# كعس (ك-ع-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%B9%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ع - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الكاف والسين معهما
)ع ك س، ك ع س، ك س ع، ع س ك مستعملات( عكس: العكس: ردّك آخر الشيء على أوّله. قال:
وهنّ لدى الأكوار يُعْكَسْنْ بالبرى		على عَجَلٍ منها ومنهـنّ نُـزّع
ويقال: عكست أي عطفت على معني النّسقْ. ويُكَس: يُطْرد. والعكيس من اللبن: الحليبُ يصبّ عليه الإهالة ثم يشرب، ويقال: بل هو مَرَقٌ يُصَبُّ على اللبن. يقال:
فلمّا سقيناها العكـيس تـمـلأت		مذاخرها وارفضَّ رجحاً وريدها
مذاخرها: حوايا بطنها. والتَّعَكُّسُ: مشيٌ كمشي الأفعة، كأنه قد يبست عروقه. والسَّكران يتعكّس في مشيه إذا مشى كذلك.
كعس: الكعْسُ: عظام السُّلامَى، وجمعه: كِعاس، وهو أيضاً عظام البراجم من الأصابع، ومن الشَّاء أيضاً وغيرها.
كسع:
الكسع: ضربُ يدٍ أو رجلٍ على دبر شيءٍ. وكَسَعَهم، وكسَع أدبارهم إذا تبع أدبارهم فضربهم بالسيف. وكسعته بما ساءه إذا تكلّم فرميته على إثر قوله بكلمةٍ تسوءه بها. وكسعتُ الناقةَ بغُبْرِها إذا تركت بقيّة اللبن في ضرعها وهو أشدُّ لها، قال:
لا تكسعِ الشول بأغبارها		إنّك لا تدري مَنِ النّاتجُ
هذا مثل. يقول: إذا نالت يدُك ممن بينك وبينه إحنةٌ فلا تُبْقِ على شيء، لأنك لا تدري ما يكون في غد، وقال الليث: لا تَدَعْ في خِلْفها لبناً تريد قوّة ولدها، فإنك لا تدري من ينتجها، أي لمن يصير ذلك الولد، وقال أبو سعيد: الكَسْعُ كسعان، فكسعٌ للدِّرّة، وهو أن يَنْهَزَ الحالب ضرعَها فتدِرَّ، أو أن ينهزه الولد. والكسع الآخر: أن تدع ما اجتمع في ضرعها، ولا تحلبه حتى يتراد اللبن في مجاريه ويغزر. وقوله:
لا تكسعِ الشولَ بأغبارها
أي: احلُبْ وافضل. والكُسَعُ: حيٌ من اليمن رماة. قال:
ندمت ندامةَ الكَّسَعيّ لمّـا		رأت عيناه ما عملت يداه
والكُسْعَة: ريشٌ أبيض يجتمع تحت ذَنَب العُقاب ونحوها من الطير. وجمعه: كُسَع. والكَسْعة الحمير والدواب كلها، سمّيت كُسْعة لأنها تكسع من خلفها.
سكع: سَكَعَ فلانٌ إذا مشى متعسّفاً، لا يدري أين يَسْكَعُ من أرض الله، أي أين يأخذ. قال:
ألا إنّه في غمرةٍ يتسكّع
عسك: تقول: عَسِكْتُ بالرجل أعْسَكُ عَسَكاً إذا لزمتَه ولم تفارقه.

##### Türkçe

باب **العين** و **الكاف** و**السين** onlarla birlikte
(**ع ك س**، **ك ع س**، **ك س ع**، **ع س ك** kullanılanlardır)

**عكس**: **العكس**: bir şeyin sonunu onun başına geri çevirmendir. Dedi ki:
وهنّ لدى الأكوار يُعْكَسْنْ بالبرى		على عَجَلٍ منها ومنهـنّ نُـزّع
Ve denilir: **عكست** yani, **النّسقْ** mânâsı üzere (diziliş/tertib mânâsı üzere) büktüm/çevirdim. Ve **يُكَس**: kovulur. Ve sütten **العكيس**: üzerine içyağı dökülüp sonra içilen süttür; ve denilir: bilakis o, süte dökülen bir et suyudur. Denilir:
فلمّا سقيناها العكـيس تـمـلأت		مذاخرها وارفضَّ رجحاً وريدها
**مذاخرها**: karnının iç kıvrımlarıdır. Ve **التَّعَكُّسُ**: engereğin yürüyüşü gibi bir yürüyüştür; sanki damarları kurumuştur. Ve sarhoş, böyle yürüdüğü zaman yürüyüşünde **يتعكّس** eder.

**كعس**: **الكعْسُ**: **السُّلامَى** kemikleridir; çoğulu: **كِعاس**; ve o, ayrıca parmakların boğum kemikleridir; ve koyundan da ve başkalarından da (olan kemiklerdir).

**كسع**:
**الكسع**: bir elin veya bir ayağın, bir şeyin arkasına vurmasıdır. Ve **كَسَعَهم**; ve **كسَع أدبارهم**: arkalarına tâbi olup onları kılıçla vurduğu zaman (denir). Ve **كسعته بما ساءه**: konuştu da ben, sözünün ardından onu kendisiyle kötüleyeceğim bir kelime ile onu attım (yani ona kötü söz söyledim). Ve **كسعتُ الناقةَ بغُبْرِها**: memesindeki sütün geri kalanını bıraktığım zaman (denir); ve bu, ona daha şiddetlidir. Dedi ki:
لا تكسعِ الشول بأغبارها		إنّك لا تدري مَنِ النّاتجُ
Bu bir meseldir. Der ki: seninle onun arasında kin bulunan kimseden elin bir şeye erişirse, hiçbir şeyi bırakma; çünkü yarın ne olacağını bilmezsin. Ve **الليث** dedi: yavrusunun kuvvetini istemek üzere onun arka memesinden süt bırakma; çünkü onu kimin doğurtacağını bilmezsin; yani o yavru kime varır (kimin olur). Ve Ebû Saîd dedi: **الكَسْعُ** iki **كسعان**dır: bir **كسع** **للدِّرّة** içindir; o da, sağanın, süt versin diye onun memesini dürtmesidir; yahut yavrunun onu dürtmesidir. Ve diğer **الكسع**: memesindeki toplananı bırakmandır; onu sağmazsın; ta ki süt, yollarında geri dönüp (akıp) çoğalsın. Ve onun sözü:
لا تكسعِ الشولَ بأغبارها
yani: sağ ve fazla bırak. Ve **الكُسَعُ**: Yemen’den okçular (olan) bir kabiledir. Dedi ki:
ندمت ندامةَ الكَّسَعيّ لمّـا		رأت عيناه ما عملت يداه
Ve **الكُسْعَة**: kartalın kuyruğu altında ve onun benzeri kuşlardan olanların altında toplanan beyaz tüydür. Çoğulu: **كُسَع**. Ve **الكَسْعة**: eşekler ve bütün binek hayvanlarıdır; arkalarından tekme attıkları için **كُسْعة** diye adlandırılmıştır.

**سكع**: **سَكَعَ** falan kimse: zorlayarak yürüdüğü zaman (denir); Allah’ın arzından nerede **يَسْكَعُ** edeceğini bilmez; yani nereden alacağını (nereye yöneleceğini). Dedi ki:
ألا إنّه في غمرةٍ يتسكّع

**عسك**: dersin ki: **عَسِكْتُ بالرجل أعْسَكُ عَسَكاً**: ona yapışıp onu bırakmadığım zaman (denir).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والعين وما يثلثهما)
(كعم)  الكاف والعين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على سَدِّ شيءٍ بشيءٍ وإمساك. فالكِعَام: شيءٌ يُجعَل في فم البعير فلا يَرغُو. ويقال: كَعَمه فهو مكعوم. وتقول: كعَمه الخَوفُ فلا يَنطِق. قال ذو الرُّمَّة:
* يَهْمَاءَ خابطها بالخَوْف مكعومُ([1]) *
ومن الباب: كَعَم الرّجلُ المرأةَ، إذا قبَّلَها ملتقماً فاهاً، كأنَّه سدَّ فاها بفيه. والكِعْم: وعاء من الأوعية([2]).
(كعظ)  الكاف والعين والظاء. يقولون: الكَعِيظ: الرّجل القصير الضَّخْم.
(كعب)  الكاف والعين والباء أصل صحيح* يدلُّ على نتوٍّ وارتفاعٍ في الشيء. من ذلك الكَعْب: كعب الرّجل، وهو عَظْم طرَفَيِ السّاق عند ملتقَى القدمِ والسّاق. والكعبة: بيتُ الله تعالى، يقال سمِّي لنتوِّه وتربيعه. وذو الكعَبَات: بيتٌ لربيعة، وكانوا يطوفون به. ويقال إنَّ الكَعْبة: الغُرْفة. وكَعَبَتِ المرأةُ كعَابةً، وهي كاعِبٌ، إذا نتأ ثَديُها. وثوبٌ مكعَّب: مطويٌّ شديد الإدراج. وبُردٌ مكَعَّب: فيه وَشْيٌ([3]) مربع. والكعْب من القَصَب، أنبوبُ ما بين العُقْدتَين. وكُعوب الرُّمح كذلك. قال عَنترة:
فطعنتُ بالرُّمْح الأصمِّ كُعوبَه *** ليس الكريمُ على القَنا بمحرَّمِ([4])
والكَعْب من السَّمن: قِطعةٌ منه.
(كعت)  الكاف والعين والتاء. يقولون: الكُعَيْت: طائر. ويقولون: أكْعَتَ الرّجُل إكعاتاً، إذا انطلَقَ مُسرِعاً.
(كعد)  الكاف والعين والدال. يقولون: الكَعْد. الجُوالِق([5]).
(كعر)  الكاف والعين والراء. يقولون: الكَعَر: أن يمتلئ البطنُ من الأكل. وأكعَرَ البعيرُ: عظُم سَنامُه.
(كعس)  الكاف والعين والسين. يقولون: الكَعْس: عَظْم في السُّلامَى. والجمع كِعاسٌ.
--------------ـــ
([1]) صدره كما في ديوانه 575 واللسان (كعم، وصى):
* بين الرجا والرجاء من جنب واصية *
          واصية: فلاة تتصل بأخرى.
([2]) في اللسان: "وعاء توعى فيه السلاح وغيرها".
([3]) في الأصل: "شيء"، صوابه في المجمل.
([4]) البيت من معلقته المشهورة.
([5]) وردت المادة في القاموس ولم ترد في اللسان، وزاد في القاموس: "وبهاء طبق القارورة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** ve **العين** ve onları üçleyen şey)
(**كعم**)  **الكاف** ve **العين** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle tıkamaya ve tutmaya delâlet eder. Şu da: **الكِعَام**: devenin ağzına konulan bir şeydir; böylece köpürmez. Ve denir: onu **كَعَمه**; o da **مكعوم**dur. Ve dersin: korku onu **كعَمه**; böylece konuşmaz. **ذو الرُّمَّة** dedi:
* ıssız bir (yer); onu korkuyla yoklayan, **مكعوم**dur([1]) *
Babtandır: adam kadını **كَعَم** etti; onu, ağzını ağzına alarak öptüğü zaman; sanki ağzını ağzıyla tıkamış gibidir. Ve **الكِعْم**: kaplardan bir kaptır([2]).
(**كعظ**)  **الكاف** ve **العين** ve **الظاء**. Derler: **الكَعِيظ**: kısa, iri adam.
(**كعب**)  **الكاف** ve **العين** ve **الباء** sahih bir asıldır; şeyde bir çıkıntıya ve yükselmeye delâlet eder. Bundan: **الكَعْب**: adamın topuğu; o, ayağın ve baldırın birleştiği yerde baldırın iki ucunun kemiğidir. Ve **الكعبة**: Allah Teâlâ’nın evidir; denir ki, çıkıntısı ve dörtgenliği sebebiyle adlandırılmıştır. Ve **ذو الكعَبَات**: Rabîa’ya ait bir evdir; onun etrafında tavaf ederlerdi. Ve denir ki: **الكَعْبة**: oda (üst kat odası)dır. Ve kadın **كعَابةً** olarak **كَعَبَتِ**; o **كاعِب**dir; memesi kabardığı zaman. Ve **مكعَّب** bir elbise: sıkı dürülmüş, şiddetli sarılmıştır. Ve **مكَعَّب** bir bürde: içinde kare **وَشْيٌ**([3]) vardır. Ve kamıştan **الكعْب**: iki boğum arasındaki şeyin borusudur. Ve mızrağın **كُعوب**u da böyledir. **عَنترة** dedi:
mızrağın katı olanıyla onun **كُعوب**una sapladım *** cömert, mızrak üzerinde yasaklı değildir([4])
Ve yağdan **الكَعْب**: ondan bir parçadır.
(**كعت**)  **الكاف** ve **العين** ve **التاء**. Derler: **الكُعَيْت**: bir kuştur. Ve derler: adam **إكعاتاً** olarak **أكْعَتَ** etti; hızlıca çıkıp gittiği zaman.
(**كعد**)  **الكاف** ve **العين** ve **الدال**. Derler: **الكَعْد**: **الجُوالِق**([5]).
(**كعر**)  **الكاف** ve **العين** ve **الراء**. Derler: **الكَعَر**: karnın yemekten dolmasıdır. Ve deve **أكعَرَ** etti: hörgücü büyüdü.
(**كعس**)  **الكاف** ve **العين** ve **السين**. Derler: **الكَعْس**: **السُّلامَى**da bir kemiktir. Çoğulu **كِعاسٌ**dur.
--------------ـــ
([1]) Sadrı, divanında 575’te ve Lisân’da (**كعم**; **وصى**) olduğu gibidir:
* **واصية**’nin yanından, ümit ile ümit arasında *
          **واصية**: başka birine bitişen bir çöl düzlük.
([2]) Lisân’da: “silah ve başkası içine konulan bir kap”.
([3]) Asılda: “bir şey”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([4]) Beyit, onun meşhur muallakasındandır.
([5]) Madde Kâmûs’ta geçti; Lisân’da geçmedi; Kâmûs’ta şu ziyade vardır: “ve onunla şişenin tabağı (kapağı)”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَعْسُ: عَظْمُ السُّلامَى، والجمع كِعاس، وكذلك هي من الشاء وغيرها، وقيل: هي عِظام البَراجِم من الأَصابع.

##### Türkçe

**الكَعْسُ**: **السُّلامَى**’nın kemiği; çoğulu **كِعاس**; aynı şekilde o, koyundan ve başkasından da olur; ve denildi ki: o, parmaklardan **البَراجِم**’in kemikleridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكعس: عظام السلامي. وقيل: هي عظام البراجم في، وفي بعض الأصول: من الأصابع، وكذا هي من الشاء والبقر وغيرها. وقيل: هي العظام التي تلتقي في مفاصل اليدين والرجلين، ومنه المثل للعامة: ما يساوي كعسا. نقله الليث. ج كعاس، بالكسر. وقال الليث: الكعسوم بالضم: الحمار، بالحميرية والميم زائدة، وقال غيره: هو الكسعوم، بتقديم السين، من الكسع, وقد ذكره الجوهري في ك س ع، وسيأتي للمصنف أيضا هناك، وفي الميم.

##### Türkçe

**الكعس**: **السلامي** kemikleri. Ve denildi: o, **البراجم** kemikleridir; ve bazı asıllarda: parmaklardan; ve yine o, koyundan, sığırdan ve başkalarındandır. Ve denildi: o, ellerin ve ayakların eklemlerinde buluşan kemiklerdir; ve ondan, avam için mesel: “**ما يساوي كعسا**”. Onu **الليث** nakletti. Çoğulu **كعاس**’tır, kesre ile. Ve **الليث** dedi: **الكعسوم** (damme ile): eşektir; **الحميرية** ile; ve **الميم** ziyadedir. Ve başkası dedi: o, **الكسعوم**’dur; **السين**’i öne almakla; **الكسع**’dan. Ve **الجوهري** onu **ك س ع**’da zikretti; ve musannif için de orada ve **الميم**’de gelecektir.
