# كعب (ك-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Topuk demektir

- Harfler: ك - ع - ب
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْكَعْبَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعْلَةَ | Kâbe | 1 | 1 | [5:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:97.md) |
| [الْكَعْبَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | Kâbe | 1 | 1 | [5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:95.md) |
| [الْكَعْبَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفَعْلَيْنِ | İki topuk | 1 | 1 | [5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:6.md) |
| [وَكَوَاعِبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D8%A8%D9%8E.md) | وَفَوَاعِلَ | Ve memeleri tomurcuklanmışlar | 1 | 1 | [78:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/78:33.md) |

## Mücavir kökler — 65 mücavir (84 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hiram keçe demektir
2. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çukur
3. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Su bitkisi
4. [قلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Anahtardır
5. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
6. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
7. [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Av
8. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Birbirinize dokundunuz
9. [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Direk demektir
10. [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Odun demeti demektir
11. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Boynun üst tarafıdır
12. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bayır, yokuş yer demektir
13. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük akarsu
14. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
15. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sume” damga demektir
16. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sufur” süpürgedir
17. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mesih
18. [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
19. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baş demektir
20. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
21. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
22. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
23. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Toprak demektir
24. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Bürde” gocuk demektir
25. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Denk tutuyorlar
26. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
27. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Akar temiz sudur
28. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yan demektir
29. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Affetti
30. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
31. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yiyecek demektir
32. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
33. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
34. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
35. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su
36. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
37. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
38. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
39. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
40. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
41. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
43. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların ön ayaklarına denir
44. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
45. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
46. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
47. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
48. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
49. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
51. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
52. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
53. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
54. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
55. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
56. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
57. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
58. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
59. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
60. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B9%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كعب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyden veya gövdeden dışa doğru belirgin biçimde çıkıntı yapmak, düğümlenerek yükselmek, köşeli ve hacimli biçimde belirginleşmek |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde tevhidin merkezi olan yükseltilmiş ve karemsi yapı, abdest sınırında ayak ile bacağın birleştiği mafsal çıkıntısı ve cennetteki fıtri yetkinlik ve neşvünema |
| Çekirdek Özet 3 | İki bölüm arasındaki eklem ve sınır noktası; yönelimin toplandığı mimari ve sembolik merkezleşme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mimari bir yapı adı veya yalnızca fiziki cinsellik bağlamıyla daraltıp mafsal, sınır ve yükselti çekirdek anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كع | Geri durmak, sıkışmak, çekinmek veya toparlanıp yoğunlaşmak anlamı taşır; [كعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D9%81.md) ve [كعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D9%85.md) köklerinde de bir şeyin ağzını bağlamak veya bir hacmi tıkamak manası görülür | ب | İçe kapanma veya geri çekilme hareketini temas, cisimleşme ve dışa vuran belirgin bir çıkıntı veya düğüm haline dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir hacmi sınırlandırma, büküm ve kavrayıcı bir form oluşturma hareketi |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışarıya açılma, odak noktası olma, belirginleşerek görünür hale gelme |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekan, kütle, yerleşiklik ve gövde oluşturma boyutu |
| كعب | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama + göz; görme, bilme, kaynak + ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kütle veya gövdenin içinden dışarıya doğru gözle görülür, belirgin, tutulabilir bir eklem, mafsal veya hacimli bir çıkıntının meydana gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlılarda ayak ile bacağın birleştiği yerde dışa doğru çıkıntı yapan mafsal kemiği; mızrak veya kamış boğumları arasındaki boru şeklindeki yükseltili bölüm; kare veya küp şeklinde katlanmış kumaş veya ayrışmış donmuş yağ parçası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd bir beytinde sağlam mızrağın boğumlarını nitelerken kökü kullanmıştır: فطعنت بالرمح الأصم كعوبه / ليس الكريم على القنا بمحرم |
| Erken Arapça kullanım | Esved b. Ya‘fer, Rabîa kabilesinin tavaf ettiği kare yapılı evi anarken kökü zikreder: أهل الخورنق والسدير وبارق / والبيت ذي الكعَبات من سنداد |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde كعب kökü, kübik biçim, eklem kemiği, aşık kemiği ve tomurcuklanma anlam alanlarıyla sınırlı bir yayılıma sahiptir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan aynı üçlü kök yaygın bir fiil kökü olarak kökleşmemiş olmakla birlikte, Doğu ve Batı Sami dillerinde aşık kemiği, yuvarlak çıkıntı veya oyun zarı anlamında türevler görülür. Arapçada kök, hem kemiğin mafsaldaki çıkıntısını hem de buradan türeyerek dörtgen ve kübik yapıları (el-beytü'l-murabba‘) ifade eden semantik bir genişleme kazanmıştır. Çekirdeğin asıl odağı, bir düzlemden dışarıya fırlayan veya iki düz parçayı birbirine bağlayan boğumdur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كعب kökünden türeyen kemik, boğum ve küp formları | Mafsaldaki çıkıntıdan ve kamış boğumundan hareketle her türlü kabarık, köşeli ve yükseltilmiş nesneye ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice aşık kemiği ve çıkıntı paralel kullanımları | Kuzeybatı Sami dillerinde ayak bileği kemiği ve zarlarla ilgili sınırlı terimsel ortaklık mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik diğer kollarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كعب | Anlamlı | Çıkıntı yapmak, boğumlanmak, küp şeklinde olmak | Ayak bileğindeki mafsal kemiği, Kâbe, tomurcuklanan meme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Kesmek, engellemek, çekilmek | Bir şeyin ucunu kesmek veya geri çekilip kapanmak | Hedef kökle zıt veya sınırlayıcı yön ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [عكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%A8.md) | Anlamlı | Yoğunlaşmak, kabarmak, toplanmak | Çene kemiğinde kalınlık, bir şeyin etrafında kuşların toplanması | Hacimce büyüme ve belirginleşme yönüyle hedef kökle akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| [عبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%83.md) | Anlamlı | Karıştırmak, yoğurmak | Yağ ile un veya benzeri maddeleri birbirine katıp yoğurmak | Katlama ve yoğunluk verme boyutuyla uzaktan ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [بكع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B9.md) | Anlamlı | Yüzüne vurmak, darbe indirmek, yönelmek | Bir kimseyi hoşlanmadığı sözle veya kılıçla karşılamak | Dışa vuran ani sertlik yönüyle zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| [بعك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn tarafından مهمل (kullanım dışı) kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كعب | Merkez | Mafsal, çıkıntı, yükselti ve kübik kütle | İki parça arasındaki boğumlanmış çıkıntıyı ve hacimli belirginliği ifade eder | Hem fiziki eklem hem mimari merkez anlamını taşır |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Bağlamak, düğümlemek | كعب doğal bir boğum ve çıkıntı iken, [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) iradi veya yapısal bir bağ ve düğüm işlemidir | İlişkilerin ve nesnelerin kenetlenmesi |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Ayırmak, mafsal oluşturmak | [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) bütünü parçalara ayırma ve aralık bırakma eylemidir; كعب ayrım noktasındaki kemikleşmiş çıkıntıdır | Sınır ve ayrım noktası |
| [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Ortaya çıkmak, belirginleşmek | [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) gizlilikten aşikarlığa çıkışı anlatırken, كعب fiziki hacmin dışa doğru tepecik oluşturmasını bildirir | Görünür olma ve öne çıkma |
| [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Aşağı inmek, çökmek, alçalmak | كعب yükselme, kabarma ve tepe oluşturma iken, [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) yukarıdan aşağıya seviye kaybıdır | Düşüş ve tabana inme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كعب | Mafsal kemiği, kübik yapı, tomurcuk çıkıntı | Kemik çıkıntısı, boğum ve dörtgen yükselti anlamını tam karşılar | Kesin |
| Latince | talus, cubus | Aşık kemiği, küp | Talus ayak bileği kemiğini karşılar, cubus ise geometrik formu verir | Güçlü |
| İngilizce | ankle, cube, joint-knob | Ayak bileği mafsalı, küp, boğum çıkıntısı | Ankle sadece anatomik yönü, cube ise sadece geometrik formu karşılar | Güçlü |
| Almanca | Knöchel, Würfel | Ayak bileği kemiği, küp | Knöchel eklem çıkıntısını, Würfel kübik biçimi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | cheville, cube | Ayak bileği, küp | Cheville mafsal kemiğini, cube ise yükseltili geometrik yapıyı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكَعْبَيْنِ | Abdestte yıkanması gereken ayak bileği mafsal kemikleri | Fıkhi ve ameli taharet bağlamı; abdest sınırını belirten hüküm ayeti (Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)) |
| الْكَعْبَةَ | Beytullâh, Mekke'deki mukaddes ibadet merkezi | İbadet, hac, kurban ve insanların nizamı için sabit kılınan merkez bağlamı (Mâide [5:95](https://lisan.digital/tr/ayet/5:95.md), [5:97](https://lisan.digital/tr/ayet/5:97.md)) |
| كَوَاعِبَ | Yaşıt, yetkin, bedeni gelişimi ve gençliği tam olan cennet nimetleri | Ahiret mükâfatı, fıtri güzellik ve cennet ehlinin nimetleri bağlamı (Nebe' [78:33](https://lisan.digital/tr/ayet/78:33.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâbe'nin kıble tayin edilmesi ve beytullah vasfı | Allah'a mekan isnadından tenzih ile Kâbe'nin ibadette yönelinen sembolik mihver oluşu | Tevhidin yeryüzündeki yönelme merkezi |
| Fıkıh | Abdestte ayakların yıkanma sınırı ve hac menasiki | Ayaktaki كعب kavramının aşık kemiği mi yoksa bileğin iki yanındaki çıkıntılar mı olduğu ve sınıra dahil olup olmadığı | Farz olan yıkamanın nihai sınırı |
| Tefsir | Nebe' [78:33](https://lisan.digital/tr/ayet/78:33.md) ve Mâide [5:97](https://lisan.digital/tr/ayet/5:97.md) tefsiri | Cennet ehlinin vasıflarındaki kinaye ve Kâbe'nin insanlık hayatının ayakta kalış sebebi kılınması | Maddi ve manevi yetkinlik, istikamet |
| Hadis | Kur'an'ın lisanı ve elbisenin topukları aşması | "Kur'an iki Ka'b lisanı üzere indi" rivayeti ve topukların abdestte yıkanmasının önemi | Kabile nesepleri ve taharette ihmal edilmemesi gereken sınır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibadet | Kıble ve tavaf merkezi | Toplayıcı merkez oluşturma | Bütün inananların fiziki ve ruhi yönelişlerini tek bir kübik mihverde birleştirir | Kesin |
| İlmi | Anatomi ve fıkıh metodolojisi | Mafsal ve ölçü sınırı | Bitiş ve geçiş noktasını tayin | Bir uzvun diğerine bağlandığı eklem yerini kesin ölçü olarak belirler | Güçlü |
| Siyasi | Ümmet birliği ve beytü'l-haram emniyeti | Dokunulmaz merkez | Güvenlik ve nizam mihveri | İnsanlığın barış içinde toplanacağı siyasi ve hukuki dokunulmazlık alanı sunar | Güçlü |
| İktisadi | Hac ve iktisadi canlılık | Ayakta tutan nizam | Dolaşım ve pazar merkezi | Mâide [5:97](https://lisan.digital/tr/ayet/5:97.md)'de belirtildiği üzere insanların iktisadi ve sosyal hayatını ayakta tutar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometride küp hacmi ve topolojide düğüm noktası | Üç boyutlu uzayda eşit kenarlı bir kararlılık sergileyen ve çizgilerin kesişip bağlandığı mafsal yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çekim merkezi ve referans noktası | Dağınık unsurların etrafında dönerek düzen kurduğu kurumsal ve mimari çekirdek | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü Nebe' [78:33](https://lisan.digital/tr/ayet/78:33.md) bağlamında salt cinsel ve fiziki bir nesneleştirmeye indirgemek veya Kâbe sözcüğünü kök anlamından soyutlayıp sadece özel isim saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; sınır oluşturan mafsalı, insanlığı ayakta tutan kübik ve mukaddes nizamgahı ve cennetteki fıtri tazelik ve kemali ortak bir hacim ve yetkinlik ekseninde buluşturur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Abdestteki sınırın ihmal edilmesi veya cennet tasvirlerinin ilahi edeb ve fıtrattaki yetkinleşme gayesinden koparılarak kaba bir tenperestliğe indirgenmesi riski |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şeriatın en temel ibadet sınırını (abdest) ve yeryüzündeki en merkezi ibadet mekanını (Kâbe) aynı kök mantığıyla inşa ettiğini gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mâide suresindeki abdest, ihram ve Kâbe nizamını kuran teşri ayetlerinde ve Nebe' suresindeki ahiret sahnelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kâbe'nin alelade bir isim olmayıp hacimli, yükseltilmiş ve toparlayıcı yapısına işaret ettiğini; cennet ehli vasıflarının ise fıtri mükemmellik ve tazelik olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayak bileğindeki mafsal çıkıntısı, mızrak veya kamıştaki boğum yeri ve karemsi biçimde katlanıp yükseltilmiş nesne.
- Soyut anlam: İki yapısal unsuru birbirine bağlayan sınır noktası ile dağınık parçaları etrafında toplayan hacimli merkez.
- Sistematik karşılık: İbadette kıble ve nizam mihveri, amelde temizliğin kesin anatomik hududu, yaratılışta ise yetkinlik ve kemal formu.
- LaTeX modeli: $$M = \{x \in \mathbb{R}^3 \mid f(x) = c\} \cap \partial \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ bir gövdeyi veya uzvu, $\partial \Omega$ bu gövdenin dış sınırını ve temas yüzeyini temsil eder. $f(x) = c$ ifadesi, belirli bir düzlemden dışarıya doğru fırlayan ve geometrik olarak kararlı bir çıkıntı veya düğüm oluşturan eşdüzey kütleyi gösterir. $M$ ise iki yapının birleştiği mafsal noktasını, sınır teşkil eden eklemi veya uzayda bir çekim ve toplanma merkezi meydana getiren köşeli ve hacimli yapıyı simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B9%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:6.md) — الْكَعْبَيْنِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Maide 5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:95.md) — الْكَعْبَةِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

### [Maide 5:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/5:97.md) — الْكَعْبَةَ

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah Ka’be’yi, o haram evi insanlar için hayat ve güven kaynağı kıldı. Keza o haram olan ayı da, kurbanı da, boynu bağlı olan kurbanlıkları da. Bu, Allah’ın göklerde ve yerde olanları bildiğini ve Allah’ın gerçeten her şeyi bilici olduğunu bilmeniz içindir.

### [Nebe 78:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/ayet/78:33.md) — وَكَوَاعِبَ

وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا

Meal (IK): Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Topuk demektir. Çıkıntılı yer yokuş anlamında olup bu surede tepeye çıkamadı anlamınada kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الكاف والباء معهما
)ع ك ب، ع ب ك، ك ع ب، ك ب ع، ب ك ع مستعملات وب ع ك مهمل( عكب: العَكَبُ: غِلَظٌ في لَحْي الإنسان. وأمَةٌ عكباء: عِلْجَةٌ جافية الخلق من آمٍ عُكْب. وفي لغة الخفجّيين: عَكَبَتْ حولهم الطيرُ فهي عكوب أي: عكوف. قال شاعرهم:
تَظَلُّ نسورٌ من شَمامٍ عليهـم		عُكُوباً من العقبان عِقبان يذبُل
عبك: يقال: ما ذقت عَبَكَةً ولا لَبَكَةً. العَبَكَة: قطعة من شيء أو كسرة. واللَّبَكَةُ: لقمة من ثريدة ونحوها. قال عرام: العَبَكَةُ ما ثردته من خبز، وعبكت بعضه فوق بعض، واللّبك سمن تصبّه على الدّقيق، أو السويق ثم تروّيه.
كعب: الكَعْبُ: العُظَيْم لكل ذي أربع، وكَعْبُ الإنسان: ما أشرف فوق رُسْغه عند قدمه، وكعب الفرس: عظم الوظيف، وعظم ناتئ من الساق من خلف.
والكعبة: البيت الحرام، وكَعْبَتُهُ تربيع أعلاه. وأهل العراق يسمون البيت المربَّع: كَعبة. وإنما قيل: كعبة البيت فاضيف إليه، لأن كعبته تربّع أعلاه. وبيت لربيعة كانوا يطوفون به يسمونه: ذا الكَعَبات. قال الأسود بن يعفر:
أهل الخَوَرْنق والسدير وبارقٍ		والبيت ذي الكعبات من سنداد
وكَعَبَتِ الجارية تَكْعُبُ كُعُوبة وكَعَابَة فهي كَعاب، وكاعب. وتَكَعَّبَ ثدياها. وثدي كاعب ومتكعّب. وقد كعّب تكعيبا. كل ذلك قد قيل.
والثوب المكعّب المطويّ الشديد الإدراج كعّبته تكعيبا. والكّعْبَةُ: الغُرفة. والكعب من القصب ونحوه معروف. ويجمع على كُعوب. والكَعْبُ من السمن قَدْرُ صُبَّة أو كيلة. قال عرّام: إذا كان جامدا ذائبا لا يسمّى كعبا. ويقال: كعّبت الشيء إذا ملأته تكعيبا. وكِعاب الزَّرْعِ عُقَدُ قَصَبِهِ وكَعَابِرُهُ.
كبع: الكَبْعُ: نقدُ الدراهم ووزنها. قال الراجز:
قالوا لي اكْبعْ قلتُ: لستُ كابعا
أي: الغُرَّام قالوا له: انقد لنا، وزن لنا.
بكع: البَكْعُ: شدَّة الضَّرب المتتابع، تقول: بَكَعْناه بالعصا والسيف بَكْعا وبكَعتُهُ بالكلام إذا وَّبخُتُه، بكعة يَبْكَعُهُ بَكعاً.

##### Türkçe

باب **العين** و **الكاف** و**الباء** معهما
(**ع ك ب**، **ع ب ك**، **ك ع ب**، **ك ب ع**، **ب ك ع** kullanımdadır; **ب ع ك** ihmaldir.)

**عكب**: **العَكَبُ**: insanın çenesinde bir kalınlıktır. **أمَةٌ عكباء**: **آمٍ عُكْب**’dan, yaratılışı kaba bir yabancı kadındır. Hufeciyyîn’in dilinde: **عَكَبَتْ** kuşlar onların etrafında (döndü); o hâlde onlar **عكوب**tur; yani: **عكوف**. Şairleri dedi ki:
تَظَلُّ نسورٌ من شَمامٍ عليهـم		عُكُوباً من العقبان عِقبان يذبُل

**عبك**: denir ki: “Ne bir **عَبَكَةً** tattım ne de bir **لَبَكَةً**.” **العَبَكَة**: bir şeyden bir parça yahut bir kırıntıdır. **اللَّبَكَةُ**: **ثريدة**’den ve benzerinden bir lokmadır. Arrâm dedi ki: **العَبَكَةُ**: ekmekten ufaladığın şeydir; onun bir kısmını bir kısmının üstüne **عبكت** (yığdın). **اللّبك**: una yahut **السويق**’e döktüğün içyağıdır; sonra onu ıslatırsın.

**كعب**: **الكَعْبُ**: dört ayaklı her şey için (olan) büyük kemiktir. İnsanın **كَعْبُ**’ı: ayağında, bileğinin üstünde yükselen şeydir. Atın **كعب**’ı: **الوظيف** kemiği ve baldırdan arkada (bulunan) çıkıntılı bir kemiktir.
**الكعبة**: Beyt-i Harâm’dır; onun **كَعْبَتُهُ**: üstünün dörtgen oluşudur. Irak ehli, dörtgen evi **كَعبة** diye adlandırır. Ancak “evin **كعبة**’si” denildi ve ona izafe edildi; çünkü onun **كعبته**’si üstünün dörtgen oluşudur. Rabîa’ya ait bir ev vardı; onun etrafında tavaf ederlerdi; ona **ذا الكَعَبات** derlerdi. Esved b. Ya‘fer dedi ki:
أهل الخَوَرْنق والسدير وبارقٍ		والبيت ذي الكعبات من سنداد
Cariyenin **كَعَبَتِ**i: **تَكْعُبُ** **كُعُوبة** ve **كَعَابَة** olarak; o hâlde o **كَعاب** ve **كاعب**tir. Ve iki memesi **تَكَعَّبَ**. **ثدي كاعب** ve **متكعّب** (meme). Ve gerçekten o, **كعّب** etti; **تكعيبا**. Bütün bunlar söylenmiştir.
Katlanmış, dürümü sıkı olan **الثوب المكعّب**: onu **كعّبته**; **تكعيبا**. **الكّعْبَةُ**: odadır. Kamıştan ve benzerinden olan **الكعب** bilinir. **كُعوب** üzerine cem‘ olunur. İçyağından **الكَعْبُ**: bir döküm yahut bir ölçek miktarıdır. Arrâm dedi ki: eğer katı (iken) erimiş olursa **كعبا** diye adlandırılmaz. Denir ki: **كعّبت** şeyi; onu **تكعيبا** (doldurduğun zaman). Ekine ait **كِعاب**: onun kamışının düğümleridir ve onun **كَعَابِرُهُ**.

**كبع**: **الكَبْعُ**: dirhemleri saymak ve onları tartmaktır. Râciz dedi ki:
قالوا لي اكْبعْ قلتُ: لستُ كابعا
Yani: borçlular ona dediler ki: “Bizim için say; bizim için tart.”

**بكع**: **البَكْعُ**: peş peşe (gelen) şiddetli vuruştur. Dersin ki: onu değnekle ve kılıçla **بَكْعا** olarak **بَكَعْناه**. Ve onu sözle **بكَعتُهُ**; onu azarladığım zaman. **بكعة**: onu **يَبْكَعُهُ**; **بَكعاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَعْبُ: العظم الناشز عند ملتقى الساق والقدم. وكُعوبُ الرُمْحِ: النواشزُ في أطراف الأنابيب. والكَعابُ بالفتح: الكاعِب، وهي الجارية حين يبدو ثَدْيُها للنُهود. وقد كَعَبَتْ تَكْعَبُ بالضم كُعوباً؛ وكَعَّبَتْ بالتشديد مثله. وبُرْد مُكَعَّبٌ: فيه وَشْيٌ مربَّعٌ. وثوب مكعَّب، أي مطويٌّ شديد الإدراج. والكَعْبُ: القطعة من السَمْن. والكعبة: البيت الحرام، يقال: سُمِّي بذلك لِتَرَبُّعه.

##### Türkçe

**الكَعْبُ**: ساق ile ayak(ın) birleştiği yerdeki çıkıntılı kemik. Ve **كُعوبُ الرُمْحِ**: boruların uçlarındaki çıkıntılar. Ve fetha ile **الكَعابُ**: **الكاعِب**; o, göğsü kabarmaya başladığında olan câriye(=genç kız)dır. Ve (o) **كَعَبَتْ** (zammesiyle) **تَكْعَبُ** **كُعوباً**; ve şeddeli olarak **كَعَّبَتْ** de onun gibidir. Ve **بُرْد مُكَعَّبٌ**: onda kareli nakış vardır. Ve **ثوب مكعَّب**; yani, sıkı dürülmüş, şiddetli sarılmış. Ve **الكَعْبُ**: içyağından bir parça. Ve **الكعبة**: Beyt-i Harâm; denir ki: onun kare oluşundan dolayı bununla adlandırılmıştır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والكاف مع الباء
عكب ، عبك ، كبع ، كعب ، بعك ، بكع : مستعملات .
عكب : أبو عبيد عن أبي عبيدة : العَكوب : الغبار ، بفتح العين . وأنشد قول بشر بن أبي خازم :
على كلِّ مَعْلُوبٍ يثور عَكوبُها
قال : والمعلوب : الطريق الذي يُعلَب بجَنْبَتَيْه .
وقال أبو عمرو : عكفت الخيل عكوفاً ، وعكبت عُكوباً ، بمعنًى واحد .
وقال الليث نحوه : طير عكوف وعُكوب . وأنشد لمزاحم العُقَيلي :
تظلُّ نُسورٌ من شَمامِ عليهمُ
عُكوباً مع العِقْبانِ عِقبانِ يذبُلِ
قال : والباء لغة بني خَفاجة من بني عُقَيل .
ويقال عكبت القدر تعكُب عكوباً ، إذا ثار عُكابُها ، وهو بُخارُها وشدَّة غليانها . وأنشد :
كأنّ مُغيرات الجيوش التقتْ بها
إذا استحمشَتْ غَلْياً وفاضتْ عُكوبُها
أبو العباس عن ابن الأعرابي : غلامٌ عَضْبٌ وعَصْبٌ وعَكْبٌ ، إذا كان خفيفاً نشيطاً في عمله . قال : والعكب : الشدَّةُ في الشرِّ والشَّيطنة ، ومنه قيل للمارد من الجنّ والإنس عِكَبّ . قال : والعَكْب : الغُبار ، ومنه قيل للأمة عَكْباء . وقال غيره : العِكَبُّ : الجافي الغليظ ، وكذلك الأعكب . والعِكبُّ العجليُّ : شاعر جيّد الشِّعر . والعاكب من الإبل : الكثيرة . وقال الراجز :
فغَشِيَ الذادةَ منها عاكبُ
وقال الليث : العَكَب : غِلظٌ في لَحْي الإنسان ؛ ومنه أمَةٌ عَكْباء : جافية الخَلْق عِلجةٌ ، من آمٍ عُكْب .
عبك : أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال ما أغْنَى عنّي عَبَكة . قال : والعَبَكة : ما يتعلَّق بالسِّقاء من الوضَر ، ويقال الشيء الهيِّن . قال : والعَبْك : السَّويق .
عمرو عن أبيه : ما ذُقتُ عَبَكةً ، وهي الحبّة من السَّويق ، ولا لَبَكةً ، وهي الحبّة من الثريد .
وقال الليث : ما ذقت عبكة ولا لبَكة ، والعَبَكة : قطعة من السويق أو كسرة ، واللَّبَكة : لُقْمة من ثريدٍ أو نحوه .
وقال ابن دريد : العَبْك : خَلْطُك الشيءَ .
كعب : قال الله تعالى : ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ ) ( المَائدة : 6 ) قرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر عن عاصم وحمزة ( وأرجلِكم ) خفضاً ، والأعشى عن أبي بكر بالنصب مثل حفص . وقرأ يعقوب الحضرميّ والكسائيّ ونافع وابن عامر : ( وَأَرْجُلَكُمْ ) ( المَائدة : 6 ) نصباً ، وهي قراءة ابن عباس ، يردُّه على قوله : ( فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ ) ( المَائدة : 6 ) . وكان الشافعي يقرأ بالنصب ) وَأَرْجُلَكُمْ ) ( المَائدة : 6 ) .
واختلف الناس في الكعبين . وسأل ابن جابر أحمد بن يحيى عن الكعب ، فأومأ
ثعلب إلى رجله إلى المَفْصِل منها بسبَّابته فوضع السبّابة عليه ، ثم قال : هذا قول المفضَّل وابن الأعرابي : قال : ثم أومأ إلى المَنْجِمَيْن وقال : هذا قول أبي عمرو بن العلاء والأصمعي قال : وكلٌّ قد ذهبَ مذهباً .
وقال ابن المظفَّر : الكعب : العظم لكلِّ ذي أربع . وكعب الإنسان : ما أشرف فوق رُسغِه عند قدمه . وكعب الفرس : بين عظم الوظيف وعظم الساق الناتىء من خلف . والكعب من القصب والقنا : أُنبوب ما بين العُقدتين ، والجميع الكعوب . والعرب تقول : جارية دَرْماء الكعب ، إذا لم يكن لرؤوس عظامها حَجْم ، وذلك أؤثَر لها قال الراجز يصف جارية :
ساقاً بَخَنداةً وكعباً أدرما
أبو عبيد عن الأصمعي : الكَعْب من السمن : الكُتْلة . والكَعْب من الرُّمح : طرف الأنبوب الناشز . والكعبان : الناشزان من جانبي القدمين . وأنكر قول الناس إنّه في ظهر القدم .
أبو عبيد : الكاعب : الجارية التي كَعَب ثدياها وكعَّب ، بالتشديد والتخفيف ، والجميع الكواعب . وقال الله : ( وَأَعْنَاباً وَكَوَاعِبَ أَتْرَاباً ) ( النّبَإِ : 33 ) . ووجهٌ مكعَّبٌ ، إذا كان جافياً ناتئاً . ويقال جارية كَعابٌ أيضاً بمعنى الكاعب .
أبو عمرو وابن الأعرابي : الكُعبة : عُذرة الجارية . وأنشد قول الراجز :
ركَبٌ تَمَّ وتَمَّتْ رَبَّتُه
قد كان مختوماً ففُضَّتْ كُعبتُه
وأما البيت الحرام فهو الكَعبة بفتح الكاف ، سمِّي كعبةً لارتفاعه وتربُّعه . وكلُّ بيتٍ مربَّع عند العرب فهو كعبة . وذو الكَعَبات : بيتٌ كان لربيعة ، وقد ذكره الأسود بن يعفر في شعره فقال :
والبيت ذي الشُّرُفات من سِندادِ
وقال الليث : الثوب المكعَّب : المطويّ الشديد الإدراج . يقال كعبت الثوبَ تكعيباً . قال : والكعب من القَصَب : أنبوب ما بين العُقدتين ، وجمعه كعوب . وقال أوس بن حجر يصف رمحاً واستواء كعوبه :
تَقاكَ بكعبٍ واحدٍ وتلَذُّه
يداك إذا ما هُزَّ بالكفّ يَعسِلُ
وقال الليث : ثديٌ كاعب ومكعِّب ، ومتكعِّبٌ ، بمعنى واحدٍ .
وقال الأصمعيّ : سمِّيت الكعبة للتربيع .
وقال أبو عبيد : الكعب : القطعة من السمن الجامس .
وقال الليث : كعبت الشيء تكعيباً : إذا ملأتَه .
أبو عبيد عن الفراء : المكعَّب من الثياب : المُوَشَّى .
وقال أبو سعيد : أعلى الله كعبه ، أي أعلى جَدَّه . وقال غيره : معناه أعلى الله شرفَه .
وقال أبو زيد : أكعبَ الرجلُ إكعاباً ، وهو الذي ينطلق مضارّاً لا يبالي ما وراءه . ومثله كلَّل تكليلاً .
عمرو عن أبيه : يقال للدَّوخلَّة : المكعَّبة والوشيجَة ، والمُقعَدة ، والشَّوغرة .
كبع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الكُبَع : جمل البحْر . ويقال للمرأة الدميمة : يا وجه الكُبع .
وقال أبو عمرو : الكَبْع : النَّقْد . وأنشد :
قالوا ليَ اكبَعْ قلت لستُ كابعا
والكَبْع : القَطْع . وأنشد :
تركتُ لصوص المِصر من بين بائسٍ
صليبٍ ومكبوع الكراسيع باركِ
والكبْع : المنْع . وقال أبو تراب : الكُبوع والكُنوع : الذلّ والخضوع .
بكع : في حديث أبي موسى الأشعري : ( لقد خَشِيتُ أن تبكعَني بها ) . أبو عبيد عن الأصمعي : التبكيت والبَكْع : أن تستقبل الرجل بما يكره . وقال شمر : يقال بكّعه تبكيعاً ، إذا واجَهَه بالسيف والكلام .
وقال الليث : البَكْع : شدَّة الضّرب المتتابع ، تقول بكعتُه بالسَّيف والعصا .
وقال ابن دريد : بكعتُه بالسيف : قطعتُه .
بعك : ابن السكيت : تقول العرب : وقعْنا في بَعكُوكاء ومَعْكوكاء ، أي في جَلَبةٍ وصِياح .
وقال غيره : البَعْكوكة من الإبل : المجتمعة العظيمة . وقال الراجز :
يخرُجن من بَعكوكة الخِلاطِ
وقال اللِّحياني : تركته في بَعْكوكةِ القوم ، أيْ في جماعتهم . قال : وبَعْكوكة الشَّرّ : وسطه .
قلت : وهذا حرف جاء نادراً على فَعلولة ، وأكثر كلامهم على فُعلولة وفُعلول ، مثل بُهلول وكُهْلول وزُغلول .
وقال ابن دريد : البَعَك : الغِلَظ والكزازة في الجسم ، ومنه اشتق بَعْكَك .
قلت : ولم أجد هذا لغيره .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ile **الباء**

**عكب** ، **عبك** ، **كبع** ، **كعب** ، **بعك** ، **بكع** : kullanımlı olanlardır.

**عكب** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **العَكوب**: toz(dur); **العين**’in fethasıyla. Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü olarak şu beyit okundu:
على كلِّ مَعْلُوبٍ يثور عَكوبُها
Dedi ki: **المعلوب**: iki yanı ile **يُعلَب** edilen yol(dur).

Ebû Amr dedi ki: **عكفت** atlar **عكوفاً**; ve **عكبت** **عُكوباً**; tek bir anlam ile.

Leys de onun benzerini söyledi: **طير عكوف** ve **عُكوب**. Müzâhim el-Ukaylî için şu okundu:
تظلُّ نُسورٌ من شَمامِ عليهمُ
عُكوباً مع العِقْبانِ عِقبانِ يذبُلِ
Dedi ki: ve **الباء** Benî Ukayl’den Benî Hafâce’nin dili(dir).

Ve denir: **عكبت** tencereyi, **تعكُب** **عكوباً**; **عُكابُها** yükseldiği zaman; o da onun buharı ve kaynamasının şiddeti(dir). Şu okundu:
كأنّ مُغيرات الجيوش التقتْ بها
إذا استحمشَتْ غَلْياً وفاضتْ عُكوبُها

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **غلامٌ عَضْبٌ** ve **عَصْبٌ** ve **عَكْبٌ**: işinde hafif, canlı olduğu zaman. Dedi ki: ve **العكب**: kötülükte ve şeytanlıkta şiddet(tir); ondan dolayı cin ve insden azgın olana **عِكَبّ** denildi. Dedi ki: ve **العَكْب**: toz(dur); ondan dolayı cariyeye **عَكْباء** denildi. Başkası dedi ki: **العِكَبُّ**: kaba, kalın(dır); **الأعكب** de böyledir. Ve **العِكبُّ العجليُّ**: şiiri iyi bir şair(dir). Ve develerden **العاكب**: çok olan(dır). Râciz dedi ki:
فغَشِيَ الذادةَ منها عاكبُ

Leys dedi ki: **العَكَب**: insanın çenesinde kalınlık(tır); ondan: **أمَةٌ عَكْباء**: yaratılışı kaba, iri (cüsseli), **آمٍ عُكْب**’den.

**عبك** : Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: denir: “Benden **عَبَكة** hiçbir şeyi gidermedi.” Dedi ki: ve **العَبَكة**: kırbaya yapışan kir(dır); ve hafif şey denir. Dedi ki: ve **العَبْك**: kavut (süvîk)(tur).

Amr, babasından: “**عَبَكةً** tatmadım” (dedi); o, süvîkten tane(dir); “ve **لَبَكةً** (da tatmadım)”; o da tiridden tane(dir).

Leys dedi ki: “**عبكة** ve **لبَكة** tatmadım”; ve **العَبَكة**: süvîkten bir parça yahut bir kırıntı(dır); ve **اللَّبَكة**: tiridden yahut onun benzerinden bir lokma(dır).

İbn Düreyd dedi ki: **العَبْك**: senin bir şeyi karıştırman(dır).

**كعب** : Allah Teâlâ dedi ki: ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ ) ( **المَائدة** : 6 ). İbn Kesîr ve Ebû Amr ve Ebû Bekr, Âsım’dan, ve Hamza ( **وأرجلِكم** ) cer ile okudu; ve A‘şâ, Ebû Bekr’den, Hafs gibi nasb ile (okudu). Ya‘kûb el-Hadramî ve Kisâî ve Nâfi‘ ve İbn Âmir: ( وَأَرْجُلَكُمْ ) ( **المَائدة** : 6 ) nasb ile okudu; ve o, İbn Abbâs’ın kıraati(dir); onu şu söze döndürür: ( فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ ) ( **المَائدة** : 6 ). Şâfiî de nasb ile okurdu: ( وَأَرْجُلَكُمْ ) ( **المَائدة** : 6 ).

İnsanlar **الكعبين** hakkında ihtilaf ettiler. İbn Câbir, Ahmed b. Yahyâ’ya **الكعب** hakkında sordu; Sa‘leb parmağıyla ayağına, ondan mafsile işaret etti; işaret parmağını onun üzerine koydu; sonra dedi ki: bu, Mufaddal’ın ve İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Dedi ki: sonra **المَنْجِمَيْن**’e işaret etti ve dedi ki: bu, Ebû Amr b. el-Alâ’nın ve Asma‘î’nin sözüdür. Dedi ki: ve her biri bir mezhebe gitmiştir.

İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **الكعب**: dört ayaklı her şey için kemik(tir). Ve insanın **كعب**’ı: ayağının yanında, bileğinin üstünde yükselen şey(dir). Ve atın **كعب**’ı: **عظم الوظيف** ile arkadan çıkıntı yapan **عظم الساق** arasında(dır). Ve kamış ve mızrak kamışından **الكعب**: iki boğum arasındaki boru(dur); hepsi **الكعوب**’dur. Araplar der ki: **جارية دَرْماء الكعب**; kemiklerinin başlarında hacim olmadığı zaman; bu ona daha sevimli(dir). Râciz bir cariyeyi vasfederek dedi ki:
ساقاً بَخَنداةً وكعباً أدرما

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: yağdan **الكَعْب**: kütle(dir). Mızraktan **الكَعْب**: çıkıntılı boru ucudur. Ve **الكعبان**: iki ayağın iki yanından çıkıntı yapanlardır. İnsanların onun ayağın üstünde olduğu sözünü inkâr etti.

Ebû Ubeyd: **الكاعب**: iki memesi **كَعَب** olan ve **كعَّب** olan cariye(dir); şeddeli ve hafifli (söylenir); çoğulu **الكواعب**’dır. Allah dedi ki: ( وَأَعْنَاباً وَكَوَاعِبَ أَتْرَاباً ) ( **النّبَإِ** : 33 ). Ve **وجهٌ مكعَّبٌ**: kaba, çıkıntılı olduğu zaman. Ve **جارية كَعابٌ** da, **الكاعب** anlamıyla söylenir.

Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî: **الكُعبة**: kızın bekâreti(dir). Râciz’in sözü olarak şu okundu:
ركَبٌ تَمَّ وتَمَّتْ رَبَّتُه
قد كان مختوماً ففُضَّتْ كُعبتُه

Haram ev ise, **الكَعبة**’dir; **الكاف**’ın fethasıyla; yükselmesi ve dörtgen oluşu sebebiyle **كعبة** diye adlandırıldı. Araplar yanında dörtgen olan her ev **كعبة**’dir. Ve **ذو الكَعَبات**: Rebîa’ya ait bir ev idi; Esved b. Ya‘fer onu şiirinde zikretti de şöyle dedi:
والبيت ذي الشُّرُفات من سِندادِ

Leys dedi ki: **الثوب المكعَّب**: katlanmış, sıkı dürülmüş olan(dır). Denir: **كعبت** elbiseyi **تكعيباً**. Dedi ki: ve kamıştan **الكعب**: iki boğum arasındaki boru(dur); çoğulu **كعوب**’dur. Evs b. Hacer, bir mızrağı ve onun **كعوب**’unun düzgünlüğünü vasfederek dedi ki:
تَقاكَ بكعبٍ واحدٍ وتلَذُّه
يداك إذا ما هُزَّ بالكفّ يَعسِلُ

Leys dedi ki: **ثديٌ كاعب** ve **مكعِّب** ve **متكعِّبٌ**: tek bir anlam ile.

Asma‘î dedi ki: **الكعبة** dörtgenlik için adlandırıldı.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الكعب**: donmuş yağdan parça(dır).

Leys dedi ki: **كعبت** şeyi **تكعيباً**: onu doldurduğun zaman.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: elbiselerden **المكعَّب**: nakışlı(dır).

Ebû Sa‘îd dedi ki: “Allah onun **كعب**’ını yükseltti”; yani onun soyunu yükseltti. Başkası dedi ki: manası: Allah onun şerefini yükseltti.

Ebû Zeyd dedi ki: **أكعبَ** adam **إكعاباً**; o, zarar vererek giden, arkasında olana aldırmayan kimsedir. Onun benzeri: **كلَّل** **تكليلاً**.

Amr, babasından: **الدَّوخلَّة** için denir: **المكعَّبة** ve **الوشيجَة** ve **المُقعَدة** ve **الشَّوغرة**.

**كبع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الكُبَع**: deniz devesi(dir). Ve çirkin kadına denir: “ey **وجه الكُبع**!”

Ebû Amr dedi ki: **الكَبْع**: nakit(tir). Şu okundu:
قالوا ليَ اكبَعْ قلت لستُ كابعا

Ve **الكَبْع**: kesme(dir). Şu okundu:
تركتُ لصوص المِصر من بين بائسٍ
صليبٍ ومكبوع الكراسيع باركِ

Ve **الكبْع**: men etme(dir). Ebû Turâb dedi ki: **الكُبوع** ve **الكُنوع**: zillet ve boyun eğme(dir).

**بكع** : Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin hadisinde: ( لقد خَشِيتُ أن تبكعَني بها ). Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **التبكيت** ve **البَكْع**: adamı hoşlanmadığı şeyle karşılaman(dır). Şemr dedi ki: denir: **بكّعه** **تبكيعاً**; onu kılıç ve söz ile yüzleştirdiği zaman.

Leys dedi ki: **البَكْع**: peş peşe şiddetli vurma(dır); dersin: **بكعتُه** kılıç ve sopa ile.

İbn Düreyd dedi ki: **بكعتُه** kılıçla: onu kestim.

**بعك** : İbnü’s-Sikkît: Araplar der: “**وقعْنا في بَعكُوكاء ومَعْكوكاء**”; yani gürültü ve bağırış içinde.

Başkası dedi ki: develerden **البَعْكوكة**: toplanmış, büyük olan(dır). Râciz dedi ki:
يخرُجن من بَعكوكة الخِلاطِ

Lihyânî dedi ki: onu **بَعْكوكةِ القوم** içinde bıraktım; yani onların cemaatinde. Dedi ki: ve **بَعْكوكة الشَّرّ**: onun ortası(dır).

Dedim ki: bu, **فَعلولة** üzere nadiren gelmiş bir harftir; onların sözünün çoğu **فُعلولة** ve **فُعلول** üzerinedir; **بُهلول** ve **كُهْلول** ve **زُغلول** gibi.

İbn Düreyd dedi ki: **البَعَك**: bedende kalınlık ve sertlik(tir); ondan **بَعْكَك** türetildi.

Dedim ki: bunu ondan başkası için bulmadım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والعين وما يثلثهما)
(كعم)  الكاف والعين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على سَدِّ شيءٍ بشيءٍ وإمساك. فالكِعَام: شيءٌ يُجعَل في فم البعير فلا يَرغُو. ويقال: كَعَمه فهو مكعوم. وتقول: كعَمه الخَوفُ فلا يَنطِق. قال ذو الرُّمَّة:
* يَهْمَاءَ خابطها بالخَوْف مكعومُ([1]) *
ومن الباب: كَعَم الرّجلُ المرأةَ، إذا قبَّلَها ملتقماً فاهاً، كأنَّه سدَّ فاها بفيه. والكِعْم: وعاء من الأوعية([2]).
(كعظ)  الكاف والعين والظاء. يقولون: الكَعِيظ: الرّجل القصير الضَّخْم.
(كعب)  الكاف والعين والباء أصل صحيح* يدلُّ على نتوٍّ وارتفاعٍ في الشيء. من ذلك الكَعْب: كعب الرّجل، وهو عَظْم طرَفَيِ السّاق عند ملتقَى القدمِ والسّاق. والكعبة: بيتُ الله تعالى، يقال سمِّي لنتوِّه وتربيعه. وذو الكعَبَات: بيتٌ لربيعة، وكانوا يطوفون به. ويقال إنَّ الكَعْبة: الغُرْفة. وكَعَبَتِ المرأةُ كعَابةً، وهي كاعِبٌ، إذا نتأ ثَديُها. وثوبٌ مكعَّب: مطويٌّ شديد الإدراج. وبُردٌ مكَعَّب: فيه وَشْيٌ([3]) مربع. والكعْب من القَصَب، أنبوبُ ما بين العُقْدتَين. وكُعوب الرُّمح كذلك. قال عَنترة:
فطعنتُ بالرُّمْح الأصمِّ كُعوبَه *** ليس الكريمُ على القَنا بمحرَّمِ([4])
والكَعْب من السَّمن: قِطعةٌ منه.
(كعت)  الكاف والعين والتاء. يقولون: الكُعَيْت: طائر. ويقولون: أكْعَتَ الرّجُل إكعاتاً، إذا انطلَقَ مُسرِعاً.
(كعد)  الكاف والعين والدال. يقولون: الكَعْد. الجُوالِق([5]).
(كعر)  الكاف والعين والراء. يقولون: الكَعَر: أن يمتلئ البطنُ من الأكل. وأكعَرَ البعيرُ: عظُم سَنامُه.
(كعس)  الكاف والعين والسين. يقولون: الكَعْس: عَظْم في السُّلامَى. والجمع كِعاسٌ.
--------------ـــ
([1]) صدره كما في ديوانه 575 واللسان (كعم، وصى):
* بين الرجا والرجاء من جنب واصية *
          واصية: فلاة تتصل بأخرى.
([2]) في اللسان: "وعاء توعى فيه السلاح وغيرها".
([3]) في الأصل: "شيء"، صوابه في المجمل.
([4]) البيت من معلقته المشهورة.
([5]) وردت المادة في القاموس ولم ترد في اللسان، وزاد في القاموس: "وبهاء طبق القارورة".

ـ

##### Türkçe

(كaf, **العين** ve ikisini üçleyenler bâbı)
(**كعم**)  **الكاف** ve **العين** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle tıkamaya ve tutmaya delâlet eder. Şu hâlde **الكِعَام**: devenin ağzına konulan bir şeydir; böylece köpürmez. Ve denilir: **كَعَمه**; o hâlde o **مكعوم**dur. Ve dersin: **كعَمه الخَوفُ**; böylece konuşmaz. **ذو الرُّمَّة** dedi:
* يَهْمَاءَ خابطها بالخَوْف مكعومُ([1]) *
Ve bâbdandır: **كَعَم** adam kadını; onu öpüp ağzını ağzına alarak, sanki ağzını ağzıyla tıkamış gibi. Ve **الكِعْم**: kaplardan bir kaptır([2]).

(**كعظ**)  **الكاف** ve **العين** ve **الظاء**. Derler: **الكَعِيظ**: kısa, iri adam.

(**كعب**)  **الكاف** ve **العين** ve **الباء** sahih bir asıldır; şeyde bir çıkıntıya ve yükselmeye delâlet eder. Bundan: **الكَعْب**: adamın topuğu; o, ayağın ve baldırın birleştiği yerde baldırın iki ucunun kemiğidir. Ve **الكعبة**: Allah Teâlâ’nın evi; denilir ki çıkıntısı ve dörtgen oluşu sebebiyle adlandırıldı. Ve **ذو الكعَبَات**: Rabîa’ya ait bir evdir; onun etrafında tavaf ederlerdi. Ve denilir ki **الكَعْبة**: oda. Ve kadın **كَعَبَت** **كعَابةً**; o **كاعِب**dir; memesi kabardığı zaman. Ve **ثوبٌ مكعَّب**: katlanmış, sıkı dürülmüş. Ve **بُردٌ مكَعَّب**: onda kare **وَشْيٌ**([3]) vardır. Ve kamıştan **الكعْب**: iki boğum arasındaki şeyin borusudur. Ve mızrağın **كُعوب**u da böyledir. **عَنترة** dedi:
فطعنتُ بالرُّمْح الأصمِّ كُعوبَه *** ليس الكريمُ على القَنا بمحرَّمِ([4])
Ve yağdan **الكَعْب**: ondan bir parçadır.

(**كعت**)  **الكاف** ve **العين** ve **التاء**. Derler: **الكُعَيْت**: bir kuştur. Ve derler: adam **أكْعَتَ** **إكعاتاً**; hızlıca çıkıp gittiği zaman.

(**كعد**)  **الكاف** ve **العين** ve **الدال**. Derler: **الكَعْد**: **الجُوالِق**([5]).

(**كعر**)  **الكاف** ve **العين** ve **الراء**. Derler: **الكَعَر**: karnın yemekten dolmasıdır. Ve deve **أكعَرَ**: hörgücü büyüdü.

(**كعس**)  **الكاف** ve **العين** ve **السين**. Derler: **الكَعْس**: parmak boğumunda bir kemiktir. Çoğulu **كِعاسٌ**dur.
--------------ـــ
([1]) Sadrı, divanında 575’te ve lisan’da (**كعم**; **وصى**) olduğu gibidir:
* بين الرجا والرجاء من جنب واصية *
          **واصية**: bir çölle bağlantılı bir çöldür.
([2]) Lisan’da: “silah ve başkası içine konulan bir kap”.
([3]) Asılda: “şey”; doğrusu el-mücmel’dedir.
([4]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([5]) Madde kamus’ta geldi, lisan’da gelmedi; kamus’ta artırdı: “ve onunla şişenin tabağı (vardır)”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- كعب الرجل: العظم الذي عند ملتقى القدم والساق. قال: ﴿وأرجلكم إلى الكعبين﴾ [المائدة/6]. والكعبة: كل بيت على هيئته في التربيع، وبها سميت الكعبة. قال تعالى: ﴿جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس﴾ [المائدة/97]. وذو الكعبات: بيت كان في الجاهلية لبني ربيعة، وفلان جالس في كعبته، أي: غرفته وبيته على تلك الهيئة، وامرأة كاعب: تكعب ثدياها، وقد كعبت كعابة، والجمع كواعب، قال: ﴿وكواعب أترابا﴾ [النبأ/33]، وقد يقال: كعب الثدي كعبا، وكعب تكعبيا (انظر: اللسان (كعب) )، وثوب مكعب: مطوي شديد الإدراج، وكل ما بين العقدتين من القصب والرمح يقال له: كعب، تشبيها بالكعب في الفصل بين العقدتين، كفصل الكعب بين الساق والقدم.

##### Türkçe

- **كعب** erkeğin: ayak ile baldırın birleşme yerindeki kemik. Dedi: ﴿Ve ayaklarınızı **الكعبين**’e kadar﴾ [el-Mâide/6]. Ve **الكعبة**: dörtgenlikte onun heyeti üzere olan her ev; ve onunla **الكعبة** adlandırıldı. Yüce Allah dedi: ﴿Allah **الكعبة**’yi, haram evi, insanlar için bir kıyam kıldı﴾ [el-Mâide/97]. Ve **ذو الكعبات**: câhiliyyede Benî Rabîa’ya ait olan bir evdi; ve falan, **كعبته**’sinde oturuyor; yani: o heyet üzere olan odası ve evi. Ve **امرأة كاعب**: iki memesi kabarır; ve gerçekten **كعابة** olarak **كعبت**; cem‘i **كواعب**’dır. Dedi: ﴿Ve **كواعب** yaşıtlar﴾ [en-Nebe/33]. Ve denilebilir: **كعب الثدي** **كعبا**; ve **كعب** **تكعبيا** (bak: el-Lisân (**كعب**)). Ve **ثوب مكعب**: katlanmış, dürümü şiddetli. Ve kamış ve mızraktan iki boğum arasındaki her şeye **كعب** denir; iki boğum arasını ayırmada **كعب**’a benzetme olarak; tıpkı **كعب**’ın baldır ile ayak arasını ayırması gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ع ب
رتب رتوب الكعب في المقام الصعب وقوائم صمع الكعوب‏.‏
ولعب الصبيان بالكعاب‏.‏
وتقول‏:‏ وربّ الكعبة لا تقرن بك الصعبة‏.‏
وبرد مكعبٌ‏:‏ موشيٌّ على هيئة الكعاب‏.‏
وكعبت الثوب‏:‏ أدرجته إدراجاً شديداً‏.‏
وكعبت الجارية كعابةً وكعوبةً وهي كاعب وكعابٌ وتكعب ثديها‏:‏ نتأ كالكعب‏.‏
وكعّبت كبّتها‏:‏ جعلت لها حروفاً كالكعوب‏.‏
والجارية بكعبتها‏:‏ بعذرتها‏.‏
قال‏:‏ يبدّها أقمر نهد جبهته قد كان مختوماً فدقّت كعبته وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ نزل القرآن بلسان الكعبين ‏"‏‏:‏ كعب قريش وكعب خزاعة‏.‏
قال كثير‏:‏ جدود من الكعبين بيض وجوهها لهم مأثراتٌ مجدهنذ تليد وأصاب كعبرة رأسه‏.‏
وقيل لبعض الملوك‏:‏ المكعبر‏:‏ لأنه ضرب كعابر الرءوس‏.‏
ونقّى البرّ ورمى بالكعابر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قناة لدنة الكعوب وهذا الرمح بكعبٍ واحدٍ أي مستوى الكعوب‏.‏
قال أوس‏:‏ تقاك بكعبٍ واحدٍ وتلذّه يداك إذا ما هزّ بالكف يعسل وعنده كعب من السمن‏:‏ قطعة منه قدر صبّة أو كتلة إذا كان جامداً‏.‏
وأعلى الله كعبه‏.‏
وذهب كعب القوم إذا ذهب جدّهم وشرفهم‏.‏

##### Türkçe

ك ع ب
**رتب**: **الكعب**’in zor makamda sağlam durması, ve **صمع**’ın **الكعوب**’lu ayakları.
Ve çocukların **الكعاب** ile oynaması.
Ve dersin ki: **وربّ الكعبة**, seninle **الصعبة**’yi birleştirmem.
Ve **برد مكعبٌ**: **الكعاب** biçimi üzere nakışlı.
Ve **كعبت الثوب**: onu şiddetli bir dürme ile dürdüm.
Ve **كعبت الجارية كعابةً وكعوبةً**; o **كاعب** ve **كعابٌ**’dır; ve onun memesi **تكعب** eder: **الكعب** gibi kabarır.
Ve **كعّبت كبّتها**: ona **الكعوب** gibi harfler yaptım.
Ve kız, **بكعبتها**: bekâretiyle.
Dedi ki: Onu, alın çıkıntısı dolunay gibi olan birisi değiştirir; mühürlü idi de onun **كعبته**’si inceldi. Ve hadiste: “Kur’an **الكعبين** diliyle indi”: Kureyş’in **كعب**’ı ve Huzâa’nın **كعب**’ı.
Kesîr dedi ki: **الكعبين**’den cedler; yüzleri beyazdır; onlar için, şerefleri kadîm olan övünülecek işler vardır. Ve başının **كعبرة**’sine isabet etti.
Ve bazı krallardan birine denildi: **المكعبر**: çünkü başların **كعابر**’ine vurdu.
Ve buğdayı arıttı ve **الكعابر** ile attı.
Ve mecazdandır: **الكعوب**’u yumuşak bir mızrak; ve bu mızrak tek bir **كعب** iledir, yani **الكعوب**’u eşittir.
Evs dedi ki: Tek bir **كعب** ile seni korur; ve avuçla sallandığında bal akıtırken iki elin onu lezzetli bulur. Ve onun yanında yağdan bir **كعب** vardır: ondan bir parça; döküntü miktarı yahut donuk ise bir kütle.
Ve Allah onun **كعب**’ını yükseltti.
Ve kavmin **كعب**’ı gitti; onların ciddiyeti ve şerefi gittiği vakit.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال اللّه تعالى: وامْسَحُوا برُؤُوسكم وأَرْجُلَكم إِلى الكعبين؛ قرأَ ابنُ كثير، وأَبو عمرو، وأَبو بكر عن عاصم وحمزة: وأَرجلِكم، خفضاً؛ والأَعشى عن أَبي بكر، بالنصب مثل حفص؛ وقرأَ يعقوبُ والكسائي ونافع وابن عامر: وأَرجلَكم؛ نصباً؛ وهي قراءة ابن عباس، رَدَّه إِلى قوله تعالى: فاغْسلوا وجوهَكم، وكان الشافعيُّ يقرأُ: وأَرجلَكم. واختلف الناسُ في الكعبين بالنصب، وسأَل ابنُ جابر أَحمدَ ابن يحيـى عن الكَعْب، فأَوْمَـأَ ثعلبٌ إِلى رِجْله، إِلى الـمَفْصِل منها بسَبَّابَتِه، فوضَعَ السَّبَّابةَ عليه، ثم قال: هذا قولُ الـمُفَضَّل، وابن الأَعرابي؛ قال: ثم أَوْمَـأَ إِلى الناتِئَين، وقال: هذا قول أَبي عمرو ابن العَلاء، والأَصمعي. وكلٌّ قد أَصابَ. والكَعْبُ: العظمُ لكل ذي أَربع. والكَعْبُ: كلُّ مَفْصِلٍ للعظام. وكَعْبُ الإِنسان: ما أَشْرَفَ فوقَ رُسْغِه عند قَدَمِه؛ وقيل: هو العظمُ الناشزُ فوق قدمِه؛ وقيل: هو العظم الناشز عند مُلْتَقَى الساقِ والقَدَمِ. وأَنكر الأَصمعي قولَ الناسِ إِنه في ظَهْر القَدَم. وذهب قومٌ إِلى أَنهما العظمانِ اللذانِ في ظَهْرِ القَدم، وهو مَذْهَبُ الشِّيعة؛ ومنه قولُ يحيـى بن الحرث: رأَيت القَتْلى يومَ زيدِ بنِ عليٍّ، فرأَيتُ الكِعابَ في وَسْطِ القَدَم. وقيل: الكَعْبانِ من الإِنسان العظمانِ الناشزان من جانبي القدم. وفي حديث الإِزارِ: ما كان أَسْفَلَ من الكَعْبين، ففي النار. قال ابن الأَثير:الكَعْبانِ العظمانِ الناتئانِ، عند مَفْصِلِ الساقِ والقَدم، عن الجنبين، وهو من الفَرس ما بين الوَظِـيفين والساقَيْنِ، وقيل: ما بين عظم الوَظِـيف وعظمِ الساقِ، وهو الناتِـئُ من خَلْفِه، والجمع أَكْعُبٌ وكُعُوبٌ وكِعابٌ. ورجلٌ عالي الكَعْب: يُوصَفُ بالشَّرف والظَّفَر؛ قال: لما عَلا كَعْبُك بِـي عَلِـيتُ
أَرادَ: لما أَعْلاني كَعْبُك. وقال اللحياني: الكَعْبُ والكَعْبةُ الذي يُلْعَبُ به، وجمعُ الكَعْبِ كِعابٌ، وجمع الكَعبة كَعْبٌ وكَعَباتٌ، لم يَحْكِ ذلك غيرُه، كقولك جَمْرة وجَمَراتٌ.
وكَعَّبْتُ الشيءَ: رَبَّعْتُه.
والكعبةُ: البيتُ الـمُرَبَّعُ، وجمعُه كِعابٌ. والكعبةُ: البيتُ الحرام، منه، لتَكْعِـيبها أَي تربيعها. وقالوا: كَعْبةُ البيت فأُضِـيفَ، لأَنهم ذَهَبُوا بكَعْبتِه إِلى ترَبُّعِ أَعلاه، وسُمِّيَ كَعْبةً لارتفاعه وترَبُّعه. وكل بيتٍ مُرَبَّعٍ، فهو عند العرب: كَعْبةٌ. وكان لربيعةَ بيتٌ يَطُوفون به، يُسَمُّونه الكَعَباتِ. وقيل: ذا الكَعَباتِ، وقد ذكره الأَسْوَدُ بن يَعْفُرَ في شِعره، فقال:
والبيتِ ذي الكَعَباتِ من سِنْدادِ
والكعبةُ: الغُرفة؛ قال ابن سيده: أُراه لتَرَبُّعها أَيضاً. وثوبٌ مُكَعَّبٌ: مَطْوِيٌّ شديدُ الأَدْراجِ في تَرْبيعٍ. ومنهم مَن لم يُقَيِّدْه بالترْبيع. يقال: كَعَّبْتُ الثوبَ تَكْعيباً. وقال اللحياني: بُرْدٌ مُكَعَّبٌ، فيه وَشيٌ مُرَبَّع. والـمُكَعَّبُ: الـمُوَشَّى، ومنهم مَن خَصَّصَ فقال: من الثياب. والكَعْبُ: عُقْدَةُ ما بين الأُنْبُوبَيْنِ من القَصَبِ والقَنا؛ وقيل: هو أُنْبوبُ ما بين كلِّ عُقْدتين؛ وقيل: الكعبُ هو طَرَفُ الأُنْبوبِ الناشِزُ، وجمعه كُعُوب وكِعابٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وأَلْقَى نفسَه وهَوَيْنَ رَهْواً، *  يُبارينَ الأَعِنَّةَ كالكِعَابِ يعني أَن بعضَها يَتْلو بعضاً، ككِعابِ الرُّمْح؛ ورُمْحٌ بكَعْبٍ واحدٍ: مُسْتَوِي الكُعُوب، ليس له كَعب أَغْلَظُ من آخر؛ قال أَوْسُ بن حَجَر يصف قَناةً مُسْتَوية الكُعُوبِ، لا تَعادِيَ فيها، حتى كأَنها كَعْبٌ واحد:
تَقاكَ بكَعْبٍ واحدٍ، وتَلَذُّه *  يَداكَ، إِذا ما هُزَّ بالكَفِّ يَعْسِلُ وكَعَّبَ الإِناءَ وغيرَه: مَلأَه.
وكَعَبَتِ الجاريةُ، تَكْعُبُ وتَكْعِبُ، الأَخيرةُ عن ثعلبٍ، كُعُوباً وكُعُوبةً وكِعابةً وكَعَّبَت: نَهَدَ ثَدْيُها. وجارية كَعابٌ ومُكَعِّبٌ وكاعِبٌ، وجمعُ الكاعِبِ كَواعِبُ. قال اللّه تعالى: وكَواعِبَ أَتْراباً. وكِعابٌ عن ثعلب؛ وأَنشد:
نَجِـيبةُ بَطَّالٍ، لَدُنْ شَبَّ هَمُّه، *  لِعابُ الكِعابِ والـمُدامُ الـمُشَعْشَعُ ذَكَّرَ الـمُدامَ، لأَنه عَنى به الشَّرابَ.
وكَعَبَ الثَّدْيُ يَكْعُبُ، وكَعَّبَ، بالتخفيف والتشديد: نَهَدَ. وكَعَبَتْ تَكْعُبُ، بالضم، كُعُوباً، وكَعَّبَت، بالتشديد: مثله. وثَدْيٌ كاعِبٌ ومُكَعِّبٌ ومُكَعَّبٌ، الأَخيرة نادرة، ومُتَكَعِّبٌ: بمعنى واحد؛ وقيل: التَّفْلِـيكُ، ثم النُّهودُ، ثم التَّكْعِـيبُ. ووجهٌ مُكَعِّبٌ إِذا كان جافِـياً ناتِئاً، والعرب تقول: جاريةٌ دَرْماءُ الكُعُوبِ إِذا لم يكن لرؤوسِ عِظامِها حَجْمٌ؛ وذلك أَوْثَرُ لها؛ وأَنشد: ساقاً بَخَنْداةً وكَعْباً أَدْرَما
وفي حديث أَبي هريرة: فجثَتْ فَتاةٌ كَعابٌ على إِحدى رُكْبَتيها، قال: الكَعابُ، بالفتح: المرأَةُ حين يَبْدو ثَدْيُها للنُّهود. والكَعْبُ: الكُتْلةُ من السَّمْن. والكَعْب من اللَّبن والسَّمْنِ: قَدْرُ صُبَّةٍ؛ ومنه قول عمرو ابن معديكرب، قال: نَزَلْتُ بقوم، فأَتَوْني بقوسٍ، وثَوْرٍ، وكَعْبٍ، وتِـبْنٍ فيه لبن. فالقَوْسُ: ما يَبْقَى في أَصل الجُلَّة من التَّمْر؛ والثَّوْر: الكُتْلة من الأَقِطِ؛ والكَعْبُ: الصُّبَّةُ من السَّمْن؛ والتِّبْنُ: القَدَحُ الكبير. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: إِن كان لَيُهْدَى لنا القِناعُ، فيه كَعْبٌ من إِهالة، فنَفْرَحُ به أَي قطعة من السَّمْن والدُّهن. وكَعَبه كَعْباً: ضَرَبه على يابسٍ، كالرأْس ونحوه. وكَعَّبْتُ الشَّيءَ تَكْعيباً إِذا مَلأْته. أَبو عمرو، وابنُ الأَعرابي: الكُعْبةُ عُذْرةُ الجارية؛ وأَنشد: أَرَكَبٌ تَمَّ، وتمَّتْ رَبَّتُهْ، *  قد كانَ مَخْتوماً، ففُضَّتْ كُعْبَتُهْ وأَكْعَبَ الرجلُ: أَسْرَعَ؛ وقيل: هو إِذا انْطَلَقَ ولم يَلْتَفِتْ إِلى شيءٍ.
ويقال: أَعْلى اللّه كَعْبَه أَي أَعْلى جَدَّه. ويقال: أَعْلى اللّه شَرَفَه. وفي حديث قَيْلةَ: واللّه لا يَزالُ كَعْبُك عالياً، هو دُعاء لها بالشَّرَف والعُلُوِّ. قال ابن الأَثير: والأَصل فيه كَعْبُ القَناة، وهو أُنْبُوبُها، وما بين كلِّ عُقْدَتَين منها كَعْبٌ، وكلُّ شيءٍ علا وارتفع، فهو كَعْبٌ.
أَبو سعيد: أَكْعَبَ الرجلُ إِكْعاباً، وهو الذي يَنْطَلِقُ مُضارّاً، لا يُبالي ما وَرَاءه، ومثله كَلَّل تَكْليلاً.
والكِعابُ: فُصوصُ النَّرْدِ. وفي الحديث: أَنه كان يكره الضَّرْب بالكِعابِ؛ واحدُها كَعْبٌ وكَعْبةٌ، واللَّعِبُ بها حرام، وكَرِهَها عامةُ الصحابة. وقيل: كان ابنُ مُغَفَّلٍ يفعله مع امرأَته، على غير قِمارٍ. وقيل: رَخَّص فيه ابنُ المسيب، على غير قمار أَيضاً. ومنه الحديث: لا يُقَلِّبُ كَعَباتِها أَحَدٌ، ينتظر ما تجيء به، إِلا لم يَرَحْ رائحة الجنة، هي جمع سلامة للكَعْبة. وكَعْبٌ: اسم رجل. والكَعْبانِ: كَعْبُ بن كِلابٍ، وكَعْبُ بن ربيعةَ بن عُقَيل بنِ كَعْبِ بن ربيعةَ بن عامِر بن صَعْصَعَة؛ وقوله: رأَيتُ الشَّعْبَ من كَعْبٍ، وكانوا *  من الشَّنْـآنِ قَدْ صاروا كِعابا قال الفارسي: أَرادَ أَنَّ آراءَهم تَفَرَّقَت وتَضادَّتْ، فكان كلُّ ذِي رأْيٍ منهم قَبيلاً على حِدَتِه، فلذلك قال: صاروا كِعاباً. وأَبو مُكَعِّبٍ الأَسَدِيُّ، مُشَدَّد العين: من شُعَرائهم؛ وقيل: إِنه أَبو مُكْعِتٍ، بتخفيف العين، وبالتاءِ ذات النقطتين، وسيأْتي ذكره. ويقال للدَّوْخَلَّة: الـمُكَعَّبةُ، والـمُقْعَدَة، والشَّوْغَرَةُ، والوَشيجَةُ.

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: “Başlarınızı ve ayaklarınızı iki **الكعبين**’e kadar meshedin”; İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım’dan Ebû Bekir ve Hamza: “ve ayaklarınızın” diye, cer ile okudu; Ebû Bekir’den A‘şâ ise, Hafs gibi nasb ile; Ya‘kūb, Kisâî, Nâfi‘ ve İbn Âmir: “ve ayaklarınızı” diye, nasb ile okudu; bu, İbn Abbâs’ın kıraatidir; onu, Yüce Allah’ın “yüzlerinizi yıkayın” sözüne döndürdü; Şâfiî de “ve ayaklarınızı” diye okurdu. İnsanlar, nasb ile **الكعبين** hakkında ihtilâf ettiler; İbn Câbir, Ahmed b. Yahyâ’ya **الكَعْب** hakkında sordu; Sa‘leb, işaret parmağıyla bacağının eklem yerine işaret etti; işaret parmağını onun üzerine koydu, sonra dedi ki: Bu, **المُفَضَّل** ve **ابن الأَعرابي**’nin sözüdür; dedi ki: Sonra iki çıkıntıya işaret etti ve dedi ki: Bu, Ebû Amr b. Alâ ve Asmaî’nin sözüdür. Her biri isabet etmiştir.

**الكَعْب**: dört ayaklı her şey için kemiktir. **الكَعْب**: kemiklerin her eklemidir.
İnsanın **كَعْب**’ı: ayağının yanında bileğinin üstünde yükselen şeydir; denildi ki: ayağının üstündeki çıkıntılı kemiktir; denildi ki: bacak ile ayağın birleştiği yerdeki çıkıntılı kemiktir. Asmaî, insanların onun ayağın sırtında olduğu sözünü inkâr etti. Bir topluluk, onun ayağın sırtındaki iki kemik olduğunu görüşüne gitti; bu, Şîa’nın mezhebidir; bundan Yahyâ b. el-Hâris’in sözü: Zeyd b. Ali gününde öldürülmüşleri gördüm; ayağın ortasında **الكِعاب**’ı gördüm.

Denildi ki: İnsandan iki **الكَعْبان** ayağın iki yanından çıkan iki çıkıntılı kemiktir. **الإِزار** hadîsinde: iki **الكَعْبين**’den aşağıda olan şey ateştedir. İbnü’l-Esîr dedi ki: İki **الكَعْبان**, bacak ile ayağın eklemi yanında, iki yandan çıkan iki kemiktir; atta ise iki **الوَظِـيفين** ile iki ساق arasında olandır; denildi ki: **الوَظِـيف** kemiği ile ساق kemiği arasındadır; o, arkasından çıkan çıkıntıdır; cem‘i **أَكْعُب** ve **كُعُوب** ve **كِعاب**’dır. **عالي الكَعْب** bir adam: şeref ve zafer ile vasfedilir; dedi ki:
لما عَلا كَعْبُك بِـي عَلِـيتُ
Muradı: **كَعْب**’ın beni yücelttiği vakit. Lihyânî dedi ki: **الكَعْب** ve **الكَعْبة** oyun oynanan şeydir; **الكَعْب**’ın cem‘i **كِعاب**’dır; **الكَعبة**’nin cem‘i **كَعْب** ve **كَعَبات**’tır; bunu ondan başkası rivayet etmedi; senin “**جَمْرة** ve **جَمَرات**” demen gibi.

**كَعَّبْتُ** şeyi: onu dörtledim.

**الكعبة**: dört köşeli evdir; cem‘i **كِعاب**’dır. **الكعبة**: haram evdir; ondan; onun **تَكْعِـيب**i yani dörtlenmesi sebebiyle. “Evin **كَعْبة**’si” dediler de izâfe ettiler; çünkü onun **كَعْبت**ini üstünün dörtlenmesine götürdüler; yükselmesi ve dörtlenmesi sebebiyle **كَعْبة** diye adlandırıldı. Her dört köşeli ev, Araplar katında: **كَعْبة**’dir. Rabîa’nın, etrafında tavaf ettikleri bir evi vardı; ona **الكَعَبات** derlerdi. Denildi ki: **ذا الكَعَبات**; onu Esved b. Ya‘fur şiirinde zikretti, şöyle dedi:
والبيتِ ذي الكَعَباتِ من سِنْدادِ
**الكعبة**: oda; İbn Sîde dedi ki: Onu, yine dörtlenmesi sebebiyle görüyorum.

**ثوبٌ مُكَعَّبٌ**: dörtleme içinde, kıvrımları şiddetli, katlanmış. Onlardan kimi onu dörtleme ile kayıtlamadı. Denilir: **كَعَّبْتُ** elbiseyi **تَكْعيباً**. Lihyânî dedi ki: **بُرْدٌ مُكَعَّبٌ**; onda dört köşeli nakış vardır. **الـمُكَعَّبُ**: nakışlıdır; onlardan kimi tahsis etti de dedi ki: elbiselerden.

**الكَعْب**: kamış ve mızrak kamışından iki boru arasındaki düğümdür; denildi ki: her iki düğüm arasındaki borudur; denildi ki: **الكعب** çıkıntılı borunun ucudur; cem‘i **كُعُوب** ve **كِعاب**’dır; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وأَلْقَى نفسَه وهَوَيْنَ رَهْواً، *  يُبارينَ الأَعِنَّةَ كالكِعَابِ
Yani: bazısı bazısını takip eder; mızrağın **كِعاب**’ı gibi; ve **رُمْحٌ بكَعْبٍ واحدٍ**: **الكُعُوب**’u eşit; onun bir **كَعْب**’ı diğerinden daha kalın değildir; Evs b. Hacer, içinde eğrilik bulunmayan, **الكُعُوب**’u eşit bir mızrak kamışını vasfederek söyledi; sanki o tek bir **كَعْب**’dır:
تَقاكَ بكَعْبٍ واحدٍ، وتَلَذُّه *  يَداكَ، إِذا ما هُزَّ بالكَفِّ يَعْسِلُ
**كَعَّبَ** kabı ve başkasını: onu doldurdu.

**كَعَبَتِ** cariye, **تَكْعُبُ** ve **تَكْعِبُ**; sonuncusu Sa‘leb’den; **كُعُوباً** ve **كُعُوبةً** ve **كِعابةً** ve **كَعَّبَت**: memesi kabardı. **جارية كَعابٌ** ve **مُكَعِّبٌ** ve **كاعِبٌ**; **الكاعِب**’in cem‘i **كَواعِبُ**’dir. Allah Teâlâ dedi ki: “ve **كَواعِبَ** yaşıtlar.” Sa‘leb’den **كِعابٌ**; ve inşâd etti:
نَجِـيبةُ بَطَّالٍ، لَدُنْ شَبَّ هَمُّه، *  لِعابُ الكِعابِ والـمُدامُ الـمُشَعْشَعُ
**الـمُدام**’ı müzekker getirdi; çünkü onunla içkiyi kastetti.

**كَعَبَ** meme **يَكْعُبُ**, ve **كَعَّبَ**, hafifletme ve şeddeli ile: kabardı.

**كَعَبَتْ** **تَكْعُبُ**, damme ile, **كُعُوباً**; ve **كَعَّبَت**, şedde ile: onun gibidir. **ثَدْيٌ كاعِبٌ** ve **مُكَعِّبٌ** ve **مُكَعَّبٌ**; sonuncusu nadirdir; ve **مُتَكَعِّبٌ**: tek mânâdadır; denildi ki: **التَّفْلِـيكُ**, sonra kabarma, sonra **التَّكْعِـيبُ**. **وجهٌ مُكَعِّبٌ**: kaba, çıkıntılı olduğu zaman; Araplar der ki: **جاريةٌ دَرْماءُ الكُعُوبِ**; kemiklerinin başlarının hacmi olmadığı zaman; bu, onun için daha dolgunluktur; ve inşâd etti:
ساقاً بَخَنْداةً وكَعْباً أَدْرَما
Ebû Hureyre hadîsinde: “Derken bir **فَتاةٌ كَعابٌ** iki dizinden birinin üzerine çöktü”; dedi ki: **الكَعابُ**, fetha ile: memesi kabarmaya başladığında kadındır.

**الكَعْب**: içyağından bir kütledir. Süt ve içyağından **الكَعْب**: bir döküm miktarıdır; ondan Amr b. Ma‘dîkerib’in sözü; dedi ki: Bir kavme indim; bana bir **قوس** ve bir **ثَوْر** ve bir **كَعْب** ve içinde süt olan bir **تِـبْن** getirdiler. **القَوْس**: hurmanın, sepetin dibinde kalanıdır; **الثَّوْر**: kurutulmuş yoğurttan bir kütledir; **الكَعْب**: içyağından dökümdür; **التِّبْنُ**: büyük kadehtir. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bize mutlaka bir **قِناع** hediye edilirdi; içinde **كَعْبٌ** **إِهالة** olurdu; onunla sevinirdik”; yani içyağ ve yağdan bir parça. **كَعَبه** **كَعْباً**: onu kuru bir şeye, baş ve benzerine vurdu. **كَعَّبْتُ** şeyi **تَكْعيباً**: onu doldurduğum zaman.

Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî: **الكُعْبةُ** cariyenin bekâretidir; ve inşâd etti:
أَرَكَبٌ تَمَّ، وتمَّتْ رَبَّتُهْ، *  قد كانَ مَخْتوماً، ففُضَّتْ كُعْبَتُهْ
**أَكْعَبَ** adam: hızlandı; denildi ki: o, gidip de hiçbir şeye dönüp bakmadığı zamandır.

Denilir: Allah onun **كَعْب**’ını yüceltsin; yani onun bahtını yüceltsin. Denilir: Allah onun şerefini yüceltsin. **قَيْلةَ** hadîsinde: “Vallahi senin **كَعْب**’ın yüksek olmaya devam edecektir”; bu, ona şeref ve yücelik ile duadır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Aslı, mızrak kamışının **كَعْب**’ıdır; o, onun borusudur; onda her iki düğüm arasına **كَعْب** denir; her yükselen ve yükselip çıkan şey, o da **كَعْب**’dır.

Ebû Saîd: **أَكْعَبَ** adam **إِكْعاباً**; o, zarar vererek fırlayıp giden kimsedir; arkasında ne olduğuna aldırmaz; benzeri: **كَلَّل** **تَكْليلاً**.

**الكِعابُ**: tavla taşlarının yüzleridir. Hadîste: onun **الكِعاب** ile vurmayı kerih gördüğü; tekili **كَعْبٌ** ve **كَعْبةٌ**’dir; onunla oynamak haramdır; sahâbenin çoğu onu kerih gördü. Denildi ki: İbn Mugaffel onu, kumar olmaksızın karısıyla yapardı. Denildi ki: İbnü’l-Müseyyeb, kumar olmaksızın onda ruhsat verdi. Ondan hadîs: “Onun **كَعَبات**’ını hiç kimse çevirip durmaz; ne getireceğini bekler; ancak cennetin kokusunu koklamaz”; o, **الكَعْبة** için سالم cem‘idir. **كَعْبٌ**: bir adam adıdır. **الكَعْبانِ**: **كَعْبُ بن كِلابٍ** ve **كَعْبُ بن ربيعةَ بن عُقَيل بنِ كَعْبِ بن ربيعةَ بن عامِر بن صَعْصَعَة**; ve onun sözü:
رأَيتُ الشَّعْبَ من كَعْبٍ، وكانوا *  من الشَّنْـآنِ قَدْ صاروا كِعابا
Fârisî dedi ki: Muradı: onların görüşleri ayrılıp zıtlaştı; onlardan her görüş sahibi, tek başına bir kabile oldu; bu yüzden dedi ki: **كِعاباً** oldular.

**أَبو مُكَعِّبٍ الأَسَدِيُّ**, aynı şeddeli: şairlerindendir; denildi ki: o, **أَبو مُكْعِتٍ**’tir; aynın hafifletmesiyle ve iki noktalı **التاء** ile; onun zikri gelecektir.

**الدَّوْخَلَّة** için denilir: **الـمُكَعَّبةُ**, ve **الـمُقْعَدَة**, ve **الشَّوْغَرَةُ**, ve **الوَشيجَةُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ع ب * * الكَعْبُ * العظم الناشز عند ملتقى الساق والقدم وأنكر الأصمعي قول الناس إنه في ظهر القدم و * كَعَبَتِ * الجارية من باب دخل بدا ثديها للنهود فهي * كَعَابُ * بالفتح و * كاعِبُ * والجمع * كَواعِبُ * و * الكعْبةُ * البيت الحرام سمي بذلك لتربيعه

##### Türkçe

* ك ع ب * * **الكَعْبُ** * ساق ile ayak tabanının birleştiği yerdeki çıkıntılı kemik; ve الأصمعي insanların onun ayak sırtında olduğu sözünü inkâr etti. Ve * **كَعَبَتِ** * câriye, **دخل** bâbından: göğsü kabarıp belirginleşti; göğüslerin kabarması sebebiyle o * **كَعَابُ** * (fetha ile) ve * **كاعِبُ** * olur; çoğulu * **كَواعِبُ** *’dur. Ve * **الكعْبةُ** * Beyt-i Harâm’dır; onun dörtgen oluşu sebebiyle böyle adlandırıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكعب: كل مفصل للعظام، من الإنسان: ما أشرف فوق رسغه عند قدمه، وقيل: هو العظم الناشز فوق القدم، وقيل: هوالعظم الناشز عند ملتقى الساق والقدم، وأنكر الأصمعي قول الناس إنه في ظهر القدم. ذهب قوم إلى أنهما العظمان اللذان في ظهر القدم، وهو مذهب الشيعة، ومنه قول يحيى بن الحارث: رأيت القتلى يوم زيد بن علي. فرأيت الكعاب في وسط القدم. قيل: الكعبان، من الإنسان: العظمان الناشزان من جانبيها، أي: القدم. وفي حديث الإزار:  ما كان أسفل من الكعبين، ففي النار  ، قال الله تعالى:  وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم إلى الكعبين  قرأ ابن كثير، وأبو عمرو، وأبو بكر عن عاصم، وحمزة:  وأرجلكم  خفضا، والأعشى عن أبي بكر، بالنصب مثل حفص. وقرأ يعقوب، والكسائي، ونافع، وابن عامر  وأرجلكم  نصبا؛ وهي قراءة ابن عباس، وكان الشافعي يقرأ:  وأرجلكم  واختلف الناس في الكعبين، وسأل ابن جابر أحمد بن يحيى عن الكعب، فأومأ ثعلب إلى رجله، إلى المفصل منها، بسبابته فوضع السبابة عليه، ثم قال: هذا قول المفضل، وابن الأعرابي قال: وأومأ إلى الناتئين، وقال: هذا قول أبي عمرو بن العلاء، والأصمعي قال: وكل قد أصاب. كذا في لسان العرب.
 ج: أكعب، وكعوب، وكعاب. قال اللحياني: الكعب الذي يلعب به، وهو فص النرد، كالكعبة، بزيادة الهاء، ج كعب، بالضم، وكعاب بالكسر، وكعبات محركة، الأول والثالث جمع الكعبة، لم يحك ذلك غيره، كقولك: جمرة وجمرات، والثاني جمع الكعب، والمصنف خلط في الجموع، ولم ينبه عليه شيخنا على عادته في بعض المواضع، وفي الحديث: أنه كان يكره الضرب بالكعاب واحدتها: كعب، واللعب بها حرام، وكرهها عامة الصحابة. وفي حديث آخر لا يقلب كعباتها أحد ينتظر ما تجىء به إلا لم يرح رائحة الجنة  ، هي جمع سلامة للكعبة، كذا في النهاية ونقله ابن منظور وغيره. من المجاز: قناة لدنة الكعوب، جمع كعب، هو عقدة ما بين الأنبوبين من القصب والقناة. وقيل هو أنبوب ما بين كل عقدتين: وقيل: هو طرف الأنبوب الناشز، وجمعه كعوب، وكعاب. أنشد ابن الأعرابي:
  وألقى نفسه وهوين رهوا                      يبارين الأعنة كالكعـاب يعني أن: بعضها يتلو بعضا، ككعاب الرمح، ورمح بكعب واحد: مستوى الكعوب، ليس له كعب أغلظ من آخر. قال أوس بن حجر يصف قناة مستوية الكعوب:
  تقاك بكعب واحـد وتـلـذه                      يداك إذا ما هز بالكف يعسل

  من المجاز: الكعب: الكتلة من السمن. الكعب أيضا: قدر صبة، بالضم من اللبن والسمن، ومنه قول عمرو بن معد يكرب قال: نزلت بقوم فأتوني بقوس وثور وكعب وتبن فيه لبن. فالقوس: ما يبقى في أصل من الجلة من التمر. والثور: الكتلة الأقط. والكعب: الصبة من السمن. والتبن: القدح الكبير. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها:  إن كان ليهدى لنا القناع فيه كعب من إهالة فنفرح به  أي: قطعة من الدهن والسمن. الكعب: اصطلاح للحساب هو أن يضرب عدد في مثله ثم يضرب ما ارتفع في العدد الأول، فما بلغ فهو المكعب. والمال، والعدد الأول: هو الكعب، مثل أن تضرب ثلاثة في ثلاثة، فيبلغ تسعة، ثم تضرب التسعة في ثلاثة فيبلغ سبعة وعشرين، فالكعب ثلاثة، والمكعب والمال سبعة وعشرون، نقله الصاغاني. من المجاز: الكعب بمعنى الشرف والمجد، يقال: أعلى الله كعبه، أي: أعلى جده. وفي حديث قيلة:  والله لا يزال كعبك عاليا  هو دعاء بالشرف والعلو. قال ابن الأثير: والأصل فيه كعب القناة، وهو أنبوبها وما بين كل عقدتين منها كعب. وكل عقدتين منها كعب ورجل عالي الكعب: يوصف بالشرف والظفر، قال:
  لما علا كعبك بي عليت                      أراد: لما أعلاني كعبك. الكعب، بالضم: الثدى الناهد. وكعبته أي: الشيء تكعيبا أي ربعته: والكعبة: البيت الحرام، منه، زاده الله تشريفا وتكريما، لتكعيبها أي: تربيعها، وقالوا: كعبة البيت، فأضيف، كأنهم ذهبوا بكعبته إلى تربع أعلاه، وسمى كعبة لارتفاعه وتربعه. الكعبة: الغرفة، قال ابن سيده: أراه لتربعها أيضا. وكل بيت مربع، فهو عند العرب كعبة. عن أبي عمرو، وابن الأعرابي: الكعبة، بالضم: عذرة الجارية أي: بكارتها، وأنشد:
  أركب تم وتـمـت ربـتـه                      قد كان مختوما ففضت كعبته وفي موازنة الآمدي: جارية كعاب أي: بكر. والكعوب، بالضم: نهود ثديها، أي: نتوها وارتفاعها: قالوا: وهو من خواص النساء، لا يتصف به الرجال كالتكعيب. والكعابة بالكسر، على ما في نسختنا، وضبطه شيخنا بالفتح، و الكعوبة، بالضم. والفعل منه كضرب ونصر يقال: كعب الثدي يكعب ويكعب، وكعب، بالتخفيف والتشديد. وجارية كعاب كسحاب هكذا في نسختنا، وسقط الضبط من نسخة شيخنا، ومكعب، كمحدث، ومنهم من يلحقه الهاء، وكاعب كناهد وزنا ومعنى، وهو الأكثر وحكي كاعبة. كذا في كنز اللغة، وجمع الأخير كواعب، قال الله تعالى،  وكواعب أترابا  ، وكعاب، بالكسر، عن ثعلب، وأنشد:
  نجيبة بطال لدن شـب هـمـه                      لعاب الكعاب والمدام المشعشع

  ذكر المدام، لأنه عني به الشراب. وفي حديث أبي هريرة:  فجثت فتاة كعاب على إحدى ركبتيها  . قال ابن الأثير: الكعاب، بالفتح: المرأة حين يبدو ثديها للنهود. وكعبت الجارية، تكعب، وتكعب. الأخيرة عن ثعلب. وكعبت، بالتشديد مثله. والإكعاب: الإسراع. أكعب الرجل. أسرع، وقيل: هو إذا انطلق ولم يلتفت إلى شيء. وقال أبو سعيد: أكعب الرجل إكعابا. وهو الذي ينطلق مضارا لا يبالي ما وراءه، ومثله كلل تكليلا. من زيادة المصنف: الكعكبة. بضم الكافين وتشديد الموحدة. قال شيخنا: قيل: وزنها فعفلة، وهي النونة من الشعر، وهي أن تجعل المرأة شعرها أربع قصائب مضفورة مفتولة وتداخل هي بعضهن في بعض، فيعدن أي تلك الضفائر كعكبا.
 الكعكب: ضرب من المشط بالفتح، كالكعكبية بزيادة الياء، قيد به الصاغاني. وثدي مكعب كمحدث، ومكعب كمعظم، كذا وهو مضبوط في نسختنا، وهو ضبط الصاغاني، وفي بعضها: كمكرم، وهي نادرة ومتكعب بزيادة التاء، أي كاعب وقيل: التفليك، ثم النهود، ثم التكعيب. والمكعب، كمعظم: الموشي بفتح الميم وسكون الواو وكسر الشين وفي نسخة: ضبطه كمعظم، من البرود والأثواب على هيأة الكعاب، ومنهم من قال المكعب الموشي، ولم يخصص بالأثواب ولا البرود، قال اللحياني: برد مكعب: فيه وشي مربع. المكعب: الثوب المطوي الشديد الإدراج في تربيع، ومنهم من لم يقيده بالتربيع، يقال: كعبت الثوب تكعيبا. وبهاء، يعني المكعبة: الدوخلة بتشديد اللام، وهي الشوغرة والوشخة، وسيأتي بيانهما. والكعبان: هما كعب بن كلاب، وكعب بن ربيعة بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة. وقال شيخنا: اقتصر على نسبتهما لجديهما، وهما كعب بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة، وكعب بن عوف بن عبد بن أبي بكر بن كلاب. والكعبات محركة، أو ذو الكعبات بيت كان لربيعة، كانوا يطوفون به، وقد ذكره الأسود بن يعفر في شعره فقال:
  والبيت ذي الكعبات من سنداد وكعب الإناء وغيره، كمنع: ملأه، ورواه الصاغاني من باب التفعيل. كعب الثدي من باب ضرب ونصر، وكعب بالتشديد: نهد، أي: نتأ، واستدار، وارتفع كالكعب، ولا يخفى أنه تقدم الإشارة إليه في كلامه، فذكره ثانيا كالتكرار، ثم أن ذكره بعد كعب الإناء، يقضي أن يكون كمنع أيضا، وليس كذلك، بل هو من باب الأول والثاني، وروي فيه التشديد. وقد قدمنا ما يتعلق به. وذو الكعب: لقب نعيم بن سويد بن خالد الشيباني. وكعب الحبر، بكسر الحاء: تابعي م، وهو المشهور بكعب الأحبار، ثبت ذكره في كثير من الأصول المصححة، وسقط من بعضها، وإنما لقب به لكثرة علمه، وأورده بالإفراد، لأنه اختياره، ويأتي له في  حبر  ولا تقل:  الأحبار  أي: بالجمع، قاله شيخنا. وسيأتي الكلام عليه في محله.

  ومما لم يذكره المصنف: الكعب: العظم لكل ذي أربع، وفي الفرس: ما بين الوظيفين والساقين، وقيل: ما بين عظم الوظيف وعظم الساق، وهو الناتىء من خلفه. وكعبت كبتها: جعلت لها حروفا كالكعوب. والمكعب: لقب بعض الملوك، لأنه ضرب كعائب الرؤوس. وكعبه كعبا: ضربه على يابس، كالرأس ونحوه. وكعبت الشيء تكعيبا: إذا ملأته. ووجه مكعب: إذا كان جافيا، ناتئا والعرب تقول: جارية درماء الكعوب، إذا لم يكن لرؤوس عظامها حجم، وذلك أوثر لها، وأنشد:
  ساقا بخنداة وكعبا أدرما والكعاب في قول الشاعر:
  رأيت الشعب من كعب وكانوا                      من الشنآن قد صاروا كعابـا قال الفارسي: أراد إن آراءهم تفرقت وتضادت، فكان كلء ذي رأي منهم قبيلا على حدته، فلذلك قال: صاروا كعابا. وي الأساس: في الحديث:  نزل القرآن بلسان الكعبين  : كعب بن لؤي من قريش، وكعب بن عمرو، وهو أبو خزاعة، قاله أبو عبيد عن ابن عباس، رضي الله عنهما. قال شيخنا: ونقله الجلال في الإتقان والمزهر. وأبو مكعب الأسدي، مشدد العين،من شعرائهم، وقيل: إنه أبو مكعت، بتخفيف العين وبالتاء المثناة الفوقية وسيأتي ذكره.

##### Türkçe

**الكعب**: kemiklerin her eklemi; insandan: ayağında bileğinin üstünde yükselen şey; ve denildi: o, ayağın üstünde çıkıntılı kemiktir; ve denildi: o, bacak ile ayağın birleştiği yerdeki çıkıntılı kemiktir; ve **الأصمعي**, insanların onun ayağın sırtında olduğu sözünü inkâr etti. Bir topluluk, onun ikisinin ayağın sırtında bulunan iki kemik olduğuna gitti; bu, Şîa’nın mezhebidir; ve ondan **يحيى بن الحارث**’in sözü: “Zeyd b. Ali günü öldürülenleri gördüm. Ayağın ortasında **الكعاب**’ı gördüm.” Denildi: **الكعبان**, insandan: onun iki yanından çıkıntı yapan iki kemik, yani: ayak. Ve **الإزار** hadîsinde: “**الكعبين**’den aşağı olan, ateştedir.” Allah Teâlâ dedi: “Başlarınızı ve ayaklarınızı **الكعبين**’e kadar mesh edin.” **ابن كثير** ve **أبو عمرو** ve **أبو بكر**’in **عاصم**’den rivayeti ve **حمزة**: “**وأرجلكم**”i cer ile okudu; ve **الأعشى** **أبو بكر**’den, **حفص** gibi nasb ile. Ve **يعقوب** ve **الكسائي** ve **نافع** ve **ابن عامر** “**وأرجلكم**”i nasb ile okudu; bu, **ابن عباس**’ın kıraatidir; ve **الشافعي** “**وأرجلكم**” okurdu. İnsanlar **الكعبين** hakkında ihtilaf etti; **ابن جابر** **أحمد بن يحيى**’ya **الكعب** hakkında sordu; **ثعلب** ayağına, ondan ekleme işaret etti; işaret parmağıyla işaret etti, işaret parmağını onun üzerine koydu; sonra dedi: “Bu, **المفضل**’in sözüdür.” Ve **ابن الأعرابي** dedi: ve iki çıkıntıya işaret etti ve dedi: “Bu, **أبي عمرو بن العلاء**’ın sözüdür.” Ve **الأصمعي** dedi: “Hepsi isabet etmiştir.” **لسان العرب**’da böyledir.

ج: **أكعب**، **كعوب**، **كعاب**. **اللحياني** dedi: **الكعب** ki onunla oynanır; o, zarın pulu (taşı)dır; **الكعبة** gibi, **الهاء**’nın ziyadesiyle; c. **كعب** (damme ile) ve **كعاب** (kesre ile) ve **كعبات** (harekeli); birinci ve üçüncü, **الكعبة**’nin cemidir; bunu ondan başkası rivayet etmedi; senin “**جمرة** ve **جمرات**” demen gibi; ikinci, **الكعب**’ın cemidir; ve musannif cemlerde karıştırdı ve şeyhimiz, bazı yerlerde âdeti üzere, buna dikkat çekmedi. Hadîste: onun **الكعاب** ile vurmayı kerih gördüğü; onun bir tanesi: **كعب**; ve onunla oynamak haramdır; ve sahâbenin geneli onu kerih gördü. Başka bir hadîste: “Cennet kokusunu koklamaz; **كعباتها**’yı kimse, ne getireceğini bekleyerek çevirmesin.” O, **الكعبة** için salim cemidir; **النهاية**’de böyledir ve **ابن منظور** ve başkaları onu nakletti. Mecazdan: **قناة** yumuşak **الكعوب**’lu; **كعب**’ın cemi; o, kamış ve mızrak gövdesinde iki boğum arasındaki düğümdür. Ve denildi: o, her iki boğum arasındaki borudur; ve denildi: o, çıkıntılı boru ucudur; ve onun cemi **كعوب** ve **كعاب**’dır. **ابن الأعرابي** inşad etti:
  Ve kendini bıraktı, yumuşakça, ağır ağır                      dizginlerle yarışırlar **كالكعـاب**
Yani: onun bazıları bazısını takip eder; mızrağın **كعاب**’ı gibi. Ve tek **كعب**’lı mızrak: **الكعوب**’u eşit; onun bir **كعب**’ı diğerinden daha kalın değildir. **أوس بن حجر**, **قناة**’yı, **الكعوب**’u eşit olarak vasfederken dedi:
  Seni tek bir **كعب** ile korur ve onu sana tattırır                      avuçla sallandığında ellerin, bal akıtır

Mecazdan: **الكعب**: içyağının kütlesi. **الكعب** ayrıca: süt ve içyağından, damme ile, bir döküm miktarıdır; ve ondan **عمرو بن معد يكرب**’in sözü; dedi: “Bir kavme indim; bana bir yay, bir boğa, bir **كعب** ve içinde süt bulunan **تبن** getirdiler.” **القوس**: hurmanın, **الجلة**’den bir kökün dibinde kalan şeydir. **الثور**: çökelek kütlesidir. **الكعب**: içyağı dökümüdür. **التبن**: büyük kadehtir. **عائشة** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bize içinde içyağından bir **كعب** bulunan **القناع** hediye edilirdi de onunla sevinirdik.” Yani: yağ ve içyağından bir parça. **الكعب**: hesap için bir ıstılahtır; o, bir sayının kendisiyle çarpılması, sonra yükselenin ilk sayıyla çarpılmasıdır; ulaştığı şey, **المكعب**’dır. Ve mal ve ilk sayı: o, **الكعب**’tır; mesela üçü üçle çarparsın, dokuz olur; sonra dokuzu üçle çarparsın, yirmi yedi olur; **الكعب** üçtür; **المكعب** ve mal yirmi yedidir; **الصاغاني** onu nakletti. Mecazdan: **الكعب**, şeref ve yücelik manasındadır; denilir: “Allah onun **كعب**’ını yükseltti”; yani: onun bahtını yükseltti. **قيلة** hadîsinde: “Vallahi senin **كعب**’ın yüksek olmaya devam edecektir.” O, şeref ve yücelikle bir duadır. **ابن الأثير** dedi: aslı, **قناة**’nın **كعب**’ıdır; o, onun borusu ve ondan her iki boğum arasındaki şey **كعب**’tır. Ve ondan her iki boğum **كعب**’tır. Ve **عالي الكعب** adam: şeref ve zafere nispetle vasfedilir; dedi:
  Benim üzerimde senin **كعب**’ın yükselince yükseldim                      muradı: senin **كعب**’ın beni yükseltince. **الكعب**, damme ile: kabarmış meme. Ve onu **كعبته**: yani bir şeyi **تكعيبا** etmek: onu dörtlemek. Ve **الكعبة**: Beyt-i Harâm; ondan; Allah ona şeref ve ikramı artırdı; onun **تكعيب**’i yani: dörtgen oluşu sebebiyle. Ve dediler: “**كعبة** البيت”; izafet yapıldı; sanki onun **كعبته**’siyle, üstünün dörtgen oluşuna gittiler. Ve yüksekliği ve dörtgenliği sebebiyle **كعبة** diye adlandırıldı. **الكعبة**: oda; **ابن سيده** dedi: onu, onun dörtgenliği sebebiyle de görüyorum. Ve her dörtgen ev, Araplar katında **كعبة**’dır. **أبي عمرو** ve **ابن الأعرابي**’den: **الكعبة**, damme ile: cariyenin **عذرة**’si, yani: bekâreti. Ve inşad etti:
  Bin **تم**’e ve onun **ربـتـه**’si tamamlandı                      mühürlü idi de onun **كعبته**’sini yardım
Ve **الآمدي**’nin muvazenesinde: **جارية كعاب** yani: bakire. Ve **الكعوب**, damme ile: onun memesinin tomurcukları; yani: çıkıntısı ve yükselişi. Dediler: o, kadınların özelliklerindendir; erkekler onunla vasıflanmaz; **التكعيب** gibi. Ve **الكعابة** kesre ile, nüshamızda olan üzere; şeyhimiz onu fetha ile ضبط etti; ve **الكعوبة**, damme ile. Ve fiil ondan, **ضرب** ve **نصر** gibi; denilir: meme **كعب** eder, **يكعب** ve **يكعب**; ve **كعب**, hafifletme ve şeddeli olarak. Ve **جارية كعاب** “**سحاب**” gibi; nüshamızda böyledir; şeyhimizin nüshasından ضبط düştü. Ve **مكعب**, “**محدث**” gibi; ve onlardan kimisi ona **الهاء**’yı ilhak eder. Ve **كاعب**, “**ناهد**” gibi vezin ve mana olarak; o daha çoktur; ve **كاعبة** rivayet edildi. **كنز اللغة**’de böyledir. Ve sonuncunun cemi **كواعب**’dır. Allah Teâlâ dedi: “**وكواعب أترابا**”. Ve **كعاب**, kesre ile, **ثعلب**’den. Ve inşad etti:
  Soylu bir dişi deve; atılgan; yumuşak; onun himmeti gençleşti                      **لعاب الكعاب** ve berrak şarap

**المدام**’ı zikretti; çünkü onunla içki kastedilmiştir. Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Bir **كعاب** kız, dizlerinden birinin üzerine çöktü.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكعاب**, fetha ile: göğsü **النهود** için (yani tomurcuklanma için) görünmeye başladığı vakitteki kadındır. Ve cariye **كعبت** olur; **تكعب** olur; ve **تكعب** olur. Sonuncusu Sa‘leb’dendir. Ve **كعبت** (teşdîd ile) de bunun gibidir. Ve **الإكعاب**: hızlanmadır. Adam **أكعب** etti: hızlandı; ve denildi ki: o, çıkıp gider de hiçbir şeye dönüp bakmadığı zamandır. Ebû Sa‘îd dedi ki: Adam **أكعب** eder, **إكعابا**. O, zarar verircesine çıkıp giden, arkasında olana aldırmayan kimsedir; bunun benzeri **كلل**’dir, **تكليلا**. Müellifin ziyadesinden: **الكعكبة**. İki **الكاف**’ın dammesiyle ve **الموحدة**’nın teşdîdiyle. Şeyhimiz dedi ki: denildi: vezni **فعفلة**’dir; o, saçtan olan **النونة**’dir; o da, kadının saçını bükülmüş, örülmüş dört örgü yapması ve onların bir kısmını bir kısmının içine sokmasıdır; böylece o örgüler, yani o saç örgüleri, **كعكبا** olur.

**الكعكب**: fetha ile, tarağın bir türüdür; **الكعكبية** gibi, **الياء**’ın ziyadesiyle; Sâgânî bununla kayıtladı. Ve **ثدي مكعب** (muhaddes gibi), ve **مكعب** (mu‘azzam gibi); işte böyle, ve nüshamızda ضبط edilmiştir; bu, Sâgânî’nin ضبط’udur; bazısında: (mukrem gibi)dir; o nadirdir. Ve **متكعب** (تاء**’ın ziyadesiyle), yani **كاعب**; ve denildi ki: **التفليك**, sonra **النهود**, sonra **التكعيب**. Ve **المكعب** (mu‘azzam gibi): **الموشي**’dir; **الميم**’in fethası, **الواو**’nun sükûnu ve **الشين**’in kesresiyle; bir nüshada: onun ضبط’ı mu‘azzam gibidir; **البرود** ve **الأثواب**’dan, **الكعاب** heyeti üzere olan(lar)dan. Ve onlardan kimisi dedi ki: **المكعب** **الموشي**’dir; ve onu ne **الأثواب** ile ne de **البرود** ile tahsis etmedi. Lihyânî dedi ki: **برد مكعب**: onda kareli nakış vardır. **المكعب**: kareleme içinde, sıkı dürülmüş, şiddetli sarılmış elbisedir; ve onlardan kimisi onu kareleme ile kayıtlamadı. Denilir: elbiseyi **كعبت** ettim, **تكعيبا**. Ve **بهاء** ile, yani **المكعبة**: **الدوخلة**’dir; **اللام**’ın teşdîdiyle; o, **الشوغرة** ve **الوشخة**’dır; ikisinin beyanı gelecektir. Ve **الكعبان**: onlar, **كعب بن كلاب** ve **كعب بن ربيعة بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة**’dır. Şeyhimiz dedi ki: onları iki dedelerine nisbet etmekle yetindi; ve onlar, **كعب بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة** ve **كعب بن عوف بن عبد بن أبي بكر بن كلاب**’dır. Ve **الكعبات** (harekeli), yahut **ذو الكعبات**: Rebî‘a’nın bir evi idi; onun etrafında tavaf ederlerdi; Esved b. Ya‘fer onu şiirinde zikretmiştir, şöyle dedi:

والبيت ذي الكعبات من سنداد

Ve **كعب الإناء** ve başkası: (mana‘a gibi): onu doldurdu; Sâgânî onu **التفعيل** bâbından rivayet etti. **كعب الثدي**: **ضرب** ve **نصر** bâbından; ve **كعب** (teşdîd ile): **نهد** oldu; yani kabardı, yuvarlaklaştı ve yükseldi, **الكعب** gibi. Gizli değildir ki, onun sözünde buna daha önce işaret geçti; onu ikinci defa zikretmesi tekrar gibidir. Sonra onu **كعب الإناء**’dan sonra zikretmesi, onun da (mana‘a gibi) olmasını gerektirir; öyle değildir; bilakis o, birinci ve ikinci bâbdandır; onda teşdîd de rivayet edilmiştir. Ona dair olanı daha önce takdim ettik. Ve **ذو الكعب**: Nu‘aym b. Suveyd b. Hâlid eş-Şeybânî’nin lakabıdır. Ve **كعب الحبر**, **الحاء**’ın kesresiyle: tâbiîdir; o, **كعب الأحبار** diye meşhur olandır; onun zikri, tashih edilmiş birçok asılda sabit olmuştur; bazısından düşmüştür. Ancak ona bu lakap, ilminin çokluğundan dolayı verilmiştir. Onu müfred olarak getirdi; çünkü bu onun tercihidir; ona **حبر** maddesinde de gelecektir. Ve “**الأحبار**” deme; yani cem‘ ile; şeyhimiz böyle dedi. Onun hakkında söz, yerinde gelecektir.

Müellifin zikretmediği şeylerdendir: **الكعب**: dört ayaklı her şey için kemiktir; atta: **الوظيفين** ile **الساقين** arasındadır; ve denildi: **عظم الوظيف** ile **عظم الساق** arasındadır; o, arkasından çıkıntı yapan yerdir. Ve onun topuğunu **كعبت** ettim: ona, **الكعوب** gibi harfler (çıkıntılar) yaptım. Ve **المكعب**: bazı kralların lakabıdır; çünkü o, başların **كعائب**’ine vururdu. Ve onu **كعبه** ettim, **كعبا**: onu kuru bir şeye, baş ve benzeri üzerine vurdum. Ve bir şeyi **كعبت** ettim, **تكعيبا**: onu doldurduğum zaman. Ve **وجه مكعب**: kaba, çıkıntılı olduğu zaman. Araplar der ki: **جارية درماء الكعوب**; kemiklerinin başlarında hacim olmadığı zaman; bu, onun için daha tercih edilendir. Ve şu beyit okunmuştur:

ساقا بخنداة وكعبا أدرما

Ve şairin sözünde **الكعاب**:

رأيت الشعب من كعب وكانوا                      من الشنآن قد صاروا كعابـا

Fârisî dedi ki: muradı, görüşlerinin ayrılıp zıtlaşmasıdır; böylece onlardan her görüş sahibi, başlı başına bir kabile oldu; bu yüzden dedi ki: **كعابا** oldular. Ve **الأساس**’ta: hadiste: “Kur’ân, **الكعبين**’in diliyle indi”: Kureyş’ten **كعب بن لؤي** ve **كعب بن عمرو**; o, Huzâ‘a’nın babasıdır; Ebû ‘Ubeyd bunu İbn Abbâs’tan, Allah ikisinden de razı olsun, nakletti. Şeyhimiz dedi ki: Celâl bunu **الإتقان** ve **المزهر**’de nakletti. Ve **أبو مكعب الأسدي**, **العين**’in teşdîdiyle, onların şairlerindendir; ve denildi ki: o, **أبو مكعت**’tir; **العين**’in tahfîfiyle ve **التاء المثناة الفوقية** ile; onun zikri gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَعَبَ الثَّدْىُ
كَعَبَ الثَّدْىُ ذ , aor. كَعِبَ and كَعُبَ , (it seems to be implied in one place in the K, that the aor. is كَعَبَ ; but this is not the case; TA,) inf. n. كُعُوبٌ and كِعَابَةٌ (by MF written كَعَابَةٌ) and كُعُوبَةٌ; and ↓ كعّب, inf. n. تَكْعِيبٌ; The girl's breast swelled, or became prominent or protuberant, (K,) and round: (TA:) [or began to swell, &c.: see كَاعِبٌ]: or they use the term تَفْلِيكٌ; then نُهُودٌ; and then تَكْعِيبٌ; [as applied to the successive stages of growth of the breast]. (TA.) كَعَبَتِ الجَارِيَةُ, aor. كَعُبَ , (and كَعِبَ , TA,) inf. n. كُعُوبٌ; and ↓ كعّبت; [and ↓ تكعّبت; (A, TA in art. عج;)] The girl had breasts beginning to swell, or become prominent, or protuberant: (IAth, S:) [or had swelling, prominent, or protuberant, breasts: see كَاعِبٌ]. -A2- كَعَبَهُ, inf. n. كَعْبٌ, He beat him on a hard, or tough, part; as the head, and the like: (TA:) [and so ↓ كعّبه: for it is mentioned in the TA, that a certain king was surnamed المُكَعِّبُ from his beating the protuberances of people's heads]. -A3- كَعَبَ, aor. كَعَبَ ; (K;) and ↓ كعّب, inf. n. تَكْعِيبٌ; (TA;) He filled a vessel (K) &c. (TA.)

2 كَعَّبَ [كعّب It (a reed, or cane,) put forth, or produced, its jointed stem. ― -b2- Hence the phrase:] اِنِّى أَرَى الشَّرَّ كَعَّبَ [(assumed tropical:) Verily I see the evil to have grown, like reeds when they put forth their jointed stems.] (TA, voce نَبَّبَ.) ― -b3- كعّب لَبَبَهَا He put to her breast-band [the pronoun app. referring to دَابَّة “ a beast of carriage ”] edges, or borders, like كُعُوب [app. meaning play-bones, or dice, or similar things.]. (TA.) ― -b4- كعّب, inf. n. تَكْعِيبٌ, He folded a garment, or piece of cloth, hard, or firmly, accord. to some, in a square form. (TA.) See also مُكَعَّبٌ. ― -b5- He made it square, (K,) [or rather of a cubic form]. ― -b6- And see 1 in four places.

اكعب
4 اكعب ذ , inf. n. اِكْعَابٌ, He hastened: (K:) or he went away, paying no regard to anything: (TA:) or, inf. n. كَعَابٌ, he went away injuriously (مُضَارًّا [an act. part. n.]) not caring for what was behind him, [or for the people whom he left behind him]: like كَلَّلَ. (Aboo-Sa'eed.)

كَعْبٌ
كَعْبٌ ذ Any joint, juncture, or place of division, of the bones. (K.) ― -b2- Also, [and more commonly, The ankle-bone, or talus;] in a man, what projects above the tarsus, where the foot is set on; (TA;) what projects above the foot; (K;) the bone that projects at the place of junction of the shank and the foot; (AA, As, S, Msb;) each foot has two bones thus termed; one on the right and the other on the left; (Msb;) each of the two bones that project on either side of the foot; (K, TA:) or the anklejoint, or tarsal-joint; the joint that is between the shank and the foot: (IAar, &c., Msb:) As rejected the saying of the [common] people, that it is in the upper part (ظَهْر) of the foot: (S:) some persons say, that it is each of the two bones that are in the upper part (ظَهْر) of the foot: so say the Shee'ah: and in like manner Yahyà Ibn-El-Hلrith speaks of the كِعَاب as in the middle of the foot: (TA:) pl. [of pauc.] أَكْعُبٌ and [of mult.] كُعُوبٌ and كِعَابٌ. (K.) ― -b3- جَارِيَةٌ دَرْمَاءُ الكُعُوبِ A girl the heads of whose bones are not big [or prominent]. ― -b4- Also employed with reference to any quadruped; meaning, in a horse, What is between each وَظِيف and سَاق: or between the bone of the وظيف and the bone of the ساق; which projects backwards: [by this is meant, not the fetlock-joint, or hind fetlock-joint, but the hock: for it has been shown, voce عُرْقُوب, that the term كَعْب, with reference to quadrupeds, is sometimes applied to what anatomists term the tarsus]. (TA.) ― -b5- كَعْبٌ and ↓ كَعْبَةٌ [An ossicle] with which one plays; [a play-bone; a cockal-bone; the superior bone of the tarsus, called by anatomists astragalus or as tali, a little bone, somewhat oblong, taken from the foot of a sheep, or the like, thrown in play, like a die:] (Lh, K:) the die (فَصّ) that is used in the game of tables, or backgammon, (النَّرْد); (TA;) [any die that is used in play]: pl. (of the former word, TA) كِعَابٌ and (of the latter, TA,) كُعْبٌ and كَعَبَاتٌ. (K: the last so written accord. to the TA; but in the CK كَعْبَاتٌ.) The playing with the كعب is forbidden (Kur v. 92]. (TA.) ― -b6- A conventional term of arithmeticians [a cube]. (K.) ― -b7- (tropical:) A piece of clarified butter; (S;) such [a lump, or compact piece] as is termed كُتْلَة, thereof: (K:) and [a lump] of dates [compacted together]: (M, voce فِدْرَةٌ:) a piece of clarified butter, or of fat or grease. (TA.) ― -b8- (tropical:) What is termed a صُمَّة (or what is poured out at once, or what remains in a vessel, &c., or a small quantity,) of milk, (K,) or of clarified butter. (TA.) ― -b9- (tropical:) [A knot, or joint, of a reed or cane;] what is between each two internodal portions of a reed or cane; (K;) the prominent part that is at the extremity of each of the internodal portions of a spear [of reed or cane]: (S:) or an internodal portion, or portion that is between each two knots, or joints, of a reed or cane: (Msb:) pl. كُعُوبٌ and كِعَابٌ. (TA.) ― -b10- By صاروا كعابا, in the following verse,
رَأَيْتُ الشَّعْبَ مِنْ كَعْبٍ وَكَانُوا
مِنَ الشَّنَْآنِ قَدْ صَارُوا كِعَابَا
the poet means, they were divided and opposed in mind or opinion, so that each portion that was of one mind, or opinion, became a party by itself. (AAF.) [He seems to compare them to play-bones thrown on the ground; or to the several joints, or knots, of a reed, or cane; or to a spear not equal, or uniform, in the joints, or knots, of its cane-shaft.] ― -b11- رُمْحٌ بِكَعْبٍ وَاحِدٍ A spear with equal, or uniform, knots, or joints; not having one knot, or joint, thicker than another. (TA.) -A2- (tropical:) Eminence, or nobility, and glory. (K.) ― -b2- رَجُلٌ عَالِى الكَعْبِ A man eminent, or noble, and successful in his enterprises. (TA.) ― -b3- أَعْلَى اللّٰهُ كَعْبَهُ May God exalt his glory! (TA, from a trad.) ― -b4- لَا يَزَالُ كَعْبُكَ عَاليًا May thy glory not cease to be exalted! See عَالٍ, in art. علو. (TA.) ― -b5- عَلَا كَعْبُكَ بِى Thy nobility, or glory, hath exalted me. (TA.) ― -b6- This signification is taken from the كَعْب of a cane: and كَعْبٌ is applied to Anything elevated. (IAth.)

كُعْبٌ
كُعْبٌ ذ A girl's or woman's, breast, (K,) that is swelling, prominent, or protuberant. (TA.) See also كَاعِبٌ.

كَعْبَةٌ
كَعْبَةٌ ذ see كَعْبٌ. ― -b2- Any square [or cubic] house, or chamber, or the like. (K.) ― -b3- A chamber of the kind called غُرْفَة: (K:) thought by ISd to be so called because of its square [or cubic] form. (TA.) ― -b4- الكَعْبَةُ The Sacred House; [the square, or cubic, building, in the centre of the Temple of Mekkeh]: (S, K:) said to be so called because of its square [or cubic] form: (S:) or because of its height and its square form: also called كَعْبَةُ البَيْتِ [The Kaabeh of the House (of God)]. (TA.) ― -b5- الكَعَبَاتُ, (K,) or ذُو الكَعَبَاتِ, (S, K,) A house [or temple] belonging to the tribe of Rabee'ah, who used to compass it, or perform circuits round it, [as is done round the Kaabeh of Mekkeh]. (S, K: in one copy of the S, written ذُو الكَعَبَيْنِ.)

كُعْبَةٌ
كُعْبَةٌ ذ A girl's virginity, or maidenhead: (K:) [the virgineal membrane: as shown by a verse cited in the TA].

كُعْكُبٌّ
كُعْكُبٌّ ذ : see كُعْكُبَّةٌ.

كُعْكُبَّةٌ
كُعْكُبَّةٌ ذ A نُونَة of hair: this is made by a woman's disposing her hair in four plaits, and inserting them, one in another; thus they (i. e. the plaits, TA) become [what are termed] ↓ كُعْكُبٌّ [a coll. gen. n., of which كعكبّة is the n. un.]. (K.) ― -b2- Also, and كُعْكُبِيَّةٌ, A certain mode of combing, or dressing, the hair. (K.) ― -b3- [These words are inserted in this art. in the K: but I think that they should be in a separate art., as quadriliteral-radical words; being of the same class as سِمْسَارٌ &c.]

جَارِيَةٌ كَعَابٌ
جَارِيَةٌ كَعَابٌ ذ A virgin. (TA.) See كَاعِبٌ.

جَارِيَةٌ كَاعِبٌ
جَارِيَةٌ كَاعِبٌ ذ , (this is the most common of the epithets here mentioned, TA,) and ↓ كَعَابٌ, (S, K,) and ↓ مُكَعِّبٌ, (K,) and كَاعِبَةٌ, (KL,) and, as written by some, ↓ مُكَعِّبَةٌ, (TA,) A girl whose breasts are beginning to swell, or become prominent, or protuberant: (IAth, S:) or having swelling, prominent, or protuberant, breasts: see 1: (K, TA:) pl. of the first كَوَاعِبُ and [of the first or second] كِعَابٌ; the latter mentioned by Th; the former occurring in the Kur lxxviii. 33. (TA.) ― -b2- ثَدْىٌ كَاعِبٌ. and ↓ مُكَعِّبٌ, and ↓ مُكَعَّبٌ, (in some copies of the K, مُكْعَبٌ, in either case extr., the forms being those of pass. part. ns., and the signification that of an act. part. n.,]) and ↓ مُتَكَعِّبٌ, A girl's breast that is swelling, prominent, or protuberant: (K:) [or beginning to swell, &c,: see 1, and see also كُعْبٌ].

مُكَعَّبٌ
مُكَعَّبٌ ذ see كَاعِبٌ. ― -b2- A بُرْد, (S, K,) and a garment, or piece of cloth, variegated, or figured, (S, K,) with squares. (Lh, S.) Some explain it as signifying variegated, or figured, without applying it particularly to a garment, or piece of cloth, or to a برد. (TA.) ― -b3- A garment, or piece of cloth, folded hard or firmly, (S, K,) accord. to some, in a square form. (TA.) ― -b4- وَجْدٌ مُكَعِّبٌ A hard and projecting face. (TA.) ― -b5- مُكَعَّبَةٌ The kind of basket called دَوْحَلَّةٌ (K) and شَوْغَرَةٌ and وَشَخَةٌ. (TA.)

مُكَعِّبٌ
مُكَعِّبٌ ذ : see كَاعِبٌ and 1.

مُتَكَعِّبٌ
مُتَكَعِّبٌ ذ : see كَاعِبٌ.

##### Türkçe

**كَعَبَ الثَّدْىُ**
**كَعَبَ الثَّدْىُ** ذ, muzâri‘i **كَعِبَ** ve **كَعُبَ**, (K’da bir yerde muzâri‘inin **كَعَبَ** olduğu ima ediliyor gibi görünür; fakat durum böyle değildir; TA,) mastarı **كُعُوبٌ** ve **كِعَابَةٌ** (MF’de **كَعَابَةٌ** diye yazılmıştır) ve **كُعُوبَةٌ**; ve ↓ **كعّب**, mastarı **تَكْعِيبٌ**; Kızın memesi şişti, yahut belirgin/çıkıntılı oldu, (K,) ve yuvarlaklaştı: (TA:) [yahut şişmeye vb. başladı: **كَاعِبٌ**’e bak]: yahut **تَفْلِيكٌ** terimini kullanırlar; sonra **نُهُودٌ**; sonra **تَكْعِيبٌ**; [memenin büyümesinin ardışık safhalarına uygulanmak üzere]. (TA.) **كَعَبَتِ الجَارِيَةُ**, muzâri‘i **كَعُبَ**, (ve **كَعِبَ**, TA,) mastarı **كُعُوبٌ**; ve ↓ **كعّبت**; [ve ↓ **تكعّبت**; (A, TA, md. عج’de;)] Kızın memeleri şişmeye, yahut belirgin/çıkıntılı olmaya başlamıştı: (IAth, S:) [yahut şişkin, belirgin, yahut çıkıntılı memeleri vardı: **كَاعِبٌ**’e bak].

-A2- **كَعَبَهُ**, mastarı **كَعْبٌ**, Onu sert yahut dayanıklı bir yerine; baş gibi ve benzeri, vurdu: (TA:) [ve bunun gibi ↓ **كعّبه**: zira TA’da, belli bir kralın insanların başlarının çıkıntılarını dövmesinden dolayı **المُكَعِّبُ** diye lakaplandığı zikredilmiştir].

-A3- **كَعَبَ**, muzâri‘i **كَعَبَ**; (K;) ve ↓ **كعّب**, mastarı **تَكْعِيبٌ**; (TA;) Bir kabı (K) vb. (TA) doldurdu.

2 **كَعَّبَ** [**كعّب** O (kamış,) boğumlu gövdesini çıkardı yahut üretti. ― -b2- Bundan dolayı şu ibare:] **اِنِّى أَرَى الشَّرَّ كَعَّبَ** [(mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz ben şerri, kamışların boğumlu gövdelerini çıkardıkları vakit büyüdükleri gibi, büyümüş görüyorum.] (TA, **نَبَّبَ** maddesinde.) ― -b3- **كعّب لَبَبَهَا** Onun göğüs kayışına [zamir görünüşe göre **دَابَّة** “yük hayvanı”na râcidir] **كُعُوب** gibi kenarlar yahut bordürler koydu [görünüşe göre oyun kemikleri, yahut zarlar, yahut benzeri şeyler kastedilmiştir]. (TA.) ― -b4- **كعّب**, mastarı **تَكْعِيبٌ**, Bir elbiseyi yahut kumaş parçasını, bazılarına göre, kare biçimde, sertçe yahut sıkıca katladı. (TA.) Ayrıca **مُكَعَّبٌ**’a bak. ― -b5- Onu kare yaptı, (K,) [yahut daha doğrusu kübik biçimde yaptı]. ― -b6- Ve 1’e dört yerde bak.

**اكعب**
4 **اكعب** ذ, mastarı **اِكْعَابٌ**, Acele etti: (K:) yahut hiçbir şeye aldırış etmeyerek uzaklaştı: (TA:) yahut, mastarı **كَعَابٌ**, gerisinde olana [yahut geride bıraktığı kimselere] aldırmadan, zarar verici olarak (**مُضَارًّا** [ism-i fâil]) uzaklaştı: **كَلَّلَ** gibidir. (Aboo-Sa'eed.)

**كَعْبٌ**
**كَعْبٌ** ذ Kemiklerin herhangi bir eklemi, birleşim yeri, yahut ayrılma yeri. (K.) ― -b2- Ayrıca, [ve daha yaygın olarak, ayak bileği kemiği, yahut talus;] insanda, ayağın yerleştirildiği yerde, tarsusun üstünde çıkıntı yapan şey; (TA;) ayağın üstünde çıkıntı yapan şey; (K;) incik ile ayağın birleşme yerinde çıkıntı yapan kemik; (AA, As, S, Msb;) her ayakta bu adla anılan iki kemik vardır; biri sağda diğeri solda; (Msb;) ayağın iki yanında çıkıntı yapan iki kemiğin her biri; (K, TA:) yahut ayak bileği eklemi, yahut tarsal eklem; incik ile ayak arasında olan eklem: (IAar, vb., Msb:) As, avamın bunun ayağın üst kısmında (**ظَهْر**) olduğu sözünü reddetti: (S:) bazı kimseler, bunun ayağın üst kısmında (**ظَهْر**) bulunan iki kemiğin her biri olduğunu söyler: Şîa da böyle söyler: ve aynı şekilde Yahyà İbn-El-Hلrith, **كِعَاب**’dan ayağın ortasında olarak söz eder: (TA:) cem‘-i kılleti **أَكْعُبٌ** ve cem‘-i kesreti **كُعُوبٌ** ve **كِعَابٌ**. (K.) ― -b3- **جَارِيَةٌ دَرْمَاءُ الكُعُوبِ** Kemik başları büyük [yahut belirgin] olmayan bir kız. ― -b4- Ayrıca herhangi bir dört ayaklıya nispetle de kullanılır; at hakkında mânası: her bir **وَظِيف** ile **سَاق** arasındaki şey: yahut **وظيف** kemiği ile **ساق** kemiği arasındaki, arkaya doğru çıkıntı yapan şey: [bununla kastedilen, fetlock eklemi yahut arka fetlock eklemi değil, hock’tur: zira **عُرْقُوب** maddesinde gösterilmiştir ki, dört ayaklılara nispetle **كَعْب** terimi bazen anatomi âlimlerinin tarsus dediği şeye uygulanır]. (TA.) ― -b5- **كَعْبٌ** ve ↓ **كَعْبَةٌ** Oyun oynanan [küçük bir kemik]; [oyun kemiği; aşık kemiği; anatomi âlimlerinin astragalus yahut as tali dediği tarsusun üst kemiği; biraz uzunumsu küçük bir kemik; koyunun ayağından yahut benzerinden alınır; zar gibi oyunda atılır:] (Lh, K:) tavla yahut backgammon (**النَّرْد**) oyununda kullanılan zar (**فَصّ**); (TA;) [oyunda kullanılan herhangi bir zar]: cem‘i (birinci kelimenin, TA) **كِعَابٌ** ve (ikincinin, TA,) **كُعْبٌ** ve **كَعَبَاتٌ**. (K: sonuncu TA’ya göre böyle yazılmıştır; fakat CK’da **كَعْبَاتٌ**.) **كعب** ile oynamak haram kılınmıştır (Kur v. 92]. (TA.) ― -b6- Aritmetikçilerin örfî bir terimi [küp]. (K.) ― -b7- (mecaz:) Sade yağdan bir parça; (S;) ondan **كُتْلَة** denilen türden [bir yumru yahut sıkı parça]: (K:) ve [bir yumru] hurma [birbirine sıkıştırılmış]: (M, **فِدْرَةٌ** maddesinde:) sade yağdan, yahut yağdan yahut gresden bir parça. (TA.) ― -b8- (mecaz:) Sütün, (K,) yahut sade yağın, **صُمَّة** denilen şeyi (yahut bir defada dökülen şeyi, yahut kapta kalan şeyi, vb., yahut az bir miktarı). (TA.) ― -b9- (mecaz:) [Kamışın boğumu yahut eklemi;] kamışın her iki boğum arası kısmı arasındaki şey; (K;) kamıştan bir mızrağın her boğum arası kısmının ucunda bulunan çıkıntılı kısım: (S:) yahut kamışın her iki boğumu yahut eklemi arasındaki boğum arası kısım, yahut kısım: (Msb:) cem‘i **كُعُوبٌ** ve **كِعَابٌ**. (TA.) ― -b10- Aşağıdaki beyitte geçen **صاروا كعابا** ile,
رَأَيْتُ الشَّعْبَ مِنْ كَعْبٍ وَكَانُوا
مِنَ الشَّنَْآنِ قَدْ صَارُوا كِعَابَا
şair şunu kasteder: zihinde yahut görüşte bölündüler ve karşıt oldular; öyle ki aynı zihin yahut görüşte olan her bir kısım, kendi başına bir fırka oldu. (AAF.) [Onları, yere atılmış oyun kemiklerine; yahut kamışın çeşitli boğumlarına; yahut kamış gövdesinin boğumları eşit yahut yeknesak olmayan bir mızrağa benzetiyor gibidir.] ― -b11- **رُمْحٌ بِكَعْبٍ وَاحِدٍ** Boğumları yahut eklemleri eşit yahut yeknesak olan; bir boğumu yahut eklemi diğerinden daha kalın olmayan bir mızrak. (TA.)

-A2- (mecaz:) Yücelik yahut soyluluk ve şan. (K.) ― -b2- **رَجُلٌ عَالِى الكَعْبِ** Yüce/soylu ve girişimlerinde başarılı bir adam. (TA.) ― -b3- **أَعْلَى اللّٰهُ كَعْبَهُ** Allah onun şanını yüceltsin! (TA, bir rivayetten.) ― -b4- **لَا يَزَالُ كَعْبُكَ عَاليًا** Şanın yüce olmaktan geri kalmasın! **عَالٍ**’e bak, **علو** maddesinde. (TA.) ― -b5- **عَلَا كَعْبُكَ بِى** Senin soyluluğun yahut şanın beni yüceltti. (TA.) ― -b6- Bu anlam, kamışın **كَعْب**’ından alınmıştır: ve **كَعْبٌ**, yükselmiş olan her şeye uygulanır. (IAth.)

**كُعْبٌ**
**كُعْبٌ** ذ Şişkin, belirgin yahut çıkıntılı olan bir kızın yahut kadının memesi. (TA.) Ayrıca **كَاعِبٌ**’e bak.

**كَعْبَةٌ**
**كَعْبَةٌ** ذ **كَعْبٌ**’a bak. ― -b2- Herhangi kare [yahut kübik] ev, yahut oda, yahut benzeri. (K.) ― -b3- **غُرْفَة** denilen türden bir oda: (K:) ISd’ye göre kare [yahut kübik] biçiminden dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b4- **الكَعْبَةُ** Mukaddes Ev; [Mekke Mescidinin merkezindeki kare yahut kübik bina]: (S, K:) kare [yahut kübik] biçiminden dolayı böyle adlandırıldığı söylenir: (S:) yahut yüksekliği ve kare biçiminden dolayı: ayrıca **كَعْبَةُ البَيْتِ** [Evin (Allah’ın Evinin) Kâbesi] diye de adlandırılır. (TA.) ― -b5- **الكَعَبَاتُ**, (K,) yahut **ذُو الكَعَبَاتِ**, (S, K,) Rabî‘ah kabilesine ait bir ev [yahut mâbed]; onlar onun etrafında dolaşırlar yahut çevresinde tavaf ederlerdi; [Mekke Kâbesinin etrafında yapıldığı gibi]. (S, K: S’nin bir nüshasında **ذُو الكَعَبَيْنِ** diye yazılmıştır.)

**كُعْبَةٌ**
**كُعْبَةٌ** ذ Bir kızın bekâreti, yahut kızlık zarı: (K:) [TA’da zikredilen bir beyitle açıklandığı üzere].

**كُعْكُبٌّ**
**كُعْكُبٌّ** ذ : **كُعْكُبَّةٌ**’ye bak.

**كُعْكُبَّةٌ**
**كُعْكُبَّةٌ** ذ Saçtan bir **نُونَة**: bu, kadının saçını dört örgü yapıp onları birbirinin içine sokmasıyla yapılır; böylece onlar (yani örgüler, TA) [şöyle adlandırılan] ↓ **كُعْكُبٌّ** olurlar [cem‘î cins isim; bunun tekili **كعكبّة**’dir]. (K.) ― -b2- Ayrıca, ve **كُعْكُبِيَّةٌ**, Saçı taramanın yahut düzeltmenin belirli bir tarzı. (K.) ― -b3- [Bu kelimeler K’da bu maddede yerleştirilmiştir: fakat bence ayrı bir maddede olmalıdır; zira dörtlü köklü kelimelerdendir; **سِمْسَارٌ** vb. ile aynı sınıftandır.]

**جَارِيَةٌ كَعَابٌ**
**جَارِيَةٌ كَعَابٌ** ذ Bir bakire. (TA.) **كَاعِبٌ**’e bak.

**جَارِيَةٌ كَاعِبٌ**
**جَارِيَةٌ كَاعِبٌ** ذ, (burada zikredilen sıfatların en yaygını budur, TA,) ve ↓ **كَعَابٌ**, (S, K,) ve ↓ **مُكَعِّبٌ**, (K,) ve **كَاعِبَةٌ**, (KL,) ve bazılarınca yazıldığı üzere ↓ **مُكَعِّبَةٌ**, (TA,) Memeleri şişmeye, yahut belirgin/çıkıntılı olmaya başlayan bir kız: (IAth, S:) yahut şişkin, belirgin, yahut çıkıntılı memeleri olan: 1’e bak: (K, TA:) birincinin cem‘i **كَوَاعِبُ** ve [birincinin yahut ikincinin] **كِعَابٌ**; ikincisi Th tarafından zikredilmiştir; birincisi Kur’ân lxxviii. 33’te vârid olmuştur. (TA.) ― -b2- **ثَدْىٌ كَاعِبٌ**. ve ↓ **مُكَعِّبٌ**, ve ↓ **مُكَعَّبٌ**, (K’nın bazı nüshalarında **مُكْعَبٌ**, her iki halde de gariptir; şekiller mef‘ûl ism-i fâil kalıpları olduğu hâlde anlam ism-i fâil anlamıdır,]) ve ↓ **مُتَكَعِّبٌ**, Şişkin, belirgin yahut çıkıntılı olan bir kız memesi: (K:) [yahut şişmeye vb. başlayan: 1’e bak, ayrıca **كُعْبٌ**’e de bak].

**مُكَعَّبٌ**
**مُكَعَّبٌ** ذ **كَاعِبٌ**’e bak. ― -b2- Karelerle alacalı yahut desenli olan bir **بُرْد**, (S, K,) ve bir elbise yahut kumaş parçası, (S, K,) (Lh, S.) Bazıları bunu, elbiseye yahut kumaş parçasına yahut **برد**’e tahsis etmeksizin, alacalı yahut desenli anlamında açıklar. (TA.) ― -b3- Bazılarına göre kare biçimde sertçe yahut sıkıca katlanmış bir elbise yahut kumaş parçası. (TA.) ― -b4- **وَجْدٌ مُكَعِّبٌ** Sert ve çıkıntılı bir yüz. (TA.) ― -b5- **مُكَعَّبَةٌ** **دَوْحَلَّةٌ** denilen sepet türü (K) ve **شَوْغَرَةٌ** ve **وَشَخَةٌ**. (TA.)

**مُكَعِّبٌ**
**مُكَعِّبٌ** ذ : **كَاعِبٌ**’e ve 1’e bak.

**مُتَكَعِّبٌ**
**مُتَكَعِّبٌ** ذ : **كَاعِبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَعَبَ
كَعَبَ I ,  U ( n. ac. كِعَاْبَة 23t ,  كُعُوْب 27 ,  كُعُوْبَة 27t ),
a.  Had protuberant, swelling breasts.

b.  ( n. ac. كُعُوْب 27 ), Swelled ( breasts ).

c.  A ( n. ac. كَعْب 1 ), Filled.

d.  Beat.

كَعَّبَ
كَعَّبَ II ,
a.  see I (a) , ( b ), ( c ), ( d ).

e.  Made square, cubic;   cubed ( number ).

f.  Folded.

g.  Put forth its knots ( reed ).

أَكْعَبَ
أَكْعَبَ IV ,
a.  Hastened, hurried.

كَعْب
كَعْب 1 , ( pl. أَكْعُب 16 ,  كِعَاْب 23 ,  كُعُوْب 27 ),
a.  Joint.

b.  Ankle; ankle-bone.

c.  ( pl. كُعْب 3 ,  كِعَاْب 23 ), Cube; ossicle; die.

d.  ( pl. كُعُوْب 27 ), Knot, joint.

e.  Lump ( of butter &  c. ).

f.  Glory.

كَعْبَة
كَعْبَة 1t , ( pl. كَعَبَات ),
a.  see 1 (c) .

b.  Square building.

c.  [ art. ], Temple of Mecca.

كُعْب
كُعْب 3 ,
a.  Breast.

كُعْبَة
كُعْبَة 3t ,
a.  Virginity, maidenhead.

كَاْعِب
كَاْعِب 21 , ( pl. كَوَاْعِبُ 41 ),
a.  Protuberant; fullydeveloped ( breast ).

b.  see 22 .

كَعَاْب
كَعَاْب 22 ,
a.  Having fully-developed breasts ( girl ).

كَعَّبَ
N. Ag. كَعَّبَ II ,
a.  see 21 (a) &  22 .

c.  Hard ( face ).

كَعَّبَ
N. P. كَعَّبَ II ,
a.  Cubic, cube.

b.  Checkered, plaid ( garment ).

c.  Folded.

تَكَعَّبَ
N. Ag. تَكَعَّبَ V ,
a.  see 21 (a) .

##### Türkçe

**كَعَبَ**
**كَعَبَ** I , U ( n. ac. **كِعَاْبَة** 23t , **كُعُوْب** 27 , **كُعُوْبَة** 27t ),
a. Çıkıntılı, şişkin göğüslere sahip oldu.

b. ( n. ac. **كُعُوْب** 27 ), Şişti (göğüsler).

c. A ( n. ac. **كَعْب** 1 ), Doldurdu.

d. Dövdü.

**كَعَّبَ**
**كَعَّبَ** II ,
a. I (a), (b), (c), (d)’ye bak.

e. Kare yaptı, kübik yaptı; küpünü aldı (sayı).

f. Katladı.

g. Boğumlarını çıkardı (kamış).

**أَكْعَبَ**
**أَكْعَبَ** IV ,
a. Acele etti, hızlandı.

**كَعْب**
**كَعْب** 1 , ( pl. **أَكْعُب** 16 , **كِعَاْب** 23 , **كُعُوْب** 27 ),
a. Eklem.

b. Ayak bileği; ayak bileği kemiği.

c. ( pl. **كُعْب** 3 , **كِعَاْب** 23 ), Küp; küçük kemik; zar.

d. ( pl. **كُعُوْب** 27 ), Boğum, eklem.

e. Parça (tereyağı vb.’den).

f. Şan.

**كَعْبَة**
**كَعْبَة** 1t , ( pl. **كَعَبَات** ),
a. 1 (c)’ye bak.

b. Kare bina.

c. [ art. ], Mekke Tapınağı.

**كُعْب**
**كُعْب** 3 ,
a. Göğüs.

**كُعْبَة**
**كُعْبَة** 3t ,
a. Bekâret, kızlık zarı.

**كَاْعِب**
**كَاْعِب** 21 , ( pl. **كَوَاْعِبُ** 41 ),
a. Çıkıntılı; tam gelişmiş (göğüs).

b. 22’ye bak.

**كَعَاْب**
**كَعَاْب** 22 ,
a. Tam gelişmiş göğüslere sahip (kız).

**كَعَّبَ**
N. Ag. **كَعَّبَ** II ,
a. 21 (a) ve 22’ye bak.

c. Sert (yüz).

**كَعَّبَ**
N. P. **كَعَّبَ** II ,
a. Kübik, küp.

b. Kareli, ekoseli (giysi).

c. Katlanmış.

**تَكَعَّبَ**
N. Ag. **تَكَعَّبَ** V ,
a. 21 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كعب
كَعَبَ - يَكْعُبُ - كَعْب - كَعْبَيْن - كعْبَة - كَاعِب - كَواعِب
كَعَبَ - يَكْعُبُ + الشيء أو الكائن: يبرز على شكل " مُكَعَّب ": يبرز الشيء ويرتفع عما حوله، بحيث تبعد نقاطه المحيطة بعداً متساوياً عن نقطة المركز: يصبح طوله وعرضه وسمكه (ارتفاعه) متكافئة ومتساوية
كَعْب: اسم فعل " كَعَبَ - يَكْعُبُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " كَعَبَ - يَكْعُبُ ": الشيء البارز والمرتفع عما حوله بحيث تبعد نقاطه المحيطة بعداً متساوياً عن نقطة المركز: يصبح طوله وعرضه وسمكه (ارتفاعه) متكافئة (متساوية) : وهو اصطلاحاً أحد " الكَعْبَين ": عظم الكعب: الجزء من عظم الساق في أعلى القدم عند نهاية عظمي الظنبوب (الكعب الوحشي) والشطية (الكعب الأنسي) اللذان يبرزان فوق القدم
كَعْبَين: مثنى " كَعْب "
كعْبَة: مؤنث " كَعْب ": وهو اصطلاحاً: البناء " المُكَعَّب المعروف من المسجد الحرام في مكة
كَاعِب: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَعَبَ - يَكْعُبُ ": الشيء أو الكائن الذي " كَعَبَ ": فصار فيه شيء بارز ومرتفع عما حوله، بحيث تبعد نقاطه المحيطة بعداً متساوياً عن نقطة المركز: وهو اصطلاحاً الثدي البارز عن الصدر عند الفتيات
كَواعِب: جمع " كاعِب "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقريب والجمع والتكويم على شكل أشكال كروية أو مغزلية أو قباب بتدرجاتها المختلفة "وهي:
كَارَ - يَكُورُ، حَبَّ - يَحُبُّ، صَمَعَ - يَصْمَعُ، حَدِبَ - يَحْدَبُ، جَبَه - يَجْبَهُ، كَعُبَ - يَكْعُبُ

كعب - كعبين - الكعبين
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
كاعب - كواعب
 	﴿وكواعب أترابا (33)﴾ النبأ
الكعبة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم ومن قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما ليذوق وبال أمره عفا الله عما سلف ومن عاد فينتقم الله منه والله عزيز ذو انتقام(95)﴾ المائدة ﴿جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس والشهر الحرام والهدي والقلائد ذلك لتعلموا أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض وأن الله بكل شيء عليم(97)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [كعب] ك ع ب: الكَعْبُ العظم الناشز عند ملتقى الساق والقدم وأنكر الأصمعي قول الناس إنه في ظهر القدم و كَعَبَتِ الجارية من باب دخل بدا ثديها للنهود فهي كَعَابُ بالفتح و كاعِبُ والجمع كَواعِبُ و الكعْبةُ البيت الحرام سمي بذلك لتربيعه
الراغب
كعب
- كعب الرجل: العظم الذي عند ملتقى القدم والساق. قال: }وأرجلكم إلى الكعبين﴿[المائدة/6]. والكعبة: كل بيت على هيئته في التربيع، وبها سميت الكعبة. قال تعالى:﴾جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس﴿[المائدة/97]. وذو الكعبات: بيت كان في الجاهلية لبني ربيعة، وفلان جالس في كعبته، أي: غرفته وبيته على تلك الهيئة، وامرأة كاعب: تكعب ثدياها، وقد كعبت كعابة، والجمع كواعب، قال:﴾وكواعب أترابا{ [النبأ/33]، وقد يقال: كعب الثدي كعبا، وكعب تكعبيا (انظر: اللسان (كعب) )، وثوب مكعب: مطوي شديد الإدراج، وكل ما بين العقدتين من القصب والرمح يقال له: كعب، تشبيها بالكعب في الفصل بين العقدتين، كفصل الكعب بين الساق والقدم.
ملخص اللسان:
1.     والكَعْبُ: العظمُ لكل ذي أَربع.
2.      والكَعْبُ: كلُّ مَفْصِلٍ للعظام.
3.      وكَعْبُ الإِنسان: ما أَشْرَفَ فوقَ رُسْغِه عند قَدَمِه؛
4.      وقيل: هو العظمُ الناشزُ فوق قدمِه - وقيل: الكَعْبانِ من الإِنسان العظمانِ الناشزان من جانبي القدم.
5. وقيل: هو العظم الناشز عند مُلْتَقَى الساقِ والقَدَمِ. - :الكَعْبانِ العظمانِ الناتئانِ، عند مَفْصِلِ الساقِ والقَدم
6.     وذهب قومٌ إِلى أَنهما العظمانِ اللذانِ في ظَهْرِ القَدم، وهو مَذْهَبُ الشِّيعة؛
7.      ورجلٌ عالي الكَعْب: يُوصَفُ بالشَّرف والظَّفَر؛ - ويقال: أَعْلى اللّه كَعْبَه أَي أَعْلى جَدَّه. ويقال: أَعْلى اللّه شَرَفَه.
8.      الكَعْبُ والكَعْبةُ الذي  يُلْعَبُ به، وجمعُ الكَعْبِ كِعابٌ، وجمع الكَعبة كَعْبٌ وكَعَباتٌ - والكِعابُ: فُصوصُ النَّرْدِ. وفي الحديث: أَنه كان يكره الضَّرْب  بالكِعابِ؛ واحدُها كَعْبٌ وكَعْبةٌ، واللَّعِبُ بها حرام،
9.      وكَعَّبْتُ الشيءَ: رَبَّعْتُه.
10.                     والكعبةُ: البيتُ الـمُرَبَّعُ، وجمعُه كِعابٌ.
11.                     والكعبةُ: البيتُ الحرام، منه، لتَكْعِـيبها أَي تربيعها.
12.                     وكَعَبَتِ الجاريةُ، تَكْعُبُ وتَكْعِبُ، الأَخيرةُ عن ثعلبٍ، كُعُوباً  وكُعُوبةً وكِعابةً وكَعَّبَت: نَهَدَ ثَدْيُها. وجارية كَعابٌ ومُكَعِّبٌ وكاعِبٌ، وجمعُ الكاعِبِ كَواعِبُ. قال اللّه تعالى: وكَواعِبَ  أَتْراباً
13.                     والكَعْبُ: الكُتْلةُ من السَّمْن. والكَعْب من اللَّبن والسَّمْنِ:  قَدْرُ صُبَّةٍ
14.                     وأَكْعَبَ الرجلُ: أَسْرَعَ؛ وقيل: هو إِذا انْطَلَقَ ولم يَلْتَفِتْ  إِلى شيءٍ.
لسان العرب
● - كعب: قال اللّه تعالى: وامْسَحُوا برُؤُوسكم وأَرْجُلَكم إِلى الكعبين؛ قرأَ ابنُ كثير، وأَبو عمرو، وأَبو بكر عن عاصم وحمزة: وأَرجلِكم، خفضاً؛ والأَعشى عن أَبي بكر، بالنصب مثل حفص؛ وقرأَ يعقوبُ والكسائي ونافع وابن عامر: وأَرجلَكم؛ نصباً؛ وهي قراءة ابن عباس، رَدَّه إِلى قوله تعالى: فاغْسلوا  \<ص:718>  وجوهَكم، وكان الشافعيُّ يقرأُ: وأَرجلَكم. واختلف الناسُ في  الكعبين بالنصب، وسأَل ابنُ جابر أَحمدَ ابن يحيـى عن الكَعْب، فأَوْمَـأَ ثعلبٌ إِلى رِجْله، إِلى الـمَفْصِل منها بسَبَّابَتِه، فوضَعَ  السَّبَّابةَ عليه، ثم قال: هذا قولُ الـمُفَضَّل، وابن الأَعرابي؛ قال: ثم أَوْمَـأَ إِلى الناتِئَين، وقال: هذا قول أَبي عمرو ابن العَلاء، والأَصمعي. وكلٌّ قد أَصابَ.  والكَعْبُ: العظمُ لكل ذي أَربع. والكَعْبُ: كلُّ مَفْصِلٍ للعظام.  وكَعْبُ الإِنسان: ما أَشْرَفَ فوقَ رُسْغِه عند قَدَمِه؛ وقيل: هو العظمُ الناشزُ فوق قدمِه؛ وقيل: هو العظم الناشز عند مُلْتَقَى الساقِ والقَدَمِ. وأَنكر الأَصمعي قولَ الناسِ إِنه في ظَهْر القَدَم. وذهب قومٌ إِلى أَنهما العظمانِ اللذانِ في ظَهْرِ القَدم، وهو مَذْهَبُ الشِّيعة؛ ومنه قولُ يحيـى بن الحرث: رأَيت القَتْلى يومَ زيدِ بنِ عليٍّ، فرأَيتُ الكِعابَ في وَسْطِ القَدَم.  وقيل: الكَعْبانِ من الإِنسان العظمانِ الناشزان من جانبي القدم. وفي حديث الإِزارِ: ما كان أَسْفَلَ من الكَعْبين، ففي النار. قال ابن الأَثير:الكَعْبانِ العظمانِ الناتئانِ، عند مَفْصِلِ الساقِ والقَدم، عن الجنبين، وهو من الفَرس ما بين الوَظِـيفين والساقَيْنِ، وقيل: ما بين عظم الوَظِـيف وعظمِ الساقِ، وهو الناتِـئُ من خَلْفِه، والجمع أَكْعُبٌ وكُعُوبٌ وكِعابٌ. ورجلٌ عالي الكَعْب: يُوصَفُ بالشَّرف والظَّفَر؛ قال:  لما عَلا كَعْبُك بِـي عَلِـيتُ  أَرادَ: لما أَعْلاني كَعْبُك. وقال اللحياني: الكَعْبُ والكَعْبةُ الذي  يُلْعَبُ به، وجمعُ الكَعْبِ كِعابٌ، وجمع الكَعبة كَعْبٌ وكَعَباتٌ، لم  يَحْكِ ذلك غيرُه، كقولك جَمْرة وجَمَراتٌ.  وكَعَّبْتُ الشيءَ: رَبَّعْتُه.  والكعبةُ: البيتُ الـمُرَبَّعُ، وجمعُه كِعابٌ. والكعبةُ: البيتُ الحرام، منه، لتَكْعِـيبها أَي تربيعها. وقالوا: كَعْبةُ البيت فأُضِـيفَ، لأَنهم ذَهَبُوا بكَعْبتِه إِلى ترَبُّعِ أَعلاه، وسُمِّيَ كَعْبةً لارتفاعه وترَبُّعه. وكل بيتٍ مُرَبَّعٍ، فهو عند العرب: كَعْبةٌ. وكان لربيعةَ بيتٌ يَطُوفون به، يُسَمُّونه الكَعَباتِ. وقيل: ذا الكَعَباتِ، وقد ذكره  الأَسْوَدُ بن يَعْفُرَ في شِعره، فقال:  والبيتِ ذي الكَعَباتِ من سِنْدادِ  والكعبةُ: الغُرفة؛ قال ابن سيده: أُراه لتَرَبُّعها أَيضاً.  وثوبٌ مُكَعَّبٌ: مَطْوِيٌّ شديدُ الأَدْراجِ في تَرْبيعٍ. ومنهم مَن لم  يُقَيِّدْه بالترْبيع. يقال: كَعَّبْتُ الثوبَ تَكْعيباً. وقال اللحياني: بُرْدٌ مُكَعَّبٌ، فيه وَشيٌ مُرَبَّع. والـمُكَعَّبُ: الـمُوَشَّى، ومنهم مَن خَصَّصَ فقال: من الثياب.  والكَعْبُ: عُقْدَةُ ما بين الأُنْبُوبَيْنِ من القَصَبِ والقَنا؛ وقيل:  هو أُنْبوبُ ما بين كلِّ عُقْدتين؛ وقيل: الكعبُ هو طَرَفُ الأُنْبوبِ  الناشِزُ، وجمعه كُعُوب وكِعابٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وأَلْقَى نفسَه وهَوَيْنَ رَهْواً، *  يُبارينَ الأَعِنَّةَ كالكِعَابِ  يعني أَن بعضَها يَتْلو بعضاً، ككِعابِ الرُّمْح؛ ورُمْحٌ بكَعْبٍ  واحدٍ: مُسْتَوِي الكُعُوب، ليس له كَعب أَغْلَظُ من آخر؛ قال أَوْسُ بن حَجَر يصف قَناةً مُسْتَوية الكُعُوبِ، لا تَعادِيَ فيها،  \<ص:719>  حتى كأَنها كَعْبٌ واحد:  تَقاكَ بكَعْبٍ واحدٍ، وتَلَذُّه *  يَداكَ، إِذا ما هُزَّ بالكَفِّ يَعْسِلُ  وكَعَّبَ الإِناءَ وغيرَه: مَلأَه.  وكَعَبَتِ الجاريةُ، تَكْعُبُ وتَكْعِبُ، الأَخيرةُ عن ثعلبٍ، كُعُوباً  وكُعُوبةً وكِعابةً وكَعَّبَت: نَهَدَ ثَدْيُها. وجارية كَعابٌ ومُكَعِّبٌ وكاعِبٌ، وجمعُ الكاعِبِ كَواعِبُ. قال اللّه تعالى: وكَواعِبَ  أَتْراباً. وكِعابٌ عن ثعلب؛ وأَنشد:  نَجِـيبةُ بَطَّالٍ، لَدُنْ شَبَّ هَمُّه، *  لِعابُ الكِعابِ والـمُدامُ الـمُشَعْشَعُ  ذَكَّرَ الـمُدامَ، لأَنه عَنى به الشَّرابَ.  وكَعَبَ الثَّدْيُ يَكْعُبُ، وكَعَّبَ، بالتخفيف والتشديد: نَهَدَ.  وكَعَبَتْ تَكْعُبُ، بالضم، كُعُوباً، وكَعَّبَت، بالتشديد: مثله. وثَدْيٌ  كاعِبٌ ومُكَعِّبٌ ومُكَعَّبٌ، الأَخيرة نادرة، ومُتَكَعِّبٌ: بمعنى واحد؛  وقيل: التَّفْلِـيكُ، ثم النُّهودُ، ثم التَّكْعِـيبُ. ووجهٌ مُكَعِّبٌ إِذا كان جافِـياً ناتِئاً، والعرب تقول: جاريةٌ دَرْماءُ الكُعُوبِ إِذا لم يكن لرؤوسِ عِظامِها حَجْمٌ؛ وذلك أَوْثَرُ لها؛ وأَنشد:  ساقاً بَخَنْداةً وكَعْباً أَدْرَما  وفي حديث أَبي هريرة: فجثَتْ فَتاةٌ كَعابٌ على إِحدى رُكْبَتيها، قال: الكَعابُ، بالفتح: المرأَةُ حين يَبْدو ثَدْيُها للنُّهود.  والكَعْبُ: الكُتْلةُ من السَّمْن. والكَعْب من اللَّبن والسَّمْنِ:  قَدْرُ صُبَّةٍ؛ ومنه قول عمرو ابن معديكرب، قال: نَزَلْتُ بقوم، فأَتَوْني بقوسٍ، وثَوْرٍ، وكَعْبٍ، وتِـبْنٍ فيه لبن. فالقَوْسُ: ما يَبْقَى في أَصل الجُلَّة من التَّمْر؛ والثَّوْر: الكُتْلة من الأَقِطِ؛ والكَعْبُ:  الصُّبَّةُ من السَّمْن؛ والتِّبْنُ: القَدَحُ الكبير. وفي حديث عائشة،  رضي اللّه عنها: إِن كان لَيُهْدَى لنا القِناعُ، فيه كَعْبٌ من إِهالة،  فنَفْرَحُ به أَي قطعة من السَّمْن والدُّهن. وكَعَبه كَعْباً: ضَرَبه على  يابسٍ، كالرأْس ونحوه. وكَعَّبْتُ الشَّيءَ تَكْعيباً إِذا مَلأْته.  أَبو عمرو، وابنُ الأَعرابي: الكُعْبةُ عُذْرةُ الجارية؛ وأَنشد:  أَرَكَبٌ تَمَّ، وتمَّتْ رَبَّتُهْ، *  قد كانَ مَخْتوماً، ففُضَّتْ كُعْبَتُهْ  وأَكْعَبَ الرجلُ: أَسْرَعَ؛ وقيل: هو إِذا انْطَلَقَ ولم يَلْتَفِتْ  إِلى شيءٍ.  ويقال: أَعْلى اللّه كَعْبَه أَي أَعْلى جَدَّه. ويقال: أَعْلى اللّه شَرَفَه. وفي حديث قَيْلةَ: واللّه لا يَزالُ كَعْبُك عالياً، هو دُعاء لها  بالشَّرَف والعُلُوِّ. قال ابن الأَثير: والأَصل فيه كَعْبُ القَناة،  وهو أُنْبُوبُها، وما بين كلِّ عُقْدَتَين منها كَعْبٌ، وكلُّ شيءٍ علا  وارتفع، فهو كَعْبٌ.  أَبو سعيد: أَكْعَبَ الرجلُ إِكْعاباً، وهو الذي يَنْطَلِقُ مُضارّاً،  لا يُبالي ما وَرَاءه، ومثله كَلَّل تَكْليلاً.  والكِعابُ: فُصوصُ النَّرْدِ. وفي الحديث: أَنه كان يكره الضَّرْب  بالكِعابِ؛ واحدُها كَعْبٌ وكَعْبةٌ، واللَّعِبُ بها حرام، وكَرِهَها عامةُ  الصحابة. وقيل: كان ابنُ مُغَفَّلٍ يفعله مع امرأَته، على غير قِمارٍ.  وقيل: رَخَّص فيه ابنُ المسيب، على غير قمار أَيضاً. ومنه الحديث: لا يُقَلِّبُ  \<ص:720>  كَعَباتِها أَحَدٌ، ينتظر ما تجيء به، إِلا لم يَرَحْ رائحة الجنة، هي  جمع سلامة للكَعْبة. وكَعْبٌ: اسم رجل. والكَعْبانِ: كَعْبُ بن كِلابٍ، وكَعْبُ بن ربيعةَ بن عُقَيل بنِ كَعْبِ بن ربيعةَ بن عامِر بن صَعْصَعَة؛ وقوله:  رأَيتُ الشَّعْبَ من كَعْبٍ، وكانوا *  من الشَّنْـآنِ قَدْ صاروا كِعابا  قال الفارسي: أَرادَ أَنَّ آراءَهم تَفَرَّقَت وتَضادَّتْ، فكان كلُّ  ذِي رأْيٍ منهم قَبيلاً على حِدَتِه، فلذلك قال: صاروا كِعاباً.  وأَبو مُكَعِّبٍ الأَسَدِيُّ، مُشَدَّد العين: من شُعَرائهم؛ وقيل: إِنه  أَبو مُكْعِتٍ، بتخفيف العين، وبالتاءِ ذات النقطتين، وسيأْتي ذكره.  ويقال للدَّوْخَلَّة: الـمُكَعَّبةُ، والـمُقْعَدَة، والشَّوْغَرَةُ، والوَشيجَةُ.
مقاييس اللغة:
(كعب) الكاف والعين والباء أصل صحيح* يدلُّ على نتوٍّ وارتفاعٍ في الشيء. من ذلك الكَعْب: كعب الرّجل، وهو عَظْم طرَفَيِ السّاق عند ملتقَى القدمِ والسّاق. والكعبة: بيتُ الله تعالى، يقال سمِّي لنتوِّه وتربيعه. وذو الكعَبَات: بيتٌ لربيعة، وكانوا يطوفون به. ويقال إنَّ الكَعْبة: الغُرْفة. وكَعَبَتِ المرأةُ كعَابةً، وهي كاعِبٌ، إذا نتأ ثَديُها. وثوبٌ مكعَّب: مطويٌّ شديد الإدراج. وبُردٌ مكَعَّب: فيه وَشْيٌ([3]) مربع. والكعْب من القَصَب، أنبوبُ ما بين العُقْدتَين. وكُعوب الرُّمح كذلك. قال عَنترة:
فطعنتُ بالرُّمْح الأصمِّ كُعوبَه *** ليس الكريمُ على القَنا بمحرَّمِ([4])
والكَعْب من السَّمن: قِطعةٌ منه.
القاموس المحيط:
الكَعْبُ كُلُّ مَفْصِلٍ لِلْعِظامِ، والعَظْمُ النَّاشِزُ فَوْقَ القَدَمِ، والنَّاشِزانِ من جانِبَيْها، ج أكْعُبٌ وكُعوبٌ وكِعابٌ، والذي يُلْعَبُ به، كالكَعْبَة، ج كُعْبٌ وكِعابٌ وكَعَباتٌ، وما بينَ الْأُنْبُوبَيْنِ من القَصبِ، والكُتْلَةُ مِنَ السَّمْنِ، وَقَدْرُ صُبَّةٍ من اللَّبَنِ، واصْطِلاحٌ لِلحُسَّابِ، والشَّرَفُ والمَجْدُ، وبالضم الثَّدْيُ. وكَعَّبْتُهُ تَكْعيباً رَبَّعْتُه. والكَعْبَةُ البَيْتُ الحَرامُ، زادَهُ اللَّهُ تَشْريفاً، والغُرْفَةُ، وكلُّ بَيْتٍ مُربَّعٍ، وبالضم عُذْرَةُ الجارِيَةِ. والكُعوبُ نُهودُ ثَدْيِها، كالتَّكْعيبِ، والكِعابَةِ والكُعوبَةِ، والفِعْلُ كَضَرَبَ ونَصَرَ. وجارِيَةٌ كَعابٌ، كسحابٍ، ومُكَعِّبٌ، كمُحَدِّثٍ، وكاعِبٌ.
والإِكْعابُ: الإِسْراعُ. والكُعْكُبَّةُ: النُّونَةُ من الشَّعَرِ، وهي أن تَجْعَلَ شَعَرها أرْبَعَ قَضائِبَ مَضفورَةً، وتُداخِلَ بَعْضَهُنَّ في بعضٍ، فَيَعُدْنَ كُعْكُبًّا، وضَرْبٌ مِنَ المَشْطِ، كالكُعْكُبِيَّةِ. وثَدْيٌ مُكَعِّبٌ ومُكَعَّبٌ ومُتَكَعِّبٌ: كاعِبٌ. والمُكَعَّبُ: المَوْشِيُّ مِنَ البُرودِ والْأَثْوابِ، والثَّوْبُ المَطْوِيُّ الشديدُ الإِدْراجِ، وبهاءٍ: الدَّوْخَلَّةُ. والكَعْبانِ: ابنُ كِلابٍ وابنُ رَبيعَةَ. والكَعَباتُ، أو ذُو الكَعَباتِ: بَيْتٌ كانَ لِرَبيعَةَ، كانوا يَطوفُون به. وكَعَبَ الإِناءَ، كَمَنَعَ: مَلأَهُ، والثَّدْيُ: نَهَدَ. وذُو الكَعْبِ نُعَيْمُ بنُ سُوَيْدٍ، وكَعْبُ الحِبْرِ: مَعْرُوفٌ.
تاج العروس:
ك ع ب
الكعب : كل مفصل للعظام من الإنسان : ما أشرف فوق رسغه عند قدمه وقيل : هو العظم الناشز فوق القدم وقيل : هوالعظم الناشز عند ملتقى الساق والقدم وأنكر الأصمعي قول الناس إنه في ظهر القدم . ذهب قوم إلى أنهما العظمان اللذان في ظهر القدم وهو مذهب الشيعة ومنه قول يحيى بن الحارث : رأيت القتلى يوم زيد بن علي . فرأيت الكعاب في وسط القدم . قيل : الكعبان من الإنسان : العظمان الناشزان من جانبيها أي : القدم . وفي حديث الإزار : " ما كان أسفل من الكعبين ففي النار " قال الله تعالى : " وامسحوا برؤوسكم وأرجلكم إلى الكعبين " قرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر عن عاصم وحمزة : " وأرجلكم " خفضا والأعشى عن أبي بكر بالنصب مثل حفص . وقرأ يعقوب والكسائي ونافع وابن عامر " وأرجلكم " نصبا ؛ وهي قراءة ابن عباس وكان الشافعي يقرأ : " وأرجلكم " واختلف الناس في الكعبين وسأل ابن جابر أحمد بن يحيى عن الكعب فأومأ ثعلب إلى رجله إلى المفصل منها بسبابته فوضع السبابة عليه ثم قال : هذا قول المفضل وابن الأعرابي قال : وأومأ إلى الناتئين وقال : هذا قول أبي عمرو بن العلاء والأصمعي قال : وكل قد أصاب . كذا في لسان العرب
ج : أكعب وكعوب وكعاب . قال اللحياني : الكعب الذي يلعب به وهو فص النرد كالكعبة بزيادة الهاء ج كعب بالضم وكعاب بالكسر وكعبات محركة الأول والثالث جمع الكعبة لم يحك ذلك غيره كقولك : جمرة وجمرات والثاني جمع الكعب والمصنف خلط في الجموع ولم ينبه عليه شيخنا على عادته في بعض المواضع وفي الحديث : أنه كان يكره الضرب بالكعاب واحدتها : كعب واللعب بها حرام وكرهها عامة الصحابة . وفي حديث آخر لا يقلب كعباتها أحد ينتظر ما تجىء به إلا لم يرح رائحة الجنة " هي جمع سلامة للكعبة كذا في النهاية ونقله ابن منظور وغيره . من المجاز : قناة لدنة الكعوب جمع كعب هو عقدة ما بين الأنبوبين من القصب والقناة . وقيل هو أنبوب ما بين كل عقدتين : وقيل : هو طرف الأنبوب الناشز وجمعه كعوب وكعاب . أنشد ابن الأعرابي :
وألقى نفسه وهوين رهوا ... يبارين الأعنة كالكعاب يعني أن : بعضها يتلو بعضا ككعاب الرمح ورمح بكعب واحد : مستوى الكعوب ليس له كعب أغلظ من آخر . قال أوس بن حجر يصف قناة مستوية الكعوب :
تقاك بكعب واحد وتلذه ... يداك إذا ما هز بالكف يعسل
من المجاز : الكعب : الكتلة من السمن . الكعب أيضا : قدر صبة بالضم من اللبن والسمن ومنه قول عمرو بن معد يكرب قال : نزلت بقوم فأتوني بقوس وثور وكعب وتبن فيه لبن . فالقوس : ما يبقى في أصل من الجلة من التمر . والثور : الكتلة الأقط . والكعب : الصبة من السمن . والتبن : القدح الكبير . وفي حديث عائشة رضي الله عنها : " إن كان ليهدى لنا القناع فيه كعب من إهالة فنفرح به " أي : قطعة من الدهن والسمن . الكعب : اصطلاح للحساب هو أن يضرب عدد في مثله ثم يضرب ما ارتفع في العدد الأول فما بلغ فهو المكعب . والمال والعدد الأول : هو الكعب مثل أن تضرب ثلاثة في ثلاثة فيبلغ تسعة ثم تضرب التسعة في ثلاثة فيبلغ سبعة وعشرين فالكعب ثلاثة والمكعب والمال سبعة وعشرون نقله الصاغاني . من المجاز : الكعب بمعنى الشرف والمجد يقال : أعلى الله كعبه أي : أعلى جده . وفي حديث قيلة : " والله لا يزال كعبك عاليا " هو دعاء بالشرف والعلو . قال ابن الأثير : والأصل فيه كعب القناة وهو أنبوبها وما بين كل عقدتين منها كعب . وكل عقدتين منها كعب ورجل عالي الكعب : يوصف بالشرف والظفر قال :
لما علا كعبك بي عليت ... أراد : لما أعلاني كعبك . الكعب بالضم : الثدى الناهد . وكعبته أي : الشيء تكعيبا أي ربعته : والكعبة : البيت الحرام منه زاده الله تشريفا وتكريما لتكعيبها أي : تربيعها وقالوا : كعبة البيت فأضيف كأنهم ذهبوا بكعبته إلى تربع أعلاه وسمى كعبة لارتفاعه وتربعه . الكعبة : الغرفة قال ابن سيده : أراه لتربعها أيضا . وكل بيت مربع فهو عند العرب كعبة . عن أبي عمرو وابن الأعرابي : الكعبة بالضم : عذرة الجارية أي : بكارتها وأنشد :
أركب تم وتمت ربته ... قد كان مختوما ففضت كعبته وفي موازنة الآمدي : جارية كعاب أي : بكر . والكعوب بالضم : نهود ثديها أي : نتوها وارتفاعها : قالوا : وهو من خواص النساء لا يتصف به الرجال كالتكعيب . والكعابة بالكسر على ما في نسختنا وضبطه شيخنا بالفتح و الكعوبة بالضم . والفعل منه كضرب ونصر يقال : كعب الثدي يكعب ويكعب وكعب بالتخفيف والتشديد . وجارية كعاب كسحاب هكذا في نسختنا وسقط الضبط من نسخة شيخنا ومكعب كمحدث ومنهم من يلحقه الهاء وكاعب كناهد وزنا ومعنى وهو الأكثر وحكي كاعبة . كذا في كنز اللغة وجمع الأخير كواعب قال الله تعالى " وكواعب أترابا " وكعاب بالكسر عن ثعلب وأنشد :
نجيبة بطال لدن شب همه ... لعاب الكعاب والمدام المشعشع
ذكر المدام لأنه عني به الشراب . وفي حديث أبي هريرة : " فجثت فتاة كعاب على إحدى ركبتيها " . قال ابن الأثير : الكعاب بالفتح : المرأة حين يبدو ثديها للنهود . وكعبت الجارية تكعب وتكعب . الأخيرة عن ثعلب . وكعبت بالتشديد مثله . والإكعاب : الإسراع . أكعب الرجل . أسرع وقيل : هو إذا انطلق ولم يلتفت إلى شيء . وقال أبو سعيد : أكعب الرجل إكعابا . وهو الذي ينطلق مضارا لا يبالي ما وراءه ومثله كلل تكليلا . من زيادة المصنف : الكعكبة . بضم الكافين وتشديد الموحدة . قال شيخنا : قيل : وزنها فعفلة وهي النونة من الشعر وهي أن تجعل المرأة شعرها أربع قصائب مضفورة مفتولة وتداخل هي بعضهن في بعض فيعدن أي تلك الضفائر كعكبا
الكعكب : ضرب من المشط بالفتح كالكعكبية بزيادة الياء قيد به الصاغاني . وثدي مكعب كمحدث ومكعب كمعظم كذا وهو مضبوط في نسختنا وهو ضبط الصاغاني وفي بعضها : كمكرم وهي نادرة ومتكعب بزيادة التاء أي كاعب وقيل : التفليك ثم النهود ثم التكعيب . والمكعب كمعظم : الموشي بفتح الميم وسكون الواو وكسر الشين وفي نسخة : ضبطه كمعظم من البرود والأثواب على هيأة الكعاب ومنهم من قال المكعب الموشي ولم يخصص بالأثواب ولا البرود قال اللحياني : برد مكعب : فيه وشي مربع . المكعب : الثوب المطوي الشديد الإدراج في تربيع ومنهم من لم يقيده بالتربيع يقال : كعبت الثوب تكعيبا . وبهاء يعني المكعبة : الدوخلة بتشديد اللام وهي الشوغرة والوشخة وسيأتي بيانهما . والكعبان : هما كعب بن كلاب وكعب بن ربيعة بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة . وقال شيخنا : اقتصر على نسبتهما لجديهما وهما كعب بن عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة وكعب بن عوف بن عبد بن أبي بكر بن كلاب . والكعبات محركة أو ذو الكعبات بيت كان لربيعة كانوا يطوفون به وقد ذكره الأسود بن يعفر في شعره فقال :
" والبيت ذي الكعبات من سنداد وكعب الإناء وغيره كمنع : ملأه ورواه الصاغاني من باب التفعيل . كعب الثدي من باب ضرب ونصر وكعب بالتشديد : نهد أي : نتأ واستدار وارتفع كالكعب ولا يخفى أنه تقدم الإشارة إليه في كلامه فذكره ثانيا كالتكرار ثم أن ذكره بعد كعب الإناء يقضي أن يكون كمنع أيضا وليس كذلك بل هو من باب الأول والثاني وروي فيه التشديد . وقد قدمنا ما يتعلق به . وذو الكعب : لقب نعيم بن سويد بن خالد الشيباني . وكعب الحبر بكسر الحاء : تابعي م وهو المشهور بكعب الأحبار ثبت ذكره في كثير من الأصول المصححة وسقط من بعضها وإنما لقب به لكثرة علمه وأورده بالإفراد لأنه اختياره ويأتي له في " حبر " ولا تقل : " الأحبار " أي : بالجمع قاله شيخنا . وسيأتي الكلام عليه في محله
ومما لم يذكره المصنف : الكعب : العظم لكل ذي أربع وفي الفرس : ما بين الوظيفين والساقين وقيل : ما بين عظم الوظيف وعظم الساق وهو الناتىء من خلفه . وكعبت كبتها : جعلت لها حروفا كالكعوب . والمكعب : لقب بعض الملوك لأنه ضرب كعائب الرؤوس . وكعبه كعبا : ضربه على يابس كالرأس ونحوه . وكعبت الشيء تكعيبا : إذا ملأته . ووجه مكعب : إذا كان جافيا ناتئا والعرب تقول : جارية درماء الكعوب إذا لم يكن لرؤوس عظامها حجم وذلك أوثر لها وأنشد :
" ساقا بخنداة وكعبا أدرما والكعاب في قول الشاعر :
رأيت الشعب من كعب وكانوا ... من الشنآن قد صاروا كعابا قال الفارسي : أراد إن آراءهم تفرقت وتضادت فكان كلء ذي رأي منهم قبيلا على حدته فلذلك قال : صاروا كعابا . وي الأساس : في الحديث : " نزل القرآن بلسان الكعبين " : كعب بن لؤي من قريش وكعب بن عمرو وهو أبو خزاعة قاله أبو عبيد عن ابن عباس رضي الله عنهما . قال شيخنا : ونقله الجلال في الإتقان والمزهر . وأبو مكعب الأسدي مشدد العين من شعرائهم وقيل : إنه أبو مكعت بتخفيف العين وبالتاء المثناة الفوقية وسيأتي ذكره

_Türkçe çeviri henüz yok_
