# كظظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كظظ

الكِظَّةُ: البِطْنة. كظَّه الطعامُ والشرابُ يَكُظُّه كَظّاً إِذا ملأه حتى لا يُطِيقَ على النَّفَسِ، وقد اكتَظَّ. الليث: يقال كظّه يكُظّه كظّة، معناه غَمَّه من كثرة الأَكل. قال الحسن: فإِذا علَتْه البِطْنةُ وأَخذته الكِظَّةُ فقال هاتِ هاضُوماً. وفي حديث ابن عمر: أَهْدَى له إِنسانٌ جُوارشْن، قال: فإِذا كَظَّك الطعامُ أَخذت منه أَي إِذا امتلأْتَ منه وأَثقلك، ومنه حديث الحسن: قال له إِنسان: إِن شَبِعْتُ كَظَّني وإِن جُعْتُ أَضْعَفَني. وفي حديث النخعي: الأَكِظَّةُ على الأَكِظَّةِ مَسْمَنةٌ مَكْسَلةٌ مَسْقَمةٌ؛ الأَكِظّةُ: جمع الكِظّةِ وهو ما يعتري المُمْتَلِئَ من الطعام أَي أَنها تُسْمِن وتُكْسِلُ وتُسْقِمُ. والكِظَّة: غَمٌّ وغِلْظةٌ يجدها في بطنه وامتلاء. الجوهري: الكِظَّة، بالكسر، شيء يعتري الإِنسان عند الامتلاء من الطعام؛ وأَما قول الشاعر: وحُسَّدٍ أَوْشَلْتُ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ، واكتِظاظِها
قال ابن سيده: إِنما أَراد اكتِظاظي عنها فحذف وأَوْصَل، وتعليل الأَحاسِي مذكور في موضعه. والكَظِيظُ: المُغْتاظُ أَشدّ الغيظ؛ ومنه قول الحُضَيْنِ بنِ المُنْذِر:
عَدُوُّكَ مَسْرُورٌ، وذُو الوُدِّ، بالذي
يرَى منك من غَيْظٍ، عليك كَظِيظُ
والكَظْكَظةُ: امتلاء السِّقاءِ، وقيل: امتدادُ السقاء إِذا امتلأَ، وقد تَكَظْكَظَ، وكظَظتُ السقاءَ إِذا ملأته، وسِقاءٌ مكْظُوظ وكظيظ. ويقال: كَظظْتُ خَصْمِي أَكُظُّه كَظّاً إِذا أَخَذتَ بكَظَمِه وأَلْجَمْتَه حتى لا يَجِدَ مَخْرَجاً يخرج إِليه. وفي حديث الحسن: أَنه ذكر الموت فقال: غَنْظ ليس كالغَنْظ وكَظٌّ ليس كالكَظِّ أَي هَمٌّ يملأُ الجَوف ليس كالكظّ أَي كسائر الهُموم ولكنه أَشدّ. وكَظَّه الشرابُ أَي ملأَه. وكظَّ الغيظُ صدرَه أَي ملأَه، فهو كظيظ. وكظني الأَمر كَظّاً وكَظاظة أَي ملأَني همه. واكتظ الموضعُ بالماء أَي امتلأ. وكظه الأَمرُ يكُظُّه كَظّاً: بهَظَه وكرَبَه وجهَدَه. ورجل كَظٌّ: تَبْهَظُه الأُمور وتغلبه حتى يَعْجِزَ عنها. ورجل لَظٌّ كَظٌّ أَي عَسِرٌ متشدّد.
والكِظاظُ: الشدّة والتَّعب. والكِظاظُ: طولُ المُلازمةِ على الشدّة؛ أَنشد ابن جني:
وخُطّة لا خَيْرَ في كِظاظِها،
أَنْشَطْت عَنِّي عُرْوَتَيْ شِظاظِها،
بَعْدَ احْتِكاء أُرْبَتَيْ إِشْظاظِها
والكِظاظُ في الحَرب: الضِّيقُ عند المَعْركة.
والمُكاظَّةُ: المُمارَسةُ الشديدةُ في الحرب. وكاظَّ القومُ بعضُهم بعضاً مُكاظّة وكِظاظاً وتَكاظُّوا: تضايَقُوا في المعركة عند الحرب، وكذلك إِذا تجاوزُوا الحدَّ في العَداوة؛ قال رؤبة:
إِنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحِفاظا،
إِذْ سَئِمَت رَبِيعةُ الكِظاظا
أَي نَلَّت المُكاظَّةَ، وهي ههنا القِتال وما يَمْلأُ القلب من هَمّ الحَرْب. ومَثَل العرب: ليس أَخُو الكِظاظِ مَن تَسْأَمُه. يقول: كاظِّهم ما كاظُّوكَ أَي لا تَسْأَمْهم أَو يَسْأَموا، ومنه كِظاظ الحرب، والكِظاظُ في الحَرب: المُضايَقةُ والمُلازَمةُ في مَضِيقِ المَعْركة. واكْتَظَّ المَسِيلُ بالماء: ضاقَ من كثرته، وكَظَّ المَسِيلُ أَيضاً. وفي حديث رُقَيْقةَ: فاكْتَظَّ الوادي بثَجِيجِه أَي امتلأَ بالمطر والسيْلِ، ويروى: كَظّ الوادي بثَجِيجِه. اكْتَظَّ الوادي بثجِيج الماء أَي امتلأَ بالماء.
والكَظِيظُ: الزّحام، يقال: رأَيت على بابه كظيظاً. وفي حديث عُتْبة بن غَزْوانَ في ذكر باب الجنة: وليَأْتِينَّ عليه يوم وهو كظيظ أَي ممتلئ.

### Türkçe

**الكِظَّةُ**: oburluk. **كظَّه الطعامُ والشرابُ يَكُظُّه كَظّاً**: onu, nefese güç yetiremeyecek derecede doldurduğu zaman. Ve gerçekten **اكتَظَّ**.

**الليث**: **كظّه يكُظّه كظّة** denir; manası: çok yemekten dolayı onu boğdu.

**قال الحسن**: Oburluk ona galip gelip **الكِظَّةُ** onu tuttuğu zaman, “Ver, hazmettiren (bir şey)” der.

İbn Ömer hadîsinde: Ona bir insan **جُوارشْن** hediye etti; dedi ki: “Yemek seni **كَظَّ** ettiği zaman ondan alırsın”; yani ondan doyduğun ve o seni ağırlaştırdığı zaman.

Hasen’in hadîsinden: Ona bir insan dedi ki: “Şayet doyarsam beni **كَظَّني** eder; şayet acıkırsam beni zayıflatır.”

Nehâî’nin hadîsinde: “**الأَكِظَّةُ** üstüne **الأَكِظَّةُ**: şişmanlatmadır, tembelleştirmedir, hastalandırmadır.” **الأَكِظّةُ**: **الكِظّةِ**’nin çoğuludur; o, yemekten dolu olana arız olan şeydir; yani o, şişmanlatır, tembelleştirir ve hastalandırır.

**الكِظَّة**: karnında bulduğu bir boğuntu ve kabalık ve doluluk.

Cevherî: **الكِظَّة**, kesre ile: insana yemekten dolma hâlinde arız olan bir şeydir. Şairin sözüne gelince:
وحُسَّدٍ أَوْشَلْتُ من حِظاظِها،
على أَحاسِي الغَيْظِ، واكتِظاظِها

İbn Sîde dedi ki: Ancak “ondan dolayı benim **اكتِظاظ**’ım”ı kastetti; sonra (mef’ûlü) hazfetti ve (fiili) geçişli kıldı. **الأَحاسِي**’nin ta‘lîli kendi yerinde zikredilmiştir.

**الكَظِيظُ**: en şiddetli öfkeli olan; bundan, Hudayn b. Münzir’in sözü:
عَدُوُّكَ مَسْرُورٌ، وذُو الوُدِّ، بالذي
يرَى منك من غَيْظٍ، عليك كَظِيظُ

**الكَظْكَظةُ**: kırbanın dolması; ve denildi ki: kırbanın dolduğu zaman uzaması; ve gerçekten **تَكَظْكَظَ**. **كظَظتُ السقاءَ**: onu doldurduğum zaman. Ve **سِقاءٌ مكْظُوظ** ve **كظيظ** (denir).

Ve denilir: **كَظظْتُ خَصْمِي أَكُظُّه كَظّاً**: onun gırtlağından tuttuğun ve onu gemlediğin zaman; ta ki çıkacağı bir çıkış bulamasın.

Hasen’in hadîsinde: Ölümü andı; sonra dedi ki: “**غَنْظ** (bir boğuntu) **الغَنْظ** gibi değildir; ve **كَظٌّ** (bir dolma/boğma) **الكَظِّ** gibi değildir”; yani içi dolduran bir kederdir; **الكظّ** gibi değildir; yani diğer kederler gibi değildir, bilakis o daha şiddetlidir.

**كَظَّه الشرابُ**: yani onu doldurdu.

**كظَّ الغيظُ صدرَه**: yani onu doldurdu; o hâlde o **كظيظ**’dir.

**وكظني الأَمر كَظّاً وكَظاظة**: yani onun kederi beni doldurdu.

**واكتظ الموضعُ بالماء**: yani su ile doldu.

**وكظه الأَمرُ يكُظُّه كَظّاً**: onu ağır yük altına soktu, onu sıkıntıya soktu ve onu yordu.

**ورجل كَظٌّ**: işler onu ağır yük altına sokar ve ona galip gelir; ta ki onlardan âciz kalır.

**ورجل لَظٌّ كَظٌّ**: yani güç, katı.

**والكِظاظُ**: şiddet ve yorgunluk.

**والكِظاظُ**: şiddet üzere uzun süreli yapışıp kalma; İbn Cinnî inşâd etti:
وخُطّة لا خَيْرَ في كِظاظِها،
أَنْشَطْت عَنِّي عُرْوَتَيْ شِظاظِها،
بَعْدَ احْتِكاء أُرْبَتَيْ إِشْظاظِها

Savaşta **الكِظاظُ**: çarpışma anında darlıktır.

**المُكاظَّةُ**: savaşta şiddetli mümarese. **وكاظَّ القومُ بعضُهم بعضاً مُكاظّة وكِظاظاً وتَكاظُّوا**: savaşta çarpışma yerinde birbirlerine daraldılar; ve aynı şekilde düşmanlıkta haddi aştıkları zaman; Ru’be dedi ki:
إِنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحِفاظا،
إِذْ سَئِمَت رَبِيعةُ الكِظاظا

Yani **المُكاظَّةَ**’yi (mukâzaaşmayı) sürdürdü; o burada, savaş ve savaşın kederinden kalbi dolduran şeydir.

Arapların meseli: “**ليس أَخُو الكِظاظِ مَن تَسْأَمُه**.” Der ki: “Onlarla **كاظِّهم** (mukâzaaş) et, onlar seninle **كاظُّوكَ** (mukâzaaş) ettikleri gibi”; yani onlardan usanma yahut onlar usansınlar (diye değil). Bundan **كِظاظ الحرب** (savaşın kîzâzı) gelir. Savaşta **الكِظاظُ**: çarpışma yerinin darlığında sıkıştırma ve yapışıp kalmadır.

**واكْتَظَّ المَسِيلُ بالماء**: çokluğundan dolayı daraldı; ve **كَظَّ المَسِيلُ** da (böyledir).

Ruqayka hadîsinde: “Vadi, onun şiddetli akışıyla **اكْتَظَّ** etti”; yani yağmur ve sel ile doldu. Ve rivayet olunur: “Vadi, onun şiddetli akışıyla **كَظّ** etti.” “Vadi, suyun şiddetli akışıyla **اكْتَظَّ** etti”: yani su ile doldu.

**والكَظِيظُ**: kalabalık; denilir: “Kapısının üzerinde bir **كظيظاً** gördüm.”

Utbe b. Gazvân’ın cennet kapısını anmada hadîsinde: “Mutlaka onun üzerine bir gün gelecek; o gün o **كظيظ** olacak”; yani dolu.
