayan; tekili **شِرْكٌ**.

Dedi: Falanı, kendi kendine konuşur halde gördüğümde **مُشْتَرَكاً** gördüm; yani onun görüşü ortaklaşmış, tek değil.

Ve denir: Falan oğullarında ot **شُرُكٌ**’tur; yani yollar; tekili **شِرَاكٌ**. Ve denir: Bir işte onunla birlikte içine girdiğinde **شَرَكهُ في الأمر يَشْرَكُهُ**. Ve falan, falanı satışta kendisiyle birlikte içine kattığında **أشْرَكَ**.

Leys dedi: Avcının **شَرَكُ**’ı: avın dolaşıp takıldığı tuzağıdır; tekili **شَرَكةٌ**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o dedi: (İnsanlar üç şeyde **شُرَكاءُ**’dır: ot, su ve ateş).

Dedim: Ateşin mânâsı: onunla yakılan odun; memleketlerin sahipsiz yerlerinden alınır. Su da, mülk olmayan bir kaynaktan fışkıran sudur. Ot da, bitiş yeri mülk olmayan ottur; insanlar onda eşittir. Ve **المُشْتَرَكةَ** diye adlandırılan farîza: koca, anne, anne bir iki kardeş, baba-anne bir iki kardeş; kocaya yarı, anneye altıda bir, anne bir iki kardeşe üçte bir; baba-anne bir kardeşler onlara ortak olur; çünkü baba düşünce hükmü de düşmüştür; sanki yokmuş gibi olur; hepsi birlikte anne çocukları olur. Bu, Zeyd b. Sâbit’in sözüdür. Ömer, onda üçte biri anne bir kardeşlere verip baba-anne bir kardeşlere bir şey vermeyerek hükmetmişti; baba-anne bir kardeşler onu bu hususta geri çevirdiler ve ona dediler: “Varsay ki babamız bir eşekti; bizi annemizin yakınlığıyla ortak et.” Böylece aralarında ortak etti; farîza **مُشَرَّكةً** diye adlandırıldı.

Leys dedi: O, **المُشْتَرَكةُ**’dir.

Ebû’l-Abbâs, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında dedi: ( **وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ** ) ( Nahl : 100 ): mânâsı, şeytana itaatleriyle müşrik olan kimselerdir; mânâ, “Allah’a iman edip şeytanı ortak koştular” değildir; bilakis Allah’a kulluk ettiler ve onunla birlikte şeytana kulluk ettiler; böylece müşrik oldular; “şeytanı ortak koştular ve yalnız Allah’a iman ettiler” değildir. Bunu ondan Ebû Ömer ez-Zâhid rivayet etti.

Dedi: Onu el-Müberred’e arz ettim; dedi: “**مُتْلَئِبٌّ** sahih.”

**رشك** : Leys dedi: **الرّشْكُ** bir adamın adıdır; ona **يزيدُ الرِّشْك** denir; o, zamanının en hesap bileniydi. Hasan el-Basrî, bir farîzanın hesabı hakkında sorulduğunda derdi ki: “Hisseleri beyan etmek bize; hesap ise **يزيدَ الرِّشْكِ**’e.”

Dedim: **الرِّشْكَ**’ın Arapça olduğunu görmüyorum; onu Arapçada aslı olmayan bir lakap görüyorum.
