# كشش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B4%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كشش

كشَّت الأَفعى تَكِشّ كَشّاً وكَشِيشاً: وهو صوت جلدها إِذا حكَّت بعضَها ببعض، وقيل: الكَشيشُ للأُنثى من الأَساوِد، وقيل: الكَشِيشُ للأفعى، وقيل: الكَشِيشُ صوتٌ تخرجه الأَفعى من فيها؛ عن كراع، وقيل: كَشِيشُ الأَفْعى صوتُها من جلدها لا من فَمِها فإِن ذلك فَحِيحُها، وقد كَشَّت تَكِشّ، وكَشْكَشَت مثله. وفي الحديث: كانت حيّةٌ تَخْرج من الكَعْبة لا يَدْنو منها أَحدٌ ِْلا كَشَّت وفتَحَت فاها. وتَكاشَّت الأَفاعي: كَشَّ بعضُها في بعض. والحيّات كلها تكِشّ غير الأُسود، فإِنه يَنْبَحُ ويَصْفِر ويَصيح؛ وأَنشد:
كأَنَّ صوتَ شَخْبِها المُرْفَضِّ
كَشِيشُ أَفْعى أَجْمَعَتْ بِعَضِّ،
فهي تَحُكُّ بعضَها بِبَعْضِ
أَبو نصر: سمعت فَحِيحَ الأَفعى وهو صوتها من فمها،وسمعت كَشِيشَها وفَشِيشَها وهو صوت جلدها. وروى أَبو تراب في باب الكاف والفاء: الأَفعى تَكِشُّ وتَفِشُّ، وهو صوتها من جلدها، وهو الكَشِيشُ والفَشَيشُ، والفَحِيحُ صوتُها من فيها، وقيل لابنة الخُسّ: أَيُلْقِح الرَّبَاعْ؟ فقالت: نعم برُحْب ذِراعُ، وهو أَبو الرَّبَاعْ، تكاشُّ من حِسِّه الأَفاعُ. وكَشَّ الضبُّ والوَرَلُ والضفْدعُ يَكِشُّ كَشِيشاً: صوّتَ. وكَشَّ البَكْرُ يَكِشُّ كَشّاً وكَشِيشاً: وهو دون الهَدْر؛ قال رؤبة:
هَدَرْتُ هَدْراً ليس بالكَشِيشِ
وقيل: هو صوت بين الكَتِيتِ والهَدِير. وقال أَبو عبيد: إِذا بلغ الذكَرُ من الإِبل الهَدِير فَأَوَّلهُ الكَشِيشُ، وإِذا ارتفع قليلاً قيل: كتَّ يكِتُّ كَتِيتاً، فإِذا أَفْصح بالهَدِير قيل: هَدَرَ هَدِيراًْ فإِذا صفا صوتُه ورَجَّع قيل: قَرْقَر. وفي حديث عليّ، رضوان اللَّه عليه: كأَني أَنْظُرُ إِليكم تكِشُّون كَشِيشَ الضِّبَاب؛ هو من هدير الإِبل؛ وبَعِير مِكْشاشٌ؛ قال العَنْبَريّ:
في العَنْبَرِيِّين ذَوِي الأَرْياشِ،
يَهْدِرُ هَدْراً ليس بالمِكْشاشِ
وقال بعضُ قيسٍ: البَكْرُ يَكِشُّ ويَفِشُّ وهو صوته قبل أَن يهْدِر،. وكَشَّت البقرةُ: صاحَتْ. وكَشِيشُ الشرابِ: صوتُ غَلَيانِه. وكَشَّ الزَّنْدُ يَكِشُّ كَشّاً وكَشِيشاً: سمعت له صوتاً خَوَّاراً عند خروج نارِه. وكشت الجَرَّةُ: غَلَتْ؛ قال: يا حَشراتِ القاع من جُلاجِلِ، قد نَشَّ ما كَشَّ من المَرَاجِلِ
يقول: قد حانَ إِدْراكُ نَبِيذي وأَن أَتَصَيَّدَكُنَّ فآكُلَكُنَّ على ما أَشْرب منه. والكَشْكَشَةُ: كالكَشِيشِ.
والكَشْكَشَةُ: لغة لربِيعة، وفي الصحاح: لبني أَسد، يجعلون الشين مكان الكاف، وذلك في المؤَنث خاصة، فيقولون عَلَيْشِ ومِنْشِ وبِشِ؛ وينشدون: فَعَيناشِ عَيْناها، وجِيدُشِ جِيدُها،
ولكنَّ عظمَ الساقِ مِنْشِ رَقِيقُ
وأَنشد أَيضاً:
تَضْحَكُ مني أَن رأَتني أَحْتَرِشْ،
ولو حَرَشْتِ لكشَفْتُ عن حِرِش
ومنهم من يزيد الشين بعد الكاف فيقول: عَلَيكِشْ وإِليكِشْ وبِكِشْ ومِنْكِشْ، وذلك في الوقف خاصة، وإِنما هذا لِتَبِين كسرةُ الكاف فيؤَكد التأْنيث، وذلك لأَن الكسرة الدالة على التأْنيث فيها تَخْفى في الوقف فاحتاطوا للبيان بأَن أَبْدلُوها شيناً، فإِذا وصَلوا حذفوا لِبَيان الحركة، ومنهم من يُجْري الوصل مُجْرى الوقف فيبدل فيه أَيضاً؛ وأَنشدوا للمجنون:فعيناش عيناها وجِيدُشِ جِيدُها
قال ابن سيده: قال ابن جني وقرأْت على أَبي بكر محمد بن الحسن عن أَبي العباس أَحمد بن يحيى لبعضهم:
عَلَيَّ فيما أَبْتَغِي أَبْغِيشِ،
بَيْضاء تُرْضِيني ولا تَرِْضيشِ
وتَطَّبِي وُدَّ بني أَبِيشِ،
إِذا دَنَوْتِ جَعَلَت تَنْئًّيشِ
وإِن نَأَيْتِ جَعَلَتْ تُدْنيشِ،
وإِن تَكَلَّمْتِ حَثَتْ في فِيشِ،
حتى تَنِقِّي كنَقِيقِ الدِّيشِ
أَبْدَل من كاف المؤَنث شِيناً في كل ذلك وشبَّه كاف الدِّيكِ لكسرتِها بكاف المؤنث، وربما زادوا على الكاف في الوقف شيناً حِرْصاً على البيان أَيضاً، قالوا: مررت بِكِشْ وأَعْطَيْتُكِشْ، فإِذا وصلوا حذفوا الجميع، وربما أَلحَقُوا الشينَ فيه أَيضاً. وفي حديث معاوية: تَيَاسَرُوا عن كَشْكَشةِ تميمٍ أَي إِبدالِهم الشين من كاف الخطاب مع المؤنث فيقولون: أَبُوشِ وأُمُّشِ، وزادُوا على الكاف شيناً في الوقف فقالوا: مررت بكِشْ، كما تفعل تميم.
والكُشَّةُ: الناصيةُ أَو الخُصْلةُ من الشعر. وبَحْرٌ لا يُكَشْكِشُ أَي لا يُنْزَحُ، والأَعْرَفُ لا يَنْكَشُّ.
والكُشُّ: ما يُلْقح به النخلُ؛ وفي التهذيب عن ابن الأَعرابي: الكُشُّ الحِرْقُ الذي يُلْقَح به النخلُ.

### Türkçe

**كشَّت** yılan **تَكِشّ** **كَشّاً** ve **كَشِيشاً**: bu, derisini birbirine sürttüğü zaman derisinin sesidir; ve denildi ki: **الكَشيشُ** kara yılanların dişisi içindir; ve denildi ki: **الكَشِيشُ** yılan içindir; ve denildi ki: **الكَشِيشُ** yılanın ağzından çıkardığı bir sestir; Kıra‘dan. Ve denildi ki: yılanın **كَشِيشُ**u, ağzından değil derisinden olan sesidir; çünkü o (ağızdan olan) onun **فَحِيحُ**udur. Ve **كَشَّت** **تَكِشّ**; ve **كَشْكَشَت** de onun gibidir. Ve hadiste: Kâbe’den bir yılan çıkardı; ondan hiç kimse yaklaşmazdı ki **كَشَّت** ve ağzını açtı. Ve **تَكاشَّت** yılanlar: bazısı bazısına **كَشَّ** etti (sürtündü). Ve yılanların hepsi **تكِشّ** eder; **الأُسود** hariç; çünkü o havlar, ıslık çalar ve bağırır; ve şu beyit okundu:

Sanki onun (sütünün) sağımının, dökülen (süt) sesi,
ısırmaya azmetmiş bir yılanın **كَشِيشُ**u gibidir;
o, bazısını bazısına sürter.

Ebû Nasr: yılanın **فَحِيحَ**ını işittim; o, ağzından olan sesidir; ve onun **كَشِيشَ**ını ve **فَشِيشَ**ını işittim; o, derisinin sesidir. Ebû Turâb **الكاف** ve **الفاء** babında rivayet etti: yılan **تَكِشُّ** eder ve **تَفِشُّ** eder; bu, derisinden olan sesidir; o, **الكَشِيشُ** ve **الفَشَيشُ**tur; ve **الفَحِيحُ**, ağzından olan sesidir. Ve İbnetü’l-Huss’a denildi: “**أَيُلْقِح الرَّبَاعْ؟**” O dedi ki: “Evet, **برُحْب ذِراعُ**; o, **أَبو الرَّبَاعْ**dır; onun hışırtısından yılanlar **تكاشُّ** eder.” Ve **كَشَّ** kertenkele ve varan ve kurbağa **يَكِشُّ** **كَشِيشاً**: ses çıkardı. Ve **كَشَّ** genç deve **يَكِشُّ** **كَشّاً** ve **كَشِيشاً**: bu, **الهَدْر**dan aşağıdır; Rü’be dedi ki:

Ben böğürdüm, bir böğürme ki **الكَشِيشِ** ile değildir.

Ve denildi ki: o, **الكَتِيتِ** ile **الهَدِير** arasında bir sestir. Ebû Ubeyd dedi ki: erkek deve **الهَدِير**e ulaştığı zaman, onun başlangıcı **الكَشِيشُ**tur; biraz yükseldiği zaman “**كتَّ** **يكِتُّ** **كَتِيتاً**” denir; **الهَدِير** ile açıkça ses verdiği zaman “**هَدَرَ** **هَدِيراً**” denir; sesi durulaşıp tekrar ettirdiği zaman “**قَرْقَر**” denir. Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Sanki size bakıyorum; siz kertenkelelerin **كَشِيشَ**u gibi **تكِشُّون** ediyorsunuz”; o, develerin böğürmesindendir. Ve **بَعِير مِكْشاشٌ**; el-‘Anberî dedi ki:

Tüylü (oklu) sahipleri olan Anberîler içinde,
böğürür bir böğürme ki **المِكْشاشِ** ile değildir.

Kays’tan birisi dedi ki: genç deve **يَكِشُّ** eder ve **يَفِشُّ** eder; bu, böğürmeden önceki sesidir. Ve **كَشَّت** inek: bağırdı. Ve içeceğin **كَشِيشُ**u: kaynamasının sesidir. Ve **كَشَّ** çakmak taşı **يَكِشُّ** **كَشّاً** ve **كَشِيشاً**: ateşi çıkarken ona, böğürür gibi bir ses işittim. Ve **كشت** testi: kaynadı; dedi ki:

Ey düzlük çukurunun haşereleri, çanlardan (çıkanlar),
kazanlardan kaynayan ne varsa, o **نَشَّ** etti, o **كَشَّ** etti.

Der ki: nebîzimin olgunlaşma zamanı geldi ve sizleri avlayıp, ondan içtiğim şey üzerine sizleri yemem. Ve **الكَشْكَشَةُ**: **الكَشِيشِ** gibidir.

Ve **الكَشْكَشَةُ**: Rebîa’nın bir lehçesidir; ve Sıhâh’ta: Esed oğullarınındır; **الشين**i **الكاف**ın yerine yaparlar; bu, özellikle müenneste olur; “**عَلَيْشِ**” ve “**مِنْشِ**” ve “**بِشِ**” derler; ve şu beyiti okurlar:

Onun iki gözü **فَعَيناشِ** (onun iki gözü), ve boynu **وجِيدُشِ** (onun boynu),
lâkin incik kemiğinin büyüğü **مِنْشِ** (senden) incedir.

Ve ayrıca şu da okundu:

Beni görünce güler, ben **أَحْتَرِشْ** (toplarım/çalı çırpı toplarım),
eğer sen **حَرَشْتِ** (toplasaydın), ben **حِرِش**ten (çalı çırpıdan) açığa çıkarırdım.

Onlardan kimi de **الكاف**tan sonra **الشين**i artırır; “**عَلَيكِشْ**” ve “**إِليكِشْ**” ve “**بِكِشْ**” ve “**مِنْكِشْ**” der; bu, özellikle vakıfta olur; bu ancak **الكاف**ın kesresinin belirgin olması içindir; böylece müennesi pekiştirir; çünkü müennese delâlet eden kesre, vakıfta gizlenir; açıklama için ihtiyat olarak onu **شين**e çevirdiler; وصل yaptıkları zaman harekeyi açıklamak için (şini) silerler. Onlardan kimi de وصلı vakıf yerine koyar; onda da değiştirir; ve Mecnun’a ait olarak şu okundu: “**فعيناش عيناها وجِيدُشِ جِيدُها**”.

İbn Sîde dedi ki: İbn Cinnî dedi; ve Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen’den, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, birisine ait olarak okudum:

Benim üzerime, aradığım şeyde, **أَبْغِيشِ** (isterim),
beyaz (bir kadın); beni razı eder ve **لا تَرِْضيشِ** (razı etmez),
ve Ebîş oğullarının sevgisini **تَطَّبِي** (hoş kıl),
yaklaştığın zaman **تَنْئًّيشِ** (uzaklaştırır),
uzaklaştığın zaman **تُدْنيشِ** (yaklaştırır),
konuştuğun zaman **في فِيشِ** (içine) atar,
ta ki **كنَقِيقِ الدِّيشِ** (horozun gıdaklaması gibi) **تَنِقِّي** (gıdaklarsın).

Bütün bunlarda müennesin **كاف**ından **شِين**e bedel yaptı; ve kesresi sebebiyle horozun **الدِّيكِ** **كاف**ını, müennesin **كاف**ına benzetti. Ve bazen vakıfta, açıklamaya hırsla, **الكاف** üzerine bir **شين** daha artırdılar; “**مررت بِكِشْ**” ve “**أَعْطَيْتُكِشْ**” dediler; وصل yaptıkları zaman hepsini silerler; ve bazen onda da **الشين**i ilhak ettiler. Muâviye’nin hadîsinde: “Temîm’in **كَشْكَشةِ**sinden yana sola çekilin”; yani onların, müennesle hitap **كاف**ından **الشين**i bedel yapmaları; “**أَبُوشِ**” ve “**أُمُّشِ**” derler; ve vakıfta **الكاف** üzerine **شين** artırdılar; “**مررت بكِشْ**” dediler; Temîm’in yaptığı gibi.

Ve **الكُشَّةُ**: perçem; yahut saçtan bir tutam. Ve “**بَحْرٌ لا يُكَشْكِشُ**”: yani çekilip boşaltılmaz; ve “**الأَعْرَفُ لا يَنْكَشُّ**”.

Ve **الكُشُّ**: hurma ağacının aşılandığı şeydir; ve Tehzîb’de İbnü’l-A‘râbî’den: **الكُشُّ**, hurma ağacının aşılandığı **الحِرْقُ**tur.
