# كظ (ك-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والظاء
كظ
استعمل من وجوهه : كظ .
كظ : قال الليث : يقال : كَظّه يَكُظّه كِظّةً ، معناه : غمّه من كثرة الأكل .
وقال الحسن : أخذَتْه الكِظّة فقال لجاريته : هاتي هاضُوماً .
قال الليث : الكَظكَظَة : امتلاءُ السِّقاءِ : إذا ملأتَه ، والكِظاظ في الحرب : الضيِّق عند المعركة .
وقال غيره : الكظيظ : الزحام . يقال : رأيت على بابه كظيظاً .
وفي حديث جاء في ذكر باب الجنَّة :
 ( يأتي عليه زمانٌ وهو كظيظ ) .
قال أبو نصر : كظظت السقاء : إذا ملأته . وسِقاءٌ مكظوظ وكظيظ .
ويقال : كظظت خَصْمي أَكُظّه كَظّاً : إِذا أَخذتَ بكظَمِه وأَفحمتَه حتَّى لا يجد مَخرجاً يخرج إليه .
وفي حديث الحسَن أنه ذكر الموتَ فقال : غَنْطٌ ليس كالغنط وكظُّ ليس كالكظ ، أي : همٌّ يملأ الجوف ليس كالكظ ولكنه أشدّ . وكظّه الشرابُ ، أي : ملأه ؛ وكظ الغيظُ صدره ، أي : ملأه ، فهو كظيظ .
ابن الأنباريّ : كظّني الأمرُ ، أي : ملأني همُّه . واكتظَّ الموضع بالماء ، أي : امتلأ .
وقال رؤبة :
إنا أَناسٌ نلزم الحِفَاظَا
إذْ سئمت ربيعةُ الكِظَاظَا
أي : ملَّت المكاظة ، وهي ها هنا القتال وما يملأ القلبَ من همِّ الحرب .
واكتظَّ الوادي بثجيج السماء ، أي : امتلأ بالماء . ومَثَلٌ للعرب : ليس أخُو الكِظاظ من يسأمه ، يقول : كاظّهم ما كاظوك ، أي : لا تسأمهم أو يسأموا . ومنه كِظاظ الحرب ، قال :
إذْ سئمتْ ربيعةُ الكِظاظا
والكِظّة : غمٌّ وغِلْظة يجدها في بطنه وامتلاءٌ .

##### Türkçe

**كاف** ve **ظاء** bâbı
كظ
Yüzlerinden kullanılmıştır: **كظ**.
**كظ**: Leys dedi: Denilir: **كَظّه يَكُظّه كِظّةً**; mânâsı: çok yemekten dolayı onu gamlandırdı.
Hasen dedi: **الكِظّة** onu tuttu da câriyesine dedi ki: “**هاتي هاضُوماً**.”
Leys dedi: **الكَظكَظَة**: kırbanın dolmasıdır; onu doldurduğun zaman. Ve savaşta **الكِظاظ**: muharebe anında darlıktır.
Başkası dedi: **الكظيظ**: izdihamdır. Denilir: “Kapısının üzerinde bir **كظيظ** gördüm.”
Cennet kapısının zikrinde gelen bir hadiste:
(Üzerinden bir zaman gelir de o **كظيظ** olur.)
Ebû Nasr dedi: **كظظت السقاء**: onu doldurduğun zaman. Ve **سِقاءٌ مكظوظ** ve **كظيظ**.
Ve denilir: **كظظت خَصْمي أَكُظّه كَظّاً**: onun **كظَمِه**’inden tuttuğun ve onu susturup acze düşürdüğün zaman; ta ki çıkacağı bir çıkış bulamasın.
Hasen’in hadisinde, ölümü andı da dedi ki: “**غَنْطٌ** **ليس كالغنط** ve **كظُّ** **ليس كالكظ**”; yani: **كظ** gibi olmayan, fakat daha şiddetli olan, iç boşluğu dolduran bir gam. Ve **كظّه الشرابُ**; yani: onu doldurdu. Ve **كظ الغيظُ صدره**; yani: onu doldurdu; o hâlde o **كظيظ**tir.
İbnü’l-Enbârî: **كظّني الأمرُ**; yani: onun gamı beni doldurdu. Ve **اكتظَّ الموضع بالماء**; yani: doldu.
Rü’be dedi:
إنا أَناسٌ نلزم الحِفَاظَا
إذْ سئمت ربيعةُ الكِظَاظَا
Yani: **المكاظة**’dan bıktı; o da burada çarpışmadır ve savaş gamından kalbi dolduran şeydir.
Ve **اكتظَّ الوادي بثجيج السماء**; yani: su ile doldu. Ve Araplara ait bir mesel: “**ليس أخُو الكِظاظ من يسأمه**”; der ki: “**كاظّهم ما كاظوك**”; yani: onlardan bıkma yahut bıksınlar. Ve ondan **كِظاظ الحرب**; dedi ki:
إذْ سئمتْ ربيعةُ الكِظاظا
Ve **الكِظّة**: gam ve karnında bulduğu bir kabalık ve doluluktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(**كل**)  **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder; ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder; üçüncüsü organlardan bir organdır.
Birincisi: **كَلَّ السَّيف** **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**. **الكليل**: ucu körelen kılıçtır; **السيف**in **حَدُّه** körelir. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف** için: **الكليلان**. Ve denir ki: **أكَلَّ القومُ**; yani develeri köreldiği (yorulup zayıfladığı) zaman. Ve **كَلَّلَ** falan, **نَكَل** gibi; bir kavim dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de zıt anlamlılardan olur. باب’dan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar (aile/çoluk-çocuk). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وهُوَ **كَلٌّ** عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir ki: **الكَلُّ**: yetim; döndürülüp çevrilmesi (idare edilmesi) sebebiyle böyle adlandırıldı. **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bir yerin etrafında dönen buluttur. Muhammed b. Yezîd dedi ki: **الإكليل** başı kuşatması sebebiyle adlandırıldı. **الكَلالة**ya gelince, Muhammed dedi ki: **الكلالةُ** mirasçı erkeklerdir; bir bedevînin dediği gibi: “Malım çoktur, beni **كلالةٌ** miras alır; nesebleri gevşek (uzak)tır.” Dedi ki: O, **تَكَلَّلَه** **النّسبُ**dan bir masdardır; yani ona meyletti/ona doğru eğildi; böylece masdar ile adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler ki: **الكلالة**: uzak amcaoğullarıdır; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinin ondan başkası ise, Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayet ettiğini nakletti; dedi ki: Ebû Bekir “Kim ölür de onun ne çocuğu ne babası varsa, onun vârisleri **كَلالة**dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti, sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi ki: **الولد** **الكلالة**dan dışarıdır. Dedi ki: Araplar der ki: **لم يرِثه كلالةً**; yani onu yan yoldan değil, yakınlık ve hak edişle miras aldı; Ferazdak’ın dediği gibi:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ
Ötekine gelince: **الكَلكَل** göğüstür. Muhtemeldir ki bu, kendinden öncekine hamledilmiştir; sanki göğüs, altındakine atfedilmiş gibidir.
Ve باب’dan şâz olan: **الكُلْكُل**: kısa (boylu). Ve **انكلّتِ المرأة**: güldüğü zaman **تَنْكَلُّ**. **كُلّ** ise, kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendinden sonrakine muzaf olur. Onların “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” demeleri hatadır; Araplar bunu bilmez.

(**كم**)  **الكاف** ve **الميم** bir tek asıldır; bir kılıf ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külâhtır. Ondan: **تكمَّمَ** adam, ve **تكمكم**. Ve bundan hadis: “Ömer, **مُتَكَمْكِمَةً** bir câriye gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**; yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabıdır; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه dedi ki: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ **الأكْمام**﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi ki: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir ki: **كَمّ الفَسيلَ**; yani ona acıdı da örtüldü, güçleninceye kadar. Ve **الأكاميم**: çiçeğin örtüleridir. Ve باب’dan: **الكَمكام**: yaratılışı (bedeni) toplanmış olan.

(**كن**)  **الكاف** ve **النون** bir tek asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ** şeyi onun **كِنِّهِ**nde; yani onu içine koydum ve onu korudum. Ve **أكننتُ** şeyi: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; o kıyastır. Ve باب’dan: **الكُنَّة**; duvarından adamın çıkardığı kanat gibi; o bir perde gibidir. Ve باب’dan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır (sıkıcı) adama **كانوناً** adını verirler. Hutay’e dedi ki:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا
**الكَنَّةُ**ya gelince, bu asıldan şâzdır; denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi ki:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ

(**كه**)  **الكاف** ve **الهاء**da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: **كَهَّ السَّكرانُ**; onu koklattığın zaman, yüzüne **كَهَّ** etti. Bu bir şey değildir. Ve derler: **كهكه** aslan, kükremesinde. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Ve okurlar:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ
Benim yanımda onların “o zayıftır” sözünün bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak murad, dilencisinin yüzüne **يَكُهُّ** etmesidir. باب’ın tamamı birdir.

(**كو**)  **الكاف** ve illetli harf, bir önceki باب’a yakındır; [onda] ancak onların “**كواه** onu ateşle, **يَكويه**” sözleri vardır. Bunu ödünç alırlar da derler: **كواه بعينه**; yani ona bakışı keskinleştirdi. Ve ben câriye ile **لأتكَوَّى**; yani onunla ısınırım. Ve **الكوَّة** bilinir.
Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilmedir; ve denir: toplanmadır.

(**كب**)  **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi ki:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ *
Ve ondan: **كَبَبْتُ** şeyi yüzüstü, **أكُبُّه** **كَبَّاً**. Ve falan, işe **أكَبَّ**; onu yapar. Ve develer **تكبَّبت**; zayıflıktan yahut hastalıktan devrildikleri zaman. Ve **الكَبكبةُ**: bir şeyin, bir çukura atıldığı zaman yuvarlanıp durması, nihayet yerleşinceye kadar; sanki o, **[تردّد]** **في الكبِّ** içindedir. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve bundan: iplikten **الكُبَّة**. Ve باب’dan: suyun **كوكب**u; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluk. Ve **الكوكب** bu kıyastan dolayı **كوكب** diye adlandırılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Kavim, her **كوكب**un altına gitti; yani dağıldılar. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaşınca **كوكبٌ** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdihamdır. Onların çayırın çiçeğine **كوكب** demeleri ise, o, ışık باب’ından teşbih üzerinedir. A‘şâ dedi ki:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ
Aynı şekilde onların ordunun parıltısına **كوكب** demeleri.

(**كت**)  **الكاف** ve **التاء**da aslî bir dil yoktur; باب, hikâye yürüyüşü üzere yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ** **يَكِتّ**; ve adam öfkeden **كَتّ**. Ve **كَتِيت** tencerenin: kaynamasının sesi. Ve derler: **كتَتُّ** sözü onun kulağına. Ve gülmede **كتكت**: aşırıya gitti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**a gelince, belki de muarrebdir. A‘şâ onu hafifletti de dedi ki:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ *

(**كث**)  **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; **بيِّنة الكَثَث والكثَاثة**. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi. O, **الكِثكِثُ** da olur.

(**كح**)  **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen **الكُِحْكُِح** derler koyundan: yaşlı. Ve derler: **أعرابيٌّ كُحٌّ**; **قُحّ** gibi.

(**كد**)  **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddete ve katılığa delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, ufalanmış ince topraktır; sonra buna kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte ve kazanç istemede şiddettir ve istemede ısrardır. Ve denir: **كَدَدْتُ** falanı istekle; yani onun üzerinde onunla ve ihtiyaç anında ona işaret etmekle ısrar ettin. Dedi ki:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع *
Ve باب’dan: **الكَدْكَدَةُ**: parlatıcının **المِدْوَسَ**ı kılıç üzerine vurması, onu cilaladığı zaman. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından et suyundan kazınan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**: suyu ancak güçlükle elde edilen kuyu. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşma. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü bir şey. Ve **الكُدَاد**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir eşek; böylece “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**)  **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**dur: sanki çamur kerpiç gibi yumuşak taşlar.

(**كر**)  **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrarlamaya delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk seferden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazda hırıltı gibi; onu tekrarladığı için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا
Ve **الكَرُّ**: iptir; liflerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan küçük birikintidir; çoğulu **كِرار**. Dedi ki:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ
Ve باب’dan: **الكِركِرة**: devenin göğsünün değirmeni (göğüs kemiği). Ve **الكِركِرة**: insanlardan topluluk. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirip onu toplaması, dağıldıktan sonra onu bir araya getirmesi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ
Ben onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını sanıyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı küldür; ve denir ki o, tezek kırıntısıdır. Bazen derler: **كَركرتُه** onu bir şeyden: onu alıkoydum. Mânâ ancak şudur: onu geri çevirdin ve ihtiyacını ilk anda gidermedin. Ve **كركرتُ بالدَّجاجة**: onunla bağırdım; bu, onunla bağırışı tekrarlaman sebebiyledir. Ve derler: **الكَرِك**: ahmak yahut kızıl; bu bir sözdür.

(**كز**)  **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**: yani cimri. Ve denir: **كَزَزْتُ** şeyi; yani onu daralttın; o, **مكزوز**dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona arız olan hastalıktır. Ben onu uçların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**: yani kısa.

(**كس**)  **الكاف** ve **السين** sahihdir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çene ile birlikte dışarı çıkmasıdır. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi ki: **الكَسَس**: dişlerin kısalığıdır. Bundan sonrası ise sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Bu hususta sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, darıdan yapılan bir içecektir. Ve okurlar:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ
Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların konuşmalarında ödünç aldıkları bazı dillerden olur. **الكسكسة**ya gelince, o, konuşmasında **الكاف**ı **سين**e çeviren kimsede türemiş bir kelimedir.

(**كش**)  **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. Onda hikâye yürüyüşü üzere yürüyen bir kelime vardır: genç devenin uğultusuna **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: konuşmasında **الكاف**ı **شين**e çeviren kimsede türemiş bir kelimedir.

(**كص**)  **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; güçten dolayı bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının tuzağıdır.

(**كض**)  **الكاف** ve **الضاد**. Derler ki: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**)  **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma, şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve **كظَّني** bu iş.
Ve باب’dan: **الكَظْكظة** kırbanın dolmasıdır. Ve ondan: yemekten dolayı arız olan **الكِظَّة**. Ve denir: **اكتظَّ الوادِي** su ile; yani seliyle doldu. Ve kavim **تكاظَّ** **كِظاظاً**: mümarese ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi ki:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا *

(**كع**)  **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve tutulmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku onu işten **أكَعَّه**. [İbn Düreyd dedi ki: **كاعَ** denmez; her ne kadar avam onu söylese de; ancak **كَعَّ** denir.] Dedi ki:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ *

(**كف**)  **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**u; ona bu ad verildi, çünkü şeyi kavrar. Sonra dersin: **كففت** falanı işten ve **كفكَفتُه**. Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir. el-Asma‘î derdi ki: Uzayan her şey **كُفّة**dir, **الكاف**ın dammesiyle; [**نحو كُفّة**] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır. Ona ancak **كفّة** denildi; çünkü o **مكفوفة**dir. Aynı şekilde **كُفّة** kum. Dedi ki: Yuvarlak olan her şey **كِفّة**dir; **نحو كِفَّة** terazi ve **كِفَّة** avcı; o, onun tuzağıdır. İki kelime, el-Asma‘înin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. Ve **المكفوف**: kördür. **الكِفَف**e gelince dövmede, o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: **استكفَّ القومُ** şeyin etrafında; yani ona bakarak onun etrafında döndüler. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ *
Hümeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ *
Bir kavim dedi: onlar gözlerdir. Bir kavim dedi: onlar toplanmış develerdir. Ve **الغُروب**: gölgelerdir. Ve **استكففتُ** şeyi: o, elini kaşlarının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen gibi, bir şeye bakar, onu görür mü diye; ona ancak **استكفافاً** denildi, çünkü avucunu kaşının üzerine koyar. Ve derler: **لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً**; yani ona ansızın rastladın; sanki senin avucun onun avucuna dokundu. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَظَّهُ
1 كَظَّهُ ذ , (S, K,) aor. كَظُ٣َ , inf. n. كَظٌّ, (S,) It (food, S, K, and in like manner drink, TA) affected him with كِظَّة, q. v.; (S,) filled him so that he could not breathe: (K:) filled him, and made him heavy. (TA.) ― -b2- He, or it, made him sad, or sorrowful, by reason of much eating; inf. n. كَظَّةٌ. (Lth.) ― -b3- He filled it (namely a skin for water or milk) so as to make it stretch. (TA.) ― -b4- [And hence, app.,] He made it (namely a rope) firm, or fast. (Ibn-'Abbلd.) ― -b5- كَظَّ الغَيْظُ صَدْرَهُ [in the TA كَظَّه, which is evidently a mistranscription,] (assumed tropical:) Wrath, or rage, filled his bosom: and الغَيْظُ ↓ اِكْتَظَّهُ signifies the same as كَظَّهُ (assumed tropical:) [wrath, or rage, filled him]. (TA.) ― -b6- كَظَّهُ الأَمْرُ, (S, K,) aor. كَظُ٣َ , inf. n. كَظٌّ (TA) and كَظَاظٌ and كَظَاظَةٌ, (K,) (tropical:) The affair, or case, oppressed him with grief; (S, K, TA;) distressed him; (K, TA;) filled him with grief, or disquietude, or anxiety, and burdened him. (TA.) ― -b7- كَظَّ خَصْمَهُ (assumed tropical:) He bridled his adversary so that he found no way of escape. (TA.) -A2- See also 8.

كَاظَّ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا
3 كَاظَّ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا ذ , inf. n. مُكَاظَّةٌ and كِظَاظٌ, (assumed tropical:) The people, or company of men, straitened one another, or crowded together, and clave together, in the place of fight, in war; as also ↓ تكاظّوا. (TA.) كِظَاظٌ signifies [likewise] (assumed tropical:) Long cleaving, or holding fast, (K, TA,) notwithstanding difficulty: (TA:) and vehement striving for the mastery in war or fight; as also مُكَاظَّةٌ: (S, K:) and the latter, [or both,] (assumed tropical:) the exceeding the ordinary bounds in enmity; as also ↓ تَكَاظٌّ. (TA.) You say, بَيْنَهْمْ كِظَاظٌ (assumed tropical:) [Between them is vehement striving for the mastery in fight]. (S.) And it is said in a prov., لَيْسَ أَخُو الكِظَاظِ مَنْ يَسْأَمُهُ (assumed tropical:) [He who is fitted for vehement striving for the mastery is not he who turns away from it with disgust]: meaning كَاظِّهِمْ مَا كَاظُّوكَ (assumed tropical:) [Strive thou vehemently for the mastery with them as long as they so strive with thee]; i. e. do not thou turn away from them with disgust unless they so turn away from thee. (TA.) [Meyd relates it thus: أَخُو الكِظَاظِ مَنْ لَا يَسْأَمُهُ (assumed tropical:) He who is fitted for vehement striving for the mastery is he who does not turn away from it with disgust.] You say also, القَوْمُ ↓ تَكَاظَّ (assumed tropical:) The people, or company of men, exceeded the ordinary bounds in enmity. (S.) See also كِظَاظٌ below.

6 تَكَاْظَ٣َ see 3, in three places.

اكتظّ
8 اكتظّ ذ He became filled by food so that he could not breathe, (K,) and in like manner by drink. (TA.) It is also said of the belly. (TA.) ― -b2- (tropical:) It (a water-course) became straitened by the abundance of its flow of water; (S;) as also ↓ كَظَّ, [aor., accord. to general rule, كَظِ٣َ ;] (TA;) and so اكتظّ بِالمَآءِ: (K:) and اكتظّ بِثَجِيجِ المَآءِ (tropical:) it (a valley) became filled by the rain and torrent. (TA.) [See also R. Q. 1 and 2.] ― -b3- اكتظّ القَوْمُ فِى المَسْجِدِ (assumed tropical:) The people straitened, or crowded, one another in the mosque. (TA.) ― -b4- اكتظّهُ الغَيْظُ: see 1.

كَظْكَظَ
R. Q. 1 كَظْكَظَ ذ , inf. n. كَظْكَظَةٌ, It (a skin for water or milk) stretched when being filled: (Lth, K:) was seen to become even [more and more] as often as water was poured into it. (O, K.) [See also 8, and R. Q. 2.]

تَكَظْكَظَ
R. Q. 2 تَكَظْكَظَ ذ He erected himself, sitting, as often as he filled his belly, (Lth, K,) becoming filled so that he could not breathe, (K,) after being seen to be in a bending posture, (Lth,) while eating. (K.) ― -b2- It (a skin for water or milk) became filled, or full. (TA.) [See also 8, and R. Q. 1.]

كَظُّ
كَظُّ ذ [originally an inf. n. ― -b2- Used as a simple subst.,] (tropical:) Grief, or disquietude, or anxiety, that fills the bosom: so in the saying of 'Omar Ibn- 'Abd-el-'Azeez, in speaking of death, وَكَظٌّ لَيْسَ كَالْكَظِّ, meaning And grief, &c., that is not like other grief, &c., but more vehement. (TA.) [See also غَنْظٌ.] -A2- It is also used as an epithet: you say رَجُلٌ كَظٌّ (tropical:) A man whom affairs oppress, or distress, and overcome, so that he is unable to perform them. (Ibn-'Abbلd, K. *) ― -b2- And رَجُلٌ لَظٌّ كَظٌّ (assumed tropical:) A man, hard, or difficult, in disposition. (S, L: in some copies of the former, كَظٌّ لَظٌّ.) ISd thinks that كظّ is here an imitative sequent. (TA in art. لظ, q. v.)

كِظَّةٌ
كِظَّةٌ ذ Repletion, or the state of being much filled, with food or drink: (M, Mgh, * K:) and a thing that befalls (S, A, K) a man, (S,) or an animal, (A,) in consequence of impletion [or repletion] with food: (S, A, K:) pl. أَكِظَّةٌ. (TA.) Hence the trad. of En-Nakha'ee, الأَكِظَّةُ عَلَى الأَكِظَّةِ مَسْمَنَةٌ مَكْسَلَةٌ مَسْقَمَةٌ [Repletions upon repletions are causes of fattening, rendering heavy or lazy, diseasing]. (TA.)

كِظَاظٌ
كِظَاظٌ ذ : see 3, of which it is an inf. n. ― -b2- Also, (assumed tropical:) Difficulty, or distress, and fatigue, (K, TA,) in an affair, such as takes away the breath. (TA.) And (assumed tropical:) Grief, or disquietude, or anxiety, occasioned by war, filling the heart. (L.)

كَظِيظٌ
كَظِيظٌ ذ A man replete with food. (Mgh.) ― -b2- A skin for water or milk filled so as to be made to stretch; as also ↓ مَكْظُوظٌ. (TA.) ― -b3- (tropical:) A man oppressed, or distressed [and overcome, (see كَظٌّ,)] by affairs, so as to be unable to perform them; as also ↓ مَكْظُوظٌ and ↓ مُكَظَّظٌ: (K:) or all these signify (tropical:) grieved, and full of heaviness. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) Angry, or enraged, in the most vehement degree. (TA.) -A2- A state of fulness, or impletion. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A mutual straitening, or crowding together. (TA.) You say, عَلَى بَابِ فُلَانٍ كَظِيظٌ (tropical:) At the door of such a one is a crowding together. (Har, p. 341.)

هٰذَا الطَّعَامُ مَكَظَّةٌ
هٰذَا الطَّعَامُ مَكَظَّةٌ ذ This food is a cause of indigestion, and heaviness of the stomach. (TA.)

مُكَظَّظٌ
مُكَظَّظٌ ذ : see كَظِيظٌ; the latter in two places.

مَكْظُوظٌ
مَكْظُوظٌ ذ : see كَظِيظٌ; the latter in two places.

##### Türkçe

**كَظَّهُ**
1 **كَظَّهُ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **كَظُ٣َ** , mastarı **كَظٌّ**, (S,) O (yiyecek, S, K, ve aynı şekilde içecek, TA) onu **كِظَّةٌ** ile etkiledi; bk. o: (S,) onu, nefes alamayacak şekilde doldurdu: (K:) onu doldurdu ve onu ağırlaştırdı. (TA.) ― -b2- O, yahut o (şey), çok yemeden dolayı onu hüzünlendirdi yahut kederlendirdi; mastarı **كَظَّةٌ**. (Lth.) ― -b3- Onu (yani su yahut süt için bir tulumu) gerilecek şekilde doldurdu. (TA.) ― -b4- [Ve bundan dolayı, görünüşe göre,] onu (yani bir ipi) sağlam, yahut sıkı yaptı. (Ibn-'Abbād.) ― -b5- **كَظَّ الغَيْظُ صَدْرَهُ** [TA’da **كَظَّهُ**, ki bu açıkça bir yazım hatasıdır,] (mecaz kabul edilerek:) Öfke yahut hiddet onun göğsünü doldurdu: ve **الغَيْظُ** ↓ **اِكْتَظَّهُ** , **كَظَّهُ** ile aynı manaya gelir (mecaz kabul edilerek:) [öfke yahut hiddet onu doldurdu]. (TA.) ― -b6- **كَظَّهُ الأَمْرُ**, (S, K,) muzâri‘ı **كَظُ٣َ** , mastarı **كَظٌّ** (TA) ve **كَظَاظٌ** ve **كَظَاظَةٌ**, (K,) (mecaz:) İş yahut durum onu kederle ezdi; (S, K, TA;) onu sıkıntıya soktu; (K, TA;) onu kederle yahut huzursuzlukla yahut kaygıyla doldurdu ve onu yükledi. (TA.) ― -b7- **كَظَّ خَصْمَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Hasmını, kaçış yolu bulamayacak şekilde gemledi. (TA.) -A2- 8’e de bak.

**كَاظَّ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا**
3 **كَاظَّ القَوْمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** ذ , mastarı **مُكَاظَّةٌ** ve **كِظَاظٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Halk yahut erkekler topluluğu, savaşta çarpışma yerinde birbirini daralttı yahut birbirine sıkıştı ve birbirine yapıştı; bunun gibi ↓ **تكاظّوا**. (TA.) **كِظَاظٌ** [aynı şekilde] (mecaz kabul edilerek:) zorluğa rağmen uzun süre yapışma yahut sıkı tutunma demektir, (K, TA,) (TA:) ve savaşta yahut dövüşte üstünlük için şiddetli çekişme; bunun gibi **مُكَاظَّةٌ**: (S, K:) ve ikincisi, [yahut ikisi,] (mecaz kabul edilerek:) düşmanlıkta olağan sınırları aşma; bunun gibi ↓ **تَكَاظٌّ**. (TA.) Şöyle dersin: **بَيْنَهْمْ كِظَاظٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Aralarında dövüşte üstünlük için şiddetli çekişme vardır]. (S.) Ve bir darb-ı meselde şöyle denilmiştir: **لَيْسَ أَخُو الكِظَاظِ مَنْ يَسْأَمُهُ** (mecaz kabul edilerek:) [Üstünlük için şiddetli çekişmeye ehil olan, ondan tiksinerek yüz çeviren değildir]: manası **كَاظِّهِمْ مَا كَاظُّوكَ** (mecaz kabul edilerek:) [Onlar seninle şiddetle çekiştikleri müddetçe sen de onlarla şiddetle çekiş]; yani, onlar senden tiksinmedikçe sen onlardan tiksinerek yüz çevirme. (TA.) [Meyd bunu şöyle rivayet eder: **أَخُو الكِظَاظِ مَنْ لَا يَسْأَمُهُ** (mecaz kabul edilerek:) Üstünlük için şiddetli çekişmeye ehil olan, ondan tiksinerek yüz çevirmeyen kimsedir.] Yine şöyle dersin: **القَوْمُ** ↓ **تَكَاظَّ** (mecaz kabul edilerek:) Halk yahut erkekler topluluğu düşmanlıkta olağan sınırları aştı. (S.) Aşağıda **كِظَاظٌ**’a da bak.

6 **تَكَاْظَ٣َ**: 3’e bak, üç yerde.

**اكتظّ**
8 **اكتظّ** ذ O, yiyecekle doldu da nefes alamaz oldu, (K,) ve aynı şekilde içecekle. (TA.) Bu, karın hakkında da söylenir. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O (bir su yolu), suyunun akışının çokluğundan daraldı; (S;) bunun gibi ↓ **كَظَّ**, [muzâri‘ı, genel kaideye göre, **كَظِ٣َ**;] (TA;) ve böylece **اكتظّ بِالمَآءِ**: (K:) ve **اكتظّ بِثَجِيجِ المَآءِ** (mecaz:) o (bir vadi) yağmur ve sel ile doldu. (TA.) [R. Q. 1 ve 2’ye de bak.] ― -b3- **اكتظّ القَوْمُ فِى المَسْجِدِ** (mecaz kabul edilerek:) Halk, mescidde birbirini daralttı yahut birbirine sıkıştı. (TA.) ― -b4- **اكتظّهُ الغَيْظُ**: 1’e bak.

**كَظْكَظَ**
R. Q. 1 **كَظْكَظَ** ذ , mastarı **كَظْكَظَةٌ**, O (su yahut süt için bir tulum), doldurulurken gerildi: (Lth, K:) içine her su döküldükçe [daha da] düzgünleşir halde görüldü. (O, K.) [8’e ve R. Q. 2’ye de bak.]

**تَكَظْكَظَ**
R. Q. 2 **تَكَظْكَظَ** ذ O, her karnını doldurduğunda oturur halde doğruldu, (Lth, K,) nefes alamayacak şekilde dolarak, (K,) yemekte iken, (K,) eğik bir duruşta olduğu görüldükten sonra. (Lth.) ― -b2- O (su yahut süt için bir tulum) doldu yahut dolu oldu. (TA.) [8’e ve R. Q. 1’e de bak.]

**كَظُّ**
**كَظُّ** ذ [aslında bir mastar. ― -b2- Basit bir isim olarak kullanılır,] (mecaz:) göğsü dolduran keder yahut huzursuzluk yahut kaygı: Ömer b. Abdülazîz’in ölüm hakkında konuşurken söylediği sözde böyledir: **وَكَظٌّ لَيْسَ كَالْكَظِّ**, manası: Ve başka kederler vb. gibi olmayan, bilakis daha şiddetli olan keder vb. (TA.) [**غَنْظٌ**’a da bak.] -A2- Sıfat olarak da kullanılır: şöyle dersin: **رَجُلٌ كَظٌّ** (mecaz:) İşlerin kendisini ezdiği yahut sıkıntıya soktuğu ve alt ettiği, öyle ki onları yerine getirmeye güç yetiremediği adam. (Ibn-'Abbād, K. *) ― -b2- Ve **رَجُلٌ لَظٌّ كَظٌّ** (mecaz kabul edilerek:) tabiatça sert yahut zor bir adam. (S, L: birincinin bazı nüshalarında **كَظٌّ لَظٌّ**.) ISd, burada **كظّ**’ın taklitî bir ardıl olduğunu düşünür. (TA, **لظ** maddesinde, bk. o.)

**كِظَّةٌ**
**كِظَّةٌ** ذ Yiyecek yahut içecekle tıka basa dolma, yahut çok dolu olma hâli: (M, Mgh, * K:) ve (S, A, K) bir adama, (S,) yahut bir hayvana, (A,) yiyecekle doldurmanın [yahut tıka basa dolmanın] sonucu olarak isabet eden bir şey: (S, A, K:) çoğulu **أَكِظَّةٌ**. (TA.) Bundan dolayı En-Nakha‘î’nin hadisi: **الأَكِظَّةُ عَلَى الأَكِظَّةِ مَسْمَنَةٌ مَكْسَلَةٌ مَسْقَمَةٌ** [Tıka basalar üzerine tıka basalar, şişmanlatıcı, ağırlaştırıcı yahut tembelleştirici, hastalandırıcıdır]. (TA.)

**كِظَاظٌ**
**كِظَاظٌ** ذ : 3’e bak; onun bir mastarıdır. ― -b2- Ayrıca, (mecaz kabul edilerek:) bir işte, nefesi kesen türden zorluk yahut sıkıntı ve yorgunluk. (K, TA,) (TA.) Ve (mecaz kabul edilerek:) savaşın sebep olduğu, kalbi dolduran keder yahut huzursuzluk yahut kaygı. (L.)

**كَظِيظٌ**
**كَظِيظٌ** ذ Yiyecekle tıka basa dolu bir adam. (Mgh.) ― -b2- Gerilecek şekilde doldurulmuş su yahut süt tulumu; bunun gibi ↓ **مَكْظُوظٌ**. (TA.) ― -b3- (mecaz:) İşler tarafından ezilmiş yahut sıkıntıya sokulmuş [ve alt edilmiş, (**كَظُّ**’a bak,)] öyle ki onları yerine getirmeye güç yetiremeyen bir adam; bunun gibi ↓ **مَكْظُوظٌ** ve ↓ **مُكَظَّظٌ**: (K:) yahut bunların hepsi (mecaz:) kederli ve ağırlıkla dolu demektir. (TA.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) en şiddetli derecede öfkeli yahut hiddetli. (TA.) -A2- Doluluk yahut doldurulmuşluk hâli. (TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) karşılıklı daraltma yahut birbirine sıkışma. (TA.) Şöyle dersin: **عَلَى بَابِ فُلَانٍ كَظِيظٌ** (mecaz:) Filânın kapısında bir sıkışma vardır. (Har, s. 341.)

**هٰذَا الطَّعَامُ مَكْظَّةٌ**
**هٰذَا الطَّعَامُ مَكْظَّةٌ** ذ Bu yiyecek, hazımsızlığın ve midenin ağırlığının sebebidir. (TA.)

**مُكَظَّظٌ**
**مُكَظَّظٌ** ذ : **كَظِيظٌ**’a bak; ikincisi iki yerde.

**مَكْظُوظٌ**
**مَكْظُوظٌ** ذ : **كَظِيظٌ**’a bak; ikincisi iki yerde.
