# كظظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كظظ

الكظة، بالكسر: البطنة، كما في المحكم. وفي الصحاح: شيء يعتري الإنسان. وفي الأساس: الحيوان من امتلاء. وفي الصحاح: عن الامتلاء من الطعام. يقال: كظه الطعام، وكذلك الشراب، يكظه كظا، أي ملأه حتى لا يطيق على النفس، فاكتظ، أي امتلأ. وفي بطنه حديث الحسن البصري: فإذا علته البطنة، وأخذته الكظة، قال: هات هاضوما. وفي حديث ابن عمر أهدى له إنسان جوارشن قال: فإذا كظك الطعام أخذت منه أي امتلأت منه وأثقلك. وفي حديث آخر، قال رجل للحسن: إن شبعت كظني، وإن جعت أضعفني.

  وكظه الأمر يكظه كظا، وكظاظا وكظاظة، بفتحهما: بهظه وملأه هما، وكربه وجهده وأثقله، وهو مجاز. ومنه قول عمر بن عبد العزيز وذكر الموت فقال: وكظ ليس كالكظ، أي هم يملأ الجوف ليس كسائر الهموم، ولكنه أشد.
 ورجل كظ لظ، أي عسر متشدد، كما في الصحاح. وقال ابن عباد: رجل كظ للذي تبهظه الأمور وتغلبه حتى يعجز عنها.
 وكظ الغيظ صدره، أي ملأه، فهو كظيظ، ومكظوظ، ومكظظ، كمعظم، أي مغموم ملآن من الثقل.
 والكظاظ، ككتاب: الشدة والتعب في الأمر حتى يأخذ بالنفس. قال رؤبة: ويروى للعجاج:
  إنا أناس نلزم الحفـاظـا                      إذ سئمت ربيعة الكظاظا والكظاظ أيضا: طول الملازمة على الشدة، أنشد ابن جني:
  وخطة لا خير في كظاظها والكظاظ أيضا: الممارسة الشديدة في الحرب، كالمكاظة، نقله الجوهري، ويقال: الكظاظ في الحرب: المضايقة والملازمة في مضيق المعركة. وقد كاظ القوم بعضهم بعضا مكاظة وكظاظا، وتكاظوا: تضايقوا في المعركة عند الحرب. ومن أمثالهم: ليس أخو الكظاظ من تسأمه يقول: كاظهم ما كاظوك، أي لا تسأمهم أو يسأموا.
 وقال ابن عباد: هو يتكظكظ عند الأكل، أي ينتصب قاعدا. وقال الليث: أي تراه منحنيا، وكلما امتلأ بطنه ينتصب جسده قاعدا.
 واكتظ المسيل بالماء: إذا ضاق به لكثرته. ومنه حديث رقيقة: فاكتظ الوادي بثجيجه أي امتلأ بالمطر والسيل، وهو مجاز.
 والكظكظة: امتداد السقاء إذا ملأته، قاله الليث، وقد كظظته، وهو مكظوظ، وكظيظ. وفي العباب: وهي أن تراه يستوي كلما صببت فيه الماء.
 ومما يستدرك عليه: كظه كظة: غمه من كثرة الأكل، قاله الليث.
 وجمع الكظة أكظة. ومنه حديث النخعي: الأكظة على الأكظة مسمنة مكسلة مسقمة.
 واكتظه الغيظ ككظه. والكظيظ، كأمير: المغتاظ أشد الغيظ. قال الحضين بن المنذر يهجو ابنه:
  عدوك مسرور وذو الود بالـذي                      يرى منك من غيظ عليك كظيظ وتكظكظ السقاء: امتلأ.
 وكظ خصمه كظا: ألجمه حتى لا يجد مخرجا يخرج إليه.
 وهذا الطعام مكظة، أي متخمة، واكتظ بطنه.
 واكتظ القوم في المسجد: ازدحموا. والكظيظ: الازدحام والامتلاء.
 والتكاظ والمكاظة: تجاوز الحد في العداوة. والكظاظ: ما يملأ القلب من الهم. وكظ المسيل، مثل اكتظ. وقال ابن عباد: يقال: كظ الحبل أي شده. قال: ويقال: جاء يكظه للذي يطرد شيئا من خلفه، وقد كاد يلحقه، كما في العباب.
 والصواب يكظه بالتخفيف، وكظا، كما سيأتي. ورجل كظ لظ أي عسر متشدد، نقله الجوهري. وذكره المصنف في ل ظ ظ.

### Türkçe

**الكظة**، kesre ile: **البطنة** (tıkabasa yeme), **المحكم**’de olduğu gibi. **الصحاح**’ta: insana arız olan bir şey. **الأساس**’ta: doluluktan hayvan. **الصحاح**’ta: yemekten doluluk hakkında. Denir ki: **كظه** yemeği, aynı şekilde içeceği; **يكظه كظا**; yani onu, nefse güç yetiremeyecek derecede doldurdu; böylece **فاكتظ**; yani doldu. **وفي بطنه** Hasan el-Basrî hadisi: “Ne zaman ona **البطنة** galip gelse ve onu **الكظة** alsa, dedi: ‘Getir **هات هاضوما**.’” İbn Ömer hadisi: Bir kimse ona **جوارشن** hediye etti; dedi: “Ne zaman yemek seni **كظك** ederse ondan al”; yani ondan dolarsın ve seni ağırlaştırır. Başka bir hadiste: Bir adam Hasan’a dedi: “Eğer doyarsam beni **كظني** eder, eğer acıkırsam beni zayıflatır.”

**وكظه** iş onu **يكظه كظا** ve **كظاظا** ve **كظاظة**—ikisi fetha ile—: onu yordu ve ikisini doldurdu; ve onu sıkıntıya soktu, onu zorladı ve onu ağırlaştırdı; bu mecazdır. Ondan, Ömer b. Abdülazîz’in sözü; ölümü anıp dedi ki: “Ve **كظ** vardır, **الكظ** gibi değildir”; yani içi dolduran bir keder, diğer kederler gibi değildir; bilakis daha şiddetlidir.
Ve **رجل كظ لظ**: yani zor, katı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Abbâd dedi: **رجل كظ**; işleri onu yoran ve ona galip gelip onlardan aciz bırakandır.
Ve **كظ الغيظ صدره**: yani onu doldurdu; o hâlde o **كظيظ** ve **مكظوظ** ve **مكظظ**—**كمعظم**—; yani ağırlıktan dolu, gamlı.
Ve **الكظاظ**—**ككتاب**—: işte şiddet ve yorgunluk; ta ki nefse ilişsin. Rü’be dedi—ve A‘câc’a rivayet olunur:
  “Biz öyle kimseleriz ki **الحفـاظـا**’yı iltizam ederiz,
                      Rabîa **الكظاظا**’dan bıkınca.”
Ve **الكظاظ** ayrıca: şiddet üzere uzun süreli ملازمة. İbn Cinnî inşâd etti:
  “Ve bir plan ki onun **كظاظها**’sında hayır yoktur.”
Ve **الكظاظ** ayrıca: savaşta şiddetli ممارسة; **كالمكاظة**; Cevherî onu nakletti. Ve denir ki: savaşta **الكظاظ**: muharebe darlığında sıkıştırma ve ملازمة. Kavim birbirini **كاظ** etti; **مكاظة** ve **كظاظا**; ve **تكاظوا**: savaşta muharebe sırasında birbirlerini sıkıştırdılar. Onların darb-ı mesellerindendir: “**ليس أخو الكظاظ من تسأمه**”; der ki: “Onları **كاظهم** et, seni **كاظوك** ettikleri gibi”; yani onlardan usanma yahut onlar usansınlar.
İbn Abbâd dedi: “O, yemek yerken **يتكظكظ** eder”; yani oturur hâlde doğrulur. Leys dedi: yani onu eğilmiş görürsün; her ne zaman karnı dolsa, bedeni oturur hâlde doğrulur.
Ve **واكتظ المسيل بالماء**: çokluğundan dolayı onunla daraldığı zaman. Ondan, Rakîka hadisi: “Vadi onun gürültüsüyle **فاكتظ** etti”; yani yağmur ve sel ile doldu; bu mecazdır.
Ve **الكظكظة**: kırbayı doldurduğun zaman onun uzaması; Leys söyledi. Ve onu **كظظته**; o **مكظوظ** ve **كظيظ**’dir. **العباب**’da: o, içine su döktükçe onu düzleşmiş görmendir.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **كظه كظة**: çok yemekten onu gamlandırdı; Leys söyledi.
Ve **الكظة**’nin cem‘i **أكظة**’dir. Ondan, Neha‘î hadisi: “**الأكظة** üstüne **الأكظة**: semirten, gevşeten, hastalandıran.”
Ve **واكتظه الغيظ**; **ككظه** gibi. Ve **الكظيظ**—**كأمير**—: en şiddetli öfkeyle öfkelenen. Hadayn b. el-Münzir, oğlunu hicvederek dedi:
  “Düşmanın sevinçlidir; ve sevgi sahibi,
                      senden, sana karşı öfkeden **كظيظ** olanı gördüğü şeyle.”
Ve **تكظكظ السقاء**: doldu.
Ve **كظ خصمه كظا**: onu susturdu; ta ki çıkacağı bir çıkış bulamasın.
Ve bu yemek **مكظة**’dir: yani tıka basa doyuran; ve karnı **واكتظ** etti.
Ve kavim mescitte **واكتظ** etti: sıkıştılar. Ve **الكظيظ**: izdiham ve doluluk.
Ve **التكاظ** ve **المكاظة**: düşmanlıkta haddi aşma. Ve **الكظاظ**: kalbi kederden dolduran şey. Ve **كظ المسيل**: **اكتظ** gibi. İbn Abbâd dedi: denir ki: **كظ الحبل**; yani onu sıktı. Dedi: ve denir ki: “O, onu **يكظه** olarak geldi”; arkasından bir şeyi kovan kimse için; ona neredeyse yetişmişken; **العباب**’da olduğu gibi.
Ve doğru olan **يكظه**’dir, tahfîf ile; ve **كظا**; ileride geleceği üzere. Ve **رجل كظ لظ**: yani zor, katı; Cevherî onu nakletti. Musannif onu **ل ظ ظ**’da zikretti.
