# كص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كص

باب الكاف والصّاد
كص ، صك : مستعملان .
كص : قال أبو عبيد : الكَصِيصة : حبالة الظّبْيِ التي يُصادُ بها .
وقال اللحياني : تركتهم في حَيْصَ بَيْص كَكَصِيصة الظّبي . وكَصِيصَتُه : موضعه
الذي يكون فيه ، وحِبالتُه .
ويقال له مِن فَرَقِه : أصيصٌ وكَصِيص ، أي : انقباض .
وقال أبو نصر : سمعت كصِيص الجراد ، أي : صوتَها .
أبو عبيد : أَفْلَتَ وله كَصيصٌ وأصيص وبصيص ، وهو الرِّعْدَة ونحوها .
صك : قال الليث : الصَّكَك : اصطكاك الرُّكبتين ، والنعت : رجل أصَكُّ وظَلِيم أَصَكُّ لتَقارُب رُكبتيه يصيبُ بعضُها بعضاً : إذا عَدا . وأنشد غيره :
إنَّ بني وَقْدانَ قومٌ سُكُّ
مِثلُ النَّعام والنَّعامُ صُكُّ
ويقال : صَكّ يَصَكُّ صَككاً ، وقد صَكِكتَ يا رجل .
ابن السكّيت عن أبي عمرو : وكلُّ ما كان على فَعِلتْ ساكنة التاء مِن ذوات التضعيف ، فهو مدغَم نحو صَمَّت المرأة ، وأشباهه ، إلاّ أحْرُفاً جاءت نوادر في إظهار التضعيف ، وهو لَحِحت عينُه : إذا التصقت ، وقد مَشِشَت الدّابة وصَكِكَتْ ، وقد ضَبِب البَلد : إذا كَثُر ضِبابه ، وألِلَ السّقاءُ : إذا تغيَّرتْ رِيحُه ، وقد قَطِط شَعرُهُ .
وقال الليث : الصَكُّ : ضَربُ الشيء بالشيء العريض : إذا كان ضرباً شديداً . يقال : صَكّه يصُكّه صَكّاً .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال : لقِيتُه صَكّةَ عُمَيَ ، وهو أشدُّ الهاجرة حَرّاً .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابيّ :
صَكّ بها عَيْنَ الظَهِيرة غائراً
عُمَيٌّ ولم ينعَلْنَ إلاّ طِلالَها
قلت : والصَّكّ الذي يُكتَب للعُهْدة مُعْرب ، أصلُه جَكْ ، ويُجْمَع صِكاكاً وصُكوكاً ، وكانت الأرزاق تسمّى صِكاكاً لأنها كانت تخرج مكتوبة .
ومنه الحديث في النهي عن شِراء الصّكاكِ والقطوط .
وحِمارٌ مصكٌّ : شديد . ورَجُل مِصَكٌّ : قويّ شديد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في قَدَمَيْه قَبَل ثم خَنَف ثم فَحَج ، وفي ركْبتيه صَكَك وفي فَخِذيه فجاً .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : إذا اصطكّت رُكبتاه ، قيل : صَكّ يصَكُّ صَكَكاً ، وقد صَكِكْتَ يا رجل .
عمرو عن أبيه قال : كان عبد الصمد بن عليّ قُعْدُداً ، وكانت فيه خَصْلة لم تكن في هاشميٍ ، كانت أسنانه وأضراسُه كلُّها ملصَقَة ، وهذا يسمَّى أصَكَّ .
قلت : ويقال له الأَلصُّ أيضاً .

باب الكاف والصاد
كص
صملك : وقال الليث : الصَّمَلَّكُ : الرَّجُلُ الشديدُ القوَّةِ والبَضْعةِ ، والجميعُ : الصَّمالِكُ .
صمك : وقال ابن السكيت : اصْمَأَكّ الرّجُلُ ، وازْمَأَكَّ إذا غضِبَ .
وقال ابن شميل : اصْمَأكَّتِ الأرضُ ، فهي مُصْمَئِكَّةٌ ، وهي النَّدِيَةُ الممْطورَةُ .
وحكِيَ عن أبي الهُذَيْلِ : السماءُ مُصمَئِكَّةٌ أي مستويةٌ خَلِيقَةٌ للْمَطَرِ .
( قلت ) : وأَصلُ هذه الكلمة وما أَشبَهَها ثلاثيٌّ ، والهمزة فيها مُجتَلَبَةٌ .
وقال الليث : اصْمَأَكَّ اللَّبَنُ إذا خَثَرَ جِدّاً حتى يصير في حَدِّ الغِلَظِ .
( ضبك : وروى أبو عبيد عن الكسائي : اضبَأَكَّتِ الأرضُ ، واضمَأَكَّتْ إذا خرَجَ نبتُها ، بالضَّادِ ) .
مصطك : ( الليث ) : المُصْطَكَى : عِلْكٌ رُومِيٌّ ، وهو دَخِيلٌ .
ودوَاءٌ مُمَصْطَكٌ قد جُعِلَ فيه المُصْطَكَى .

### Türkçe

باب **الكاف** والصّاد
**كص** ، **صك** : kullanımdadırlar.
**كص** : Ebû Ubeyd dedi: **الكَصِيصة**: onunla avlanılan ceylanın tuzağıdır.
Ve el-Lihyânî dedi: Onları **حَيْصَ بَيْص** içinde bıraktım, ceylanın **كَكَصِيصة**’si gibi. Ve onun **كَصِيصَتُه**’si: içinde bulunduğu yeri ve tuzağıdır.
Ve onun korkusundan ona denilir: **أصيصٌ** ve **كَصِيص**; yani: büzülme.
Ve Ebû Nasr dedi: Çekirgenin **كصِيص**’ini işittim; yani: onun sesini.
Ebû Ubeyd: O, kendisinde **كَصيصٌ** ve **أصيص** ve **بصيص** olduğu hâlde kurtuldu; o, titreme ve benzeridir.
**صك** : el-Leys dedi: **الصَّكَك**: dizlerin birbirine çarpmasıdır; sıfat: **رجل أصَكُّ** ve **ظَلِيم أَصَكُّ**; dizlerinin birbirine yakınlığından, koştuğu zaman bazısı bazısına değmesi: (böyledir). Ve başkası inşâd etti:
إنَّ بني وَقْدانَ قومٌ سُكُّ
مِثلُ النَّعام والنَّعامُ صُكُّ
Ve denilir: **صَكّ** **يَصَكُّ** **صَككاً**; ve sen, ey adam, **صَكِكتَ** oldun.
İbn es-Sikkît, Ebû Amr’dan: Tâ’sı sâkin olan **فَعِلتْ** vezninde, şeddeli olanlardan her ne varsa, o idğamlıdır; kadının **صَمَّت**’i ve benzerleri gibi; ancak, şeddeyi izhârda nâdir olarak gelen harfler müstesnâ: **لَحِحت** onun gözü: yapıştıysa; ve binek **مَشِشَت** oldu ve **صَكِكَتْ** oldu; ve belde **ضَبِب** oldu: sisi çoğaldıysa; ve kırba **ألِلَ** oldu: kokusu değiştiyse; ve onun saçı **قَطِط** oldu.
Ve el-Leys dedi: **الصَكُّ**: geniş olan şeyle şeye vurmadır; vurma şiddetli bir vurma olduğu zaman. Denilir: onu **صَكّه**; onu **يصُكّه**; **صَكّاً**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Denilir: Ona **صَكّةَ عُمَيَ** rastladım; o, öğle sıcağının en şiddetlisidir.
Şemmer dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî bana inşâd etti:
صَكّ بها عَيْنَ الظَهِيرة غائراً
عُمَيٌّ ولم ينعَلْنَ إلاّ طِلالَها
Dedim: Ve ahid için yazılan **الصَّكّ** mu‘rabdır; aslı **جَكْ**’tir; **صِكاكاً** ve **صُكوكاً** olarak cem‘ olunur; ve rızıklar **صِكاكاً** diye adlandırılırdı; çünkü onlar yazılı olarak çıkarılırdı.
Ve ondan, **شِراء الصّكاكِ** ve **القطوط**’tan nehiy hakkındaki hadis (vardır).
Ve **حِمارٌ مصكٌّ**: şiddetli. Ve **رَجُل مِصَكٌّ**: kuvvetli, şiddetli.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Onun iki ayağında **قَبَل** sonra **خَنَف** sonra **فَحَج** vardır; ve iki dizinde **صَكَك** ve iki uyluğunda **فجاً** vardır.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: İki dizi birbirine çarpınca denilir: **صَكّ** **يصَكُّ** **صَكَكاً**; ve sen, ey adam, **صَكِكْتَ** oldun.
Amr, babasından dedi: Abdüssamed b. Ali **قُعْدُداً** idi; ve onda, hiçbir Hâşimî’de olmayan bir haslet vardı: dişleri ve azı dişleri, hepsi yapışık idi; ve buna **أصَكَّ** denir.
Dedim: Ve ona **الأَلصُّ** da denilir.

باب **الكاف** والصاد
**كص**
**صملك** : ve el-Leys dedi: **الصَّمَلَّكُ**: kuvvet ve et parçası bakımından çok şiddetli olan adamdır; cem‘i: **الصَّمالِكُ**.
**صمك** : ve İbn es-Sikkît dedi: Adam **اصْمَأَكّ** oldu ve **ازْمَأَكَّ** oldu: öfkelendiği zaman.
Ve İbn Şümeyl dedi: Yer **اصْمَأكَّتِ** oldu; o hâlde o **مُصْمَئِكَّةٌ**’dir; o, yağmur görmüş nemli olandır.
Ve Ebû’l-Hüzeyl’den hikâye edildi: Gök **مُصمَئِكَّةٌ**’dir; yani düz, yağmura elverişli.
( Dedim ): Bu kelimenin ve benzerlerinin aslı üç harflidir; içindeki hemze sonradan getirilmiştir.
Ve el-Leys dedi: Süt **اصْمَأَكَّ** oldu: çok katılaşıp kalınlık sınırına varıncaya kadar.
( **ضبك** : ve Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den rivayet etti: Yer **اضبَأَكَّتِ** oldu ve **اضمَأَكَّتْ** oldu: bitkisi çıktığı zaman; **بالضَّادِ** ile ).
**مصطك** : ( el-Leys ): **المُصْطَكَى**: Rûmî sakızdır; o, dâhildir (yabancıdır).
Ve içine **المُصْطَكَى** konulmuş **مُمَصْطَكٌ** bir ilaç.
