# كشي — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%8A/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B4%D9%8A/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%8A.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كشي

ك ش ( وايء )
كوش ، كيش ، كشي ، شوك ، شكا ، وشك ، شكأ ، كشأ : ( مستعملة ) .
شكا : في حديثِ خَبَّابِ بنِ الأرَتِّ : ( شَكَوْنَا إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الرَّمْضَاءَ فَمَا أَشْكَانَا ) ، قوله : مَا أَشْكانَا أي مَا أَذِنَ لنا في التَّخَلُّفِ عن صَلاة الظُّهْرِ ولا أَخَّرَها عن وَقْتِهَا .
وقال أبو عبيد ، قال أبو عبيدةَ : أَشْكَيْتُ الرَّجُلَ إذا أَتَيْتُ إليه مَا يَشْكُونِي .
قال : وأَشْكَيْتُهُ إذا شكَا إليكَ فَرَجَعْتَ له مِنْ شِكايَتِهِ إيَّاكَ إلى ما يحِبُّ .
وقال الراجزُ يصِفُ إبلاً :
تمُدُّ بالأعْنَاقِ أَوْ تَثْنِيهَا
وتَشْتَكِي لَوْ أَنَّنَا نُشْكِيهَا
( قلت ) : وللإشْكَاء : مَعْنيَانِ آخَرَانِ .
قال أبو زيد : شَكاني فلانٌ فأشْكَيتُه إذا شكاكَ فَزِدْتُه أَذًى وشَكْوَى .
وقال الفراء : أَشْكَى إذا صادفَ حَبِيبَه يَشْكُو .
وروى بعضهم قول ذي الرمة يَصِفُ الرَّبْعَ ووقُوفَه عليه :
وأُشْكِيهِ حَتَّى كَادَ مِمَّا أبثّهُ
تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ ومَلاَعِبُهْ
قالوا : معناه أبِثُّه شَكْوَايَ وما أكابدُه من الشَّوقِ إلى مَنْ ظَعَنَ عن الرَّبْع حِينَ شَوَّقَتْنِي مَعَاهِدُهُمْ فيه إليهم .
وقال الليث : الشَّكْوُ . والاشتِكاءُ ، تقولُ : شَكا يَشْكُو شكاةً .
قال : ويُسْتَعْمَلُ في المَوْجِدَةِ والمرَضِ .
ويقال : هُو شاكٍ : مريضٌ ، وقد تَشَكَّى واشْتَكَى .
( قلت ) : والشَّكَاةُ تُوضَعُ موضِعَ العَيْبِ أيضاً .
وعَيَّرَ رَجُلٌ عبدَ الله بن الزُّبيرِ بأُمِّه فقال : يا ابْنَ ذات النِّطَاقَيْنِ ، فتمثل بقول الهُذْلِيِّ :
وتِلْكَ شَكاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُها
أَرَادَ أَنَّ تعييرِه إيَّاه بأنَّ أُمَّه كانت ذَاتَ النِّطَاقَيْنِ ليس بعَارٍ ، ومعنى قوله : ( ظَاهِرٌ عنك عَارُهَا ) أي نابٍ ، أراد أنَّ هذا ليس بعَارٍ يُتَعَيَّرُ منه ويُنْتَفى لأنَّه مَنْقَبَةٌ لها ، أنَّها إنَّما سُمِّيت ذات النِّطَاقينِ لأنه كان لها نِطَاقَانِ تَحْمِلُ في أحَدِهمَا الزَّادَ إلى أبيها وهو مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في الغَارِ وكانت تَنْتَطِقُ بالنِّطَاقِ الآخرِ ، وهي أَسْماءُ بنت أَبي بكر الصِّدِّيقِ رضي الله عنه .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة قال : به شَكَأٌ شديد : تَقَشُّرٌ ، وقد شَكِئَتْ أصابعُه ، وهو التقشر بين اللحم والأظفار شبيه بالتشقق .
ويقال : للبعير إذا أتْعَبَهُ السَّيْرُ فمدَّ عُنُقَه وكَثُرَ نَحِيطُه : قد شكَا . ومنه قال الراجز :
شَكَا إلَيَّ جَمَلِي طُولَ السُّرَى
صَبْراً جُمَيْلُ فكِلاَنَا مُبْتَلَى
ويقال : شَكَا يَشْكُو شَكْواً ، على ( فَعْلاً ) وشَكْوَى ، عَلَى ( فَعْلَى ) .
وقال الليث : الشَّكْوُ : المرضُ نفسهُ . وأَنشد :
أَخ إنْ تَشَكَّى مِنْ أَذًى كُنْتَ طِبَّهُ
وإِنْ كَانَ ذَاكَ الشَّكْوُ بِي فَأَخِي طِبِّي
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال لِمِسْكِ السَّخْلَةِ ، ما دَامَتْ تَرْضَعُ : الشَّكْوَةُ ، فإذَا فُطِمَ فَمَسْكُهُ : البَدْرَةُ ، فإذا أَجْذَعَ فَمَسْكُهُ : السِّقَاءُ .
وقال أَبُو يَحْيَى بنُ كُنَاسَةَ : تقولُ العربُ في طُلُوع الثُّرَيَّا بالغَدَوَاتِ في أول القَيْظ :
طَلَعَ النَّجْمُ غُدَيَّهْ
ابْتَغَى الرَّاعِي شُكَيَّهْ
والشُّكَيَّةُ : تَصْغِيرُ الشَّكْوَةِ وذلكَ أن الثُّريَّا إذا طلعتْ هذا الوَقْتَ من الزمانِ هَبتِ البَوَارِحُ ورَمِضَتِ الأرْضُ وعَطِشَ الرُّعْيَانُ فاحْتَاجُوا إلى شِكَاءٍ يَسْتَقُونَ فيها لِشِفَاهِهِمِ ويَحْقِنُونَ اللَّبَنَ في بَعْضِهَا لِيَشْرَبُوهُ بارِداً قَارِصاً .
يقال : شَكّى الرَّاعِي وتَشَكّى إذا اتّخَذَ الشَّكْوَةَ .
وقال الشاعر في شَكّى الرَّاعِي مِنَ الشَّكْوَة :
وحَتّى رَأَيْتُ العَنْزَ تَشْرَى وشكَّت ال
أَيَّامى وأضحى الرِّئمُ بالدَّوّ طاويا
وشَكّتِ الأيَامى إذَا كَثُرَ الرِّسْل حتى صارتِ الأيِّمُ يَفْضُلُ لها لَبَنٌ تَحْقِنُهُ في شَكوتِهَا .
ابن السكيت : فلانٌ يُشْكَى بكذا وكذا أي يُزَنُّ ويُتَّهَمُ . وأنشد :
قالتْ لها بَيْضَاءُ من أَهْلِ مَلَلْ
رَقْرَاقَةُ العَيْنَيْنِ تُشْكَى بالغَزَلْ
والشّكِيُّ أيضاً : المُوجِعُ .
قال الطِّرِمَّاحُ بن عَدِيَ :
أَنَا الطِّرِمَّاحُ وعَمِّي حَاتِمُ
وَسْمِي شَكِيٌّ ولِسَاني عَارِمُ
كالبَحْرِ حِينَ تَنْكَدُّ الهَزَائِمُ
الهَزَائِمُ : بِئَارٌ كَثِيرَةُ المَاءِ ، وَسْمِي شَكِيٌّ أَي مَشْكُوٌّ لَذْعُهُ وإحْرَاقُهُ .
وقولُهُ جَلَّ وعَزَّ : ( مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ ) ( النور : 35 ) .
قال أبو إسحاق : هِيَ الكَوَّةُ .
وقِيلَ : هِيَ بلُغَةِ الحَبَشِ .
قال : والمِشْكَاةُ من كلامِ العربِ .
قال : ومِثْلُهَا وإنْ كان لِغَيْرِ الكَوَّة الشَّكْوَةُ وهي معروفة ، وهي الزُّقَيْقُ الصغِيرُ أَوَّلَ ما يُعْمَلُ مِثْلُه .
وقال غيرُه : أَرَادَ واللَّهُ أعلم بالمِشْكَاةِ قَصَبَةَ القِنْدِيل من الزُّجَاجِ الذي يُسْتَصْبَحُ فيه ، وهي موضعُ الفَتِيلَةِ في وَسَط الزّجَاجَة شُبِّهَتْ بالمِشْكَاةِ وهي الكَوَّةُ التي ليست بِنَافِذَةٍ .
والعربُ تقولُ : سَلِّ شاكِيَ فُلاَنٍ أي طَيِّبْ نَفْسَه وَعَزِّهِ عَمَّا عَرَاهُ .
ويقال : سَلّيْتُ شَاكِيَ أَرْضِ كذا وكذا أَيْ تَرَكْتُها فَلَمْ أَقْرَبُهَا ، وكُلُّ شيءٍ كَفَفْتَ عنه فقَدْ سَلَّيْتَ شَاكِيَهُ .
( شكأ ) : وروى أَبُو العبَّاس عنِ ابنِ الأعرابي ، يُقَالُ : شَكَأ فلانٌ إذا تَشَقَّقَتْ أَظْفَارُه .
وقال أبو ترابٍ : قال الأصمعيُّ : شَقَأَ نابُ البَعِيرِ وشَكَأَ إذا طَلَعَ فَشَقَّ اللَّحْمَ .
وقِيلَ في قولِ ذي الرمة :
عَلَى مُسْتَظِلاَّتِ العُيُونِ سَوَاهِمٍ
شُوَيْكِئَةٍ يَكْسُو بُرَاهَا لُغَامُهَا
أَرادَ شُوَيْقِئَةً فَقَلَبَ القَافَ كَافاً مِنْ شَقَأَ نَابُهُ إذا طَلَعَ كما قيل : كُشِطَ عن الفَرس الْجُلُّ وَقُشِطَ بمعنًى واحدٍ ، وقيل شُوَيْكِيَةٌ بغير هَمْزٍ : إِبْلٌ مَنْسُوبَةٌ .
وتَشَكَّى فلانٌ واشْتَكَى بمعنًى واحدٍ .
قال أبو بكر : الشَكَأُ في الأظفار : شبيهٌ بالتشقق مهموز مقصور .
شوك : قال الليث : الشَّوْكَةُ ، والجميعُ : الشَّوْكُ ، وشجرةٌ شائِكة : ذاتُ شَوْكٍ ، ومُشِيكةٌ : مِثلُها ، والشَّوْكُ الذي ينبُتُ في الأرض ، الواحدة منها : شَوْكة ، وقد شاكتْ إصْبَعَه شوكةٌ إذا دخلَتْ فيها ، وشِكْتُ الشَّوْكَ أَشَاكُه ، فإذا أردْتَ أَنّه أصابكَ : قلْتَ : شَاكَنِي الشَّوْكُ يَشُوكُني شَوْكاً .
قال : وتقول : ما أَشَكْتُه أنا شَوْكةً ، ولا شُكْتُه بها ، وهذا معناه أي لم أُوذِهِ بهَا .
قال :
لا تَنْقُشَنَّ بِرِجْلِ غَيْرِكَ شَوْكةً
فَتَقِي بِرِجْلِكَ رِجْلَ مَن قد شَاكَها
شَاكَها مِنْ شِكْتُ الشَّوْكَ أشاكه ، برجل غيرك أي من رجل غيرك .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : شَاكَتْنِي الشوكةُ تَشُوكُنِي إذا دخَلَتْ في جسَدِه ، وقَدْ شِكْتُ أَنَا أَشَاكُ إذا وَقَعَ في الشَّوك .
قال وقال الكسائيُّ : شُكْتُ الرجلَ إذا أَدْخَلْتَ الشَّوكةَ في رِجْلِه .
( قلت ) : أَرَاهُ جَعَله متَعَدِّياً إِلى مَفْعُولَيْنِ كما قال أبو وَجْزَةَ السَّعْدِيُّ :
شَاكَتْ رُغَامَى قَذُوفِ الطَّرْفِ خَائِفَةٍ
هَوْلَ الجَنانِ ومَا هَمَّتْ بإِدْلاجِ
حرَّى مُوَقَّعةً مَاجَ البَنانُ بها
عَلَى خِضَمَ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ
يَصِفُ قَوْساً رَمَى عنها فشَاكَتِ القوسُ رُغَامَى الطائرِ مِرْماةً حَرَّى مَسْنونةً ، والرُّغامَى : زِيادةُ الكَبِدِ ؛ والحَرَّى هي المِرْماةُ العَطْشَى .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : شَوّكْتُ الحائطَ : جعلتُ عليه الشَّوْكَ .
وشَوّكَ لَحْيَا البَعيرِ إذا طالتْ أَنْيَابُه .
( أبو عبيد ) : الشّاكِي ، والشائكُ جميعاً : ذُو الشَّوك والحدِّ في سلاحه .
قال : وقال أبو زيد : هو شاك في السِّلاح ، وشائكٌ .
قال : وإنما يقال : شاك إذا أَردت معنَى ( فَاعِلٍ ) ، فإذا أَرَدْتَ معنى ( فَعِلٍ ) قلتُ هو شاكُ السلاحِ .
وقيل : رجُلٌ شاكي السلاح : حديدُ السِّنَانِ والنَّصْلِ ، ونحوهما .
وقال الفرّاء : رجُلٌ شَاكُ السِّلاح ، وشاكِي السلاح مثلُ جُرُفٍ هارٍ ، وهَارٌ .
وقال أبو الهيثم : الشاكي من السِّلاح ، أَصْلُه : شَائِكٌ من الشَّوْكِ ، ثم يُقْلَبُ فيُجْعَلُ من بنَات الأربعة ، فيُقال : هو شَاكٍ .
ومَنْ قال : شاكُ السِّلاح بحذفِ الياء ، فهو كما يقال : رَجُلٌ مالٌ ، ونالٌ منَ المال وَ النَّوَالِ ، وإنما هو مائلٌ ونائلٌ .
وقال غيرُه : شاك ثَدْيَا المرأةِ ، وشَوّكَ ثدْيَاهَا إذا تَهَيَّآ للخروج .
وحُلَّةٌ شَوْكَاءُ .
قال الأصمعيُّ : ما أَدْرِي ما يُعْنَى بها ، وقال غيرُه : هي الْخَشِنَةُ من الْجِدَّةِ .
وقال الليث : الشَّوْكَةُ : الْحُمْرَةُ تَظْهَرُ في الوجْه وغيرِه من الجَسد ، فَتُسَكَّنُ في الرُّقَى ، ورجُلٌ مَشُوكٌ ، وقد شِيكَ إذا أصابَتْهُ هذه العِلّةُ .
والشّوْكةُ : طِينةٌ تُدَوَّرُ رَطْبَةً ، ثم تُغْمَزُ حتى تنبسِطَ ، ثم يُغْرَزُ فيها سُلاَّءٌ للنَّخل ، يُخَلَّص بها الكتَّانُ ، تُسَمَّى شَوكةَ الكَتَّانِ .
ويقال : شَوَّكَ الفَرْخُ تَشْوِيكاً ، وهو أَوَّلُ
نبَاتِ رِيشِه .
وشَوْكَةُ المُقاتِل : شِدَّةُ بأْسِه ، هو شديدُ الشَّوْكة .
وشك : قال الليث : أَوْشَكَ فلان خُروجاً ، وتقولُ : لَوَشْكانَ ذا خُرُوجاً ، وَلَسُرْعان ذَا خُروجاً . وأنشد :
أَتَقْتُلُهُمْ طَوْراً وتَنكِحُ فِيهِمُ
لَوَشْكَانَ هذا والدِّماءُ تَصَبَّبُ
وقال ابن السكيت : تقول : يُوشِك أن يكون كذا ؛ وكذا ، ولا تَقُلْ : يُوشَكُ .
ومن أمثالِهم : ( لَوَشْكَانَ ذَا إهَالةً ) يُضربُ مثلاً للشيءِ يأتي قَبلَ حينه ، وَوَشْكَانَ : مَصدَرٌ في هذا الموضع ، والوَشِيكُ : السريع ، ووَشْكُ البَيْنِ : سُرْعةُ الفِراق .
( أبو عبيد ، عن الكسائي ) : يقال : وَشْكَانَ ما يكُونُ ، ووِشْكَانَ ، ووُشْكَانَ ، والنُّونُ مفتوحةٌ في كلِّ وَجهٍ .
وكذلك : سَرْعَانَ ما يكونُ ذاك ، وسُرْعَانَ ، وسِرْعانَ .
( أبو عبيدة ) : فرسٌ مُوَاشِكٌ ، والأُنثى : مُوَاشِكَةٌ ، والمُوَاشَكةُ : سُرْعةُ النّجَاءِ والخِفّة .
وقال عبد الله بن عَنَمَةَ يرثِي بِسْطامَ بنَ قَيْسٍ :
حَقِيبَةُ سَرْجِه بَدَنٌ ودِرْعٌ
وتَحمِلُه مُوَاشِكَةٌ دَؤُولُ
كشي : أخبرني المنذريُّ عن الصَّيْداوِيِّ عن الرِّياشِيِّ قال : الكُشْيَةُ : شحْمٌ يَكونُ في بَطْن الضّبِّ .
وأنشد :
فلَو كان هذا الضَّبُّ لا ذَنَبٌ له
ولا كُشْيَةٌ ما مَسَّهُ الدَّهْرَ لامِسُ
ولكنَّه مِن أَجْلِ طيبِ ذُنَيْبِهِ
وكُشْيَتِهِ دَبّتْ إليه الدَّهَارِسُ
ويقال : كُشَّةٌ ، وكُشْيَةٌ بِمَعْنًى واحد .
( كشأ ) : ومِنْ مهْمُوزه : ما روى أبو عبيدٍ لأبي عمرٍ و : إذا شَوَيْتَ اللحم حتى يبِس فهو كَشِىءٌ مَهْمُوزٌ ، وقد كَشَأْتُهُ ، ومثله : وزَأْتُ اللَّحْم إذا أَيْبَسْتَهُ .
وقال الأمَويٌّ : أكْشَأْتُهُ بالألِف .
وقال أبو عمرٍ و : كَشِئْتُ الطَّعامَ كَشْأً إذا أكلْتَهُ حتَّى تمتلىءَ منه .
وقال أبو زيدٍ : كَشَأتُ الطَّعامَ كشْأً إذا أكلْتَهُ كما تأكلُ القِثَّاءَ ونحوه .
قال : وكَشَأْتُ وسطَه بالسَّيْف كشْأً إذا قَطعْتَهُ .
ويقال : تكَشّأَ الأديمُ تكشُّؤاً إذا تَقَسَّمَ ؟ .
وقال الفراءُ : كَشَأْتُهُ ، ولفَأْتُهُ أي قشرتُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَشَأَ يَكْشَأُ إذا أكل قطعةً من الكَشِىءِ وهو الشِّوَاءُ المُنْضَجُ ، وأَكْشَأَ إذا أكَلَ الكَشِىءَ .
ابن شميل : رَجُل كَشِىءٌ : مُمْتَلِىءٌ مِنَ الطّعَامِ ، وكَشَأْتُ اللَّحْمَ وكَشّأْتُه إذا أكلتَه ، ولا يقال في غير اللَّحْمِ .
كوش كيش : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : كاش يكُوشُ كَوْشاً إذا فَزِعَ فَزَعاً شديداً ، وكاش جِارِيتَه يكُوشُهَا إذا مَسَحَهَا .
أبو الهيثم لابن بُزُرْجَ : ثَوْبٌ أكْيَاشٌ ، وجبّةٌ أَسْنَادٌ ، وثَوْبٌ أَفْوافٌ .
قال : والأكْيَاشُ مِنْ بُرُودِ اليَمنِ .

### Türkçe

ك ش ( **وايء** )
**كوش** ، **كيش** ، **كشي** ، **شوك** ، **شكا** ، **وشك** ، **شكأ** ، **كشأ** : ( kullanılmış ) .
**شكا** : **خَبَّابِ بنِ الأرَتِّ** hadîsinde: ( **شَكَوْنَا إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الرَّمْضَاءَ فَمَا أَشْكَانَا** ) , sözü: **مَا أَشْكانَا** yani: bize **صَلاة الظُّهْرِ**’den geri kalmaya izin vermedi ve onu vaktinden de geciktirmedi.
Ebû Ubeyd dedi, Ebû Ubeyde dedi: **أَشْكَيْتُ** adamı, ona, benim bana şikâyet ettiği şeyi getirdiğim zaman.
Dedi: Ve **أَشْكَيْتُهُ**; sana şikâyet ettiğinde, sen de onun için, sana yönelik şikâyetinden, onun sevdiği şeye döndüğün zaman.
Râciz, develeri vasfederek dedi:
Boyunlarla uzanır yahut onları büker
Ve şikâyet eder; keşke biz onu **نُشْكِيهَا** etsek
( dedim ) : **الإشْكَاء** için iki başka mânâ daha vardır.
Ebû Zeyd dedi: Falan bana şikâyet etti, ben de onu **أشْكَيتُه**; sana şikâyet ettiğinde, sen de ona eziyet ve şikâyeti artırdığın zaman.
Ferrâ dedi: **أَشْكَى**; şikâyet eden sevgilisine rastladığı zaman.
Bazıları, Zü’r-Rumme’nin, yurdu ve orada duruşunu vasfederek sözünü rivayet etti:
Ve ona şikâyet ederim; neredeyse, ona açtığım şeyden dolayı
Onun taşları ve oyun yerleri benimle konuşacak
Dediler: Mânâsı: ona şikâyetimi ve, yurdu terk edip giden kimseye duyduğum özlemden çektiğim şeyi açıyorum; yurdun izleri orada beni onlara özendirdiği vakit.
Leys dedi: **الشَّكْوُ** ve **الاشتِكاءُ**; dersin ki: **شَكا يَشْكُو شكاةً**.
Dedi: Ve bu, kederde ve hastalıkta kullanılır.
Ve denir: o **شاكٍ**: hastadır; ve **تَشَكَّى** ve **اشْتَكَى** etmiştir.
( dedim ) : Ve **الشَّكَاةُ** ayıbın yerine de konur.
Bir adam, Abdullah b. Zübeyr’i annesiyle ayıpladı da dedi: ey **ذات النِّطَاقَيْنِ**’in oğlu; bunun üzerine Hüzellî’nin sözüyle temessül etti:
Ve o, bir **شَكاةٌ**’dır; ayıbı senden dışarıda (uzakta)dır
İstedi ki: onu, annesinin **ذات النِّطَاقَيْنِ** olmasıyla ayıplaması ayıp değildir; ve sözünün mânâsı: ( **ظَاهِرٌ عنك عَارُهَا** ) yani senden uzak, (dışarıda)dır; istedi ki: bu, kendisiyle ayıplanılan ve uzaklaştırılan bir ayıp değildir; çünkü o, onun için bir övünçtür: o ancak, iki kuşağı olduğu için **ذات النِّطَاقينِ** diye adlandırıldı; ikisinden birinde azığı, Resûlullah ( **صلى الله عليه وسلم** ) ile mağarada olan babasına taşırdı; diğer kuşakla da kuşanırdı; o, Ebû Bekir es-Sıddîk’ın kızı Esmâ’dır, Allah ondan razı olsun.
Münzirî bana, Sa‘leb’den, Seleme’den haber verdi: onda şiddetli **شَكَأٌ** vardır: soyulma; ve parmakları **شَكِئَتْ**; o, et ile tırnaklar arasında, çatlamaya benzer bir soyulmadır.
Ve denir: deveye, yürüyüş onu yorduğunda, boynunu uzatıp homurtusu çoğaldığında: **قد شكَا**. Ondan râciz dedi:
Deveciğim bana gece yürüyüşünün uzunluğunu şikâyet etti
Sabret ey Cemîl; ikimiz de belâya uğramışız
Ve denir: **شَكَا يَشْكُو شَكْواً** , ( **فَعْلاً** ) üzere; ve **شَكْوَى** , ( **فَعْلَى** ) üzere.
Leys dedi: **الشَّكْوُ**: hastalığın kendisidir. Ve inşâd etti:
Kardeşim, eğer bir eziyetten şikâyet ederse, sen onun ilacı ol
Eğer o **الشَّكْوُ** bende ise, kardeşim benim ilacımdır
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) : Emzikli olduğu müddetçe, oğlağın derisinden yapılan tuluma: **الشَّكْوَةُ** denir; sütten kesilince tulumu: **البَدْرَةُ**; **أَجْذَعَ** olunca tulumu: **السِّقَاءُ**.
Ebû Yahyâ b. Kunâse dedi: Araplar, yaz sıcağının başında, sabah vakitlerinde **الثُّرَيَّا**’nın doğuşu hakkında derler:
Yıldız sabahçık doğdu
Çoban küçük tulumunu aradı
Ve **الشُّكَيَّةُ**: **الشَّكْوَةِ**’nin küçültmesidir; bu, **الثُّريَّا** bu zaman vaktinde doğduğunda, **البَوَارِحُ** estiği, yer kızıştığı ve çobanlar susadığı içindir; dudakları için içinde su çektikleri ve bazısında sütü, soğuk ve keskin içsinler diye bastıkları **شِكَاءٍ**’lara ihtiyaç duydular.
Denir: çoban **شَكّى** etti ve **تَشَكّى** etti; yani **الشَّكْوَةَ** edindi.
Şair, çobanın **الشَّكْوَة**’den **شَكّى** etmesi hakkında dedi:
Ve nihayet keçiyi otlar görüp, dul kadınlar **شكَّت** etti
Ve ceylan yavrusu düzlükte aç kalmış oldu
Dul kadınlar **شَكّت** eder; **الرِّسْل** çoğaldığında; nihayet dul kadına, tulumuna bastığı fazla süt kalır.
İbnü’s-Sikkît: Falan, şu ve şu ile **يُشْكَى** edilir; yani zan olunur ve itham edilir. Ve inşâd etti:
Ona, **مَلَلْ** ehli beyaz bir kadın dedi
Gözleri pırıl pırıl; **تُشْكَى** edilir gazelle
Ve **الشّكِيُّ** de: acı veren.
Tırimmâh b. ‘Adî dedi:
Ben Tırimmâh’ım, amcam Hâtim’dir
Damgam **شَكِيٌّ**’dir, dilim saldırgandır
Deniz gibi; bozgun kuyuları bulanıklaştığında
**الهَزَائِمُ**: suyu çok kuyulardır; **وَسْمِي شَكِيٌّ** yani yakması ve yakıcılığı şikâyet olunan (acı veren).
Onun, yüce ve azîz olan sözüdür: ( **مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ** ) ( **النور : 35** ).
Ebû İshâk dedi: o, niştir.
Ve denildi: Habeş dilindedir.
Dedi: ve **المِشْكَاةُ** Arapların sözündendir.
Dedi: ve onun benzeri, niş olmasa da, **الشَّكْوَةُ**’dir; o bilinir; o, ilk yapıldığı vakit onun benzeri yapılan küçük tulumdur.
Başkası dedi: Allah daha iyi bilir; **المِشْكَاة** ile, içinde ışık yakılan camdan kandilin kamışını kastetti; o, cam şişenin ortasında fitilin yeridir; o, geçit vermeyen niş olan **المِشْكَاة**’ye benzetildi.
Araplar der: falanın **شاكِيَ**’sini teselli et; yani nefsini hoş et ve ona, başına gelen şeyden dolayı taziye ver.
Ve denir: filan yerin **شَاكِيَ**’sini teselli ettim; yani onu bıraktım da ona yaklaşmadım; ve kendisinden el çektiğin her şeyin **شَاكِيَ**’sini teselli etmiş olursun.
( **شكأ** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denir: falan **شَكَأ** etti; yani tırnakları çatladı.
Ebû Turâb dedi: Asma‘î dedi: devenin azı dişi **شَقَأَ** etti ve **شَكَأَ** etti; yani çıktı da eti yardı.
Zü’r-Rumme’nin sözü hakkında denildi:
Gözlerin gölgelendirdikleri üzerinde, kara
**شُوَيْكِئَةٍ**; onun aşınmış yerlerini salyası örter
**شُوَيْقِئَةً** istedi; fakat **شَقَأَ**’dan, azı dişi çıktığında olduğu gibi, **القاف**’ı **كاف**’a çevirdi; nitekim: **كُشِطَ** atın örtüsü ve **قُشِطَ** bir mânâda denildi; ve denildi: hemzesiz **شُوَيْكِيَةٌ**: nisbetli develerdir.
Falan **تَشَكَّى** etti ve **اشْتَكَى** etti: bir mânâdadır.
Ebû Bekir dedi: tırnaklarda **الشَكَأُ**: çatlamaya benzer; hemzeli, maksûrdur.
**شوك** : Leys dedi: **الشَّوْكَةُ**; çoğulu: **الشَّوْكُ**; ve dikenli ağaç: diken sahibi; ve **مُشِيكةٌ**: onun gibidir; ve yerde biten **الشَّوْك**; onun bir tanesi: **شَوْكة**; ve bir diken parmağına girdiğinde: **قد شاكتْ إصْبَعَه شوكةٌ**; ve **شِكْتُ الشَّوْكَ أَشَاكُه**; eğer onun sana isabet ettiğini kast edersen: dersin ki: **شَاكَنِي الشَّوْكُ يَشُوكُني شَوْكاً**.
Dedi: ve dersin: ben onu bir dikenle **ما أَشَكْتُه** etmedim, onunla **ولا شُكْتُه** etmedim; bunun mânâsı: onu onunla incitmedim.
Dedi:
Başkasının ayağıyla bir dikeni sakın çıkarmayasın
Ki ayağınla, onu dikenlemiş olanın ayağını koruyasın
**شَاكَها** , **شِكْتُ الشَّوْكَ أشاكه**’dandır; “başkasının ayağıyla” yani başkasının ayağından.
( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ) : diken bana **شَاكَتْنِي** etti, bedenine girdiğinde **تَشُوكُنِي**; ve ben, dikene düştüğümde **شِكْتُ أَنَا أَشَاكُ**.
Dedi: ve Kisâî dedi: adamı **شُكْتُ**; yani ayağına dikeni soktuğun zaman.
( dedim ) : Onu, Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin dediği gibi, iki mef‘ûle geçişli kılmış görünüyor:
**رُغَامَى** korkak, bakışı fırlatan, bana **شَاكَتْ**
Yüreğin dehşetini; ve gece yürüyüşüne niyet etmedi
Susuz, işaretli; parmaklar onunla dalgalandı
Suya boğulan bir deniz üzerinde; tozlu su içirilir
Bir yayı vasfeder: ondan attı da yay, kuşun **رُغَامَى**’sını, susuz, bilenmiş bir atışla dikenledi; **الرُّغامَى**: karaciğerin fazlalığıdır; ve **الحَرَّى** susuz atıştır.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: duvarı **شَوّكْتُ**: üzerine diken yaptım.
Ve devenin çenesini **شَوّكَ** etti; yani azı dişleri uzadı.
( Ebû Ubeyd ) : **الشّاكِي** ve **الشائك** ikisi birden: silahında diken (keskinlik) ve keskinlik sahibi.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: o, silahça **شاك**’tır ve **شائكٌ**’tir.
Dedi: ancak, ( **فَاعِلٍ** ) mânâsını istediğinde **شاك** denir; ( **فَعِلٍ** ) mânâsını istediğinde: o, silahı **شاكُ**’tır dersin.
Ve denildi: silahı **شاكي** olan adam: mızrak ucu ve kılıç ağzı ve benzerleri keskin olandır.
Ferrâ dedi: silahı **شَاكُ** olan adam ve silahı **شاكِي** olan, **جُرُفٍ هارٍ** ve **هَارٌ** gibidir.
Ebû’l-Heysem dedi: silahça **الشاكي**’nin aslı: **شَائِكٌ**’tir, **الشَّوْكِ**’tandır; sonra çevrilir de dört harflilerin kızlarından yapılır; böylece: o **شَاكٍ** denir.
Ve “silahı **شاكُ**” diyen, **الياء**’yı hazf ile, “mal sahibi adam” ve “bağış sahibi” denildiği gibidir; aslında o, **مائلٌ** ve **نائلٌ**’dir.
Başkası dedi: kadının memesi **شاك** oldu; memeleri çıkmaya hazırlandığında **شَوّكَ** etti.
Ve **حُلَّةٌ شَوْكَاءُ**.
Asma‘î dedi: onunla ne kastedildiğini bilmiyorum; başkası dedi: o, yenilikten (yeni olmaktan) dolayı kaba olandır.
Leys dedi: **الشَّوْكَةُ**: yüz ve bedenin başka yerlerinde beliren kızarıklıktır; rukyelerde onunla sükûnet istenir; ve adam **مَشُوكٌ**’tur; ve bu illet ona isabet ettiğinde **شِيكَ** olmuştur.
Ve **الشّوْكةُ**: yaş iken yuvarlanan bir çamurdur; sonra bastırılır da yayılır; sonra içine hurma için **سُلاَّءٌ** batırılır; onunla keten ayrıştırılır; ona **شَوكةَ الكَتَّانِ** denir.
Ve denir: yavru kuş **شَوَّكَ** eder **تَشْوِيكاً**; bu, tüyünün ilk bitişidir.
Ve savaşçının **شَوْكَةُ**’si: gücünün şiddetidir; o, şiddetli **الشَّوْكة** sahibidir.
**وشك** : Leys dedi: falan çıkmaya **أَوْشَكَ**; ve dersin: **لَوَشْكانَ** bu çıkmaya; ve **وَلَسُرْعان** bu çıkmaya. Ve inşâd etti:
Onları bazen öldürür, içlerinde evlenirsin
**لَوَشْكَانَ** bu; ve kanlar akıp duruyor
İbnü’s-Sikkît dedi: dersin: **يُوشِك** ki şu olsun; ve böyle; **يُوشَكُ** deme.
Atasözlerinden: ( **لَوَشْكَانَ ذَا إهَالةً** ) ; vaktinden önce gelen şey için darb-ı mesel yapılır; ve **وَشْكَانَ** bu yerde bir mastardır; ve **الوَشِيكُ**: hızlıdır; ve **وَشْكُ البَيْنِ**: ayrılığın çabukluğu.
( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ) : denir: **وَشْكَانَ** ki olur; ve **وِشْكَانَ**; ve **وُشْكَانَ**; ve **النُّونُ** her vecihte fethalıdır.
Aynı şekilde: **سَرْعَانَ** ki olur o; ve **سُرْعَانَ**; ve **سِرْعانَ**.
( Ebû Ubeyde ) : **مُوَاشِكٌ** at; dişisi: **مُوَاشِكَةٌ**; ve **المُوَاشَكةُ**: kurtuluşun çabukluğu ve hafifliktir.
Abdullah b. ‘Aneme, Bistâm b. Kays’a mersiye olarak dedi:
Eyerinin heybesi bir beden ve bir zırhtır
Ve onu, çevik bir **مُوَاشِكَةٌ** taşır
**كشي** : Münzirî bana, Saydâvî’den, Riyâşî’den haber verdi; dedi: **الكُشْيَةُ**: kelerin karnında bulunan bir yağdır.
Ve inşâd etti:
Eğer bu kelerin kuyruğu olmasaydı
Ve **كُشْيَةٌ**’si olmasaydı, ona zaman boyunca dokunan dokunmazdı
Fakat kuyruğunun hoşluğundan dolayı
Ve **كُشْيَتِهِ**’nden dolayı, ona yırtıcılar yürüdü
Ve denir: **كُشَّةٌ** ve **كُشْيَةٌ** bir mânâdadır.
( **كشأ** ) : Ve onun hemzelisinden: Ebû Ubeyd’in, Ebû ‘Amr v.’dan rivayet ettiği: eti kızartıp kuruyuncaya kadar pişirdiğinde o, hemzeli **كَشِىءٌ**’dir; ve ben onu **كَشَأْتُهُ** ettim; ve onun benzeri: eti kuruttuğunda **وزَأْتُ اللَّحْم**.
Emevî dedi: onu elif ile **أكْشَأْتُهُ** ettim.
Ebû ‘Amr v. dedi: yemeği, ondan doluncaya kadar yediğinde **كَشِئْتُ الطَّعامَ كَشْأً**.
Ebû Zeyd dedi: yemeği, hıyar ve benzerini yer gibi yediğinde **كَشَأتُ الطَّعامَ كشْأً**.
Dedi: ve ortasını kılıçla kestiğinde **وكَشَأْتُ وسطَه بالسَّيْف كشْأً**.
Ve denir: deri **تكَشّأَ** eder **تكشُّؤاً**; yani parçalandığında? .
Ferrâ dedi: onu **كَشَأْتُهُ** ve onu **لفَأْتُهُ**; yani onu soydum.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **كَشَأَ يَكْشَأُ**; yani **الكَشِىءِ**’den bir parça yediğinde; o, pişmiş kızartmadır; ve **أَكْشَأَ**; yani **الكَشِىءَ** yediğinde.
İbn Şümeyl: **رَجُل كَشِىءٌ**: yemekten doludur; ve eti yediğinde **كَشَأْتُ اللَّحْمَ** ve **كَشّأْتُه**; ve etten başkasında söylenmez.
**كوش كيش** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **كاش يكُوشُ كَوْشاً**; yani şiddetli bir korkuyla korktuğunda; ve **كاش جِارِيتَه يكُوشُهَا**; yani onu meshettiğinde.
Ebû’l-Heysem, İbn Büzurc’a göre: **ثَوْبٌ أكْيَاشٌ** ve **جبّةٌ أَسْنَادٌ** ve **ثَوْبٌ أَفْوافٌ**.
Dedi: ve **الأكْيَاشُ** Yemen’in çizgili kumaşlarındandır.
