# كظم (ك-ظ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İçerde tutan

- Harfler: ك - ظ - م
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَظِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B8%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | İçerde tutan | 3 | 3 | [12:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/12:84.md) |
| [كَاظِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%B8%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | İçerde tutanlar | 1 | 1 | [40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/40:18.md) |
| [مَكْظُومٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D9%83%D9%92%D8%B8%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8C.md) | مَفْعُولٌ | İçerde tutulan | 1 | 1 | [68:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/68:48.md) |
| [وَالْكَاظِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%B8%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve içerde tutanlar | 1 | 1 | [3:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/3:134.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (51 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Kararan
2. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Gölge demektir
3. [أزف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ezef bodur ormanlık, sık ormanlık demektir
4. [حنجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gırtlaklar
5. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Yüz demektir
6. [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
7. [حوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Balık demektir
8. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
9. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öfke
10. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
11. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biid yumurta demektir
12. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hümem kömür demektir
13. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların yanı
14. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
15. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şefeve” dudak demektir
16. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
17. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
18. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
19. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
20. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nedve halkın toplandığı yerdir
21. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
22. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
23. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
24. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
25. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
26. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
27. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
28. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
29. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
30. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
31. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
32. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
33. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
34. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
35. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
36. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
37. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
38. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
39. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كظم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md), [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md), [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [طيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B4.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dolup taşma veya patlama noktasına gelen bir akışı boğazından sıkarak içeride tutmak, nefes veya sıvının çıkış yolunu kapatmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın içine dolan şiddetli öfke, keder veya ızdırabı dışa vurmayıp iradeyle göğüste hapsetmesi ve yutkunarak baskılaması |
| Çekirdek Özet 3 | Basınç altındaki içsel gerilimin bilinçli bir iç disiplinle denetlenerek yıkıcı bir taşkınlığa dönüşmesinin engellenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca hissizlik veya edilgen bir suskunluk olarak anlaşılıp, içeride kaynayan yüksek enerjinin bilinçli bir iradeyle zapt edilmesi gerçeğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كظ | Sıkışma, tıkanma, daralma ve aşırı doluluktan dolayı nefessiz kalma veya taşma raddesine gelme hali; nitekim [كظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D8%B8.md) kökü bir kabın veya boğazın tıka basa dolup daralmasını ifade eder. | م | Çekirdekteki sıkışma ve taşma basıncına mim harfinin toplayıcı ve kapatıcı özelliği eklenerek, taşmak üzere olan basıncın çıkış noktasından bağlanıp içeride hapsedilmesi ve yutulması anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi | İçine alma, sarma, dıştan kavrayarak baskı altına alma ve tutma hareketi. |
| ظ | Çit veya duvar imgesinin sertleşmiş/yoğunlaşmış türevi | Aşılmaz bir engel koyma, sert bir bariyer örme ve basıncın önüne set çekme eylemi. |
| م | Su | Akışkanlık, içsel dalgalanma, kabaran ve taşma eğilimi gösteren sıvı veya duygu basıncı. |
| كظم | Kabaran akışın önüne sert bir bariyer koyup avuçla sıkarak hapsetme | İçeride kabaran ve taşkınlık yapmaya meyilli olan akışkan basıncın (öfke, nefes, keder) çıkış menfezini sertçe kapatıp içeride zapt etme hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağzına kadar doldurulan su tulumunun ağzını sıkıca bağlayıp suyun dökülmesini ve hava almasını engellemek; devenin geviş getirmeyi keserek lokmasını yutması ve ses çıkarmadan boğazını kapatması; nefes borusunun sıkılarak nefesin dışarı çıkışının önlenmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında yer altı su kanalını ve suyun kuyular arasında hapsedilerek akıtılmasını şu mısra ile tasvir etmiştir: يَشْرَبْنَ مِنْ فَضْلَةِ العُقَارِ كَمَا اسْـ / ـتَوْجَرَ مَاءَ الكَظِيمَةِ الشَّرِبُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında kuyu sularını birbirine bağlayan kapalı yer altı kanallarına veya suyun hapsedildiği bentlere كظامة denilmiş; nefesi tıkanıp göğsü daralan kişi için de nefes borusunun hapsedilmesini ifade eden mecazlar kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça كظم kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle boğazı tıkamak, nefesi zapt etmek, yutmak ve bir sıvının çıkış yolunu kapatmak semantiği etrafında şekillenmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses denkliğiyle korunmuş kök formları sınırlı olmakla birlikte, kökün fonetik varyantları ve türevleri Güney Sami ve Arapça sahasında kendine has bir uzmanlaşma sergilemiştir. İbranice ve Süryanicede boğazı sıkma, nefessiz bırakma veya susturma anlamı taşıyan fonetik olarak bitişik köklerle (örneğin boğma ve tıkama bildiren köklerle) kavramsal bir akrabalık sezilse de, üç harfin aynı dizilimle bir duygu durumunu zapt etme motifi en yetkin morfolojik gelişimini Arapçada tamamlamıştır. Arapçadaki kullanım, devenin geviş getirmeyi durdurup lokmasını yutması (içeri çekmesi) ve tulumun ağzının boğulması gibi pastoral hayatın doğrudan gözlemlerine dayanarak, iç basıncı denetleme kabiliyetini tanımlayan özgün bir semantik alan inşa etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كظم | Devenin geviş getirmeyi kesmesi, su tulumunun ağzının boğulması ve nefes borusunun tıkanması gibi somut bedensel/pastoral eylemlerden öfke ve kederin zapt edilmesine geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Merkezi Sami katmanı | Nefes yolunu ve boğazı kapama, içe çekme ve sessizleşme kavramlarıyla fonetik-semantik örtüşme. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik havza | Sıvı veya havanın bir kanalda hapsedilmesi ve basıncın dar bir boğazda tutulması mantığıyla sınırlı izler. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كظم | Anlamlı | İçerde tutmak, hapsetmek, boğmak | Taşmak üzere olan nefesi, sıvıyı, öfkeyi veya hüznü çıkış yolunu tıkayarak zapt etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كمظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |
| ظكم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |
| ظمك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |
| مكظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |
| مظك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كظم | Merkez | Basınç altındaki taşkınlığı içeride hapsetme | Patlama noktasına gelmiş duygu veya tepkiyi boğazında yutkunarak zapt etme. | İçerisi doludur; taşma eşiğindeki enerjiyi iradeyle içeride kilitler. |
| [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) | Komşu | Bilgi ve sırrı gizleme | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md), bir haberi veya bilgiyi başkalarından saklamayı anlatırken; كظم, kaynayan bir duygusal basıncı durdurmayı ifade eder. | Nesnesi zihinsel veya harici bilgi iken كظم kökünde nesne bedensel ve duygusal taşkınlıktır. |
| [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Ağırbaşlılık ve olgunluk | [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md), öfke duygusunun baştan yatışmasını ve dinginliği ifade ederken; كظم, öfke kabarmışken onu zorla baskılamaktır. | Hilim bir tabiat ve ahlaki sükunet; kazm ise kriz anında uygulanan bir irade frenidir. |
| [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Zorluğa direnme ve nefsi tutma | [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md), genel bir dayanıklılık ve süreklilik gösterirken; كظم, özellikle gırtlağa dayanan anlık öfke veya kederin hapsedilmesidir. | Sabır zamana yayılan bir sebat iken, kazm anlık patlamayı boğazlama refleksidir. |
| [طيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B4.md) | Zıt | Kontrolsüzce savrulma ve hafiflik | Aklın ve iradenin devreden çıkarak öfke veya dürtüyle hesapsızca dışa patlaması. | İç basıncın hiçbir engele çarpmadan anında dışa vurularak yıkıma yol açması halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كظم | İçte tutmak, yutkunup zapt etmek | Kabaran nefesi, sıvıyı veya öfkeyi çıkış noktasını kapatıp hapsetmek. | Kesin |
| Latince | reprimere, suffocare | Bastırmak, dizginlemek, boğmak | Bir kuvvetin dışarı çıkışını geri iterek engelleme; kökün kederle boğulma yönünü kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | repress, suppress, choke back | Geri bastırmak, yutkunarak zapt etmek | Dışa taşmak üzere olan şiddetli bir duyguyu yutkunarak veya iradeyle geride tutma halini doğru yansıtır. | Kesin |
| Almanca | unterdrücken, herunterschlucken | Bastırmak, içine atmak, yutmak | Duygunun dışa vurulmayıp boğazdan aşağı geri itilmesi ve içe gömülmesi nüansını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | réprimer, étouffer | Dizginlemek, bastırmak, boğmak | Patlamaya hazır bir hissi boğarak etkisizleştirme ve görünmez kılma eylemini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَاظِمِينَ / وَالْكَاظِمِينَ | Öfkeyi iradeyle yutup intikamdan vazgeçme | Müminlerin faziletleri ve takva sahiplerinin kriz anındaki ahlaki kontrolü; Âl-i İmrân [3:134](https://lisan.digital/tr/ayet/3:134.md). |
| كَظِيمٌ | İçine kapanıp derin keder ve ızdırabı sessizce içine atma | Yakub aleyhisselamın evlat acısını kimseye taşkınlık yapmadan içinde saklaması; Yûsuf [12:84](https://lisan.digital/tr/ayet/12:84.md). |
| كَظِيمٌ | Cahiliye zihniyetinde kız çocuğu haberine karşı duyulan nefret ve utancın içe kilitlenmesi | Kız evlat müjdesi karşısında yüzün kararması ve duyulan zehirli öfkenin dışa vurulamayıp yutulması; Nahl [16:58](https://lisan.digital/tr/ayet/16:58.md), Zuhruf [43:17](https://lisan.digital/tr/ayet/43:17.md). |
| كَاظِمِينَ | Kıyamet gününde dehşetten yüreklerin ağza gelip nefeslerin düğümlenmesi | Hesabın ağırlığı karşısında insanların korkudan konuşamaz ve soluk alamaz hale gelmesi; Mü'min [40:18](https://lisan.digital/tr/ayet/40:18.md). |
| مَكْظُومٌ | Gam, keder veya pişmanlıkla boğazı düğümlenmiş, çaresizce sıkışmış olma hali | Yunus aleyhisselamın balığın karnında derin keder ve sıkıntı içinde Rabbine yönelişi; Kalem [68:48](https://lisan.digital/tr/ayet/68:48.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade özgürlüğü ve ahlaki sorumluluk | İnsanın fıtri bir refleks olan öfkeyi yok edemeyeceği, ancak onu fiiliyata dökmemekle mükellef olduğu; kaza ve kadere rıza bağlamında kederin isyana dönüşmesini engelleme. | Duygunun varlığı değil, onun eyleme dönüşme eşiğindeki iradi denetimi. |
| Fıkıh | Haksız fiiller, kısas ve af hukuku | Gücü yettiği halde öfkesini yutup hakkından feragat etmenin hükmü; kazm eyleminin cezalandırma yetkisine sahipken sergilenmesi halinde hukuki fazilet sayılması. | Cezalandırma gücüne sahipken intikam duygusunu askıya alma ve sulhe zemin hazırlama. |
| Tefsir | Karakter inşası ve nebi kıssaları | Yakub ve Yunus aleyhisselamın durumlarında kederin, müminlerde ise öfkenin zapt edilmesi arasındaki psikolojik farklar ve dilsel incelikler. | Dışarıya isyan veya zulüm olarak taşmayan, içe hapsedilmiş yüksek ıstırap veya öfke yoğunluğu. |
| Hadis | Ahlaki fazilet ve nefis terbiyesi | Kuvvetli kimsenin güreşte galip gelen değil, öfkelendiğinde nefsine hakim olan (öfkesini yutan) kişi olduğu ve esneme anında nefesin tutulması rivayetleri. | Beden ve duygu üzerindeki fiziki/psikolojik hakimiyetin en üst ahlaki güç göstergesi sayılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nefis tezkiyesi ve ihsan makamı | Duygusal nefis freni | Yıkıcı enerjiyi yapıcı affa dönüştürme | İnsanın içindeki intikam ateşini ilahi rıza için boğması, yıkımı durdurur. | Kesin |
| İlmi | Metodolojik soğukkanlılık | Zihni önyargı bariyeri | Hissi reaksiyonların analitik aklı örtmesini engelleme | Eleştiri veya itiraz karşısında duygusal tepkiyi bastırıp nesnel hakikate odaklanma. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Stratejik itidal | Sıcak çatışmayı ve kontrolsüz savaşı önleme | Hükümranın tahrik edici hamleler karşısında fevri davranmayıp gücünü saklı tutması. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa paniği ve spekülatif baskı | Piyasa tansiyonunu emme | Ani fiyat dalgalanmalarında paniğin yayılmasını durdurma | Piyasa aktörlerinin spekülatif korku veya açgözlülük dürtülerini kurumsal tedbirle frenlemesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç tahliye vanası / Hidrolik sönümleme | Kapalı bir sistemde aşırı yükselen akışkan basıncının dışarı patlamasını engellemek için sistem içine hapsedilmesi veya sönümlenerek kontrol altında tutulması mantığı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal regülasyon (Reaktif ketleme) | Bireyin yoğun affektif uyarıcılar karşısında limbik sistem tepkilerini prefrontal korteks aracılığıyla baskılaması ve sosyal davranışı denetlemesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece pasif bir öfke kontrolü veya duygusuz bir kayıtsızlık gibi algılanması; öfkeyi hiç hissetmemekle karıştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca öfkeyi değil; nefesi kesecek derecede ağır hüznü, utancı, dehşeti ve çaresizlikten kaynaklanan derin iç daralmasını da kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki peygamberlerin ve salihlerin hissiz robotlar olduğu zannedilir; oysa onların içlerinde bir volkan kaynarken bunu ilahi edeple içlerinde zapt ettikleri gerçeği yitirilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini ne kadar gerçekçi ele aldığını gösterir; erdem, negatif duygulardan tamamen arınmak değil, o duyguların en şiddetli olduğu anda irade bariyerini kurabilmektir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin infak ve af vasıflarını anlatan ahlak ayetlerinde, Yakub aleyhisselamın sabrını işleyen kıssalarda ve ahiretin dehşet verici atmosferini tasvir eden sahnelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin hiç öfkelenmeyen veya hiç üzülmeyen biri olduğu yanılgısını düzeltir; asıl ahlakın, kabaran öfke ve kederi meşru olmayan yollarla dışa vurmaktan imtina etmek olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağzına kadar dolu tulumun ağzını bağlayıp sıvının çıkmasını engellemek; devenin lokmasını yutarak nefes borusunu tıkaması ve sessizleşmesi.
- Soyut anlam: Dışa vurulması halinde tahribat yapacak şiddetli bir içsel duygunun (öfke, keder, dehşet) iradi bir bariyerle boğazlanıp göğüste hapsedilmesi.
- Sistematik karşılık: İnsani ilişkilerde çatışmayı söndüren, kriz anında reaktif davranışı engelleyen ve bireyi ahlaki fail konumuna yükselten iç regülasyon mekanizması.
- LaTeX modeli: $$P_i > P_0 \quad \xrightarrow{\quad B \quad} \quad \Delta V_e = 0 \implies \int_{t_0}^{t_1} (P_i - B) \, dt \le 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $P_i$ sistemin içinde biriken içsel basıncı (öfke veya keder şiddetini), $P_0$ ise normal durum eşiğini temsil eder. Basınç eşiği aştığında devreye giren $B$ iradi bariyeri (kazm eylemini) gösterir. Bu bariyer sayesinde dışa doğru akış veya tahribat hacmi sıfırlanır ($\Delta V_e = 0$). Belirli bir zaman aralığında ($[t_0, t_1]$) iç basınç ile irade bariyeri arasındaki integral dengelenerek sistemin dışarıya yıkıcı bir enerji transfer etmesi engellenir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/3:134.md) — وَالْكَاظِمِينَ

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onlar ki; bollukta ve darlıkta infak ederler, öfkelerini yenerler, insanların kusurlarını bağışlarlar. Allah, ihsan edenleri sever.

### [Yusuf 12:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/12:84.md) — كَظِيمٌ

وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ

Meal (IK): Ve onlardan yüz çevirdi de: Vah, yazık oldu Yusuf’a, dedi ve üzüntüsünden gözleri ağardı. Artık üzüntüsünü içinde saklıyordu.

### [Nahl 16:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/16:58.md) — كَظِيمٌ

وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ

Meal (IK): Onlardan birine bir kızı olduğu müjdelenirse; içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.

### [Mü'min 40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/40:18.md) — كَاظِمِينَ

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ

Meal (IK): Onları yaklaşan gün ile uyar. O zaman ki; yürekler ağızlara gelecek, tasadan yutkunacaklar. Zalimlerin ne dostu, ne de dinlenecek şefaatçısı olur.

### [Zuhruf 43:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/43:17.md) — كَظِيمٌ

وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ

Meal (IK): Ama Rahman’a isnad edilen kız evladla onlardan birisi müjdelenince; yüzü kapkara kesilir de öfkesinden yutkunur durur.

### [Kalem 68:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/ayet/68:48.md) — مَكْظُومٌ

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ

Meal (IK): Sen; Rabbının hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma. Hani o; gamla dolu olarak, Rabbına seslenmişti.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والظاء والميم معهما
ك ظ م مستعمل فقط
كظم: كَظمَ الرجل غيظه: اجترعه. وكَظَم البعير جرته إذا ازدردها وكف عنها. ويقال للإبل: كَظُوم، وناقة كَظُوم أيضاً، إذا لم تجتر.
والكَظْمُ: مخرج النفس. يقال: قد غمه وأخذ بكَظْمه فما يقدر أن يتنفس، أي: كربه، وهو مكظوم كظيم، أي: مكروب.
والكِظامةُ: سير نوصله بوتر القوس العربية، ثم يدار بطرف السية العليا، وربما كانت حبلاً يكظم به خطم البعير، ويتخذ له درجة يجعلونها في القد، ويشد ذلك الحبل عليه، والدرجة خرقة تلف لفاً شديداً شبه الصمامة عظمت أو صغرت.
والكِظامةُ: القناة. كَظمتُ القناة: سددتها. والكظيمة: واحدة الكظائم، وهي خروق تحفر فيجرى فيها الماء من بئر إلى بئر.
والمكظوم: الذي يلتقمه الحوت.
كاظمة: موضع بالبادية.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الظاء** ve **الميم** bunlarla birlikte
**ك ظ م** yalnızca kullanılmıştır.

**كظم**: **كَظمَ** adam öfkesini: onu yuttu. Ve **كَظَم** deve gevişini, onu yuttuğu ve ondan vazgeçtiği zaman. Ve develer için denir: **كَظُوم**; ve dişi deve **كَظُوم** da, geviş getirmediği zaman.

Ve **الكَظْمُ**: nefesin çıkış yeri. Denir: onu boğdu ve **كَظْمه**’inden tuttu da nefes almaya güç yetiremez; yani: onu sıkıntıya soktu; ve o **مكظوم كظيم**’dir; yani: sıkıntıya sokulmuş.

Ve **الكِظامةُ**: Arap yayının kirişiyle birleştirdiğimiz bir kayış; sonra üst **السية**’nin ucuyla dolaştırılır; bazen de deve burnunu onunla bağladıkları bir ip olur; ve ona bir **درجة** yapılır, onu deride yaparlar; ve o ip onun üzerine sıkıca bağlanır; ve **الدرجة** şiddetli bir sarışla sarılan bir bez parçasıdır; büyüse de küçülse de **الصمامة** benzeri.

Ve **الكِظامةُ**: kamış/kanal. **كَظمتُ** kanalı: onu tıkadım. Ve **الكظيمة**: **الكظائم**’in bir tanesi; ve o, deliklerdir; kazılır da su, bir kuyudan bir kuyuya onların içinde akıtılır.

Ve **المكظوم**: balığın yuttuğu kimse.

**كاظمة**: bozkırda bir yer.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَظَمَ غيظه كَظْماً: اجترَعه، فهو رجلٌ كَظيمٌ. والغَيْظُ مَكْظومٌ. والكَظيمُ: غَلَقُ الباب. والكَظومُ: السكوتُ. وكَظَمَ البعير يَكْظمُ كُظوماً، إذا أمسَكَ عن الجِرَّة، فهو كاظِمٌ. وإبلٌ كظومٌ. تقول: أرى الإبل كَظوماً لا تجترُّ. وقومٌ كُظَّمٌ، أي ساكتون. ويقال: أخذت بكَظْمِه، أي بمَخْرَج نَفَسه. والجمع أكْظامٌ. والكِظامَةُ: بئرٌ إلى جنبها بئر، وبينهما مجرًى في بطن الوادي. والكِظامَةُ: الحَلقة التي تجمع فيها خيوط الميزان في طرف الحديدة. والكِظامَةُ: العَقَبُ الذي على رءوس القُذَذِ العليا.

##### Türkçe

**كَظَمَ** öfkesini **كَظْماً**: onu yuttu; o hâlde o, **كَظيمٌ** bir adamdır. Ve **الغَيْظُ** **مَكْظومٌ**dur. Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır. Ve **الكَظومُ**: susmaktır. Ve **كَظَمَ** deve **يَكْظمُ** **كُظوماً**; geviş getirmekten alıkoyduğu zaman; o hâlde o, **كاظِمٌ**dir. Ve **إبلٌ كظومٌ**. Dersin ki: “Develeri **كَظوماً** görüyorum; geviş getirmiyor.” Ve **قومٌ كُظَّمٌ**; yani susanlar. Ve denilir: **أخذت بكَظْمِه**; yani nefesinin çıkış yerine (tuttum). Çoğulu **أكْظامٌ**dur. Ve **الكِظامَةُ**: yanında bir kuyu bulunan bir kuyu; ikisinin arasında vadi karnında bir akıntı yatağı vardır. Ve **الكِظامَةُ**: demirin ucunda terazinin ipliklerinin toplandığı halka. Ve **الكِظامَةُ**: üst tüylerin başları üzerinde bulunan sinirdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ظ م
كظم
استعمل من وجوهه : كظم .
كظم : قال الله عزّ وجلّ : ( وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ ) ( آل عمران : 134 ) .
قال أبو إسحاق : أي أُعدَّت الجنة للذين جرَى ذِكرهم وللَّذِينَ يكظِمون غيظَهم .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما من جُرْعةٍ يتجرّعها الإنسان أعظمَ أَجْراً من جُرعة غيْظٍ مخافةَ الله ) .
ويقال : كظمْتُ الغيظ أكظِمُه كَظْماً إذا أَمْسكتَ على ما في نفسِكَ منه .
ويقال : كَظَم البعيرُ على جِرَّتِه إذا ردَّدها في حَلْقه ، وكظَم البعيرُ إذا لم يَجْتَرَّ .
وقال الراعي :
فأَفَضْنَ بَعد كُظومهنَّ بجِرَّةٍ
مِن ذي الأبارِق إذْ رَعَيْنَ حقِيلا
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكِظَامةُ : العَقَبُ الذي على رُؤوس القُذَذِ مما يلي حَقْو السهم وهو مُستدقُّه مما يلي الرِّيش .
وفي الحديث : أنَّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَتَى كِظَامةَ قومٍ فتوضّأَ فيه ومسح على خُفّيْه ) .
وقال أبو عبيد : سألت الأصمعي عن الكِظَامةِ وغيرَه من أهل العلم فقالوا : هي آبار تُخْفَرُ ويُباعَدُ ما بينها ثم يُخْرَق ما بين كل بئرَين بقناةٍ تؤدِّي الماءَ من الأولى إلى التي تليها حتى يجتمع الماء إلى آخِرهِنَّ . وإنَّما ذلك من عَوَز الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاجُ إليه أهلُها للشربِ وسَقْي الأرضِ ثم يخرج فضلُها إلى التي تَلِيها ، فهذا معروفٌ عند أهل الحجاز .
وفي حديث آخر : ( إذا رَأَيْتَ مَكةَ قدْ بُعِجَتْ كظَائمَ وسَاوَى بِنَاؤُها رُؤوسَ الجِبَالِ فاعْلمْ أنَّ الأمرَ قَدْ أَظَلَّكَ ) .
وقال أبو إسحاق : هي الكَظِيمةُ ، والكِظَامةُ .
وكاظِمَةُ : جَوٌّ عَلَى سِيفِ البحر مِن البَصرة على مرحلتين ، وفيها رَكايَا كثيرةٌ ، وماؤها شَرُوبٌ ، وأنشدني أعرابي من بني كُلَيْبِ بن يربوع :
ضَمِنْتُ لَكُنَّ أَن تَهْجُرْنَ نَجْداً
وأَنْ تَسْكُنَّ كاظِمَةَ البُحُورِ
وقال الليث : كظمَ الرجلُ غيظَه إذا اجْترَعَه ، وكظَمَ البعيرُ جِرَّتَه إذا ازْدَرَدَها وكَفَّ عنها وناقةٌ كظُومٌ ، ونُوق كُظومٌ إذا
لم تجترَّ ، والكظَمُ : مَخْرَج النَفس ، يقال : كظَمَني فلان ، وأخذ بكظَمِي .
وقال أبو زيد : يقال : أخذتُ بكِظَامِ الأمر أي بالثقة .

##### Türkçe

ك ظ م
**كظم**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **كظم**.

**كظم**: Allah عزّ وجلّ dedi: **( وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ )** (Âl-i İmrân: 134).

Ebû İshâk dedi: Yani cennet, zikri geçen kimseler ve öfkelerini yutan kimseler için hazırlanmıştır.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: **( ما من جُرْعةٍ يتجرّعها الإنسان أعظمَ أَجْراً من جُرعة غيْظٍ مخافةَ الله )**.

Denir: **كظمْتُ الغيظ أكظِمُه كَظْماً**; nefsinde ondan olan şey üzerine tuttuğun zaman.

Denir: Deve, gevişini boğazında geri çevirdiği zaman **كَظَم البعيرُ على جِرَّتِه**; ve deve geviş getirmediği zaman **كظَم البعيرُ**.

Çoban dedi:
فأَفَضْنَ بَعد كُظومهنَّ بجِرَّةٍ
مِن ذي الأبارِق إذْ رَعَيْنَ حقِيلا

(Ebû Ubeyd, Asmaî’den): **الكِظَامةُ**: okun yan tarafına bitişik olan, tüy tarafına yakın olan incelmiş kısmından, tüylerin başları üzerinde bulunan sinir.

Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **( أَتَى كِظَامةَ قومٍ فتوضّأَ فيه ومسح على خُفّيْه )** (buyurduğu) vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî’ye **الكِظَامةِ** hakkında ve ilim ehlinden başkasına sordum; dediler ki: O, kuyular kazılır ve araları uzak tutulur; sonra her iki kuyu arasındaki yer, bir kanalla yarılır; suyu birinciden onu izleyene iletir; nihayet su onların sonuna toplanıncaya kadar. Bu ancak su kıtlığındandır; her kuyuda, halkının içmek ve toprağı sulamak için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın; sonra fazlası onu izleyene çıkar; bu, Hicaz ehli yanında bilinen bir şeydir.

Başka bir hadiste: **( إذا رَأَيْتَ مَكةَ قدْ بُعِجَتْ كظَائمَ وسَاوَى بِنَاؤُها رُؤوسَ الجِبَالِ فاعْلمْ أنَّ الأمرَ قَدْ أَظَلَّكَ )**.

Ebû İshâk dedi: O, **الكَظِيمةُ** ve **الكِظَامةُ**dır.

**وكاظِمَةُ**: Basra’dan iki merhale uzaklıkta, deniz kıyısı üzerinde bir çukur yerdir; onda çok kuyular vardır; suyu içimliktir. Benî Küleyb b. Yerbû‘dan bir bedevî bana şu beyti okudu:
ضَمِنْتُ لَكُنَّ أَن تَهْجُرْنَ نَجْداً
وأَنْ تَسْكُنَّ كاظِمَةَ البُحُورِ

Leys dedi: Adam öfkesini yuttuğu zaman **كظمَ الرجلُ غيظَه**; deve gevişini yutup ondan vazgeçtiği zaman **كظَمَ البعيرُ جِرَّتَه**; ve **ناقةٌ كظُومٌ**; ve **نُوق كُظومٌ**: geviş getirmedikleri zaman. Ve **الكظَمُ**: nefesin çıktığı yer; denir: **كظَمَني فلان** ve **أخذ بكظَمِي**.

Ebû Zeyd dedi: Denir: **أخذتُ بكِظَامِ الأمر**; yani güvenceyle.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والظاء وما يثلثهما)
(كظر) الكاف والظاء والراء كلمة. يقولون: الكُظْر: مَحَزُّ الفُرْضة في سِيَة القَوس.‏
(كظم) الكاف والظاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الإمساك والجمعُ للشَّيء. من ذلك الكَظْم: اجتراع الغَيظ والإمساك عن إبدائه، وكأنَّه يجمعه الكاظمُ في جوفه. قال الله تعالى: ﴿وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ﴾ [آل عمران 134]. والكُظُوم: السُّكوت. [و] الكُظوم: إمساك البعير عن الجِرَّة. والكَظَم: مَخْرج النَّفَس. يقال أخَذَ بكَظَمه. ومعنى ذلك قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّه كأنَّه منَعَ نفَسَه أن يخرج. والكظائم: خُروق تُحفَر يجري فيها الماءُ من بئرٍ إلى بئر. وإنَّما سُمِّيت كِظَامةً لإمساكها الماء. والكِظامة أيضاً: الحَلْقة التي تجمع خيوطَ حديدةِ الميزان؛ وذلك من الإمساك أيضاً. والكِظَامة: سَير يُوصَل بوَتَرِ القَوس العربيّة ثم يُدار بطرف السِّيَة العُليا. والقياس في جميع ذلك واحد.‏
(كظا) الكاف والظاء والحرف المعتل كلمةٌ من الإبدال. يقولون كَظَا لحمُه، مثلُ خَظَا، وهو يَكظُو.‏

ـ

##### Türkçe

(كaf ve **الظاء** ve onların üçüncüsü olan(lar) babı)

(**كظر**) **الكاف** ve **الظاء** ve **الراء** bir kelimedir. Derler ki: **الكُظْر**: yayın **سِيَة**’sinde **الفُرْضة**’nin oyuk yeri.

(**كظم**) **الكاف** ve **الظاء** ve **الميم** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da bir şeyi tutmak ve toplamak(tır). Bundan: **الكَظْم**: öfkeyi yutmak ve onu açığa vurmaktan kendini tutmak; sanki **الكاظم** onu iç boşluğunda toplar. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ﴾ [Âl-i İmrân 134]. Ve **الكُظُوم**: susma. [Ve] **الكُظوم**: devenin geviş getirmekten tutulması. Ve **الكَظَم**: nefesin çıkış yeri. “**كَظَمه**’sinden tuttu” denir. Bunun mânası, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü sanki nefesinin çıkmasını engelledi. Ve **الكظائم**: bir kuyudan bir kuyuya suyun aktığı, kazılan delikler. Ancak suyu tutmalarından dolayı **كِظَامة** diye adlandırılmıştır. Ve **الكِظامة** ayrıca: terazinin demirinin ipliklerini toplayan halka; bu da tutmadan(dır). Ve **الكِظَامة**: Arap yayının kirişiyle birleştirilen, sonra üst **السِّيَة**’nin ucuyla döndürülen kayış. Ve bütün bunlarda kıyas birdir.

(**كظا**) **الكاف** ve **الظاء** ve illetli harf, ibdâlden bir kelimedir. “Eti **كَظَا** oldu” derler; **خَظَا** gibi; ve o **يَكظُو** olur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكظم: مخرج النفس، يقال: أخذ بكظمه، والكظوم: احتباس النفس، ويعبر به عن السكوت كقولهم: فلان لا يتنفس: إذا وصف بالمبالغة في السكوت، وكظم فلان: حبس نفسه. قال تعالى: ﴿إذ نادى وهو مكظوم﴾ [القلم/ 48]، وكظم الغيظ: حبسه، قال: ﴿والكاظمين الغيظ﴾ [آل عمران/134] ومنه: كظم البعير: إذا ترك الاجترار، وكظم السقاء: شده بعد ملئه مانعا لنفسه، والكظامة: حلقة تجمع فيها الخيوط في طرف حديدة الميزان، والسير الذي يوصل بوتر القوس، والكظائم: خروق بين البئرين يجري فيها الماء؛ كل ذلك تشبيه بمجرى النفس، وتردده فيه.

##### Türkçe

- **الكظم**: nefesin çıktığı yer; “**أخذ بكظمه**” denir. **الكظوم**: nefesin tutulmasıdır; bununla susmak ifade edilir; onların “falanca nefes almıyor” sözleri gibi: susmada mübalağa ile vasfedildiği zaman. “**كظم** falanca”: nefesini tuttu. Yüce Allah dedi ki: ﴿إذ نادى وهو **مكظوم**﴾ [القلم/ 48]. Ve **كظم الغيظ**: onu (öfkesi) tuttu; dedi ki: ﴿والكاظمين الغيظ﴾ [آل عمران/134]. Ondandır: **كظم البعير**: geviş getirmeyi terk ettiği zaman. Ve **كظم السقاء**: onu doldurduktan sonra, nefesini (içindekinin çıkışını) engelleyerek sıktı/bağladı. Ve **الكظامة**: terazinin demirinin ucunda iplerin toplandığı halka; ve yayın kirişiyle birleştirilen kayış. Ve **الكظائم**: iki kuyu arasında suyun aktığı delikler/yarıklar; bütün bunlar, nefesin mecrasına ve onun orada gidip gelmesine benzetmedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ظ م
كظم البعير جِرّته‏:‏ ازدردها وكفّ عن الاجترار وباتت الإبل كوظوماً وكواظم‏.‏
وحفروا كظامةً وكظيمةً وكظائم‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ أتى كظامة قومٍ فتوضّأ ‏"‏ وهي الفقير يحفر من بئر إلى بئر والسقاية والحوض‏.‏
قال طرفة‏:‏ يشربن من فضلة العقار كما اس - توجر ماء الكظيمة الشرب جمع شروب‏.‏
ويقال لأنهار الكرم‏:‏ الكظائم‏.‏
وعقد الخيوط في كظامتي الميزان وهما الحلقتان في طرفي العمود‏.‏
ويقال‏:‏ كظم القربة‏:‏ ملأها وسدّ رأسها‏.‏
وكظم الباب‏:‏ سدّه وهو كظام الباب‏:‏ لسداده‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كظم الغيظ وعلى الغيظ وهو كاظم وكظمه الغيظ والغمّ‏:‏ أخذ بنفسه فهو مكظوم وكظيم ‏"‏ إذ نادى وهو مكظومٌ ‏"‏ ‏"‏ ظلّ وجهه مسوداً وهو كظيم ‏"‏ وما كظم فلان على جرّته إذا لم يسكت على ما في جوفه حتى تكلّم به وغمذّني‏.‏
وأخذ بكظمي وهو مخرج النفس وبأكظامي‏.‏
وأخذت بكظام الأمر إذا أخذت بالثقة‏.‏
وإن خلخالها لكظيم وغنها لكظيمة الخلخال وكظيمه‏.‏
قال الهذليّ‏:‏ كظيم الحجل واضحة المحيا عديلة حسن خلقٍ في تمام وجاء فكظم الباب إذا قام عليه فسدّه بنفسه‏.‏

##### Türkçe

ك ظ م
**كظم البعير جِرّته**: onu yuttu ve geviş getirmekten geri durdu; develer **كوظوماً** ve **كواظم** olarak geceledi.
Ve **كظامةً** ve **كظيمةً** ve **كظائم** kazdılar.
Hadiste: “**أتى كظامة قومٍ فتوضّأ**” (vardır); o, fakirdir: bir kuyudan bir kuyuya, ve sulamaya ve havuza (kadar) kazar.
Tarafe dedi:
“**يشربن من فضلة العقار كما اس - توجر ماء الكظيمة الشرب**”
**الشرب**: **شروب**’un cem‘idir.
Ve kerem (üzüm bağı) ırmakları için denilir: **الكظائم**.
Ve iplerin düğümlenmesi, terazinin iki **كظامتي**’sinde; ikisi, direğin iki ucundaki iki halkadır.
Ve denilir: **كظم القربة**: onu doldurdu ve başını kapattı.
Ve **كظم الباب**: onu kapattı; ve o, kapının **كظام**’ıdır: onun kapatması içindir.
Mecazdan: **كظم الغيظ** ve öfke üzerine; o **كاظم**’dir; ve onu öfke ve keder **كظمه**: nefesini tuttu; böylece o **مكظوم** ve **كظيم**’dir: “**إذ نادى وهو مكظومٌ**”, “**ظلّ وجهه مسوداً وهو كظيم**”. Ve falan kimse, içinde olanı konuşuncaya kadar susmadığında, **جرّته**’si üzerine **كظم** etmedi; ve beni **غمذّني**.
Ve **كظمي**’den tuttu; o, nefesin çıkış yeridir; ve **أكظامي**’den (tuttu).
Ve işi **كظام**’ından tuttum; güvene sarıldığımda.
Ve onun halhalı elbette **كظيم**’dir; ve onun şarkısı elbette halhalın **كظيمة**’sidir; ve onun **كظيم**’i.
Hüzeli dedi:
“**كظيم الحجل واضحة المحيا عديلة حسن خلقٍ في تمام وجاء**”
Ve **كظم الباب**: onun üzerinde durduğunda; böylece onu kendi nefsiyle kapattı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: كَظَم الرجلُ غيظَه إذا اجترعه. كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً: ردَّه وحبَسَه، فهو رجل كَظِيمٌ، والغيظ مكظوم. وفي التنزيل العزيز: والكاظمين الغيظ؛ فسره ثعلب فقال: يعني الخابسين الغيظ لا يُجازُون عليه، وقال الزجاج: معناه أُعِدَّتِ الجنة للذين جرى ذكرهم وللذي يَكْظِمون الغيظ. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: ما من جُرْعة يَتَجَرَّعُها الإنسان أَعظم أَجراً من جُرْعة غيظ في الله عز وجل. ويقال: كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً إذا أَمسكت على ما في نفسك منه. وفي الحديث: من كَظَم غيظاً فله كذا وكذا؛ كَظْمُ الغيظ: تجرُّعُه واحتمال سببه والصبر عليه. وفي الحديث: إذا تثاءب أَحدكم فليَكْظِمْ ما استطاع أي ليحبسْه مهما أَمكنه. ومنه حديث عبد المطلب: له فَخْرٌ يَكْظِم عليه أي لا يُبْديه ويظهره، وهو حَسَبُه. ويقال: كَظَم البعيرُ على جِرَّته إذا ردَّدها في حلقه. وكَظَم البعيرُ يَكْظِم كُظوماً إذا أَمسك عن الجِرّة، فهو كاظِمٌ. وكَظَم البعيرُ إذا لم يَجْتَرَّ؛ قال الراعي:
فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا
ابن الأنباري في قوله:
فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة
أي دفعت الإبل بجرتّها بعد كظومها، قال: والكاظم منها العطشان اليابس الجوف، قال: والأصل في الكَظْم الإمساك على غيظ وغمٍّ، والجِرَّة ما تخرجه من كروشها فتَجْتَرُّ، وقوله: من ذي الأَبارق معناه أن هذه الجِرّة أَصلها ما رعت بهذا الموضع، وحَقِيل: اسم موضع. ابن سيده: كظَم البعير جِرَّته ازْذَرَدَها وكفّ عن الاجترار. وناقة كَظُوم ونوق كُظوم: لا تجتَرُّ، كَظَمت تَكْظِم كُظوماً، وإبل كُظوم. تقول: أرى الإبل كُظوماً لا تجترّ؛ قال ابن بري: شاهد الكُظوم جمع كاظم قول المِلْقَطي:
فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،
لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف
والكظم: مَخْرَج النفس. يقال: كَظَمني فلان وأَخذ بكَظَمي. أَبو زيد: يقال أَخذت بكِظام الأمر أي بالثقة، وأَخذ بكَظَمه أي بحلقه؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال: أَخذت بكَظَمه أي بمَخْرجَ نَفَسه، والجمع كِظام. وفي الحديث: لعلَّ الله يصلح أَمر هذه الأُمة ولا يؤخذ بأَكْظامها؛ هي جمع كَظَم، بالتحريك، وهو مخرج النفَس من الحلق؛ ومنه حديث النخعي: له التوبة ما لم يؤخذ بكَظَمه أي عند خروج نفْسه وانقطاع نَفَسه. وأَخَذَ الأَمرُ بكَظَمه إذا غمَّه؛ وقول أَبي خِراش:
وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر
قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم
أَراد الكَظَم فاضطرّ، وقد دفع ذلك سيبويه فقال: ألا ترى أَن الذين يقولون في فَخِذ فَخْذ وفي كَبِد كَبْد لا يقولون في جَمَل جَمْل؟ ورجل مكظوم وكَظِيم: مكروب قد أَخذ الغمُّ بكَظَمه. وفي التنزيل العزيز: ظَلَّ وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم. والكُظوم: السُّكوت. وقوم كُظَّم أي ساكنون؛ قال العجاج:
ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ
عنِ اللَّغا، ورَفَثِ التَّكَلُّمِ
وقد كُظِمَ وكَظَمَ على غيظه يَكْظِم كَظْماً، فهو كاظِمٌ وكَظيم: سكت. وفلان لا يَكْظِم على جِرَّتِه أي لا يسكت على ما في جوفه حتى يتكلم به؛ وقول زياد بن عُلْبة الهذلي:
كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،
عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ
عَنى أَنَّ خَلخاها لا يُسْمع له صوت لامتلائه. والكَظيمُ: غَلَق الباب. وكَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً: قام عليه فأَغلقَه بنفسه أو بغير نفسه. وفي التهذيب: كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ إذا قُمت عليه فسددته بنفسك أو سددته بشيء غيرك. وكلُّ ما سُدَّ من مَجْرى ماء أو باب أو طَريق كَظْمٌ، كأَنه سمي بالمصدر.
والكِظامةُ والسِّدادةُ: ما سُدَّ به. والكِظامةُ: القَناة التي تكون في حوائط الأَعناب، وقيل: الكِظامة رَكايا الكَرْم وقد أَفضى بعضُها إلى بعض وتَناسقَت كأنها نهر. وكَظَمُوا الكِظامة: جَدَروها بجَدْرَين، والجَدْر طِين حافَتِها، وقيل: الكِظامة بئر إلى جنبها بئر، وبينهما مجرى في بطن الوادي، وفي المحكم: بطن الأرض أينما كانت، وهي الكَظِيمة. غيره: والكِظامة قَناة في باطن الأَرض يجري فيها الماء. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَتى كِظامةَ قوم فتوضَّأَ منها ومسَح على خُفَّيْه؛ الكِظامةُ: كالقَناة، وجمعها كَظائم. قال أَبو عبيدة: سأَلت الأَصمعي عنها وأهل العلم من أَهل الحجاز فقالوا: هي آبار متناسقة تُحْفَر ويُباعَد ما بينها، ثم يُخْرق ما بين كل بئرين بقناة تؤَدِّي الماء من الأُولى إلى التي تليها تحت الأَرض فتجتمع مياهها جارية، ثم تخرج عند منتهاها فتَسِحُّ على وجه الأَرض، وفي التهذيب: حتى يجتمع الماء إلى آخرهن، وإنما ذلك من عَوَزِ الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاج إليه أَهلُها للشرب وسَقْيِ الأَرض، ثم يخرج فضلها إلى التي تليها، فهذا معروف عند أهل الحجاز، وقيل: الكِظامةُ السَِّقاية. وفي حديث عبد الله بن عَمْرو: إذا رأَيت مكة قد بُعِجَتْ كَظائَم وساوى بِناؤُها رؤوسَ الجبال فاعلم أن الأمر قد أَظَلَّك؛ وقال أَبو إسحق: هي الكَظيمة والكِظامةُ معناه أي حُفِرت قَنَوات. وفي حديث آخر: أنه أَتى كِظامةَ قوم فبال؛ قال ابن الأَثير: وقيل أَراد بالكِظامة في هذا الحديث الكُناسة. والكِظامةُ من المرأة: مخرج البول. والكِظامةُ: فَمُ الوادي الذي يخرج منه الماء؛ حكاه ثعلب. والكِظامةُ: أَعلى الوادي بحيث ينقطع والكِظامةُ: سير يُوصَل بطرَف القَوْس العربية ثم يُدار بطرَف السِّيةِ العُليا. والكِظامة: سير مَضفْور موصول بوتر القوس العربية ثم يدار بطرف السية. والكِظامة: حبل يَكْظِمون به خَطْمَ البعير. والكِظامةُ: العَقَب الذي على رؤُُوس القُذَذ العليا من السهم، ويل: ما يلي حَقْو السَّهم، وهو مُسْتَدَقُّه مما يلي الرِّيش، وقيل: هو موضع الريش؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:
تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر
(* قوله «بالكظر» كذا ضبط في الأصل، والذي في القاموس: الكظر بالضم محز القوس تقع فيه حلقة الوتر، والكظر بالكسر عقبة تشد في أصل فوق السهم). وقال أَبو حنيفة: الكِظامة العَقَبُ الذي يُدْرَج على أَذناب الريش يَضْبِطها على أَيْ نَحوٍ ما كان التركيب، كلاهما عبر فيه بلفظ الواحد عن الجمع. والكِظامةُ: حبْل يُشدُّ به أَنف البعير، وقد كظَمُوه بها. وكِظامةُ المِيزان: مسمارُه الذي يدور فيه اللسان، وقيل: هي الحلقة التي يجتمع فيها خيوط الميزان في طَرَفي الحديدة من الميزان.
وكاظِمةُ مَعرفة: موضع؛ قال امرؤُ القيس:
إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،
أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ
وقول الفرزدق:
فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ
بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ
فإنه أَراد كاظِمةَ وما حَولها فجمع لذلك. الأَزهري: وكاظِمةُ جَوٌّ على سِيفِ البحر من البصرة على مرحلتين، وفيها رَكايا كثيرة وماؤُها شَرُوب؛ قال: وأَنشدني أَعرابي من بني كُلَيْب بن يَرْبوع:
ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،
وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ
وفي بعض الحديث ذكر كاظِمة، وهو اسم موضع، وقيل: بئر عُرِف الموضع بها.

##### Türkçe

**الليث**: **كَظَم** adam **غيظَه**’ini, onu yuttuğu zaman. **كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً**: onu geri çevirdi ve hapsetti; o hâlde o, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve **الغيظ** **مكظوم**dur. Aziz tenzilde: **والكاظمين الغيظ**; bunu **ثعلب** tefsir etti de dedi ki: yani **الخابسين الغيظ**; ona karşı cezalandırılmazlar. **الزجاج** dedi: manası, cennet, zikri geçenler ve **يَكْظِمون الغيظ** olan kimse için hazırlanmıştır.

Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu ki dedi: Allah عز وجل için bir **غيظ** yudumundan daha büyük ecirli, insanın yuttuğu hiçbir **جُرْعة** yoktur. Ve denir: **كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً**; nefsinde ondan olan şeye karşı tuttuğun zaman. Hadiste: “Kim bir **غيظ**’i **كَظَم** ederse, ona şöyle şöyle vardır”; **كَظْمُ الغيظ**: onu yutmak, sebebine katlanmak ve ona sabretmektir.

Hadiste: “Sizden biri esnediği zaman, gücü yettiği kadar **فليَكْظِمْ**”; yani mümkün oldukça onu hapsetsin. Ondandır: **عبد المطلب** hadisi: onun için bir övünç vardır, ona karşı **يَكْظِم** eder; yani onu açığa vurmaz ve göstermez; o, onun **حَسَبُه**’dur. Ve denir: **كَظَم البعيرُ على جِرَّته**; onu boğazında geri çevirdiği zaman. Ve **كَظَم البعيرُ يَكْظِم كُظوماً**; **الجِرّة**’den el çektiği zaman; o hâlde o, **كاظِمٌ**dir. Ve **كَظَم البعيرُ**; **يَجْتَرَّ** etmediği zaman; **الراعي** dedi:

فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا

**ابن الأنباري** onun sözü hakkında:

فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة

yani develer, **كُظوم**’larından sonra **جِرَّة**’leriyle itti. Dedi ki: onlardan **الكاظم** susuz, içi kuru olandır. Dedi ki: **الكَظْم**’de asıl, bir **غيظ** ve **غمّ** üzerine tutmaktır. Ve **الجِرَّة**, karınlarından çıkardıkları şeydir; sonra onu **تَجْتَرُّ** eder. Ve onun sözü: **من ذي الأَبارق**; manası, bu **الجِرّة**’nin aslı, bu yerde otladığı şeydir. Ve **حَقِيل**: bir yer adıdır.

**ابن سيده**: **كظَم البعير جِرَّته**; onu yuttu ve **الاجترار**dan el çekti. Ve **ناقة كَظُوم** ve **نوق كُظوم**: **تجتَرُّ** etmez; **كَظَمت تَكْظِم كُظوماً**. Ve **إبل كُظوم**. Dersin ki: develeri **كُظوماً** görüyorum; **تجترّ** etmezler. **ابن بري** dedi: **الكُظوم**’un, **كاظم**’in çoğulu olduğuna şahit, **المِلْقَطي**’nin sözü:

فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،
لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف

Ve **الكظم**: nefesin çıktığı yerdir. Denir: falan beni **كَظَمني** etti ve **بكَظَمي** tuttu. **أَبو زيد**: denir: işin **بكِظام**’ından tuttum; yani güvenle. Ve **بكَظَمه** tuttu; yani boğazından; **ابن الأَعرابي**’den. Ve denir: **بكَظَمه** tuttum; yani nefesinin çıktığı yerden. Çoğulu **كِظام**dır.

Hadiste: “Umulur ki Allah bu ümmetin işini ıslah eder ve **بأَكْظامها** tutulmaz”; o, **كَظَم**’ın çoğuludur; harekeli olarak; ve o, boğazdan nefesin çıktığı yerdir. Ondandır: **النخعي** hadisi: onun için tövbe vardır; **بكَظَمه** tutulmadıkça; yani nefesinin çıkışı ve nefesinin kesilişi sırasında. Ve **أَخَذَ الأَمرُ بكَظَمه**; onu gamlandırdığı zaman. Ve **أَبي خِراش**’ın sözü:

وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر
قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم

**الكَظَم**’ı kastetti de zorlandı. Bunu **سيبويه** reddetti ve dedi ki: görmüyor musun, **فَخِذ**’de **فَخْذ** ve **كَبِد**’de **كَبْد** diyenler, **جَمَل**’de **جَمْل** demezler?

Ve **رجل مكظوم** ve **كَظِيم**: kederli; gam, onun **بكَظَمه**’inden tutmuştur. Aziz tenzilde: **ظَلَّ وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم**.

Ve **الكُظوم**: susmaktır. Ve **قوم كُظَّم**; yani sakinler. **العجاج** dedi:

ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ
عنِ اللَّغا، ورَفَثِ التَّكَلُّمِ

Ve **كُظِمَ** oldu ve **كَظَمَ على غيظه يَكْظِم كَظْماً**; o hâlde o, **كاظِمٌ** ve **كَظيم**dir: sustu. Ve falan, **جِرَّتِه** üzerine **يَكْظِم** etmez; yani içindekine karşı susmaz; ta ki onu konuşsun. Ve **زياد بن عُلْبة الهذلي**’nin sözü:

كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،
عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ

Onun manası: onun halhalına, doluluğundan dolayı ses işitilmez.

Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır. Ve **كَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً**: onun üzerinde durdu da onu, kendi nefsiyle veya kendi nefsi olmaksızın kapattı. **التهذيب**’de: **كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ**; onun üzerinde durduğun zaman, onu kendinle kapattığın veya kendin dışındaki bir şeyle kapattığın vakit.

Ve suyun akış yerinden, kapıdan veya yoldan her ne tıkanırsa, o **كَظْمٌ**dur; sanki masdar ile adlandırılmıştır.

Ve **الكِظامةُ** ve **السِّدادةُ**: onunla tıkanan şeydir. Ve **الكِظامةُ**: üzüm bağlarının duvarlarında bulunan **القَناة**’dır. Ve denildi: **الكِظامة** asmanın kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış ve düzenlenmiş; sanki bir nehir gibi. Ve **كَظَمُوا الكِظامة**: onu iki duvarla duvarladılar; ve **الجَدْر** onun kenarının çamurudur. Ve denildi: **الكِظامة** bir kuyudur; yanında bir kuyu; ikisinin arasında vadi dibinde bir akış yeri vardır. **المحكم**’de: yerin dibi, nerede olursa olsun; ve o, **الكَظِيمة**’dir. Başkası: **الكِظامة** yerin içinde bir **قَناة**’dır; su onun içinde akar.

Hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, bir kavmin **كِظامة**’sine geldi de ondan abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti; **الكِظامةُ**: **القَناة** gibi; çoğulu **كَظائم**. **أَبو عبيدة** dedi: onun hakkında **الأَصمعي**’ye ve Hicaz ehlinin âlimlerine sordum; dediler ki: o, birbirine uygun kuyulardır; kazılır ve araları uzak tutulur; sonra her iki kuyu arasındaki yer, bir **قناة** ile delinip, suyu birinciden, yer altında ondan sonrakine ulaştırır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra sonu yanında çıkar da yer yüzü üzerine akıp yayılır. **التهذيب**’de: su, onların sonuna kadar toplanıncaya dek. Bu ancak su kıtlığındandır; her kuyuda, ehlinin içmeye ve toprağı sulamaya ihtiyaç duyduğu kadar kalsın diye; sonra fazlası ondan sonrakine çıkar; bu, Hicaz ehli yanında bilinen bir şeydir. Ve denildi: **الكِظامةُ** **السَِّقاية**’dir.

**عبد الله بن عَمْرو** hadisi: “Mekke’yi, **كَظائَم** yarılmış ve onun binası dağların başlarına eşit olmuş gördüğün zaman, bil ki iş seni gölgelemiştir.” **أَبو إسحق** dedi: o, **الكَظيمة** ve **الكِظامةُ**; manası, yani **قَنَوات** kazılmıştır.

Başka bir hadiste: bir kavmin **كِظامة**’sine geldi de bevletti. **ابن الأَثير** dedi: ve denildi: bu hadiste **الكِظامة** ile **الكُناسة**’yi kastetti.

Ve **الكِظامةُ** kadından: idrarın çıktığı yer. Ve **الكِظامةُ**: vadinin ağzı; su ondan çıkar; **ثعلب** bunu nakletti. Ve **الكِظامةُ**: vadinin yukarısı; orada kesilir. Ve **الكِظامةُ**: Arap yayının ucuna bağlanan, sonra üst **السِّية**’nin ucuna dolanan kayıştır. Ve **الكِظامة**: Arap yayının kirişine bağlı örülmüş kayıştır; sonra **السِّية**’nin ucuna dolanır. Ve **الكِظامة**: deveyi burnundan bağladıkları ip; onunla devenin **خَطْم**’ını **يَكْظِمون** ederler. Ve **الكِظامةُ**: okun üst tüylerinin başları üzerindeki **العَقَب**’dır; ve denildi: okun **حَقْو**’una bitişik olan şeydir; o, tüy tarafına bitişik olan inceliğidir. Ve denildi: o, tüyün yeridir. **ابن بري** bir şaire ait olarak okuttu:

تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر

**أَبو حنيفة** dedi: **الكِظامة**; tüylerin kuyrukları üzerine sarılan **العَقَب**’dır; onları, tertip nasıl olursa olsun, bir şekilde tutar; ikisi de, çoğul hakkında tekil lafzıyla ifade etti.

Ve **الكِظامةُ**: devenin burnunun bağlandığı ip; onunla onu bağlamışlardır. Ve **كِظامةُ المِيزان**: dilin döndüğü çivisidir. Ve denildi: o, terazinin demirinin iki ucunda, terazinin iplerinin toplandığı halkadır.

Ve **كاظِمةُ مَعرفة**: bir yer. **امرؤُ القيس** dedi:

إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،
أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ

Ve **الفرزدق**’ın sözü:

فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ
بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ

Çünkü o, **كاظِمةَ**’yi ve onun çevresini kastetti; bunun için onu çoğul yaptı.

**الأَزهري**: **كاظِمةُ**; Basra’dan iki merhale uzaklıkta, denizin kıyısında bir çöldür; onda çok **رَكايا** vardır; suyu **شَرُوب**tur. Dedi ki: **بني كُلَيْب بن يَرْبوع**’dan bir bedevî bana okuttu:

ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،
وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ

Bazı hadiste **كاظِمة** zikredilmiştir; o, bir yer adıdır. Ve denildi: yer, onunla bilinen bir kuyudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ظ م * * كظَمَ * غيظه اجترعه وبابه ضرب فهو رجل * كَظِيمٌ * والغيظ * مَكْظومٌ * و * كاظِمةُ * موضع

##### Türkçe

* ك ظ م * * **كظَمَ** * öfkesini yuttu; onu içti; babı **ضرب**’dır; o hâlde o, **كَظِيمٌ** bir adamdır. Ve öfke **مَكْظومٌ**dur. Ve **كاظِمةُ** bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | | ( كَظَمَ غَيْظَهُ يَكْظِمُه ) كَظْمًا : | | اجْتَرَعَه كما في الصَّحَاحِ . | | وقِيلَ : ( رَدَّهُ وحَبَسَهُ ) ، واحْتَمَلَ | سَبَبَه ، وصَبَر عليه ، وهو مَجاز ، مأْخُوذٌ | من كَظَمَ البَعيرُ الجِرَّة ، ومنه قَولُه تَعالَى : | ! 2 \< والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس > 2 ! . وفي الحَدِيثِ :   ما مِنْ جُرْعَةٍ | يَتَجَرَّعُها الإنْسانُ أَعظَمُ أَجْرًا مِنْ جُرْعَةِ | غَيْظٍ في الله عَزَّ وجَلَّ   . | | ( و ) كَظَم ( البَابَ ) يَكْظِمه كَظْمًا : | قَامَ عليه و ( أَغْلَقَه ) بِنَفْسِه أو بغَيْر نَفْسِه . | | وفي التَّهذِيب : قام عليه فَسَدَّه بِنَفْسِه | أَوْ بِشَيءٍ غَيْرِه . | | ( و ) كَظَمَ ( النَّهَرَ والخَوْخَةَ ) كَظْمًا : | ( سَدَّهُمَا ) . | | ( و ) كَظَمَ ( البَعِيرُ كُظُومًا ) إذَا | ( أَمْسَكَ عَنِ الجِرَّةِ ) ، وقيل : رَدَّدَهَا في | حَلْقِه ، والجِرَّةُ : ما يُخْرِجُهما مِنْ كَرشِهِ | فَيَجْتَرُّ . وقال ابنُ سِيدَه : كَظَمَ البَعِيرُ | جِرَّتَه : ازْدَرَدَهَا وكَفَّ عَنْ الاجْتِرَارِ ، |

| قال الرَّاعِي : | % ( فأَفَضْنَ بعد كُظُومِهنّ بِجِرَّةٍ % | من ذِي الأَبارِق إذْ رَعَيْن حَقِيلاَ ) % | | ( و ) من المَجَازِ : ( رَجُلٌ كَظِيمٌ | ومَكْظُومٌ ) أَي : ( مَكْرُوبٌ ) قد أَخَذَ الغَمُّ | بكَظَمِه أي : نَفَسِه . ومنه قَولُه تَعالَى : ! 2 \< إذ نادى وهو مكظوم > 2 ! ، وقَولُه تَعالى : | ! 2 \< ظل وجهه مسودا وهو كظيم > 2 ! . | | ( والكَظَمُ ، مُحَرَّكَةً : الحَلْقُ أو الفَمُ أو | مَخْرَجُ النَّفَسِ ) . يُقالُ : أَخذَ بِكَظَمهِ أي : | بحَلْقِه ، عن ابنِ الأَعْرَابِيّ ، أو بِمَخْرَج | نَفَسِه ، والجَمْعُ كِظَامٌ . وفي حَدِيثِ | النَّخَعِيِّ :   له التَّوبةُ مَا لَمْ يُؤْخَذْ | بِكَظَمِه   ، أي : عِنْدَ خُرُوج نَفْسِه | وانقِطَاعه . وفي الحَدِيثِ :   لَعَلَّ الله | يُصْلِجُ أَمْرَ هذه الأُمَّةِ ولا يُؤْخَذُ | بأَكْظَامِهَا   هي جَمْعُ : كَظَمٍ ، | مُحَرَّكَةً . وقَولُ أَبِي خِرَاشٍ : | % ( وكلُّ امْرِئٍ يومًا إلى اللهِ صَائِرٌ % | قَضاءً إِذَا مَا كَانَ يُؤْخَذُ بالكَظْمِ ) % | | أَرادَ : الكَظَمَ فاضْطُرَّ . | | ( وكُظِمَ ، كَعُنِيَ كُظُومًا ) إذَا | ( سَكَتَ ، وقَومٌ كُظَّمٌ ، كَرُكَّعٍ : | ساكِتُون ) ، قال العَجَّاجُ : | % ( * وَرَبِّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ * % ) % | % ( * عنِ اللَّغَا ورَفَثِ التَّكَلُّمِ * % ) % | ( والكِظَامَةُ ، بالكَسْرِ : فَمُ الوَادِي ) الذي | يَخْرُجُ منه المَاءُ ، حَكَاه ثَعْلَب ، وقيل : |

| أَعْلَى الوَادِي بِحَيْث يَنْقَطِع . | | ( و ) أَيضًا ( مَخْرَجُ البَوْلِ من المَرْأَةِ ) . | | ( و ) أَيضًا ( بِئْرٌ بِجَنْبِ بِئْرٍ ) . وفي | الصِّحاح : إلى جَنْبِها بِئْر و ( بَيْنَهُمَا | مَجْرًى في بَطْنِ الأَرْضِ ) أَيْنَمَا كانَتْ ، | كذا في المُحْكَم ، وفي الصِّحاح : في باطِنِ | الوَادِي ، وفي بَعْضِ نُسَخِه : في بَطْن الوادي ( كالكَظِيمَةِ ) ، كَسَفِينةٍ عن ابنِ | سيِدَه والجمع : الكَظَائِمُ . | | وقيل : الكِظَامَةُ : القَناة تَكُونُ في | حَوَائِطِ الأَعْنَابِ ، وقِيلَ : رَكَايَا الكَرْمِ ، | وقد أَفضَى بَعضُها إلى بَعضٍ وتناسَقَتْ | كَأَنَّها نَهرٌ . وقيل : قَناةٌ في باطِنِ الأَرضِ | يَجْرِي فيها المَاءُ . قال أبو عُبَيْدَةَ : سأَلتُ | الأَصْمَعِيَّ عَنْها وأَهلَ العِلم من أَهلِ | الحِجازِ فَقالُوا : هي آبارٌ مُتناسِقَةٌ تُحفَرُ | ويُباعَدُ ما بَيْنَها ، ثم يُخْرَقُ ما بَيْنَ كلِّ | نَهْريْنِ بِقَنَاةٍ تُؤدِّي الماءَ من الأُولَى إلى | الّتِي تَلِيها ، تَحْت الأَرضِ ، فَتَجْتَمِع | مِياهُها جارِيةً ، ثم تَخْرُجُ عند مُنْتَهاها ، | فتَسِيحُ على وَجْهِ الأَرْضِ . وفي | التَّهذِيب : حتى يَجْتَمِعَ المَاءُ إلى آخِرِهِنَّ ، | وإنّما ذلك من غَوْر المَاءِ لِيَبْقَى في | كُلّ بِئْرٍ ما يَحْتَاجُ إليه أَهلُهَا للشُّرْبِ | وسَقْيِ الأَرْضِ ، ثم يَخرُج فَضْلُها إلى | الَّتِي تَلِيها . فهذا مَعْرُوفٌ عند أَهلِ | الحِجازِ . وفي حَدِيثِ عَبدِ اللهِ بنِ | عَمْرٍ و :   إذا رَأَيْتَ مَكَّةَ قد بُعِجَتْ | كَظائِمَ ، وساوَى بِناؤُها رُؤُوسَ الجِبالِ ، | فاعْلَمْ أَنَّ الأَمرَ قد أَظَلَّكَ   أي : حُفِرتْ | قَنَواتٍ . | | ( و ) من المَجَازِ : الكِظَامَةُ : ( الحَلْقَةُ | تُجْمَعُ فِيهَا خُيوطُ المِيزَانِ ) في طَرَفَيِ | الحَدِيدَةِ مِنْه ، وقيل : هما حَلْقَتانِ في | طَرَفَيِ العَمُودِ كما في الأَساسِ . يقال : | عَقَدَ الخُيوطَ في كِظَامَتَيِ المِيزَانِ . | | ( و ) الكِظَامَةُ : ( سَيْرٌ ) مَضْفُورٌ | مَوْصُولٌ بالوَتَرِ ، ثم ( يُدَارُ بطَرَفِ السِّيَةِ |

| العُلْيَا من القَوْسِ ) العَرَبيَّةِ . | | ( و ) الكِظَامَةُ : ( مِسْمَارُ المِيزَانِ ) الذي | يَدُورُ فيه اللِّسَانُ ، ( أَو ) هِيَ ( الحَلْقَةُ ) التي | ( يُجْمَعُ فِيهَا خُيُوطُ المِيزَانِ من طَرَفِ | الحَدِيدَةِ ) ، كذا في النُّسَخ ، والصَّواب في | طَرَف الحَدِيدَةِ ، كما هُوَ نَصُّ | الصِّحاح ، وهذا قد تَقَدَّم فهو تَكْرار . | | ( و ) الكِظَامَةُ : ( حَبْلٌ يُشَدُّ بِهِ أَنْفُ | البَعِيرِ ) ، وقد كَظَمُوهُ بها . | | ( و ) الكِظَامَةُ : ( العَقَبُ ) الذي ( عَلَى | رُؤُوسِ قُذَذِ السَّهْمِ ) العُلْيَا ، أو مِمَّا يَلِي | حَقْوَ السَّهْمِ ، أو مُسْتَدَقَّه مِمَّا يَلِي الرِّيش | منه ، ( أو مَوْضِعُ الرِّيشِ مِنْه ) ، وأَنشدَ ابنُ | بَرِّيّ : | % ( * تَشُدُّ على حَزِّ الكِظَامَةِ بالكِظْرِ * % ) % | وقال أبو حَنِيفةَ : الكِظَامةُ : العَقَبُ الذي | يُدْرَجُ على أَذْنَابِ الرِّيشِ يَضْبِطُها على | أَيّ نَحْوٍ ما كَانَ التَّرْكيبُ ، كِلاهُمَا عُبِّر | فيه بلَفْظِ الوَاحِدِ عن الجَمْع . | ( و ) الكِظَامُ ، ( كَكِتَابٍ : سِدَادُ | الشَّيءِ ) زِنَةً ومَعْنًى ، وكَذَلِكَ الكِظَامَةُ | وهي : السِّدَادَةُ . | | ( وكَاظِمَةُ : ع ) [ م ] قال الأزْهرِيُّ : | جَوٌّ على سِيفِ البَحْرِ من البَصْرَةِ على | مَرْحَلَتَيْنِ وفِيهَا رَكَايَا كَثِيرَة ومَاؤُها | شَرُوبٌ ، قال : وأنْشَد ابنُ الأعْرابي أو قال وأنْشدني أَعرابِيٌّ من بَنِي كُلَيْبِ بنِ يَرْبُوعٍ : | % ( ضَمِنْتُ لَكُنَّ أَنْ تَهْجُرْنَ نَجْدًا % | وأَنْ تَسْكُنَّ كَاظِمَةَ البُحورِ ) % | | وقال امرؤُ القَيْسِ : | % ( إذْ هُنَّ أَقْسَاطٌ كرِجْلِ الدَّبَى % | أو كَقَطا كاظِمَةَ النَّاهِلِ ) % | | وقد جَمَعَهَا الفَرَزْدَقُ بِمَا حَوْلَهَا فقال : | % ( فيَا لَيْتَ دَارِي بالمَدِينةِ أَصْبَحَتْ % | بأَعْفَارِ فَلْجٍ أو بِسِيفِ الكَوَاظِمِ ) % |

| | ( و ) من المَجازِ : ( أَخَذَ بِكِظَامِ الأَمْرِ ، | بالكَسْرِ أي : بالثِّقَةِ ) ، عن أَبِي زَيْد . | | ( والكَظِيمَةُ : المَزَادَةُ ) يُكْظَم فُوهَا | أَيْ : يُسَدُّ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | كَظَمَ يَكْظِمُ كَظْمًا : حَبَسَ نَفَسَهُ ، | ومنه الحديثُ :   إذا تَثاءب أحدُكم فَلْيَكْظِمْ ما اسْتطاع . أي : لِيَحْبِسْهُ . | ومنه أيضًا حديث عبد المُطَّلب :   له فَخْرٌ يَكْظِم عليه   ، أي : لا يُبْديه ولا يُظهِرُه | وهو حَسَبُه . | | والكَاظِمُ : السَّاكِتُ . | | ومن الإِبِلِ : العَطْشَانُ اليَابِسُ | الجَوْفِ . | | وأيضًا : لَقَبُ الإمامِ مُوسَى بنِ جَعْفَرٍ | الصَّادِقِ رَضِي الله تَعَالَى عَنْهُما . | | ونَاقَةٌ كَظُومٌ ، ونُوقٌ كُظُوم ، بالضَّمِّ : | لا تَجْتَرُّ ، تقول : أَرَى الإِبِل كُظُومًا لا | تَجْتَرُّ ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ، وهو جَمْعُ : | كَاظِم ، وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيٍّ للمِلْقَطِيِّ : | % ( فهُنَّ كُظُومٌ ما يُفْضْنَ بِجِرَّةٍ % | لَهُنَّ بمُسْتَنِّ اللُّغَامِ صَرِيفُ ) % | | وكَظَمَهُ : أَخَذَ بِنَفَسِه . | | وأَخَذَ الأَمْرُ بكَظَمِه ، إذا غَمَّه . | | وكَظَمَ على غَيْظِه : لُغَةٌ في كَظَم | غَيْظَه ، فهو كَظِيم : ساكِتٌ . | | وفُلانٌ لا يَكْظِمُ على جِرَّتِه ، أي : لا | يَسْكُتُ على مَا فِي جَوْفِه حتى يَتَكَلَّمَ | به ، وهو مَجاز . | | والكَظِيمُ : غَلَقُ البابِ ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ . | | وكَظَم القِرْبَةَ : مَلأَها وسَدَّ فَاهَا . | | ومن المَجازِ : إنَّ خَلْخَالَها كَظِيمٌ ، | وإنَّها كَظِيمَةُ الخَلْخَالِ ، قال زِيادُ بنُ | عُلْبَةَ الهُذَلِيّ : | % ( كَظِيمَ الحِجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا % | عَدِيلَةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ ) % |

| | أي : خَلْخَالُها لا يُسْمَعُ له صَوْتٌ | لامْتِلائِهِ . | | والكَظْمُ : كُلُّ ما سُدَّ مِنْ مَجْرَىَ ماءٍ | أو بَابٍ أَوْ طَرِيقٍ ، سُمِّيَ بالمَصْدَرِ . | | والكِظَامَةُ ، بالكَسْرِ : السِّقَايةُ ، وبه | فُسِّرَ الحَدِيثُ :   أَتَى كِظَامَةَ قَومٍ فَتَوَضَّأَ | منها ، ومَسَحَ على قَدَمَيْهِ   . ويُرْوَى : |   أَتى كِظَامَةَ قَومٍ فَبَالَ   . قال ابنُ | الأثِير : أَرادَ بها الكُنَاسَةَ . | | وكَظَمَ القِرْبَةَ : ملأَهَا وسَدَّ رَأْسَها . | | وكِظَامَةُ البَابِ : سِدَادَتُه . |

##### Türkçe

( **كَظَمَ غَيْظَهُ يَكْظِمُه** ) **كَظْمًا** : yuttu; **الصَّحَاحِ**’ta olduğu gibi.

Ve denildi ki: (onu geri çevirdi ve hapsetti); sebebini yüklendi, ona sabretti; bu mecazdır; **كَظَمَ البَعيرُ الجِرَّة**’den alınmıştır. Ondan da O’nun (yüce) sözü:
! 2 \< **والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس** > 2 ! .
Ve hadiste: İnsan’ın yuttuğu hiçbir yudum, Allah عزّ وجلّ uğrunda bir öfke yudumundan daha büyük ecirli değildir.

( Ve ) **كَظَم** ( **البَابَ** ) **يَكْظِمه** **كَظْمًا** : onun üzerinde durdu ve (onu kapattı) kendisiyle yahut kendi dışında bir şeyle.

Ve **التَّهذِيب**’de: onun üzerinde durdu; böylece onu kendisiyle yahut kendisi dışında bir şeyle tıkadı.

( Ve ) **كَظَمَ** ( **النَّهَرَ والخَوْخَةَ** ) **كَظْمًا** : (ikisini tıkadı).

( Ve ) **كَظَمَ** ( **البَعِيرُ كُظُومًا** ) eğer (gevişten kendini tuttu) ise; ve denildi ki: onu boğazında tekrar tekrar çevirdi. **الجِرَّةُ**: karnından çıkardığı şeydir; sonra geviş getirir. İbn Sîde dedi ki: **كَظَمَ البَعِيرُ جِرَّتَه**: onu yuttu ve geviş getirmekten el çekti,

| **قال الرَّاعِي** :
| % ( فأَفَضْنَ بعد كُظُومِهنّ بِجِرَّةٍ %
| من ذِي الأَبارِق إذْ رَعَيْن حَقِيلاَ ) %

( Ve ) mecazdandır: ( **رَجُلٌ كَظِيمٌ ومَكْظُومٌ** ) yani: (kederli); gam onun **كَظَمِه**’ini, yani nefesini tutmuştur. Ondan O’nun (yüce) sözü: ! 2 \< **إذ نادى وهو مكظوم** > 2 ! , ve O’nun (yüce) sözü:
! 2 \< **ظل وجهه مسودا وهو كظيم** > 2 ! .

( **والكَظَمُ** , harekeli olarak: boğaz yahut ağız yahut nefesin çıktığı yer ) . Denilir ki: **أَخذَ بِكَظَمهِ** yani: boğazından; İbnü’l-A‘râbî’den; yahut nefesinin çıktığı yerinden. Çoğulu **كِظَامٌ**’dır. **النَّخَعِيِّ** hadîsinde: Onun tevbesi vardır; **بِكَظَمِه** alınmadıkça; yani nefesinin çıkışı ve kesilmesi anında. Ve hadiste: Allah, bu ümmetin işini belki düzeltir de onun **أَكْظَامِهَا**’sından alınmaz; o, harekeli olarak **كَظَم**’ın çoğuludur. Ebû Hirâş’ın sözü:
% ( وكلُّ امْرِئٍ يومًا إلى اللهِ صَائِرٌ %
قَضاءً إِذَا مَا كَانَ يُؤْخَذُ بالكَظْمِ ) %

Şunu kastetti: **الكَظَمَ**; zaruret sebebiyle (şiirde) böyle söyledi.

( **وكُظِمَ** , **كَعُنِيَ كُظُومًا** ) eğer (sustu) ise; ve bir kavim **كُظَّمٌ** , **كَرُكَّعٍ**: susanlar. **قال العَجَّاجُ** :
% ( * وَرَبِّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ * % ) %
% ( * عنِ اللَّغَا ورَفَثِ التَّكَلُّمِ * % ) %

( **والكِظَامَةُ** , kesre ile: vadinin ağzı ) ki ondan su çıkar; bunu Sa‘leb nakletti. Ve denildi ki:

| vadinin üst tarafı; orada kesilir.

( Ve ) ayrıca (kadından idrarın çıktığı yer).

( Ve ) ayrıca (bir kuyunun yanında bir kuyu). Ve **الصِّحاح**’ta: onun yanında bir kuyu vardır ve (ikisi arasında yerin karnında bir mecra) nerede olursa olsun; **المُحْكَم**’da böyledir. Ve **الصِّحاح**’ta: vadinin iç kısmında. Ve onun bazı nüshalarında: vadinin karnında ( **كالكَظِيمَةِ** ) , İbn Sîde’den **كَسَفِينةٍ** gibi; çoğulu: **الكَظَائِمُ**.

Ve denildi ki: **الكِظَامَةُ**: üzüm bahçelerinin duvarlarında bulunan kanaldır. Ve denildi ki: asmanın kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış ve düzenli hale gelmiştir; sanki bir nehir gibidir. Ve denildi ki: yerin iç kısmında bir kanaldır; içinde su akar. Ebû Ubeyde dedi ki: Onu **الأَصْمَعِيَّ**’ye ve Hicaz ehlinin ilim ehline sordum; dediler ki: O, düzenli kuyulardır; kazılır ve araları uzak tutulur; sonra her iki nehir arasındaki yer, birinciden onu izleyene suyu ulaştıran bir kanalla, yerin altında delinip açılır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra nihayetinde çıkar; böylece yerin yüzünde yayılır. Ve **التَّهذِيب**’de: sular, onların sonuna kadar toplanıncaya dek; bu ancak suyun derinliğindendir ki her kuyuda, ehlinin içme ve toprağı sulama için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın; sonra fazlası onu izleyene çıkar. Bu, Hicaz ehli yanında bilinen bir şeydir. Ve Abdullah b. Amr hadîsinde: Mekke’yi görürsen, **كَظائِمَ** yarılmış (kazılmış) ve onun binaları dağların başlarıyla bir olmuşsa, bil ki iş seni gölgelemiştir; yani: kanallar kazılmıştır.

( Ve ) mecazdandır: **الكِظَامَةُ**: (terazinin iplerinin toplandığı halka) onun demirinin iki ucunda; ve denildi ki: **الأَساس**’ta olduğu gibi, direğin iki ucunda iki halkadır. Denilir ki: İpleri terazinin **كِظَامَتَيِ**’sinde düğümledi.

( Ve ) **الكِظَامَةُ**: (kayış) örülmüş, kirişe bitiştirilmiş; sonra (yayın ucuyla döndürülür)

| yayın ) Arap ) yayının üst kısmı. | | ( ve ) **الكِظَامَةُ**: ( terazinin çivisi ) ki onda **اللِّسَانُ** döner, ( yahut ) o ( halka )dır ki ( terazinin iplikleri demir parçanın ucundan onda toplanır ), nüshalarda böyle; doğrusu “demir parçanın ucunda”dır; **الصِّحاح**’ın nassı olduğu üzere; bu daha önce geçti, o hâlde tekrardır. | | ( ve ) **الكِظَامَةُ**: ( deve burnunun onunla bağlandığı ip )tir; onu onunla **كَظَمُوهُ**. | | ( ve ) **الكِظَامَةُ**: ( sinir )dir; ( okun tüylerinin başlarının üst tarafı üzerinde ) olan; yahut okun beline bitişik olandan; yahut ondan tüyün bitişiğinden olan inceliği; ( yahut ondan tüyün yeri ); İbn Berrî rivayet etti: | % ( * **تَشُدُّ** على حَزِّ **الكِظَامَةِ** بِ**الكِظْرِ** * % ) % | Ebû Hanîfe dedi: **الكِظَامةُ**: tüylerin kuyrukları üzerine sarılan sinirdir; tertip her ne tarzda olursa olsun onları zapteder; ikisinde de çoğul hakkında tekil lafzıyla ifade edilmiştir. | ( ve ) **الكِظَامُ**, ( **ككِتَابٍ**: bir şeyin tıkacı )dır; vezin ve mana bakımından; **الكِظَامَةُ** da böyledir; o: tıkaclıktır. | | ( ve **كَاظِمَةُ**: bir yer ) [ م ] Ezherî dedi: Basra’dan deniz kıyısında iki merhale uzaklıkta bir çukur yerdir; onda çok kuyular vardır ve suyu içimlidir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; yahut dedi: Benî Küleyb b. Yerbû‘dan bir bedevî bana okuttu: | % ( ضَمِنْتُ لَكُنَّ أَنْ تَهْجُرْنَ نَجْدًا % | وأَنْ تَسْكُنَّ **كَاظِمَةَ** البُحورِ ) % | | İmruü’l-Kays dedi: | % ( إذْ هُنَّ أَقْسَاطٌ كرِجْلِ الدَّبَى % | أو كَقَطا **كاظِمَةَ** النَّاهِلِ ) % | | Ferazdak onu çevresiyle birlikte toplayıp dedi: | % ( فيَا لَيْتَ دَارِي بالمَدِينةِ أَصْبَحَتْ % | بأَعْفَارِ فَلْجٍ أو بِسِيفِ الكَوَاظِمِ ) % |

| | ( ve ) mecazdan: ( **أَخَذَ بِكِظَامِ الأَمْرِ**; kesre ile; yani: güven ile ), Ebû Zeyd’den. | | ( ve **الكَظِيمَةُ**: kırba )dır; ağzı **يُكْظَم**; yani: kapatılır. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **كَظَمَ** **يَكْظِمُ** **كَظْمًا**: nefesini tuttu; ondan hadis: “Sizden biri esnediği zaman gücü yettiğince **فَلْيَكْظِمْ**.” yani: onu tutsun. | Ve ondan da Abdülmuttalib hadisi: “Onun için bir övünç vardır ki onun üzerine **يَكْظِم**”; yani: onu açığa vurmaz ve göstermez; o onun soy-sopudur. | | **الكَاظِمُ**: susan. | | Develerden: susuz, içi kuru olan. | | Ve ayrıca: imam Mûsâ b. Ca‘fer es-Sâdık’ın lakabıdır; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun. | | **نَاقَةٌ كَظُومٌ** ve **نُوقٌ كُظُوم**; damme ile: geviş getirmez; dersin ki: “Develeri **كُظُومًا** görüyorum; geviş getirmiyorlar.” Cevherî nakletti; bu, **كَاظِم**’in cem‘idir. İbn Berrî, Milkatî için rivayet etti: | % ( فهُنَّ كُظُومٌ ما يُفْضْنَ بِجِرَّةٍ % | لَهُنَّ بمُسْتَنِّ اللُّغَامِ صَرِيفُ ) % | | **كَظَمَهُ**: nefesini tuttu. | | İş, **بكَظَمِه** aldı; onu gamlandırdığı zaman. | | **كَظَمَ** öfkesi üzerine: **كَظَمَ** öfkesini’nin bir lügatidir; o hâlde o **كَظِيم**dir: susan. | | Falan, gevişi üzerine **لا يَكْظِمُ**; yani: içinde olan üzerine susmaz; onunla konuşuncaya kadar; bu mecazdır. | | **الكَظِيمُ**: kapının kilidi; Cevherî nakletti. | | **كَظَمَ** kırbayı: onu doldurdu ve ağzını kapattı. | | Mecazdan: “Onun halhalı **كَظِيمٌ**dir” ve “o, halhalın **كَظِيمَةُ**’sidir.” Ziyâd b. ‘Ulbe el-Hüzelî dedi: | % ( كَظِيمَ الحِجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا % | عَدِيلَةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ ) % |

| | yani: doluluğundan ötürü halhalının sesi işitilmez. | | **الكَظْمُ**: su mecrasından yahut kapıdan yahut yoldan kapatılan her şey; mastarla adlandırıldı. | | **الكِظَامَةُ**, kesre ile: suluk; onunla hadis tefsir edildi: “Bir kavmin **كِظَامَةَ**’sine geldi de ondan abdest aldı ve ayakları üzerine mesh etti.” Ve rivayet olunur: “Bir kavmin **كِظَامَةَ**’sine geldi de bevletti.” İbnü’l-Esîr dedi: onunla süprüntülüğü kastetti. | | **كَظَمَ** kırbayı: onu doldurdu ve başını kapattı. | | **كِظَامَةُ** kapı: onun tıkacı. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَظَمَ غَيْظَهُ
1 كَظَمَ غَيْظَهُ ذ He repressed, or restrained, his wrath, or rage. (K.) ― -b2- كَظَمَ, aor. كَظِمَ , inf. n. كَظْمٌ, He restrained himself. (TA.) ― -b3- مَا يَكْظِمُ عَلَى جِرَّةٍ; and لَا يَكْظِمٌ عَلَى جِرَّتِهِ: see جِرَّةٌ. ― -b4- كَظَمَ عَلَى غَيْظِهِ i. q. كَظَمَ غَيْظَهُ. (TA.)

كَظَائِمُ
كَظَائِمُ ذ [pl. of كِظَامَةٌ] Subterranean conduits for water. (TA in art. قنو.)

##### Türkçe

**كَظَمَ غَيْظَهُ**
1 **كَظَمَ غَيْظَهُ** ذ Öfkesini yahut hiddetini bastırdı veya dizginledi. (K.) ― -b2- **كَظَمَ**, muzârîsi **كَظِمَ**, mastarı **كَظْمٌ**, Kendini dizginledi. (TA.) ― -b3- **مَا يَكْظِمُ عَلَى جِرَّةٍ**; ve **لَا يَكْظِمٌ عَلَى جِرَّتِهِ**: bkz. **جِرَّةٌ**. ― -b4- **كَظَمَ عَلَى غَيْظِهِ** yani **كَظَمَ غَيْظَهُ**. (TA.)

**كَظَائِمُ**
**كَظَائِمُ** ذ [**كِظَامَةٌ**’nin çoğulu] Su için yeraltı kanalları. (TA, **قنو** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَظَمَ
كَظَمَ I ( n. ac. كَظْم 1 ,  كُظُوْم 27 ),
a.  Closed; stopped up; obstructed.

b.  Suppressed ( anger ).

c.  [ pass. ], Held his tongue.

كَظْم
كَظْم 1 , ( pl. كِظَاْم 23 ,  أَكْظَاْم 38 ),
a.  Throat, gullet.

b.  Bronchial tube.

كَظَم
كَظَم 4 ,
a.  see 1 .

كَاْظِم
كَاْظِم 21 , ( pl. كُظَّم 11 ),
a.  Silent, mute.

كِظَاْم
كِظَاْم 23 ,
a.  Obstruction.

b.  Stopper.

كِظَاْمَة
كِظَاْمَة 23t ,
a.  Mouth of a river, estuary.

b.  Choked with anger.

c.  see 25t (b) .

d.  Sinew; thong.

e.  Ring ( balance ).

كَظِيْم
كَظِيْم 25 ,
a.  Sorrowful.

b.  Bolt.

كَظِيْمَة
كَظِيْمَة 25t ,
a.  Water-skin.

b.  ( pl. كَظَاْئِمُ 46 ), A well communicating with another.

كَظڤمَ
N. P. كَظڤمَ I ,
a.  see 25 (a) .

##### Türkçe

**كَظَمَ**
**كَظَمَ** I (mastar: **كَظْم** 1, **كُظُوْم** 27),
a. Kapalı; tıkanmış; engellenmiş.

b. (Öfkeyi) bastırmış.

c. [edilgen], dilini tutmuş.

**كَظْم**
**كَظْم** 1, (çoğul: **كِظَاْم** 23, **أَكْظَاْم** 38),
a. Boğaz, yutak.

b. Bronş tüpü.

**كَظَم**
**كَظَم** 4,
a. 1’e bak.

**كَاْظِم**
**كَاْظِم** 21, (çoğul: **كُظَّم** 11),
a. Sessiz, dilsiz.

**كِظَاْم**
**كِظَاْم** 23,
a. Tıkanma.

b. Tıpa.

**كِظَاْمَة**
**كِظَاْمَة** 23t,
a. Bir nehrin ağzı, haliç.

b. Öfkeyle boğulmuş.

c. 25t (b)’ye bak.

d. Sinir; kayış.

e. Halka (terazi).

**كَظِيْم**
**كَظِيْم** 25,
a. Kederli.

b. Sürgü.

**كَظِيْمَة**
**كَظِيْمَة** 25t,
a. Su tulumu.

b. (çoğul: **كَظَاْئِمُ** 46), bir başkasıyla bağlantılı kuyu.

**كَظڤمَ**
Özel isim: **كَظڤمَ** I,
a. 25 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كظم
كَظَمَ - يَكْظِمُ - كَاظِم - كَاظِمِيْن - كَظِيْم - مَكْظُوم
كَظَمَ - يَكْظِمُ + كائن + شيئاً: يضيق عليه المكان أو المخرج فيمنعه من الحركة ويجعله حرجاً محصوراً: وهو في الغيظ: منع إنفاذه أو إظهاره
كَاظِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَظَمَ - يَكْظِمُ
كَاظِمِيْن: جمع " كَاظِم"
كَظِيْم: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل " من  " كَظَمَ - يَكْظِمُ "
مَكْظُوْم: اسم مفعول من " كَظَمَ - يَكْظِمُ ": المقيد والمحصور الذي لا يتمكن من الخروج
﴿ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم﴾: مكظوم هنا محبوس ومغلق عليه لا يستطيع الحركة وهو في ضيق وحرج وكرب في بطن الحوت
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ: "منع الكائن نفسه أو كائناً آخر من الحركة والفعل والانتقال بالإكراه، وهي:
وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ

كظيم
 	﴿وإذا بشر أحدهم بالأنثى ظل وجهه مسودا وهو كظيم (58)﴾ النحل ﴿وإذا بشر أحدهم بما ضرب للرحمان مثلا ظل وجهه مسودا وهو كظيم(17)﴾ الزخرف
 	﴿وتولى عنهم وقال ياأسفى على يوسف وابيضت عيناه من الحزن فهو كظيم (84) قالوا تالله تفتأ تذكر يوسف حتى تكون حرضا أو تكون من الهالكين(85) قال إنما أشكو بثي وحزني إلى الله وأعلم من الله ما لا تعلمون(86)﴾ يوسف
كاظم  كاظمين
 ﴿الذين ينفقون في السراء والضراء والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين(134)﴾ آل عمران ﴿وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر كاظمين ما للظالمين من حميم ولا شفيع يطاع(18)﴾ غافر
مكظوم
 ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم (48)﴾ القلم
مختار الصحاح
● [كظم] ك ظ م: كظَمَ غيظه اجترعه وبابه ضرب فهو رجل كَظِيمٌ والغيظ مَكْظومٌ و كاظِمةُ موضع
الراغب
كظم
- الكظم: مخرج النفس، يقال: أخذ بكظمه، والكظوم: احتباس النفس، ويعبر به عن السكوت كقولهم: فلان لا يتنفس: إذا وصف بالمبالغة في السكوت، وكظم فلان: حبس نفسه. قال تعالى: }إذ نادى وهو مكظوم﴿[القلم/ 48]، وكظم الغيظ: حبسه، قال:﴾والكاظمين الغيظ{ [آل عمران/134] ومنه: كظم البعير: إذا ترك الاجترار، وكظم السقاء: شده بعد ملئه مانعا لنفسه، والكظامة: حلقة تجمع فيها الخيوط في طرف حديدة الميزان، والسير الذي يوصل بوتر القوس، والكظائم: خروق بين البئرين يجري فيها الماء؛ كل ذلك تشبيه بمجرى النفس، وتردده فيه.
ملخص اللسان:
1.     كَظَم الرجلُ غيظَه إذا اجترعه. كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً ردَّه وحبَسَه، فهو رجل كَظِيمٌ، والغيظ مكظوم
2.      كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً إذا أَمسكت على ما في نفسك منه
3.     إذا تثاءب أَحدكم فليَكْظِمْ ما استطاع أي ليحبسْه مهما أَمكنه
4.   والكظم: مَخْرَج النفس. يقال: كَظَمني فلان وأَخذ بكَظَمي. أَبو زيد: يقال أَخذت بكِظام الأمر أي بالثقة، وأَخذ بكَظَمه أي بحلقه؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال: أَخذت بكَظَمه أي بمَخْرجَ نَفَسه، والجمع كِظام.
5.      وناقة كَظُوم ونوق كُظوم: لا تجتَرُّ
6.      ورجل مكظوم وكَظِيم: مكروب قد أَخذ الغمُّ بكَظَمه. وفي التنزيل العزيز: ظَلَّ وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم.
7.      والكُظوم: السُّكوت. وقوم كُظَّم أي ساكنون
8.      والكَظيمُ: غَلَق الباب. وكَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً: قام عليه فأَغلقَه بنفسه أو بغير نفسه
لسان العرب
● - كظم: الليث: كَظَم الرجلُ غيظَه إذا اجترعه. كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً:       ردَّه وحبَسَه، فهو رجل كَظِيمٌ، والغيظ مكظوم. وفي التنزيل العزيز:       والكاظمين الغيظ؛ فسره ثعلب فقال: يعني الخابسين الغيظ لا يُجازُون عليه، وقال       الزجاج: معناه أُعِدَّتِ الجنة للذين جرى ذكرهم وللذي يَكْظِمون الغيظ.       وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: ما من جُرْعة يَتَجَرَّعُها       الإنسان أَعظم أَجراً من جُرْعة غيظ في الله عز وجل. ويقال: كَظَمْت       الغيظ أَكْظِمه كَظْماً إذا أَمسكت على ما في نفسك منه. وفي الحديث: من       كَظَم غيظاً فله كذا وكذا؛ كَظْمُ الغيظ: تجرُّعُه واحتمال سببه والصبر عليه.       وفي الحديث: إذا تثاءب أَحدكم فليَكْظِمْ ما استطاع أي ليحبسْه مهما       أَمكنه. ومنه حديث عبد المطلب: له فَخْرٌ يَكْظِم عليه أي لا يُبْديه       ويظهره، وهو حَسَبُه. ويقال: كَظَم البعيرُ على جِرَّته إذا ردَّدها في حلقه.       وكَظَم البعيرُ يَكْظِم كُظوماً إذا أَمسك عن الجِرّة، فهو كاظِمٌ. وكَظَم       البعيرُ إذا لم يَجْتَرَّ؛ قال الراعي:       فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ       مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا       ابن الأنباري في قوله:       فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة       أي دفعت الإبل بجرتّها بعد كظومها، قال: والكاظم منها العطشان اليابس       الجوف، قال: والأصل في الكَظْم الإمساك على غيظ وغمٍّ، والجِرَّة ما تخرجه       من كروشها فتَجْتَرُّ، وقوله: من ذي الأَبارق معناه أن هذه الجِرّة       أَصلها ما رعت بهذا الموضع، وحَقِيل: اسم موضع. ابن سيده: كظَم البعير جِرَّته       ازْذَرَدَها وكفّ عن الاجترار. وناقة كَظُوم ونوق كُظوم: لا تجتَرُّ،       كَظَمت تَكْظِم كُظوماً، وإبل كُظوم. تقول: أرى الإبل كُظوماً لا تجترّ؛       قال ابن بري: شاهد الكُظوم جمع كاظم قول المِلْقَطي:       فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،       لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف       والكظم: مَخْرَج النفس. يقال: كَظَمني فلان وأَخذ بكَظَمي. أَبو زيد:       يقال أَخذت بكِظام الأمر أي بالثقة، وأَخذ بكَظَمه أي بحلقه؛ عن ابن       الأَعرابي. ويقال: أَخذت بكَظَمه أي بمَخْرجَ نَفَسه، والجمع كِظام. وفي       الحديث: لعلَّ الله يصلح أَمر هذه الأُمة ولا يؤخذ بأَكْظامها؛ هي جمع كَظَم،       بالتحريك، وهو مخرج النفَس من الحلق؛ ومنه حديث النخعي: له التوبة ما لم       يؤخذ بكَظَمه أي عند خروج نفْسه وانقطاع نَفَسه. وأَخَذَ الأَمرُ بكَظَمه       إذا غمَّه؛ وقول أَبي خِراش:       وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر       قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم       أَراد الكَظَم فاضطرّ، وقد دفع ذلك سيبويه فقال: ألا ترى أَن الذين       يقولون في فَخِذ فَخْذ وفي كَبِد كَبْد لا يقولون في جَمَل جَمْل؟ ورجل مكظوم       وكَظِيم: مكروب قد أَخذ الغمُّ بكَظَمه. وفي التنزيل العزيز: ظَلَّ       وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم. والكُظوم: السُّكوت. وقوم كُظَّم أي ساكنون؛       قال العجاج:       ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ       عنِ اللَّغا، ورَفَثِ التَّكَلُّمِ       وقد كُظِمَ وكَظَمَ على غيظه يَكْظِم كَظْماً، فهو كاظِمٌ وكَظيم: سكت.       وفلان لا يَكْظِم على جِرَّتِه أي لا يسكت على ما في جوفه حتى يتكلم به؛       وقول زياد بن عُلْبة الهذلي:       كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،       عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ       عَنى أَنَّ خَلخاها لا يُسْمع له صوت لامتلائه. والكَظيمُ: غَلَق الباب.       وكَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً: قام عليه فأَغلقَه بنفسه أو بغير       نفسه. وفي التهذيب: كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ إذا قُمت عليه فسددته بنفسك أو       سددته بشيء غيرك. وكلُّ ما سُدَّ من مَجْرى ماء أو باب أو طَريق كَظْمٌ،       كأَنه سمي بالمصدر.       والكِظامةُ والسِّدادةُ: ما سُدَّ به. والكِظامةُ: القَناة التي تكون في       حوائط الأَعناب، وقيل: الكِظامة رَكايا الكَرْم وقد أَفضى بعضُها إلى       بعض وتَناسقَت كأنها نهر. وكَظَمُوا الكِظامة: جَدَروها بجَدْرَين،       والجَدْر طِين حافَتِها، وقيل: الكِظامة بئر إلى جنبها بئر، وبينهما مجرى في بطن       الوادي، وفي المحكم: بطن الأرض أينما كانت، وهي الكَظِيمة. غيره:       والكِظامة قَناة في باطن الأَرض يجري فيها الماء. وفي الحديث: أن النبي، صلى       الله عليه وسلم، أَتى كِظامةَ قوم فتوضَّأَ منها ومسَح على خُفَّيْه؛       الكِظامةُ: كالقَناة، وجمعها كَظائم. قال أَبو عبيدة: سأَلت الأَصمعي عنها       وأهل العلم من أَهل الحجاز فقالوا: هي آبار متناسقة تُحْفَر ويُباعَد ما       بينها، ثم يُخْرق ما بين كل بئرين بقناة تؤَدِّي الماء من الأُولى إلى التي       تليها تحت الأَرض فتجتمع مياهها جارية، ثم تخرج عند منتهاها فتَسِحُّ على       وجه الأَرض، وفي التهذيب: حتى يجتمع الماء إلى آخرهن، وإنما ذلك من       عَوَزِ الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاج إليه أَهلُها للشرب وسَقْيِ الأَرض،       ثم يخرج فضلها إلى التي تليها، فهذا معروف عند أهل الحجاز، وقيل:       الكِظامةُ السَِّقاية. وفي حديث عبد الله بن عَمْرو: إذا رأَيت مكة قد بُعِجَتْ       كَظائَم وساوى بِناؤُها رؤوسَ الجبال فاعلم أن الأمر قد أَظَلَّك؛ وقال       أَبو إسحق: هي الكَظيمة والكِظامةُ معناه أي حُفِرت قَنَوات. وفي حديث آخر:       أنه أَتى كِظامةَ قوم فبال؛ قال ابن الأَثير: وقيل أَراد بالكِظامة في       هذا الحديث الكُناسة. والكِظامةُ من المرأة: مخرج البول. والكِظامةُ: فَمُ       الوادي الذي يخرج منه الماء؛ حكاه ثعلب. والكِظامةُ: أَعلى الوادي بحيث       ينقطع والكِظامةُ: سير يُوصَل بطرَف القَوْس العربية ثم يُدار بطرَف       السِّيةِ العُليا. والكِظامة: سير مَضفْور موصول بوتر القوس العربية ثم يدار       بطرف السية. والكِظامة: حبل يَكْظِمون به خَطْمَ البعير. والكِظامةُ:       العَقَب الذي على رؤُُوس القُذَذ العليا من السهم، ويل: ما يلي حَقْو       السَّهم، وهو مُسْتَدَقُّه مما يلي الرِّيش، وقيل: هو موضع الريش؛ وأَنشد ابن       بري لشاعر:       تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر       (* قوله «بالكظر» كذا ضبط في الأصل، والذي في القاموس: الكظر بالضم محز       القوس تقع فيه حلقة الوتر، والكظر بالكسر عقبة تشد في أصل فوق السهم).       وقال أَبو حنيفة: الكِظامة العَقَبُ الذي يُدْرَج على أَذناب الريش       يَضْبِطها على أَيْ نَحوٍ ما كان التركيب، كلاهما عبر فيه بلفظ الواحد عن       الجمع. والكِظامةُ: حبْل يُشدُّ به أَنف البعير، وقد كظَمُوه بها. وكِظامةُ       المِيزان: مسمارُه الذي يدور فيه اللسان، وقيل: هي الحلقة التي يجتمع       فيها خيوط الميزان في طَرَفي الحديدة من الميزان.       وكاظِمةُ مَعرفة: موضع؛ قال امرؤُ القيس:       إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،       أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ       وقول الفرزدق:       فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ       بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ       فإنه أَراد كاظِمةَ وما حَولها فجمع لذلك. الأَزهري: وكاظِمةُ جَوٌّ على       سِيفِ البحر من البصرة على مرحلتين، وفيها رَكايا كثيرة وماؤُها شَرُوب؛       قال: وأَنشدني أَعرابي من بني كُلَيْب بن يَرْبوع:       ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،       وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ       وفي بعض الحديث ذكر كاظِمة، وهو اسم موضع، وقيل: بئر عُرِف الموضع بها.
مقاييس اللغة:
(كظم) الكاف والظاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الإمساك والجمعُ للشَّيء. من ذلك الكَظْم: اجتراع الغَيظ والإمساك عن إبدائه، وكأنَّه يجمعه الكاظمُ في جوفه. قال الله تعالى: ﴿وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ﴾ [آل عمران 134]. والكُظُوم: السُّكوت. [و] الكُظوم: إمساك البعير عن الجِرَّة. والكَظَم: مَخْرج النَّفَس. يقال أخَذَ بكَظَمه. ومعنى ذلك قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّه كأنَّه منَعَ نفَسَه أن يخرج. والكظائم: خُروق تُحفَر يجري فيها الماءُ من بئرٍ إلى بئر. وإنَّما سُمِّيت كِظَامةً لإمساكها الماء. والكِظامة أيضاً: الحَلْقة التي تجمع خيوطَ حديدةِ الميزان؛ وذلك من الإمساك أيضاً. والكِظَامة: سَير يُوصَل بوَتَرِ القَوس العربيّة ثم يُدار بطرف السِّيَة العُليا. والقياس في جميع ذلك واحد.‏
القاموس المحيط:
كَظَمَ غَيْظَه يَكْظِمُه رَدَّهُ، وحَبَسَهُ، و البابَ أغْلَقَهُ، و النَّهْرَ والخَوْخَةَ سَدَّهُما، و البعيرُ كُظوماً أمْسَكَ عن الجِرَّةِ. ورجُلٌ كَظيمٌ ومَكْظومٌ مَكْروبٌ. والكَظَمُ، محرَّكةً الحَلْقُ، أو الفَمُ، أو مَخْرَجُ النَّفَسِ. وكُظِمَ، كعُنِيَ كُظوماً سَكَتَ. وقَوْمٌ كُظَّمٌ، كرُكَّعٍ ساكِتونَ. والكِظامةُ، بالكسر فَمُ الوادي، ومَخْرَجُ البَوْلِ من المرأةِ، وبِئْرٌ بجَنْبِ بِئْرٍ بَيْنَهُما مَجْرًى في بَطْنِ الأرضِ،
كالكَظيمَةِ، والحَلْقَةُ تُجْمَعُ فيها خُيوطُ الميزانِ، وسيرٌ يُدارُ بطَرَفِ السِّيَةِ العُلْيا من القَوْسِ، ومِسْمارُ الميزانِ، أو الحَلْقَةُ يُجْمَعُ فيها خُيوطُ الميزانِ من طَرَفِ الحَديدةِ، وحَبْلٌ يُشَدُّ به أنْفُ البعيرِ، والعَقَبُ على رُؤُوسِ قُذَذِ السَّهْمِ، أو مَوْضِعُ الريشِ منه. وككِتابٍ: سِدادُ الشيءِ.
وكاظِمَةُ: ع م. وأخَذَ بكِظامِ الأمْرِ، بالكسر، أي: بالثِّقَةِ. والكَظِيمةُ: المَزادَةُ.
تاج العروس:
( كظم غيظه يكظمه ) كظما اجترعه كما في الصحاح وقيل ( رده وحبسه ) واحتمل سببه وصبر عليه وهو مجاز مأخوذ من كظم البعير الجرة ومنه قوله تعالى والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس وفي الحديث ما من جرعة يتجرعها الانسان أعظم أجرا من جرعة غيظ في الله عز وجل ( و ) كظم ( الباب ) يكظمه كظما قام عليه و ( أغلقه ) بنفسه أو بغير نفسه وفي التهذيب قام عليه فسده بنفسه أو بشئ غيره ( و ) كظم ( النهر والخوخة ) كظما ( سدهما و ) كظم ( البعير كظوما ) إذا ( أمسك عن الجرة ) وقيل رددها في حلقه والجرة ما يخرجها من كرشه فيجتر وقال ابن سيده كظم البعير جرته ازدردها وكف عن الاجترار قال الراعي : فأفضن بعد كظومهن بجرة * من ذي الابارق إذ رعين حقيلا ( و ) من المجاز ( رجل كظيم ومكظوم ) أي ( مكروب ) قد أخذ الغم بكظمه أي نفسه ومنه قوله تعالى إذ نادى وهو مكظوم وقوله تعالى ظل وجهه مسودا وهو كظيم ( والكظم محركة الحلق أو الفم أو مخرج النفس ) يقال أخذ بكظمه أي بحلقه عن ابن الاعرابي أو بمخرج نفسه والجمع كظام وفي حديث النخعي له التوبة ما لم يؤخذ بكظمه أي عند خروج نفسه وانقطاعه وفي الحديث لعل الله
يصلح أمر هذه الامة ولا يؤخذ بأكظامها هي جمع كظم محركة وقول أبي خراش : وكل امرئ يوما الى الله صائر * قضاء إذا ما كان يؤخذ بالكظم أراد الكظم فاضطر ( وكظم كعنى كظوما ) إذا ( سكت وقوم كظم كركع ساكتون ) قال العجاج : ورب أسراب حجيج كظم * عن اللغا ورفث التكلم ( والكظامة بالكسر فم الوادي ) الذي يخرج منه الماء حكاه ثعلب وقيل أعلى الوادي بحيث ينقطع ( و ) أيضا ( مخرج البول من المرأة و ) أيضا ( بئر بجنب بئر ) وفي الصحاح الى جنبها بئر و ( بينهما مجرى في بطن الارض ) أينما كانت كذا في المحكم وفي الصحاح في باطن الوادي وفي بعض نسخه في بطن الوادي ( كالكظيمة ) كسفينة عن ابن سيده والجمع الكظائم وقيل الكظامة القناة تكون في حوائط الاعناب وقيل ركايا الكرم وقد أفضى بعضها الى بعض وتناسقت كأنها نهر وقيل قناة في باطن الارض يجري فيها الماء قال أبو عبيدة سألت الاصمعي عنها وأهل العلم من أهل الحجاز فقالوا هي آبار متناسقة تحفر ويباعد ما بينها ثم يحرق ما بين كل نهرين بقناة تؤدي الماء من الاولى الى التي تليها تحت الارض فتجتمع مياهها جارية ثم تخرج عند منتهاها فتسيح على وجه الارض وفي التهذيب حتى يجتمع الماء الى آخرهن وإنما ذلك من غور الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاج إليه أهلها للشرب وسقى الارض ثم يخرج فضلها الى التي تليها فهذا معروف عند أهل الحجاز وفي حديث عبد الله بن عمر إذا رأيت مكة قد بعجت كظائم وساوى بناؤها رؤس الجبال فاعلم أن الامر قد أظلك أي حفرت قنوات ( و ) من المجاز الكظامة ( الحلقة تجمع فيها خيوط الميزان ) في طرفي الحديدة منه وقيل هما حلقتان في طرفي العمود كما في الاساس يقال عقد الخيوط في كظامتي الميزان ( و ) الكظامة ( سير ) مضفور موصول بالوتر ثم ( يدار بطرف السية العليا من القوس ) العربية ( و ) الكظامة ( مسمار الميزان ) الذي يدور فيه اللسان ( أو ) هي ( الحلقة ) التي ( تجمع فيها خيوط الميزان من طرف الحديدة ) كذا في النسخ والصواب في طرف الحديدة كما هو نص الصحاح وهذا قد تقدم فهو تكرار ( و ) الكظامة ( حبل يشد به أنف البعير ) وقد كظموه بها ( و ) الكظامة ( العقب ) الذي ( على رؤس قذذ السهم ) العليا أو مما يلي حقو السهم أو مستدقه مما يلي الريش منه ( أو موضع الريش منه ) وأنشد ابن بري * تشد على حز الكظامة بالكظر * وقال أبو حنيفة الكظامة العقب الذي يدرج على أذناب الريش يضبطها على أي نحو ما كان التركيب كلاهما عبر فيه بلفظ الواحد عن الجمع ( و ) الكظام ( ككتاب سداد الشئ ) زنة ومعنى وكذلك الكظامة وهي السدادة ( وكاظمة ع ) قال الازهري جو على سيف البحر من البصرة على مرحلتين وفيها ركايا كثيرة وماؤها شروب قال وأنشد ابن الاعرابي أو قال وأنشدني أعرابي من بني كليب ابن يربوع : ضمنت لكن أن تهجرن نجدا * وأن تسكن كاظمة البحور وقال امرئ القيس : إذ هن أقساط كرجل الدبى * أو كقطا كاظمة الناهل وقد جمعها الفرزدق بما حولها فقال : فيا ليت داري بالمدينة أصبحت * بأعفار فلج أو بسيف الكواظم ( و ) من المجاز ( أخذ بكظام الامر بالكسر أي بالثقة ) عن أبي زيد ( والكظيمة المزادة ) يكظم فوها أي يسد * ومما يستدرك عليه كظم يكظم كظما حبس نفسه ومنه الحديث إذا تثاءب أحدكم فليكظم ما استطاع أي ليحبسه ومنه أيضا حديث عبد المطلب
له فخر يكظم عليه أي لا يبديه ولا يظهره وهو حبسه والكاظم الساكت ومن الابل العطشان اليابس الجوف وأيضا لقب الامام موسى بن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنهما أو ناقة كظوم ونوق كظوم بالضم لا تجتر تقول أرى الابل كظوما لا تجتر نقله الجوهري وهو جمع كاظم وأنشد ابن بري للملقطى : فهن كظوم ما يفضن بجرة * لهن بمستن اللغام صريف وكظمه أخذ بنفسه وأخذ الامر بكظمه إذا غمه وكظم على غيظه لغة في كظم غيظه فهو كظيم ساكت وفلان لا يكظم على جرته أي لا يسكت على ما في جوفه حتى يتكلم به وهو مجاز والكظم غلق الباب نقله الجوهري وكظم القربة ملأها وسد فاها ومن المجاز أن خلخالها كظيم وأنها كظيمة الخلخال قال زياد بن علبة الهذلي : كظيم الخجل واضحة المحيا * عديلة حسن خلق في تمام أي خلخالها لا يسمع له صوت لامتلائه والكظم كل ما سد من مجرى ماء أو باب أو طريق سمي بالمصدر والكظامة بالكسر السقاية وبه فسر الحديث أتى كظامة قوم فتوضأ منه ومسح على قدميه ويروى أتى كظامة قوم فبال قال ابن الاثير أراد بها الكناسة وكظم القربة ملأها وسد رأسها وكظامة الباب سدادته

##### Türkçe

كظم
**كَظَمَ - يَكْظِمُ - كَاظِم - كَاظِمِيْن - كَظِيْم - مَكْظُوم**
**كَظَمَ - يَكْظِمُ** + bir canlı + bir şeyi: mekân yahut çıkış ona dar gelir; onu hareketten men eder ve onu sıkışık, kuşatılmış kılar: ve bu, öfke hususunda: onun yürütülmesini yahut ortaya konmasını engellemektir.
**كَاظِم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ**"dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**كَاظِمِيْن**: **" كَاظِم"**in çoğulu.
**كَظِيْم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ "**dan, **" فعيل "** vezninde mübalağa ism-i fâili.
**مَكْظُوْم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ "**dan ism-i mef‘ûl: bağlanmış ve kuşatılmış olup çıkmaya güç yetiremeyen.
﴿Ve balık sahibinin gibi olma; hani o, **مكظوم** iken nida etmişti﴾: **مكظوم** burada hapsedilmiş ve üzerine kapatılmıştır; hareket edemez; balığın karnında darlık, sıkışıklık ve keder içindedir.
Ve lafız, bir lafızlar grubuna mensuptur: “canlının kendisini yahut başka bir canlıyı zorla hareketten, fiilden ve intikalden men etmek”; bunlar:
**وَقَفَ - يَقِفُ**، **صَبَرَ - يَصْبِرُ**، **عَضَلَ - يَعْضُلُ**، **كَظَمَ - يَكْظِمُ**، **طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت**، **أَصَرَ- يَأْصِرُ**

**كظيم**
﴿Ve onlardan birine dişi (çocuk) müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir; o, **كظيم**dir (58)﴾ **النحل** ﴿Ve onlardan birine Rahmân’a misal olarak ileri sürdüğü şey müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir; o, **كظيم**dir (17)﴾ **الزخرف**
﴿Ve onlardan yüz çevirdi ve dedi: “Ey Yusuf’a olan esefim!”; üzüntüden gözleri ağardı; o, **كظيم**dir (84) Dediler: “Allah’a yemin olsun, Yusuf’u anmayı sürdürüp duracaksın; nihayet ya eriyip biteceksin yahut helâk olanlardan olacaksın” (85) Dedi: “Ben ancak kederimi ve hüznümü Allah’a şikâyet ederim; ve Allah’tan, sizin bilmediğinizi bilirim” (86)﴾ **يوسف**

**كاظم**  **كاظمين**
﴿Onlar ki bollukta ve darlıkta infak ederler; ve öfkeyi yutanlar (**الكاظمين الغيظ**) ve insanlardan affedenler; Allah muhsinleri sever (134)﴾ **آل عمران** ﴿Ve onları yaklaşan gün ile uyar; hani kalpler gırtlaklara dayanmışken, **كاظمين** (halinde): zalimler için ne bir sıcak dost vardır ne de sözü dinlenecek bir şefaatçi (18)﴾ **غافر**

**مكظوم**
﴿Öyleyse Rabbinin hükmüne sabret; ve balık sahibinin gibi olma; hani o, **مكظوم** iken nida etmişti (48)﴾ **القلم**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**كظم**] ك ظ م: **كظَمَ** öfkesini; onu yuttu. Kapısı **ضرب**tır. O, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مَكْظومٌ**dur. Ve **كاظِمةُ** bir yerdir.

er-Râgıb
كظم
- **الكظم**: nefesin çıkış yeri. Denir ki: **أخذ بكظمه**. Ve **الكظوم**: nefesin tutulmasıdır; ve bununla, “falanca nefes almıyor” sözleri gibi sükût kastedilir: sükûtta mübalağa ile vasfedildiğinde. Ve **كظم فلان**: kendisini hapsetti. Yüce Allah dedi ki: }**إذ نادى وهو مكظوم**﴿[**القلم**/ 48]. Ve **كظم الغيظ**: onu hapsetti. Dedi ki:﴾**والكاظمين الغيظ**{ [**آل عمران**/134]. Ve ondan: **كظم البعير**: geviş getirmeyi terk ettiğinde. Ve **كظم السقاء**: onu doldurduktan sonra bağladı; kendisini (nefesini) men edici olarak. Ve **الكظامة**: terazinin demirinin ucunda ipliklerin toplandığı halka; ve yayın kirişine bağlanan kayış. Ve **الكظائم**: iki kuyu arasında suyun aktığı deliklerdir; bütün bunlar, nefesin mecrasına ve onun içinde gidip gelmesine benzetmedir.

Lisân özeti:
1. Adam, öfkesini yuttuğunda **كَظَم الرجلُ غيظَه**. **كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً**: onu geri çevirdi ve hapsetti; o, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مكظوم**dur.
2. **كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً**: nefsinde ondan olan şeye karşı kendini tuttuğunda.
3. Sizden biri esnediğinde, gücü yettiği kadar **فليَكْظِمْ**; yani mümkün oldukça onu tutsun.
4. Ve **الكظم**: nefesin çıkış yeridir. Denir ki: falanca beni **كَظَمني** ve **أَخذ بكَظَمي**. Ebû Zeyd: denir ki: işin **كِظام**ına aldım; yani sağlam tarafına. Ve **أَخذ بكَظَمه**; yani boğazından; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir ki: **أَخذت بكَظَمه**; yani nefesinin çıkış yerinden. Çoğulu **كِظام**dır.
5. **ناقة كَظُوم** ve **نوق كُظوم**: geviş getirmez.
6. **رجل مكظوم** ve **كَظِيم**: kederli; gam, onun **كَظَمه**ini tutmuştur. Aziz tenzilde: yüzü kapkara kesilir; o, **كَظِيم**dir.
7. Ve **الكُظوم**: sükûttur. Ve **قوم كُظَّم**: yani sakinler.
8. Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır. Ve **كَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً**: onun üzerine durdu da onu kendisiyle yahut kendisi olmaksızın kapattı.

Lisânü’l-‘Arab
● - كظم: el-Leys: adam, öfkesini yuttuğunda **كَظَم الرجلُ غيظَه**. **كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً**: onu geri çevirdi ve hapsetti; o, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مكظوم**dur. Aziz tenzilde: **والكاظمين الغيظ**; bunu Sa‘leb tefsir etti ve dedi ki: yani öfkeyi hapsedenler; onunla cezalandırılmazlar. Zecâc dedi ki: manası: cennet, zikri geçenler için ve öfkeyi **يَكْظِمون** olan kimse için hazırlanmıştır. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu ki, dedi: Allah عز وجل uğrunda bir öfke yudumundan daha büyük ecirli, insanın yuttuğu hiçbir yudum yoktur. Ve denir ki: **كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً**: nefsinde ondan olan şeye karşı kendini tuttuğunda. Hadiste: kim bir öfkeyi **كَظَم** ederse ona şöyle şöyle vardır; **كَظْمُ الغيظ**: onu yutmak, sebebine katlanmak ve ona sabretmektir. Hadiste: sizden biri esnediğinde, gücü yettiği kadar **فليَكْظِمْ**; yani mümkün oldukça onu tutsun. Ve ondan, Abdülmuttalib hadisi: onun bir övüncü vardır; onun üzerinde **يَكْظِم** eder; yani onu açığa vurmaz ve göstermez; o, onun hasebidir. Ve denir ki: deve, gevişine karşı **كَظَم** etti; onu boğazında döndürdüğünde. Ve deve **كَظَم** eder, **يَكْظِم كُظوماً**: gevişten el çektiğinde; o, **كاظِمٌ**dir. Ve deve **كَظَم** ettiğinde: geviş getirmediğinde; râ‘î dedi ki:
فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا
İbnü’l-Enbârî, onun sözünde:
فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة
yani develer, **كظوم**larından sonra gevişleriyle itti. Dedi ki: onlardan **الكاظم**: susuz, içi kuru olan. Dedi ki: **الكَظْم**ın aslı, öfke ve gam üzerine tutmaktır. Ve **الجِرَّة**: karınlarından çıkardıkları şeydir; onunla geviş getirirler. Ve onun sözü: **من ذي الأَبارق** manası: bu gevişin aslı, bu yerde otladıkları şeydir. Ve **حَقِيل**: bir yer adıdır. İbn Sîde: deve, gevişini **كظَم** etti: onu yuttu ve geviş getirmekten el çekti. Ve **ناقة كَظُوم** ve **نوق كُظوم**: geviş getirmez; **كَظَمت تَكْظِم كُظوماً**; ve **إبل كُظوم**. Dersin ki: develeri **كُظوماً** görüyorum; geviş getirmiyorlar. İbn Berrî dedi ki: **الكُظوم**un, **كاظم**in çoğulu olduğuna şahit, el-Milkatî’nin sözü:
فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،
لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف
Ve **الكظم**: nefesin çıkış yeridir. Denir ki: falanca beni **كَظَمني** ve **أَخذ بكَظَمي**. Ebû Zeyd: denir ki: işin **كِظام**ına aldım; yani sağlam tarafına. Ve **أَخذ بكَظَمه**; yani boğazından; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir ki: **أَخذت بكَظَمه**; yani nefesinin çıkış yerinden. Çoğulu **كِظام**dır. Hadiste: umulur ki Allah bu ümmetin işini ıslah eder ve onun **أَكْظام**larıyla tutulunmaz; bu, **كَظَم**ın çoğuludur; hareke ile; o, boğazdan nefesin çıkış yeridir. Ve ondan, Neha‘î hadisi: onun tevbesi vardır; **كَظَمه**i tutulmadıkça; yani nefesinin çıkışı ve nefesinin kesilmesi anında. Ve iş, onun **كَظَمه**iyle tuttuğunda: onu gamlandırdığında. Ve Ebû Hirâş’ın sözü:
وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر
قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم
**الكَظَم**ı kastetti de zaruret onu (şekilce) zorladı; Sîbeveyh bunu reddetti ve dedi ki: görmüyor musun, **فَخِذ**de **فَخْذ** ve **كَبِد**de **كَبْد** diyenler, **جَمَل**de **جَمْل** demezler? Ve **رجل مكظوم** ve **كَظِيم**: kederli; gam, onun **كَظَمه**iyle tutmuştur. Aziz tenzilde: yüzü kapkara kesilir; o, **كَظِيم**dir. Ve **الكُظوم**: sükûttur. Ve **قوم كُظَّم**: yani sakinler; ‘Accâc dedi ki:
ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ
عنِ اللَّغا،

**ورَفَثِ التَّكَلُّمِ**       Ve **كُظِمَ** ve **كَظَمَ** öfkesi üzerine **يَكْظِم** **كَظْماً**; o hâlde o **كاظِمٌ** ve **كَظيم**: sustu.       Ve falan kimse **لا يَكْظِم على جِرَّتِه** yani karnının içinde olan şeye, onu söyleyinceye kadar susmaz;       Ve Hüzeli Ziyâd b. U‘lbe’nin sözü:       **كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،**       **عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ**       Şunu kastetti: halhalının, doluluğundan dolayı, ona bir ses işitilmez. Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır.       Ve **كَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً**: onun üzerinde durdu da onu kendisiyle yahut kendisi olmaksızın kapattı. Ve **التهذيب**’de: **كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ**: onun üzerinde durduğun zaman onu kendinle kapatman yahut onu senden başka bir şeyle kapatmandır. Ve su mecrasından yahut kapıdan yahut yoldan kapatılan her şey **كَظْمٌ**dur; sanki masdar ile adlandırılmıştır.       Ve **الكِظامةُ** ve **السِّدادةُ**: onunla kapatılan şeydir. Ve **الكِظامةُ**: üzüm bağlarının duvarlarında bulunan kanal; ve denildi ki: **الكِظامة** asmanın kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış ve birbirine uyum sağlamıştır, sanki bir nehir gibidir. Ve **كَظَمُوا الكِظامة**: onu iki duvarla duvarladılar; ve **الجَدْر** onun kenarının çamurudur; ve denildi ki: **الكِظامة** yanında bir kuyu olan kuyudur; ikisinin arasında vadi karnında bir mecra vardır. Ve **المحكم**’de: yerin karnı, nerede olursa olsun; ve o **الكَظِيمة**dir. Başkası: ve **الكِظامة** yerin içinde, içinde suyun aktığı bir kanaldır. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kavmin **كِظامة**sına geldi de ondan abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti;       **الكِظامةُ**: kanal gibidir; çoğulu **كَظائم**dir. Ebû Ubeyde dedi: onun hakkında Asmaî’ye ve Hicaz ehlinin âlimlerine sordum; dediler ki: o, uyumlu kuyulardır; kazılır ve araları uzak tutulur; sonra her iki kuyu arasındaki yer bir kanalla delinip, suyu birinciden, yer altında onu izleyene ulaştırır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra sonlarında çıkar da yer yüzü üzerine akıp dökülür; ve **التهذيب**’de: su, onların sonuna kadar toplanıncaya dek; bu ancak su kıtlığındandır ki her kuyuda, ehlinin içme ve toprağı sulama için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın; sonra fazlası onu izleyene çıkar; bu Hicaz ehli yanında bilinir; ve denildi ki: **الكِظامةُ** suluktur. Abdullah b. Amr hadîsinde: Mekke’yi **كَظائَم** yarılmış ve onun binaları dağların başlarına eşit olmuş gördüğün zaman bil ki iş seni gölgelemiştir; ve Ebû İshak dedi: o **الكَظيمة** ve **الكِظامةُ** anlamıdır; yani kanallar kazılmıştır. Ve başka bir hadiste: bir kavmin **كِظامة**sına geldi de bevletti; İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi ki bu hadiste **الكِظامة** ile **الكُناسة**yi kastetti. Ve kadından **الكِظامةُ**: idrar çıkış yeridir. Ve **الكِظامةُ**: vadinin ağzı, suyun çıktığı yer; Sa‘leb onu rivayet etti. Ve **الكِظامةُ**: vadinin üst tarafı, kesildiği yer. Ve **الكِظامةُ**: Arap yayı ucuna bağlanan, sonra üst **السِّيةِ** ucuna dolanan kayıştır. Ve **الكِظامة**: Arap yayının kirişiyle birleştirilmiş, sonra **السية** ucuna dolanan örülü kayıştır. Ve **الكِظامة**: devenin burnunu bağladıkları ip; onunla onu **يَكْظِمون**. Ve **الكِظامةُ**: okun üst tüylerinin başları üzerindeki sinirdir; ve denildi: okun beline yakın olan şeydir; o, tüy tarafına yakın olan yerinden inceliğidir; ve denildi: o, tüyün yeridir; ve İbn Berî bir şair için inşad etti:       **تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر**       (* Onun “**بالكظر**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; ve **القاموس**’ta olan: **الكظر** (ضم ile) yay kirişi halkasının içine düştüğü yay çentiğidir; ve **الكظر** (kesr ile) okun üst tarafının aslında bağlanan sinirdir).       Ve Ebû Hanîfe dedi: **الكِظامة** tüylerin kuyrukları üzerine sarılan, onları hangi tertip olursa olsun zapteden sinirdir; ikisi de onda tek lafzıyla çoğuldan ibare etti. Ve **الكِظامةُ**: devenin burnunun bağlandığı ip; onu onunla **كظَمُوه**. Ve **كِظامةُ المِيزان**: dilin içinde döndüğü çivisidir; ve denildi: o, terazinin demirinin iki ucunda, terazinin ipliklerinin toplandığı halkadır.       Ve **كاظِمةُ مَعرفة**: bir yerdir; İmruü’l-Kays dedi:       **إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،**       **أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ**       Ve Ferazdak’ın sözü:       **فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ**       **بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ**       Şüphesiz o **كاظِمة**yi ve onun çevresini kastetti; bunun için onu çoğul yaptı. Ezherî: ve **كاظِمةُ** Basra’dan iki merhale uzaklıkta deniz kıyısında bir çöldür; onda çok kuyular vardır ve suyu içimliktir; dedi: ve bana Benî Küleyb b. Yerbû‘dan bir bedevî inşad etti:       **ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،**       **وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ**       Ve bazı hadiste **كاظِمة** zikredildi; o bir yer adıdır; ve denildi: yer onunla bilinen bir kuyudur.

مقاييس اللغة:
(**كظم**) **الكاف** ve **الظاء** ve **الميم** tek bir manaya delalet eden sahih bir asıldır; o da şey için tutma ve toplama manasıdır. Bundan **الكَظْم**: öfkeyi yutmak ve onu açığa vurmaktan tutmaktır; sanki **الكاظمُ** onu karnında toplar. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ**﴾ [Âl-i İmrân 134]. Ve **الكُظُوم**: susmadır. [Ve] **الكُظوم**: devenin **الجِرَّة**den tutmasıdır. Ve **الكَظَم**: nefesin çıkış yeridir. Denilir: **أخَذَ بكَظَمه**. Bunun manası, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü sanki nefesini çıkmaktan men etmiştir. Ve **الكظائم**: bir kuyudan bir kuyuya suyun aktığı, kazılan deliklerdir. Ancak suyu tutmasından dolayı **كِظَامة** diye adlandırılmıştır. Ve **الكِظامة** ayrıca: terazinin demirinin ipliklerini toplayan halkadır; bu da tutmadandır. Ve **الكِظَامة**: Arap yayının kirişiyle birleştirilen, sonra üst **السِّيَة** ucuna dolanan kayıştır. Ve bütün bunlarda kıyas birdir.

القاموس المحيط:
**كَظَمَ غَيْظَه يَكْظِمُه**: onu geri çevirdi ve onu hapsetti; ve kapıyı: onu kapattı; ve nehri ve küçük kapıyı: ikisini tıkadı; ve deve **كُظوماً**: **الجِرَّة**den tuttu. Ve bir adam **كَظيمٌ** ve **مَكْظومٌ**: kederli. Ve **الكَظَمُ** (harekeli): boğazdır; yahut ağızdır; yahut nefesin çıkış yeridir. Ve **كُظِمَ** ( **عُنِيَ** gibi) **كُظوماً**: sustu. Ve bir kavim **كُظَّمٌ** ( **رُكَّعٍ** gibi): susanlar. Ve **الكِظامةُ** (kesre ile): vadinin ağzı; ve kadından idrarın çıkış yeri; ve yerin karnında aralarında bir mecra bulunan, bir kuyunun yanında bir kuyu; **كالكَظيمَةِ** gibi; ve terazinin ipliklerinin toplandığı halka; ve yaydan üst **السِّيَة** ucuna dolanan kayış; ve terazinin çivisi; yahut terazinin demirinin ucundan terazinin ipliklerinin toplandığı halka; ve devenin burnunun bağlandığı ip; ve okun tüylerinin başları üzerindeki sinir; yahut onun tüy yeridir. Ve **ككِتابٍ**: şeyin tıkacı.
Ve **كاظِمَةُ**: (özel isim) yer. Ve **أخَذَ بكِظامِ الأمْرِ** (kesre ile): yani güvenceyle. Ve **الكَظِيمةُ**: su tulumudur.

Tâcü’l-ʿArûs:

( **كظم غيظه يكظمه** ) **كظما**: onu yuttu; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: ( onu geri çevirdi ve hapsetti ); sebebini yüklendi ve ona sabretti. Bu, mecazdır; devenin gevişi tutmasından alınmıştır. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: **والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس**. Ve hadiste: “İnsanın yuttuğu hiçbir yudum, Allah عز وجل uğrunda bir öfke yudumundan daha büyük ecirli değildir.”

( ve ) **كظم** ( kapıyı ) **يكظمه كظما**: onun başında durdu ve ( onu kapattı ); kendi nefsiyle yahut kendi nefsi olmaksızın. Tehzîb’de: onun başında durdu; onu kendi nefsiyle yahut başka bir şeyle kapattı.

( ve ) **كظم** ( nehri ve küçük kapıyı ) **كظما**: ( ikisini tıkadı ). ( ve ) **كظم** ( deve **كظوما** ) ise: ( gevişten tuttuğu ) zaman. Ve denildi ki: onu boğazında geri çevirdi. Geviş, karnından çıkarıp geviş getirdiği şeydir. İbn Sîde dedi ki: **كظم** devenin gevişini: onu yuttu ve geviş getirmekten vazgeçti. Er-Râʿî dedi ki:

فأفضن بعد كظومهن بجرة * من ذي الابارق إذ رعين حقيلا

( ve ) mecazdandır: ( **رجل كظيم ومكظوم** ) yani ( kederli ); gam onun **كظم**’ını, yani nefsini tutmuştur. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **إذ نادى وهو مكظوم** ve Yüce Allah’ın sözü: **ظل وجهه مسودا وهو كظيم**.

( ve **الكظم** harekeli olarak boğaz yahut ağız yahut nefes çıkışıdır ): “**أخذ بكظمه**” denir; yani boğazından; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Yahut nefes çıkışından. Çoğulu **كظام**’dır. En-Nehaʿî hadîsinde: “Ona tevbe vardır; **أخذ بكظمه** olunmadıkça”; yani nefesinin çıkışı ve kesilmesi anında. Ve hadiste: “Umulur ki Allah bu ümmetin işini ıslah eder ve **بأكظامها** alınmaz”; o, harekeli **كظم**’ın çoğuludur. Ebû Hirâş’ın sözü:

وكل امرئ يوما الى الله صائر * قضاء إذا ما كان يؤخذ بالكظم

**الكظم**’ı kastetti; zaruret sebebiyle (lafzı) zorladı.

( ve **كظم** “**كعنى**” gibi **كظوما** ): ( sustuğu ) zaman. ( ve **قوم كظم** “**كركع**” gibi: susanlar ). El-ʿAccâc dedi ki:

ورب أسراب حجيج كظم * عن اللغا ورفث التكلم

( ve **الكظامة** kesre ile: vadinin ağzı ): suyun çıktığı yer; Saʿleb bunu nakletti. Ve denildi ki: vadinin üst tarafı; orada kesilir. ( ve ) ayrıca: ( kadından idrar çıkışı ). ( ve ) ayrıca: ( bir kuyunun yanında bir kuyu ); Sıhâh’ta: onun yanında bir kuyu. ( ve ikisi arasında yerin karnında bir akıntı ): nerede olursa olsun; Muhkem’de böyle. Sıhâh’ta: vadinin iç kısmında. Bazı nüshalarında: vadinin karnında.

( **كالكظيمة** ) “**كسفينة**” gibi; İbn Sîde’den. Çoğulu **الكظائم**. Ve denildi ki: **الكظامة** üzüm bağlarının duvarlarında bulunan kanaldır. Ve denildi ki: asma kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış, birbirine uygun düşmüş; sanki bir nehir. Ve denildi ki: yerin içinde bir kanaldır; içinde su akar. Ebû ʿUbeyde dedi ki: Onu Asmaʿî’ye ve Hicaz ehlinin âlimlerine sordum; dediler ki: “Bunlar, birbirine uygun kuyulardır; kazılır, araları uzak tutulur; sonra iki nehir arasındaki yer, bir kanalla yakılır; suyu birinciden, yerin altında, onu izleyene ulaştırır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra sonlarında çıkar; yeryüzü yüzünde yayılır.” Tehzîb’de: “Ta ki su, onların sonuna kadar toplansın.” Bu ancak suyun derinliğindendir; her kuyuda, ehlinin içmek ve toprağı sulamak için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın diye; sonra fazlası onu izleyene çıkar; bu, Hicaz ehli yanında bilinen bir şeydir. Abdullah b. Ömer hadîsinde: “Mekke’nin **كظائم**’i yarıldığını ve binalarının dağların başlarıyla bir olduğunu gördüğün zaman bil ki iş seni gölgelemiştir”; yani kanallar kazılmıştır.

( ve ) mecazdandır: **الكظامة** ( terazinin iplerinin toplandığı halka ); onun demirinin iki ucunda. Ve denildi ki: Esâs’ta olduğu gibi, direğin iki ucunda iki halkadır. “Terazinin iplerini, terazinin iki **كظامة**’sinde bağladı” denir.

( ve ) **الكظامة**: ( kayış ); örgülü, kirişe bitişik; sonra ( Arap yayının üst **سية**’sinin ucunda döndürülür ).

( ve ) **الكظامة**: ( terazinin çivisi ); dilin içinde döndüğü.

( yahut ) o: ( halka )dır; ( terazinin iplerinin, demirin ucundan toplandığı ); nüshalarda böyle. Doğrusu: demirin ucunda; Sıhâh’ın nassı böyledir. Bu geçmişti; o halde tekrardır.

( ve ) **الكظامة**: ( devenin burnunun bağlandığı ip ); onu onunla **كظموه** ettiler.

( ve ) **الكظامة**: ( **العقب** ); ( okun **قذذ**’ünün üst başlarında ) yahut okun beline yakın olan kısmında yahut incelmiş kısmında, tüy tarafına yakın olanında; ( yahut onun tüy yerinde ). İbn Berrî şu beyti şâhid getirdi:

تشد على حز الكظامة بالكظر

Ebû Hanîfe dedi ki: **الكظامة**, tüylerin kuyruklarına sarılan **العقب**’dur; onları zapteder. Terkip nasıl olursa olsun, ikisinde de çoğul hakkında tekil lafzıyla ifade edilmiştir.

( ve ) **الكظام** “**ككتاب**” gibi: şeyin tıkacı; vezin ve mana bakımından. Aynı şekilde **الكظامة**; o, tıkaçtır.

( **وكاظمة**: bir yer adı ). Ezherî dedi ki: Basra’dan deniz kıyısında iki merhale uzaklıkta bir çukurluktur; onda çok kuyular vardır; suyu içimlidir. Dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî şu beyti okudu; yahut dedi ki: Benî Kuleyb b. Yerbûʿ’dan bir bedevî bana okuttu:

ضمنت لكن أن تهجرن نجدا * وأن تسكن كاظمة البحور

İmruʾu’l-Kays dedi ki:

إذ هن أقساط كرجل الدبى * أو كقطا كاظمة الناهل

Ferazdak onu çevresindekilerle birlikte çoğul yaptı; dedi ki:

فيا ليت داري بالمدينة أصبحت * بأعفار فلج أو بسيف الكواظم

( ve ) mecazdandır: ( **أخذ بكظام الامر** kesre ile; yani güvenceyle ); Ebû Zeyd’den.

( ve **الكظيمة**: su tulumu ): ağzını **يكظم** eder; yani tıkar.

* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **كظم يكظم كظما**: nefsini hapsetti. Ondandır hadîs: “Sizden biri esnediği zaman gücü yettiğince **فليكظم** etsin”; yani onu tutsun. Ondandır ayrıca Abdülmuttalib hadîsi: “Onun bir övüncü vardır; onun üzerine **يكظم** eder”; yani onu açığa vurmaz ve göstermez; o, onu hapsetmesidir. **الكاظم**: susan. Develerden: susuz, içi kurumuş olan. Ayrıca imam Mûsâ b. Caʿfer es-Sâdık رضي الله تعالى عنهما’nın lakabıdır. Yahut **ناقة كظوم** ve **نوق كظوم** (zammetle): geviş getirmeyen. “Develeri **كظوما** görüyorum; geviş getirmiyor” dersin. Cevherî bunu nakletti; o, **كاظم**’in çoğuludur. İbn Berrî, el-Mulqaṭṭî için şu beyti şâhid getirdi:

فهن كظوم ما يفضن بجرة * لهن بمستن اللغام صريف

Ve **كظمه**: kendi nefsiyle onu tuttu. Ve “işi **بكظمه** aldı” : onu gamlandırdığı zaman. Ve “öfkesi üzerine **كظم** etti”: **كظم غيظه**’de bir lugattır; o halde o, **كظيم**: susan. Ve “falanca, gevişi üzerine **لا يكظم** eder”: yani içindekine susmaz; ta ki onu konuşsun; bu mecazdır. Ve **الكظم**: kapıyı kapamak; Cevherî bunu nakletti. Ve **كظم** kırbayı: onu doldurdu ve ağzını kapattı. Ve mecazdandır: “Onun halhalı **كظيم**” ve “o, halhal bakımından **كظيمة**” (olması). Ziyâd b. ʿUlbe el-Hüzelî dedi ki:

كظيم الخجل واضحة المحيا * عديلة حسن خلق في تمام

Yani: halhalı, doluluğundan ötürü ona ses işitilmez. Ve **الكظم**: su yolu yahut kapı yahut yol geçidinden tıkanmış olan her şeydir; masdar ile adlandırılmıştır. Ve **الكظامة** kesre ile: suluk. Bununla hadîs tefsir edilmiştir: “Bir kavmin **كظامة**’sine geldi; ondan abdest aldı ve ayaklarının üzerine mesh etti.” Ve “Bir kavmin **كظامة**’sine geldi; bevletti” diye de rivayet edilir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onunla **الكناسة**’yi kastetti. Ve **كظم** kırbayı: onu doldurdu ve başını kapattı. Ve **كظامة** kapının: onun tıkacı.
