# كظم — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8%D9%85/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: كظم

كظم
كَظَمَ - يَكْظِمُ - كَاظِم - كَاظِمِيْن - كَظِيْم - مَكْظُوم
كَظَمَ - يَكْظِمُ + كائن + شيئاً: يضيق عليه المكان أو المخرج فيمنعه من الحركة ويجعله حرجاً محصوراً: وهو في الغيظ: منع إنفاذه أو إظهاره
كَاظِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَظَمَ - يَكْظِمُ
كَاظِمِيْن: جمع " كَاظِم"
كَظِيْم: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل " من  " كَظَمَ - يَكْظِمُ "
مَكْظُوْم: اسم مفعول من " كَظَمَ - يَكْظِمُ ": المقيد والمحصور الذي لا يتمكن من الخروج
﴿ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم﴾: مكظوم هنا محبوس ومغلق عليه لا يستطيع الحركة وهو في ضيق وحرج وكرب في بطن الحوت
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ: "منع الكائن نفسه أو كائناً آخر من الحركة والفعل والانتقال بالإكراه، وهي:
وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ

كظيم
 	﴿وإذا بشر أحدهم بالأنثى ظل وجهه مسودا وهو كظيم (58)﴾ النحل ﴿وإذا بشر أحدهم بما ضرب للرحمان مثلا ظل وجهه مسودا وهو كظيم(17)﴾ الزخرف
 	﴿وتولى عنهم وقال ياأسفى على يوسف وابيضت عيناه من الحزن فهو كظيم (84) قالوا تالله تفتأ تذكر يوسف حتى تكون حرضا أو تكون من الهالكين(85) قال إنما أشكو بثي وحزني إلى الله وأعلم من الله ما لا تعلمون(86)﴾ يوسف
كاظم  كاظمين
 ﴿الذين ينفقون في السراء والضراء والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين(134)﴾ آل عمران ﴿وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر كاظمين ما للظالمين من حميم ولا شفيع يطاع(18)﴾ غافر
مكظوم
 ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم (48)﴾ القلم
مختار الصحاح
● [كظم] ك ظ م: كظَمَ غيظه اجترعه وبابه ضرب فهو رجل كَظِيمٌ والغيظ مَكْظومٌ و كاظِمةُ موضع
الراغب
كظم
- الكظم: مخرج النفس، يقال: أخذ بكظمه، والكظوم: احتباس النفس، ويعبر به عن السكوت كقولهم: فلان لا يتنفس: إذا وصف بالمبالغة في السكوت، وكظم فلان: حبس نفسه. قال تعالى: }إذ نادى وهو مكظوم﴿[القلم/ 48]، وكظم الغيظ: حبسه، قال:﴾والكاظمين الغيظ{ [آل عمران/134] ومنه: كظم البعير: إذا ترك الاجترار، وكظم السقاء: شده بعد ملئه مانعا لنفسه، والكظامة: حلقة تجمع فيها الخيوط في طرف حديدة الميزان، والسير الذي يوصل بوتر القوس، والكظائم: خروق بين البئرين يجري فيها الماء؛ كل ذلك تشبيه بمجرى النفس، وتردده فيه.
ملخص اللسان:
1.     كَظَم الرجلُ غيظَه إذا اجترعه. كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً ردَّه وحبَسَه، فهو رجل كَظِيمٌ، والغيظ مكظوم
2.      كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً إذا أَمسكت على ما في نفسك منه
3.     إذا تثاءب أَحدكم فليَكْظِمْ ما استطاع أي ليحبسْه مهما أَمكنه
4.   والكظم: مَخْرَج النفس. يقال: كَظَمني فلان وأَخذ بكَظَمي. أَبو زيد: يقال أَخذت بكِظام الأمر أي بالثقة، وأَخذ بكَظَمه أي بحلقه؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال: أَخذت بكَظَمه أي بمَخْرجَ نَفَسه، والجمع كِظام.
5.      وناقة كَظُوم ونوق كُظوم: لا تجتَرُّ
6.      ورجل مكظوم وكَظِيم: مكروب قد أَخذ الغمُّ بكَظَمه. وفي التنزيل العزيز: ظَلَّ وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم.
7.      والكُظوم: السُّكوت. وقوم كُظَّم أي ساكنون
8.      والكَظيمُ: غَلَق الباب. وكَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً: قام عليه فأَغلقَه بنفسه أو بغير نفسه
لسان العرب
● - كظم: الليث: كَظَم الرجلُ غيظَه إذا اجترعه. كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً:       ردَّه وحبَسَه، فهو رجل كَظِيمٌ، والغيظ مكظوم. وفي التنزيل العزيز:       والكاظمين الغيظ؛ فسره ثعلب فقال: يعني الخابسين الغيظ لا يُجازُون عليه، وقال       الزجاج: معناه أُعِدَّتِ الجنة للذين جرى ذكرهم وللذي يَكْظِمون الغيظ.       وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: ما من جُرْعة يَتَجَرَّعُها       الإنسان أَعظم أَجراً من جُرْعة غيظ في الله عز وجل. ويقال: كَظَمْت       الغيظ أَكْظِمه كَظْماً إذا أَمسكت على ما في نفسك منه. وفي الحديث: من       كَظَم غيظاً فله كذا وكذا؛ كَظْمُ الغيظ: تجرُّعُه واحتمال سببه والصبر عليه.       وفي الحديث: إذا تثاءب أَحدكم فليَكْظِمْ ما استطاع أي ليحبسْه مهما       أَمكنه. ومنه حديث عبد المطلب: له فَخْرٌ يَكْظِم عليه أي لا يُبْديه       ويظهره، وهو حَسَبُه. ويقال: كَظَم البعيرُ على جِرَّته إذا ردَّدها في حلقه.       وكَظَم البعيرُ يَكْظِم كُظوماً إذا أَمسك عن الجِرّة، فهو كاظِمٌ. وكَظَم       البعيرُ إذا لم يَجْتَرَّ؛ قال الراعي:       فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ       مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا       ابن الأنباري في قوله:       فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة       أي دفعت الإبل بجرتّها بعد كظومها، قال: والكاظم منها العطشان اليابس       الجوف، قال: والأصل في الكَظْم الإمساك على غيظ وغمٍّ، والجِرَّة ما تخرجه       من كروشها فتَجْتَرُّ، وقوله: من ذي الأَبارق معناه أن هذه الجِرّة       أَصلها ما رعت بهذا الموضع، وحَقِيل: اسم موضع. ابن سيده: كظَم البعير جِرَّته       ازْذَرَدَها وكفّ عن الاجترار. وناقة كَظُوم ونوق كُظوم: لا تجتَرُّ،       كَظَمت تَكْظِم كُظوماً، وإبل كُظوم. تقول: أرى الإبل كُظوماً لا تجترّ؛       قال ابن بري: شاهد الكُظوم جمع كاظم قول المِلْقَطي:       فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،       لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف       والكظم: مَخْرَج النفس. يقال: كَظَمني فلان وأَخذ بكَظَمي. أَبو زيد:       يقال أَخذت بكِظام الأمر أي بالثقة، وأَخذ بكَظَمه أي بحلقه؛ عن ابن       الأَعرابي. ويقال: أَخذت بكَظَمه أي بمَخْرجَ نَفَسه، والجمع كِظام. وفي       الحديث: لعلَّ الله يصلح أَمر هذه الأُمة ولا يؤخذ بأَكْظامها؛ هي جمع كَظَم،       بالتحريك، وهو مخرج النفَس من الحلق؛ ومنه حديث النخعي: له التوبة ما لم       يؤخذ بكَظَمه أي عند خروج نفْسه وانقطاع نَفَسه. وأَخَذَ الأَمرُ بكَظَمه       إذا غمَّه؛ وقول أَبي خِراش:       وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر       قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم       أَراد الكَظَم فاضطرّ، وقد دفع ذلك سيبويه فقال: ألا ترى أَن الذين       يقولون في فَخِذ فَخْذ وفي كَبِد كَبْد لا يقولون في جَمَل جَمْل؟ ورجل مكظوم       وكَظِيم: مكروب قد أَخذ الغمُّ بكَظَمه. وفي التنزيل العزيز: ظَلَّ       وجهُه مُسْوَدّاً وهو كَظِيم. والكُظوم: السُّكوت. وقوم كُظَّم أي ساكنون؛       قال العجاج:       ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ       عنِ اللَّغا، ورَفَثِ التَّكَلُّمِ       وقد كُظِمَ وكَظَمَ على غيظه يَكْظِم كَظْماً، فهو كاظِمٌ وكَظيم: سكت.       وفلان لا يَكْظِم على جِرَّتِه أي لا يسكت على ما في جوفه حتى يتكلم به؛       وقول زياد بن عُلْبة الهذلي:       كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،       عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ       عَنى أَنَّ خَلخاها لا يُسْمع له صوت لامتلائه. والكَظيمُ: غَلَق الباب.       وكَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً: قام عليه فأَغلقَه بنفسه أو بغير       نفسه. وفي التهذيب: كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ إذا قُمت عليه فسددته بنفسك أو       سددته بشيء غيرك. وكلُّ ما سُدَّ من مَجْرى ماء أو باب أو طَريق كَظْمٌ،       كأَنه سمي بالمصدر.       والكِظامةُ والسِّدادةُ: ما سُدَّ به. والكِظامةُ: القَناة التي تكون في       حوائط الأَعناب، وقيل: الكِظامة رَكايا الكَرْم وقد أَفضى بعضُها إلى       بعض وتَناسقَت كأنها نهر. وكَظَمُوا الكِظامة: جَدَروها بجَدْرَين،       والجَدْر طِين حافَتِها، وقيل: الكِظامة بئر إلى جنبها بئر، وبينهما مجرى في بطن       الوادي، وفي المحكم: بطن الأرض أينما كانت، وهي الكَظِيمة. غيره:       والكِظامة قَناة في باطن الأَرض يجري فيها الماء. وفي الحديث: أن النبي، صلى       الله عليه وسلم، أَتى كِظامةَ قوم فتوضَّأَ منها ومسَح على خُفَّيْه؛       الكِظامةُ: كالقَناة، وجمعها كَظائم. قال أَبو عبيدة: سأَلت الأَصمعي عنها       وأهل العلم من أَهل الحجاز فقالوا: هي آبار متناسقة تُحْفَر ويُباعَد ما       بينها، ثم يُخْرق ما بين كل بئرين بقناة تؤَدِّي الماء من الأُولى إلى التي       تليها تحت الأَرض فتجتمع مياهها جارية، ثم تخرج عند منتهاها فتَسِحُّ على       وجه الأَرض، وفي التهذيب: حتى يجتمع الماء إلى آخرهن، وإنما ذلك من       عَوَزِ الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاج إليه أَهلُها للشرب وسَقْيِ الأَرض،       ثم يخرج فضلها إلى التي تليها، فهذا معروف عند أهل الحجاز، وقيل:       الكِظامةُ السَِّقاية. وفي حديث عبد الله بن عَمْرو: إذا رأَيت مكة قد بُعِجَتْ       كَظائَم وساوى بِناؤُها رؤوسَ الجبال فاعلم أن الأمر قد أَظَلَّك؛ وقال       أَبو إسحق: هي الكَظيمة والكِظامةُ معناه أي حُفِرت قَنَوات. وفي حديث آخر:       أنه أَتى كِظامةَ قوم فبال؛ قال ابن الأَثير: وقيل أَراد بالكِظامة في       هذا الحديث الكُناسة. والكِظامةُ من المرأة: مخرج البول. والكِظامةُ: فَمُ       الوادي الذي يخرج منه الماء؛ حكاه ثعلب. والكِظامةُ: أَعلى الوادي بحيث       ينقطع والكِظامةُ: سير يُوصَل بطرَف القَوْس العربية ثم يُدار بطرَف       السِّيةِ العُليا. والكِظامة: سير مَضفْور موصول بوتر القوس العربية ثم يدار       بطرف السية. والكِظامة: حبل يَكْظِمون به خَطْمَ البعير. والكِظامةُ:       العَقَب الذي على رؤُُوس القُذَذ العليا من السهم، ويل: ما يلي حَقْو       السَّهم، وهو مُسْتَدَقُّه مما يلي الرِّيش، وقيل: هو موضع الريش؛ وأَنشد ابن       بري لشاعر:       تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر       (* قوله «بالكظر» كذا ضبط في الأصل، والذي في القاموس: الكظر بالضم محز       القوس تقع فيه حلقة الوتر، والكظر بالكسر عقبة تشد في أصل فوق السهم).       وقال أَبو حنيفة: الكِظامة العَقَبُ الذي يُدْرَج على أَذناب الريش       يَضْبِطها على أَيْ نَحوٍ ما كان التركيب، كلاهما عبر فيه بلفظ الواحد عن       الجمع. والكِظامةُ: حبْل يُشدُّ به أَنف البعير، وقد كظَمُوه بها. وكِظامةُ       المِيزان: مسمارُه الذي يدور فيه اللسان، وقيل: هي الحلقة التي يجتمع       فيها خيوط الميزان في طَرَفي الحديدة من الميزان.       وكاظِمةُ مَعرفة: موضع؛ قال امرؤُ القيس:       إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،       أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ       وقول الفرزدق:       فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ       بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ       فإنه أَراد كاظِمةَ وما حَولها فجمع لذلك. الأَزهري: وكاظِمةُ جَوٌّ على       سِيفِ البحر من البصرة على مرحلتين، وفيها رَكايا كثيرة وماؤُها شَرُوب؛       قال: وأَنشدني أَعرابي من بني كُلَيْب بن يَرْبوع:       ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،       وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ       وفي بعض الحديث ذكر كاظِمة، وهو اسم موضع، وقيل: بئر عُرِف الموضع بها.
مقاييس اللغة:
(كظم) الكاف والظاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على معنىً واحد، وهو الإمساك والجمعُ للشَّيء. من ذلك الكَظْم: اجتراع الغَيظ والإمساك عن إبدائه، وكأنَّه يجمعه الكاظمُ في جوفه. قال الله تعالى: ﴿وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ﴾ [آل عمران 134]. والكُظُوم: السُّكوت. [و] الكُظوم: إمساك البعير عن الجِرَّة. والكَظَم: مَخْرج النَّفَس. يقال أخَذَ بكَظَمه. ومعنى ذلك قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّه كأنَّه منَعَ نفَسَه أن يخرج. والكظائم: خُروق تُحفَر يجري فيها الماءُ من بئرٍ إلى بئر. وإنَّما سُمِّيت كِظَامةً لإمساكها الماء. والكِظامة أيضاً: الحَلْقة التي تجمع خيوطَ حديدةِ الميزان؛ وذلك من الإمساك أيضاً. والكِظَامة: سَير يُوصَل بوَتَرِ القَوس العربيّة ثم يُدار بطرف السِّيَة العُليا. والقياس في جميع ذلك واحد.‏
القاموس المحيط:
كَظَمَ غَيْظَه يَكْظِمُه رَدَّهُ، وحَبَسَهُ، و البابَ أغْلَقَهُ، و النَّهْرَ والخَوْخَةَ سَدَّهُما، و البعيرُ كُظوماً أمْسَكَ عن الجِرَّةِ. ورجُلٌ كَظيمٌ ومَكْظومٌ مَكْروبٌ. والكَظَمُ، محرَّكةً الحَلْقُ، أو الفَمُ، أو مَخْرَجُ النَّفَسِ. وكُظِمَ، كعُنِيَ كُظوماً سَكَتَ. وقَوْمٌ كُظَّمٌ، كرُكَّعٍ ساكِتونَ. والكِظامةُ، بالكسر فَمُ الوادي، ومَخْرَجُ البَوْلِ من المرأةِ، وبِئْرٌ بجَنْبِ بِئْرٍ بَيْنَهُما مَجْرًى في بَطْنِ الأرضِ،
كالكَظيمَةِ، والحَلْقَةُ تُجْمَعُ فيها خُيوطُ الميزانِ، وسيرٌ يُدارُ بطَرَفِ السِّيَةِ العُلْيا من القَوْسِ، ومِسْمارُ الميزانِ، أو الحَلْقَةُ يُجْمَعُ فيها خُيوطُ الميزانِ من طَرَفِ الحَديدةِ، وحَبْلٌ يُشَدُّ به أنْفُ البعيرِ، والعَقَبُ على رُؤُوسِ قُذَذِ السَّهْمِ، أو مَوْضِعُ الريشِ منه. وككِتابٍ: سِدادُ الشيءِ.
وكاظِمَةُ: ع م. وأخَذَ بكِظامِ الأمْرِ، بالكسر، أي: بالثِّقَةِ. والكَظِيمةُ: المَزادَةُ.
تاج العروس:
( كظم غيظه يكظمه ) كظما اجترعه كما في الصحاح وقيل ( رده وحبسه ) واحتمل سببه وصبر عليه وهو مجاز مأخوذ من كظم البعير الجرة ومنه قوله تعالى والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس وفي الحديث ما من جرعة يتجرعها الانسان أعظم أجرا من جرعة غيظ في الله عز وجل ( و ) كظم ( الباب ) يكظمه كظما قام عليه و ( أغلقه ) بنفسه أو بغير نفسه وفي التهذيب قام عليه فسده بنفسه أو بشئ غيره ( و ) كظم ( النهر والخوخة ) كظما ( سدهما و ) كظم ( البعير كظوما ) إذا ( أمسك عن الجرة ) وقيل رددها في حلقه والجرة ما يخرجها من كرشه فيجتر وقال ابن سيده كظم البعير جرته ازدردها وكف عن الاجترار قال الراعي : فأفضن بعد كظومهن بجرة * من ذي الابارق إذ رعين حقيلا ( و ) من المجاز ( رجل كظيم ومكظوم ) أي ( مكروب ) قد أخذ الغم بكظمه أي نفسه ومنه قوله تعالى إذ نادى وهو مكظوم وقوله تعالى ظل وجهه مسودا وهو كظيم ( والكظم محركة الحلق أو الفم أو مخرج النفس ) يقال أخذ بكظمه أي بحلقه عن ابن الاعرابي أو بمخرج نفسه والجمع كظام وفي حديث النخعي له التوبة ما لم يؤخذ بكظمه أي عند خروج نفسه وانقطاعه وفي الحديث لعل الله
يصلح أمر هذه الامة ولا يؤخذ بأكظامها هي جمع كظم محركة وقول أبي خراش : وكل امرئ يوما الى الله صائر * قضاء إذا ما كان يؤخذ بالكظم أراد الكظم فاضطر ( وكظم كعنى كظوما ) إذا ( سكت وقوم كظم كركع ساكتون ) قال العجاج : ورب أسراب حجيج كظم * عن اللغا ورفث التكلم ( والكظامة بالكسر فم الوادي ) الذي يخرج منه الماء حكاه ثعلب وقيل أعلى الوادي بحيث ينقطع ( و ) أيضا ( مخرج البول من المرأة و ) أيضا ( بئر بجنب بئر ) وفي الصحاح الى جنبها بئر و ( بينهما مجرى في بطن الارض ) أينما كانت كذا في المحكم وفي الصحاح في باطن الوادي وفي بعض نسخه في بطن الوادي ( كالكظيمة ) كسفينة عن ابن سيده والجمع الكظائم وقيل الكظامة القناة تكون في حوائط الاعناب وقيل ركايا الكرم وقد أفضى بعضها الى بعض وتناسقت كأنها نهر وقيل قناة في باطن الارض يجري فيها الماء قال أبو عبيدة سألت الاصمعي عنها وأهل العلم من أهل الحجاز فقالوا هي آبار متناسقة تحفر ويباعد ما بينها ثم يحرق ما بين كل نهرين بقناة تؤدي الماء من الاولى الى التي تليها تحت الارض فتجتمع مياهها جارية ثم تخرج عند منتهاها فتسيح على وجه الارض وفي التهذيب حتى يجتمع الماء الى آخرهن وإنما ذلك من غور الماء ليبقى في كل بئر ما يحتاج إليه أهلها للشرب وسقى الارض ثم يخرج فضلها الى التي تليها فهذا معروف عند أهل الحجاز وفي حديث عبد الله بن عمر إذا رأيت مكة قد بعجت كظائم وساوى بناؤها رؤس الجبال فاعلم أن الامر قد أظلك أي حفرت قنوات ( و ) من المجاز الكظامة ( الحلقة تجمع فيها خيوط الميزان ) في طرفي الحديدة منه وقيل هما حلقتان في طرفي العمود كما في الاساس يقال عقد الخيوط في كظامتي الميزان ( و ) الكظامة ( سير ) مضفور موصول بالوتر ثم ( يدار بطرف السية العليا من القوس ) العربية ( و ) الكظامة ( مسمار الميزان ) الذي يدور فيه اللسان ( أو ) هي ( الحلقة ) التي ( تجمع فيها خيوط الميزان من طرف الحديدة ) كذا في النسخ والصواب في طرف الحديدة كما هو نص الصحاح وهذا قد تقدم فهو تكرار ( و ) الكظامة ( حبل يشد به أنف البعير ) وقد كظموه بها ( و ) الكظامة ( العقب ) الذي ( على رؤس قذذ السهم ) العليا أو مما يلي حقو السهم أو مستدقه مما يلي الريش منه ( أو موضع الريش منه ) وأنشد ابن بري * تشد على حز الكظامة بالكظر * وقال أبو حنيفة الكظامة العقب الذي يدرج على أذناب الريش يضبطها على أي نحو ما كان التركيب كلاهما عبر فيه بلفظ الواحد عن الجمع ( و ) الكظام ( ككتاب سداد الشئ ) زنة ومعنى وكذلك الكظامة وهي السدادة ( وكاظمة ع ) قال الازهري جو على سيف البحر من البصرة على مرحلتين وفيها ركايا كثيرة وماؤها شروب قال وأنشد ابن الاعرابي أو قال وأنشدني أعرابي من بني كليب ابن يربوع : ضمنت لكن أن تهجرن نجدا * وأن تسكن كاظمة البحور وقال امرئ القيس : إذ هن أقساط كرجل الدبى * أو كقطا كاظمة الناهل وقد جمعها الفرزدق بما حولها فقال : فيا ليت داري بالمدينة أصبحت * بأعفار فلج أو بسيف الكواظم ( و ) من المجاز ( أخذ بكظام الامر بالكسر أي بالثقة ) عن أبي زيد ( والكظيمة المزادة ) يكظم فوها أي يسد * ومما يستدرك عليه كظم يكظم كظما حبس نفسه ومنه الحديث إذا تثاءب أحدكم فليكظم ما استطاع أي ليحبسه ومنه أيضا حديث عبد المطلب
له فخر يكظم عليه أي لا يبديه ولا يظهره وهو حبسه والكاظم الساكت ومن الابل العطشان اليابس الجوف وأيضا لقب الامام موسى بن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنهما أو ناقة كظوم ونوق كظوم بالضم لا تجتر تقول أرى الابل كظوما لا تجتر نقله الجوهري وهو جمع كاظم وأنشد ابن بري للملقطى : فهن كظوم ما يفضن بجرة * لهن بمستن اللغام صريف وكظمه أخذ بنفسه وأخذ الامر بكظمه إذا غمه وكظم على غيظه لغة في كظم غيظه فهو كظيم ساكت وفلان لا يكظم على جرته أي لا يسكت على ما في جوفه حتى يتكلم به وهو مجاز والكظم غلق الباب نقله الجوهري وكظم القربة ملأها وسد فاها ومن المجاز أن خلخالها كظيم وأنها كظيمة الخلخال قال زياد بن علبة الهذلي : كظيم الخجل واضحة المحيا * عديلة حسن خلق في تمام أي خلخالها لا يسمع له صوت لامتلائه والكظم كل ما سد من مجرى ماء أو باب أو طريق سمي بالمصدر والكظامة بالكسر السقاية وبه فسر الحديث أتى كظامة قوم فتوضأ منه ومسح على قدميه ويروى أتى كظامة قوم فبال قال ابن الاثير أراد بها الكناسة وكظم القربة ملأها وسد رأسها وكظامة الباب سدادته

### Türkçe

كظم
**كَظَمَ - يَكْظِمُ - كَاظِم - كَاظِمِيْن - كَظِيْم - مَكْظُوم**
**كَظَمَ - يَكْظِمُ** + bir canlı + bir şeyi: mekân yahut çıkış ona dar gelir; onu hareketten men eder ve onu sıkışık, kuşatılmış kılar: ve bu, öfke hususunda: onun yürütülmesini yahut ortaya konmasını engellemektir.
**كَاظِم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ**"dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**كَاظِمِيْن**: **" كَاظِم"**in çoğulu.
**كَظِيْم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ "**dan, **" فعيل "** vezninde mübalağa ism-i fâili.
**مَكْظُوْم**: **" كَظَمَ - يَكْظِمُ "**dan ism-i mef‘ûl: bağlanmış ve kuşatılmış olup çıkmaya güç yetiremeyen.
﴿Ve balık sahibinin gibi olma; hani o, **مكظوم** iken nida etmişti﴾: **مكظوم** burada hapsedilmiş ve üzerine kapatılmıştır; hareket edemez; balığın karnında darlık, sıkışıklık ve keder içindedir.
Ve lafız, bir lafızlar grubuna mensuptur: “canlının kendisini yahut başka bir canlıyı zorla hareketten, fiilden ve intikalden men etmek”; bunlar:
**وَقَفَ - يَقِفُ**، **صَبَرَ - يَصْبِرُ**، **عَضَلَ - يَعْضُلُ**، **كَظَمَ - يَكْظِمُ**، **طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت**، **أَصَرَ- يَأْصِرُ**

**كظيم**
﴿Ve onlardan birine dişi (çocuk) müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir; o, **كظيم**dir (58)﴾ **النحل** ﴿Ve onlardan birine Rahmân’a misal olarak ileri sürdüğü şey müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir; o, **كظيم**dir (17)﴾ **الزخرف**
﴿Ve onlardan yüz çevirdi ve dedi: “Ey Yusuf’a olan esefim!”; üzüntüden gözleri ağardı; o, **كظيم**dir (84) Dediler: “Allah’a yemin olsun, Yusuf’u anmayı sürdürüp duracaksın; nihayet ya eriyip biteceksin yahut helâk olanlardan olacaksın” (85) Dedi: “Ben ancak kederimi ve hüznümü Allah’a şikâyet ederim; ve Allah’tan, sizin bilmediğinizi bilirim” (86)﴾ **يوسف**

**كاظم**  **كاظمين**
﴿Onlar ki bollukta ve darlıkta infak ederler; ve öfkeyi yutanlar (**الكاظمين الغيظ**) ve insanlardan affedenler; Allah muhsinleri sever (134)﴾ **آل عمران** ﴿Ve onları yaklaşan gün ile uyar; hani kalpler gırtlaklara dayanmışken, **كاظمين** (halinde): zalimler için ne bir sıcak dost vardır ne de sözü dinlenecek bir şefaatçi (18)﴾ **غافر**

**مكظوم**
﴿Öyleyse Rabbinin hükmüne sabret; ve balık sahibinin gibi olma; hani o, **مكظوم** iken nida etmişti (48)﴾ **القلم**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**كظم**] ك ظ م: **كظَمَ** öfkesini; onu yuttu. Kapısı **ضرب**tır. O, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مَكْظومٌ**dur. Ve **كاظِمةُ** bir yerdir.

er-Râgıb
كظم
- **الكظم**: nefesin çıkış yeri. Denir ki: **أخذ بكظمه**. Ve **الكظوم**: nefesin tutulmasıdır; ve bununla, “falanca nefes almıyor” sözleri gibi sükût kastedilir: sükûtta mübalağa ile vasfedildiğinde. Ve **كظم فلان**: kendisini hapsetti. Yüce Allah dedi ki: }**إذ نادى وهو مكظوم**﴿[**القلم**/ 48]. Ve **كظم الغيظ**: onu hapsetti. Dedi ki:﴾**والكاظمين الغيظ**{ [**آل عمران**/134]. Ve ondan: **كظم البعير**: geviş getirmeyi terk ettiğinde. Ve **كظم السقاء**: onu doldurduktan sonra bağladı; kendisini (nefesini) men edici olarak. Ve **الكظامة**: terazinin demirinin ucunda ipliklerin toplandığı halka; ve yayın kirişine bağlanan kayış. Ve **الكظائم**: iki kuyu arasında suyun aktığı deliklerdir; bütün bunlar, nefesin mecrasına ve onun içinde gidip gelmesine benzetmedir.

Lisân özeti:
1. Adam, öfkesini yuttuğunda **كَظَم الرجلُ غيظَه**. **كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً**: onu geri çevirdi ve hapsetti; o, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مكظوم**dur.
2. **كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً**: nefsinde ondan olan şeye karşı kendini tuttuğunda.
3. Sizden biri esnediğinde, gücü yettiği kadar **فليَكْظِمْ**; yani mümkün oldukça onu tutsun.
4. Ve **الكظم**: nefesin çıkış yeridir. Denir ki: falanca beni **كَظَمني** ve **أَخذ بكَظَمي**. Ebû Zeyd: denir ki: işin **كِظام**ına aldım; yani sağlam tarafına. Ve **أَخذ بكَظَمه**; yani boğazından; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir ki: **أَخذت بكَظَمه**; yani nefesinin çıkış yerinden. Çoğulu **كِظام**dır.
5. **ناقة كَظُوم** ve **نوق كُظوم**: geviş getirmez.
6. **رجل مكظوم** ve **كَظِيم**: kederli; gam, onun **كَظَمه**ini tutmuştur. Aziz tenzilde: yüzü kapkara kesilir; o, **كَظِيم**dir.
7. Ve **الكُظوم**: sükûttur. Ve **قوم كُظَّم**: yani sakinler.
8. Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır. Ve **كَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً**: onun üzerine durdu da onu kendisiyle yahut kendisi olmaksızın kapattı.

Lisânü’l-‘Arab
● - كظم: el-Leys: adam, öfkesini yuttuğunda **كَظَم الرجلُ غيظَه**. **كَظَمه يَكْظِمه كَظْماً**: onu geri çevirdi ve hapsetti; o, **كَظِيمٌ** bir adamdır; ve öfke **مكظوم**dur. Aziz tenzilde: **والكاظمين الغيظ**; bunu Sa‘leb tefsir etti ve dedi ki: yani öfkeyi hapsedenler; onunla cezalandırılmazlar. Zecâc dedi ki: manası: cennet, zikri geçenler için ve öfkeyi **يَكْظِمون** olan kimse için hazırlanmıştır. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu ki, dedi: Allah عز وجل uğrunda bir öfke yudumundan daha büyük ecirli, insanın yuttuğu hiçbir yudum yoktur. Ve denir ki: **كَظَمْت الغيظ أَكْظِمه كَظْماً**: nefsinde ondan olan şeye karşı kendini tuttuğunda. Hadiste: kim bir öfkeyi **كَظَم** ederse ona şöyle şöyle vardır; **كَظْمُ الغيظ**: onu yutmak, sebebine katlanmak ve ona sabretmektir. Hadiste: sizden biri esnediğinde, gücü yettiği kadar **فليَكْظِمْ**; yani mümkün oldukça onu tutsun. Ve ondan, Abdülmuttalib hadisi: onun bir övüncü vardır; onun üzerinde **يَكْظِم** eder; yani onu açığa vurmaz ve göstermez; o, onun hasebidir. Ve denir ki: deve, gevişine karşı **كَظَم** etti; onu boğazında döndürdüğünde. Ve deve **كَظَم** eder, **يَكْظِم كُظوماً**: gevişten el çektiğinde; o, **كاظِمٌ**dir. Ve deve **كَظَم** ettiğinde: geviş getirmediğinde; râ‘î dedi ki:
فأَفَضْنَ بعد كُظومِهنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إذ رَعَيْنَ حَقِيلا
İbnü’l-Enbârî, onun sözünde:
فأَفضن بعد كظومهن بجِرّة
yani develer, **كظوم**larından sonra gevişleriyle itti. Dedi ki: onlardan **الكاظم**: susuz, içi kuru olan. Dedi ki: **الكَظْم**ın aslı, öfke ve gam üzerine tutmaktır. Ve **الجِرَّة**: karınlarından çıkardıkları şeydir; onunla geviş getirirler. Ve onun sözü: **من ذي الأَبارق** manası: bu gevişin aslı, bu yerde otladıkları şeydir. Ve **حَقِيل**: bir yer adıdır. İbn Sîde: deve, gevişini **كظَم** etti: onu yuttu ve geviş getirmekten el çekti. Ve **ناقة كَظُوم** ve **نوق كُظوم**: geviş getirmez; **كَظَمت تَكْظِم كُظوماً**; ve **إبل كُظوم**. Dersin ki: develeri **كُظوماً** görüyorum; geviş getirmiyorlar. İbn Berrî dedi ki: **الكُظوم**un, **كاظم**in çoğulu olduğuna şahit, el-Milkatî’nin sözü:
فهُنَّ كظُومٌ ما يُفِضْنَ بجِرَّةٍ،
لَهُنَّ بمُسْتَنِ اللُّغام صَرِيف
Ve **الكظم**: nefesin çıkış yeridir. Denir ki: falanca beni **كَظَمني** ve **أَخذ بكَظَمي**. Ebû Zeyd: denir ki: işin **كِظام**ına aldım; yani sağlam tarafına. Ve **أَخذ بكَظَمه**; yani boğazından; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir ki: **أَخذت بكَظَمه**; yani nefesinin çıkış yerinden. Çoğulu **كِظام**dır. Hadiste: umulur ki Allah bu ümmetin işini ıslah eder ve onun **أَكْظام**larıyla tutulunmaz; bu, **كَظَم**ın çoğuludur; hareke ile; o, boğazdan nefesin çıkış yeridir. Ve ondan, Neha‘î hadisi: onun tevbesi vardır; **كَظَمه**i tutulmadıkça; yani nefesinin çıkışı ve nefesinin kesilmesi anında. Ve iş, onun **كَظَمه**iyle tuttuğunda: onu gamlandırdığında. Ve Ebû Hirâş’ın sözü:
وكلُّ امرئ يوماً إلى الله صائر
قضاءً، إذا ما كان يؤخذ بالكَظْم
**الكَظَم**ı kastetti de zaruret onu (şekilce) zorladı; Sîbeveyh bunu reddetti ve dedi ki: görmüyor musun, **فَخِذ**de **فَخْذ** ve **كَبِد**de **كَبْد** diyenler, **جَمَل**de **جَمْل** demezler? Ve **رجل مكظوم** ve **كَظِيم**: kederli; gam, onun **كَظَمه**iyle tutmuştur. Aziz tenzilde: yüzü kapkara kesilir; o, **كَظِيم**dir. Ve **الكُظوم**: sükûttur. Ve **قوم كُظَّم**: yani sakinler; ‘Accâc dedi ki:
ورَبِّ أَسرابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ
عنِ اللَّغا،

**ورَفَثِ التَّكَلُّمِ**       Ve **كُظِمَ** ve **كَظَمَ** öfkesi üzerine **يَكْظِم** **كَظْماً**; o hâlde o **كاظِمٌ** ve **كَظيم**: sustu.       Ve falan kimse **لا يَكْظِم على جِرَّتِه** yani karnının içinde olan şeye, onu söyleyinceye kadar susmaz;       Ve Hüzeli Ziyâd b. U‘lbe’nin sözü:       **كَظِيمَ الحَجْلِ واضِحةَ المُحَيَّا،**       **عَديلةَ حُسْنِ خَلْقٍ في تَمامِ**       Şunu kastetti: halhalının, doluluğundan dolayı, ona bir ses işitilmez. Ve **الكَظيمُ**: kapının kapanmasıdır.       Ve **كَظَمَ البابَ يَكْظِمه كَظْماً**: onun üzerinde durdu da onu kendisiyle yahut kendisi olmaksızın kapattı. Ve **التهذيب**’de: **كَظَمْتُ البابَ أَكْظِمهُ**: onun üzerinde durduğun zaman onu kendinle kapatman yahut onu senden başka bir şeyle kapatmandır. Ve su mecrasından yahut kapıdan yahut yoldan kapatılan her şey **كَظْمٌ**dur; sanki masdar ile adlandırılmıştır.       Ve **الكِظامةُ** ve **السِّدادةُ**: onunla kapatılan şeydir. Ve **الكِظامةُ**: üzüm bağlarının duvarlarında bulunan kanal; ve denildi ki: **الكِظامة** asmanın kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış ve birbirine uyum sağlamıştır, sanki bir nehir gibidir. Ve **كَظَمُوا الكِظامة**: onu iki duvarla duvarladılar; ve **الجَدْر** onun kenarının çamurudur; ve denildi ki: **الكِظامة** yanında bir kuyu olan kuyudur; ikisinin arasında vadi karnında bir mecra vardır. Ve **المحكم**’de: yerin karnı, nerede olursa olsun; ve o **الكَظِيمة**dir. Başkası: ve **الكِظامة** yerin içinde, içinde suyun aktığı bir kanaldır. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kavmin **كِظامة**sına geldi de ondan abdest aldı ve mestleri üzerine mesh etti;       **الكِظامةُ**: kanal gibidir; çoğulu **كَظائم**dir. Ebû Ubeyde dedi: onun hakkında Asmaî’ye ve Hicaz ehlinin âlimlerine sordum; dediler ki: o, uyumlu kuyulardır; kazılır ve araları uzak tutulur; sonra her iki kuyu arasındaki yer bir kanalla delinip, suyu birinciden, yer altında onu izleyene ulaştırır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra sonlarında çıkar da yer yüzü üzerine akıp dökülür; ve **التهذيب**’de: su, onların sonuna kadar toplanıncaya dek; bu ancak su kıtlığındandır ki her kuyuda, ehlinin içme ve toprağı sulama için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın; sonra fazlası onu izleyene çıkar; bu Hicaz ehli yanında bilinir; ve denildi ki: **الكِظامةُ** suluktur. Abdullah b. Amr hadîsinde: Mekke’yi **كَظائَم** yarılmış ve onun binaları dağların başlarına eşit olmuş gördüğün zaman bil ki iş seni gölgelemiştir; ve Ebû İshak dedi: o **الكَظيمة** ve **الكِظامةُ** anlamıdır; yani kanallar kazılmıştır. Ve başka bir hadiste: bir kavmin **كِظامة**sına geldi de bevletti; İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi ki bu hadiste **الكِظامة** ile **الكُناسة**yi kastetti. Ve kadından **الكِظامةُ**: idrar çıkış yeridir. Ve **الكِظامةُ**: vadinin ağzı, suyun çıktığı yer; Sa‘leb onu rivayet etti. Ve **الكِظامةُ**: vadinin üst tarafı, kesildiği yer. Ve **الكِظامةُ**: Arap yayı ucuna bağlanan, sonra üst **السِّيةِ** ucuna dolanan kayıştır. Ve **الكِظامة**: Arap yayının kirişiyle birleştirilmiş, sonra **السية** ucuna dolanan örülü kayıştır. Ve **الكِظامة**: devenin burnunu bağladıkları ip; onunla onu **يَكْظِمون**. Ve **الكِظامةُ**: okun üst tüylerinin başları üzerindeki sinirdir; ve denildi: okun beline yakın olan şeydir; o, tüy tarafına yakın olan yerinden inceliğidir; ve denildi: o, tüyün yeridir; ve İbn Berî bir şair için inşad etti:       **تَشُدُّ على حَزّ الكِظامة بالكُظْر**       (* Onun “**بالكظر**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; ve **القاموس**’ta olan: **الكظر** (ضم ile) yay kirişi halkasının içine düştüğü yay çentiğidir; ve **الكظر** (kesr ile) okun üst tarafının aslında bağlanan sinirdir).       Ve Ebû Hanîfe dedi: **الكِظامة** tüylerin kuyrukları üzerine sarılan, onları hangi tertip olursa olsun zapteden sinirdir; ikisi de onda tek lafzıyla çoğuldan ibare etti. Ve **الكِظامةُ**: devenin burnunun bağlandığı ip; onu onunla **كظَمُوه**. Ve **كِظامةُ المِيزان**: dilin içinde döndüğü çivisidir; ve denildi: o, terazinin demirinin iki ucunda, terazinin ipliklerinin toplandığı halkadır.       Ve **كاظِمةُ مَعرفة**: bir yerdir; İmruü’l-Kays dedi:       **إذْ هُنَّ أَقساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،**       **أَو كَقَطا كاظِمةَ النّاهِلِ**       Ve Ferazdak’ın sözü:       **فَيا لَيْتَ دارِي بالمدِينة أَصْبَحَتْ**       **بأَعفارِ فَلْجٍ، أو بسِيفِ الكَواظِمِ**       Şüphesiz o **كاظِمة**yi ve onun çevresini kastetti; bunun için onu çoğul yaptı. Ezherî: ve **كاظِمةُ** Basra’dan iki merhale uzaklıkta deniz kıyısında bir çöldür; onda çok kuyular vardır ve suyu içimliktir; dedi: ve bana Benî Küleyb b. Yerbû‘dan bir bedevî inşad etti:       **ضَمنْت لَكُنَّ أَن تَهْجُرْن نَجْداً،**       **وأَن تَسْكُنَّ كاظِمةَ البُحورِ**       Ve bazı hadiste **كاظِمة** zikredildi; o bir yer adıdır; ve denildi: yer onunla bilinen bir kuyudur.

مقاييس اللغة:
(**كظم**) **الكاف** ve **الظاء** ve **الميم** tek bir manaya delalet eden sahih bir asıldır; o da şey için tutma ve toplama manasıdır. Bundan **الكَظْم**: öfkeyi yutmak ve onu açığa vurmaktan tutmaktır; sanki **الكاظمُ** onu karnında toplar. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَالكَاظِمِينَ الغَيْظَ**﴾ [Âl-i İmrân 134]. Ve **الكُظُوم**: susmadır. [Ve] **الكُظوم**: devenin **الجِرَّة**den tutmasıdır. Ve **الكَظَم**: nefesin çıkış yeridir. Denilir: **أخَذَ بكَظَمه**. Bunun manası, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü sanki nefesini çıkmaktan men etmiştir. Ve **الكظائم**: bir kuyudan bir kuyuya suyun aktığı, kazılan deliklerdir. Ancak suyu tutmasından dolayı **كِظَامة** diye adlandırılmıştır. Ve **الكِظامة** ayrıca: terazinin demirinin ipliklerini toplayan halkadır; bu da tutmadandır. Ve **الكِظَامة**: Arap yayının kirişiyle birleştirilen, sonra üst **السِّيَة** ucuna dolanan kayıştır. Ve bütün bunlarda kıyas birdir.

القاموس المحيط:
**كَظَمَ غَيْظَه يَكْظِمُه**: onu geri çevirdi ve onu hapsetti; ve kapıyı: onu kapattı; ve nehri ve küçük kapıyı: ikisini tıkadı; ve deve **كُظوماً**: **الجِرَّة**den tuttu. Ve bir adam **كَظيمٌ** ve **مَكْظومٌ**: kederli. Ve **الكَظَمُ** (harekeli): boğazdır; yahut ağızdır; yahut nefesin çıkış yeridir. Ve **كُظِمَ** ( **عُنِيَ** gibi) **كُظوماً**: sustu. Ve bir kavim **كُظَّمٌ** ( **رُكَّعٍ** gibi): susanlar. Ve **الكِظامةُ** (kesre ile): vadinin ağzı; ve kadından idrarın çıkış yeri; ve yerin karnında aralarında bir mecra bulunan, bir kuyunun yanında bir kuyu; **كالكَظيمَةِ** gibi; ve terazinin ipliklerinin toplandığı halka; ve yaydan üst **السِّيَة** ucuna dolanan kayış; ve terazinin çivisi; yahut terazinin demirinin ucundan terazinin ipliklerinin toplandığı halka; ve devenin burnunun bağlandığı ip; ve okun tüylerinin başları üzerindeki sinir; yahut onun tüy yeridir. Ve **ككِتابٍ**: şeyin tıkacı.
Ve **كاظِمَةُ**: (özel isim) yer. Ve **أخَذَ بكِظامِ الأمْرِ** (kesre ile): yani güvenceyle. Ve **الكَظِيمةُ**: su tulumudur.

Tâcü’l-ʿArûs:

( **كظم غيظه يكظمه** ) **كظما**: onu yuttu; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: ( onu geri çevirdi ve hapsetti ); sebebini yüklendi ve ona sabretti. Bu, mecazdır; devenin gevişi tutmasından alınmıştır. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: **والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس**. Ve hadiste: “İnsanın yuttuğu hiçbir yudum, Allah عز وجل uğrunda bir öfke yudumundan daha büyük ecirli değildir.”

( ve ) **كظم** ( kapıyı ) **يكظمه كظما**: onun başında durdu ve ( onu kapattı ); kendi nefsiyle yahut kendi nefsi olmaksızın. Tehzîb’de: onun başında durdu; onu kendi nefsiyle yahut başka bir şeyle kapattı.

( ve ) **كظم** ( nehri ve küçük kapıyı ) **كظما**: ( ikisini tıkadı ). ( ve ) **كظم** ( deve **كظوما** ) ise: ( gevişten tuttuğu ) zaman. Ve denildi ki: onu boğazında geri çevirdi. Geviş, karnından çıkarıp geviş getirdiği şeydir. İbn Sîde dedi ki: **كظم** devenin gevişini: onu yuttu ve geviş getirmekten vazgeçti. Er-Râʿî dedi ki:

فأفضن بعد كظومهن بجرة * من ذي الابارق إذ رعين حقيلا

( ve ) mecazdandır: ( **رجل كظيم ومكظوم** ) yani ( kederli ); gam onun **كظم**’ını, yani nefsini tutmuştur. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **إذ نادى وهو مكظوم** ve Yüce Allah’ın sözü: **ظل وجهه مسودا وهو كظيم**.

( ve **الكظم** harekeli olarak boğaz yahut ağız yahut nefes çıkışıdır ): “**أخذ بكظمه**” denir; yani boğazından; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Yahut nefes çıkışından. Çoğulu **كظام**’dır. En-Nehaʿî hadîsinde: “Ona tevbe vardır; **أخذ بكظمه** olunmadıkça”; yani nefesinin çıkışı ve kesilmesi anında. Ve hadiste: “Umulur ki Allah bu ümmetin işini ıslah eder ve **بأكظامها** alınmaz”; o, harekeli **كظم**’ın çoğuludur. Ebû Hirâş’ın sözü:

وكل امرئ يوما الى الله صائر * قضاء إذا ما كان يؤخذ بالكظم

**الكظم**’ı kastetti; zaruret sebebiyle (lafzı) zorladı.

( ve **كظم** “**كعنى**” gibi **كظوما** ): ( sustuğu ) zaman. ( ve **قوم كظم** “**كركع**” gibi: susanlar ). El-ʿAccâc dedi ki:

ورب أسراب حجيج كظم * عن اللغا ورفث التكلم

( ve **الكظامة** kesre ile: vadinin ağzı ): suyun çıktığı yer; Saʿleb bunu nakletti. Ve denildi ki: vadinin üst tarafı; orada kesilir. ( ve ) ayrıca: ( kadından idrar çıkışı ). ( ve ) ayrıca: ( bir kuyunun yanında bir kuyu ); Sıhâh’ta: onun yanında bir kuyu. ( ve ikisi arasında yerin karnında bir akıntı ): nerede olursa olsun; Muhkem’de böyle. Sıhâh’ta: vadinin iç kısmında. Bazı nüshalarında: vadinin karnında.

( **كالكظيمة** ) “**كسفينة**” gibi; İbn Sîde’den. Çoğulu **الكظائم**. Ve denildi ki: **الكظامة** üzüm bağlarının duvarlarında bulunan kanaldır. Ve denildi ki: asma kuyularıdır; bazısı bazısına ulaşmış, birbirine uygun düşmüş; sanki bir nehir. Ve denildi ki: yerin içinde bir kanaldır; içinde su akar. Ebû ʿUbeyde dedi ki: Onu Asmaʿî’ye ve Hicaz ehlinin âlimlerine sordum; dediler ki: “Bunlar, birbirine uygun kuyulardır; kazılır, araları uzak tutulur; sonra iki nehir arasındaki yer, bir kanalla yakılır; suyu birinciden, yerin altında, onu izleyene ulaştırır; böylece suları akıcı olarak toplanır; sonra sonlarında çıkar; yeryüzü yüzünde yayılır.” Tehzîb’de: “Ta ki su, onların sonuna kadar toplansın.” Bu ancak suyun derinliğindendir; her kuyuda, ehlinin içmek ve toprağı sulamak için ihtiyaç duyduğu kadar kalsın diye; sonra fazlası onu izleyene çıkar; bu, Hicaz ehli yanında bilinen bir şeydir. Abdullah b. Ömer hadîsinde: “Mekke’nin **كظائم**’i yarıldığını ve binalarının dağların başlarıyla bir olduğunu gördüğün zaman bil ki iş seni gölgelemiştir”; yani kanallar kazılmıştır.

( ve ) mecazdandır: **الكظامة** ( terazinin iplerinin toplandığı halka ); onun demirinin iki ucunda. Ve denildi ki: Esâs’ta olduğu gibi, direğin iki ucunda iki halkadır. “Terazinin iplerini, terazinin iki **كظامة**’sinde bağladı” denir.

( ve ) **الكظامة**: ( kayış ); örgülü, kirişe bitişik; sonra ( Arap yayının üst **سية**’sinin ucunda döndürülür ).

( ve ) **الكظامة**: ( terazinin çivisi ); dilin içinde döndüğü.

( yahut ) o: ( halka )dır; ( terazinin iplerinin, demirin ucundan toplandığı ); nüshalarda böyle. Doğrusu: demirin ucunda; Sıhâh’ın nassı böyledir. Bu geçmişti; o halde tekrardır.

( ve ) **الكظامة**: ( devenin burnunun bağlandığı ip ); onu onunla **كظموه** ettiler.

( ve ) **الكظامة**: ( **العقب** ); ( okun **قذذ**’ünün üst başlarında ) yahut okun beline yakın olan kısmında yahut incelmiş kısmında, tüy tarafına yakın olanında; ( yahut onun tüy yerinde ). İbn Berrî şu beyti şâhid getirdi:

تشد على حز الكظامة بالكظر

Ebû Hanîfe dedi ki: **الكظامة**, tüylerin kuyruklarına sarılan **العقب**’dur; onları zapteder. Terkip nasıl olursa olsun, ikisinde de çoğul hakkında tekil lafzıyla ifade edilmiştir.

( ve ) **الكظام** “**ككتاب**” gibi: şeyin tıkacı; vezin ve mana bakımından. Aynı şekilde **الكظامة**; o, tıkaçtır.

( **وكاظمة**: bir yer adı ). Ezherî dedi ki: Basra’dan deniz kıyısında iki merhale uzaklıkta bir çukurluktur; onda çok kuyular vardır; suyu içimlidir. Dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî şu beyti okudu; yahut dedi ki: Benî Kuleyb b. Yerbûʿ’dan bir bedevî bana okuttu:

ضمنت لكن أن تهجرن نجدا * وأن تسكن كاظمة البحور

İmruʾu’l-Kays dedi ki:

إذ هن أقساط كرجل الدبى * أو كقطا كاظمة الناهل

Ferazdak onu çevresindekilerle birlikte çoğul yaptı; dedi ki:

فيا ليت داري بالمدينة أصبحت * بأعفار فلج أو بسيف الكواظم

( ve ) mecazdandır: ( **أخذ بكظام الامر** kesre ile; yani güvenceyle ); Ebû Zeyd’den.

( ve **الكظيمة**: su tulumu ): ağzını **يكظم** eder; yani tıkar.

* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **كظم يكظم كظما**: nefsini hapsetti. Ondandır hadîs: “Sizden biri esnediği zaman gücü yettiğince **فليكظم** etsin”; yani onu tutsun. Ondandır ayrıca Abdülmuttalib hadîsi: “Onun bir övüncü vardır; onun üzerine **يكظم** eder”; yani onu açığa vurmaz ve göstermez; o, onu hapsetmesidir. **الكاظم**: susan. Develerden: susuz, içi kurumuş olan. Ayrıca imam Mûsâ b. Caʿfer es-Sâdık رضي الله تعالى عنهما’nın lakabıdır. Yahut **ناقة كظوم** ve **نوق كظوم** (zammetle): geviş getirmeyen. “Develeri **كظوما** görüyorum; geviş getirmiyor” dersin. Cevherî bunu nakletti; o, **كاظم**’in çoğuludur. İbn Berrî, el-Mulqaṭṭî için şu beyti şâhid getirdi:

فهن كظوم ما يفضن بجرة * لهن بمستن اللغام صريف

Ve **كظمه**: kendi nefsiyle onu tuttu. Ve “işi **بكظمه** aldı” : onu gamlandırdığı zaman. Ve “öfkesi üzerine **كظم** etti”: **كظم غيظه**’de bir lugattır; o halde o, **كظيم**: susan. Ve “falanca, gevişi üzerine **لا يكظم** eder”: yani içindekine susmaz; ta ki onu konuşsun; bu mecazdır. Ve **الكظم**: kapıyı kapamak; Cevherî bunu nakletti. Ve **كظم** kırbayı: onu doldurdu ve ağzını kapattı. Ve mecazdandır: “Onun halhalı **كظيم**” ve “o, halhal bakımından **كظيمة**” (olması). Ziyâd b. ʿUlbe el-Hüzelî dedi ki:

كظيم الخجل واضحة المحيا * عديلة حسن خلق في تمام

Yani: halhalı, doluluğundan ötürü ona ses işitilmez. Ve **الكظم**: su yolu yahut kapı yahut yol geçidinden tıkanmış olan her şeydir; masdar ile adlandırılmıştır. Ve **الكظامة** kesre ile: suluk. Bununla hadîs tefsir edilmiştir: “Bir kavmin **كظامة**’sine geldi; ondan abdest aldı ve ayaklarının üzerine mesh etti.” Ve “Bir kavmin **كظامة**’sine geldi; bevletti” diye de rivayet edilir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onunla **الكناسة**’yi kastetti. Ve **كظم** kırbayı: onu doldurdu ve başını kapattı. Ve **كظامة** kapının: onun tıkacı.
