# كفف (ك-ف-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Avuç demektir

- Harfler: ك - ف - ف
- Kur'an'da: 15 geçiş · 14 ayet · 10 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَافَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Topyekün | 5 | 4 | [2:208](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/2:208.md) |
| [كَفَّيْهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D9%87%D9%90.md) | فَعَلَيْهِ | Onun iki avucu | 2 | 2 | [13:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/13:14.md) |
| [فَكَفَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%91.md) | فَفَعَلَ | Hemen engelledi | 1 | 1 | [5:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/5:11.md) |
| [كَفَفْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلْتُ | Engelledim | 1 | 1 | [5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/5:110.md) |
| [كَفَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَ | Engelledi | 1 | 1 | [48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/48:24.md) |
| [كُفُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%83%D9%8F%D9%81%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | افْعُلُوا | Engelleyin | 1 | 1 | [4:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:77.md) |
| [وَكَفَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%91.md) | وَفَعَلَ | Ve engelledi | 1 | 1 | [48:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/48:20.md) |
| [وَيَكُفُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%81%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | وَيَفْعُلُوا | Ve engellerler | 1 | 1 | [4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:91.md) |
| [يَكُفَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%81%D9%8E%D9%91.md) | يَفْعُلَ | Engeller | 1 | 1 | [4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:84.md) |
| [يَكُفُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%81%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Engellerler | 1 | 1 | [21:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/21:39.md) |

## Mücavir kökler — 140 mücavir (170 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 22 · El ve kol demektir
2. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
3. [مكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kemik iliği demektir
4. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Bisat kilim demektir
5. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Hayvanların ön ayaklarına denir
6. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
7. [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
8. [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Size zafer kazandırdı
9. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kataraktlı
10. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve yetişkin
11. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
12. [حرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hurd kireç taşı demektir
13. [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Lif
14. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
15. [خطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hatt çizgi demektir
16. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Biçim gibi
17. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haviy (hı) : Dere demektir
18. [نكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak bağı, bukağı demektir
19. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
20. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
21. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yükümlü tutarız
22. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
23. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yed el veya kol demektir
24. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
25. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
26. [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
27. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
28. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Hufre, çukur demektir
29. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
30. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Döllenmiş yumurta
31. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
32. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
33. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların ağızları ile
34. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
35. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşik demektir
36. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
37. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
38. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
39. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
40. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Körük demektir
41. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
42. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
43. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
44. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kavrarlar
45. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
46. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meyve demektir
47. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tasma kayış demektir
48. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sena yaka demektir
49. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
50. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batın karın demektir
51. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsa
52. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “On” demektir
53. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
54. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kesr(sin ile) kırık demektir
55. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
56. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Umulur
57. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayese sürülmüş tarla demektir
58. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
59. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
60. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كفف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md), [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md), [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | El ayası veya avuç içi gibi bükülüp toparlanarak kenar oluşturmak ve dışarı taşmayı önlemek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir saldırıyı, zararı veya eylemi sınır koyarak durdurmak; insanları dağılmayan kuşatıcı bir çerçeve içine almak |
| Çekirdek Özet 3 | Saldırganlığı frenleme, haddi bilme ve topluluğu dağılmaktan koruyan kuşatıcı nizam |
| Kritik Hata Riski | Kökün türevi olan «kâffe» kelimesini sadece sayısal bir çokluk sanıp toparlayıcı ve sınır koyucu birlik niteliğini gözden kaçırmak; engelleme fiilini ise pasif bir geri çekilme saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كف | Bir şeyi bükerek, toplayarak veya örterek sınırlandırmak; dağılmasını önlemek. Çekirdeğin bu kapsayıcı ve sınırlayıcı niteliği [كفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%AA.md) kökünde toplayıp içine alma, [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) kökünde üstünü örtüp kapatma, [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) kökünde himaye ederek kuşatma ve [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) kökünde başkasına muhtaç bırakmayacak sınıra ulaştırma biçiminde görülür | ف | İkinci dudak sesinin katlanmasıyla sınır çekme eylemi pekişmiş, kumaş kenarının kıvrılması gibi içe toplayıcı ve dışa set çekici kesin bir durdurma/frenleme karakteri kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Kökün temelinde yer alan içbükey bükülme, bir şeyi içine alarak tutma veya dışarıya karşı siper olma hareketi |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Nesnenin veya alanın uç noktası, sınırı, kenar çizgisi |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Sınır çizgisinin katlanarak içe bükülmesi, kenarın kapatılıp taşmanın engellenmesi |
| كفف | Avuç içi gibi bükülerek kenarlarından toparlama ve sınır çizerek taşmayı/geçişi engelleme | Dağılma eğilimindeki unsurları kenarlarından toplayarak bir kap gibi içte tutmak ve dışarıdan gelen ya da dışarıya yönelen taşkınlığı kesin bir sınırla durdurmak |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Elin bilekten parmak uçlarına kadar olan iç yüzü (el ayası, avuç); elbisenin veya çadır bezinin sökülmesini önlemek için kenarlarının içe kıvrılarak dikilmesi (kifâf); kavisli yapısıyla nesneleri tutan terazi gözü (kiffe) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Bişr b. Ebî Hâzim bir beytinde eli ve kudreti şu sözlerle tasvir eder: له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ، / وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها. Züheyr b. Ebî Sulmâ ise avucun kavrama hareketini şöyle aktarır: حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها، / طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك |
| Erken Arapça kullanım | Hasan-ı Basrî'nin yaralı kimsenin abdesti hakkındaki كُفَّه بخِرْقة (onu bir bez parçasıyla toparlayıp sar) ifadesi; rızkın ne eksik ne fazla, tam yetecek ve başkasına el açtırmayacak sınıra ulaşması durumuna «kifâf» denilmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Proto-Semitik kök düzeyinde *kapp- biçiminde yeniden kurulan kök, avuç içi, el ayası ve kavisli nesne anlamıyla Sami dillerinin tamamında ortak bir mirastır. İbranicede כף (*kaf*) el ayası, avuç, ayak tabanı ve kavisli kap anlamlarını taşır. Aramice ve Süryanicede ܟܦܐ (*kappā*) el ayası, terazi kefesi ve içbükey nesne anlamında kullanılır. Akadcada *kappu* sözcüğü avuç, el, kâse ve kuş kanadı karşılıklarıyla belgelenmiştir. Bu ortak somut çekirdek, içbükey bir kavis çizerek bir şeyi tutmayı, sarmayı ve sınırlandırmayı ifade eder. Arapçada kök bu anatomik ve nesnel zeminden hareketle hem elin kendisini كف hem de el çekmek, el çektirmek, engellemek, sınır koymak ve kenar dikmek eylemlerini türetmiştir. Bu dönüşümle kök, fiziksel bir organdan kapsamlı bir hukuki ve ahlaki frenleme ile kuşatıcı bütünlük (kâffe) kavramına doğru semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Avuç içinden türeyen tutma, kenar dikme ve alıkoyma fiilleri | Somut organ adından (el ayası) eyleme (engellemek, bükmek, kuşatmak) doğru semantik genişleme gerçekleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *kaf*, Aramice *kappā*, Akadca *kappu* | El ayası, kavisli kap ve terazi kefesi anlamında Proto-Semitik ortak miras | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısırca *kp* / *kꜣp* (kavramak, örtmek, kapalı tutmak) | Afro-Asyatik katmanda içe doğru bükerek sarma ve örtme eylemleriyle muhtemel kök akrabalığı | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, David Cohen, Koehler-Baumgartner.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كفف | Anlamlı | Avuç, kenar bükmek, engellemek, topyekûn kuşatmak | Hedef köktür; el ayası, geri çekilme ve kuşatıcı sınır anlamlarını taşır | Kur'an'da geçer |
| فكف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir, Kur'an'da geçmez |
| ففك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir, Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كفف | Merkez | Sınırlandırarak engellemek, el çektirmek, içe toplayıp taşmayı önlemek | Bir sınırı içe doğru kıvırarak veya önleyici set çekerek durdurma nüansı taşır | Hem organ adı hem de aktif frenleme ve kuşatma anlamı içerir |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Güç kullanarak bir şeyin gerçekleşmesine engel olmak | كفف kökünde elini çekme/tutmada bir sınır koyma varken [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) kökünde doğrudan kudret ve mahrum bırakma öne çıkar | Dışsal bir engelleme gücünü merkeze alır |
| [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | İki şeyin arasına girerek ayırmak ve mani olmak | Araya fiziksel veya manevi bir engel koyarak geçişi kesme niteliği taşır | Bölme ve set çekme boyutu baskındır |
| [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Yüz çevirerek veya çevirterek yoldan alıkoymak | İstikameti saptırma ve bilinçli olarak vazgeçirme vurgusu barındırır | Yön değiştirme ve caydırma esastır |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Zıt | Yaymak, açmak, sermek, serbest bırakmak | كفف kökündeki toparlama, bükme ve sınırlandırmanın aksine sınırsızca ve engelsizce yayılmayı ifade eder | Avucun açılması veya sınırların kaldırılmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كفف | Avuç, kenar bükmek, engellemek, topyekûn kuşatmak | Organ adını, sınır koyma eylemini ve kuşatıcı bütünlüğü tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | cohibere, retinere, continere | Geri tutmak, dizginlemek, sınırda tutmak | Engelleme ve sınırda tutma boyutunu karşılar; avuç içi somut çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to restrain, to withhold, palm, all-inclusive | Engellemek, el çektirmek, el ayası, kuşatıcı | Eylemin durdurma yönünü ve avuç anlamını farklı kelimelerle ifade eder | Güçlü |
| Almanca | zurückhalten, abwehren, Handfläche | Geri tutmak, savuşturmak, el ayası | Fiili geri çekme ve defetme yönünü verir, kökün kavramsal birliğini tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Fransızca | retenir, contenir, paume | Tutmak, alıkoymak, el ayası | Eylemin frenleyici ve sınırlayıcı niteliğini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَافَّةً | Topyekûn, eksiksiz bütünlük, kuşatıcı çerçeve | İnananların barış nizamına bütünüyle girmesi, topyekûn savaşa çıkılması veya peygamberin bütün insanlığa gönderilişi bağlamı (Bakara [2:208](https://lisan.digital/tr/ayet/2:208.md), Tevbe [9:36](https://lisan.digital/tr/ayet/9:36.md), Tevbe [9:122](https://lisan.digital/tr/ayet/9:122.md), Sebe [34:28](https://lisan.digital/tr/ayet/34:28.md)) |
| كَفَّيْهِ | İki avuç, el ayası | Çaresizlik içinde suya doğru avuçlarını açan kimse veya mülkü yok olunca pişmanlıktan avuçlarını ovuşturan kişi tasviri (Ra'd [13:14](https://lisan.digital/tr/ayet/13:14.md), Kehf [18:42](https://lisan.digital/tr/ayet/18:42.md)) |
| كَفَّ / كَفَفْتُ / فَكَفَّ | Saldırıyı, düşman elini ve zararı engellemek | Allah'ın müminleri korumak için inkârcıların elini ve saldırısını durdurup geri püskürtmesi bağlamı (Mâide [5:11](https://lisan.digital/tr/ayet/5:11.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md), Fetih [48:20](https://lisan.digital/tr/ayet/48:20.md), Fetih [48:24](https://lisan.digital/tr/ayet/48:24.md)) |
| كُفُّوا / وَيَكُفُّوا / يَكُفَّ | İnsanların ellerini savaştan veya kötülükten çekmesi | Henüz savaş emri gelmemişken elleri savaştan çekme talimatı veya fitnecilerin el çekmesi bağlamı (Nisâ [4:77](https://lisan.digital/tr/ayet/4:77.md), Nisâ [4:84](https://lisan.digital/tr/ayet/4:84.md), Nisâ [4:91](https://lisan.digital/tr/ayet/4:91.md)) |
| يَكُفُّونَ | Ateşi veya azabı savuşturmak, uzaklaştırmak | İnkârcıların kıyamet günü yüzlerinden ve sırtlarından cehennem ateşini savuşturamayacakları bağlam (Enbiyâ [21:39](https://lisan.digital/tr/ayet/21:39.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî koruma (hıfz) ve kulun fiili (terk/kef) | Kötülükten "el çekme"nin (kef) müstakil bir iradi fiil sayılıp sayılmadığı ve Allah'ın müminlerden düşman baskısını engellemesi (kefü'l-ba's) meselesi | İradi olarak eylemsizliği seçme ve ilahî iradenin şerri frenlemesi |
| Fıkıh | Hukuki yasaklar ve haramlardan el çekme (kef anil-mahzûrât) | Nehyin gereği olarak günahtan el çekmenin mükellefiyet boyutu; meşru müdafaada saldırganın elini engelleme derecesi | Yükümlülüğün menfi yönü olarak kötülükten el çekme zorunluluğu |
| Tefsir | Kâffeten lafzının hal veya sıfat oluşu; kef fiilinin ilahî yardım boyutu | Bakara [2:208](https://lisan.digital/tr/ayet/2:208.md)'deki barışa girişin bütüncüllüğü ile Sebe [34:28](https://lisan.digital/tr/ayet/34:28.md)'de Hz. Peygamber'in risaletinin evrenselliği tartışmaları | Dağılmayı önleyen kapsayıcı çerçeve ve ilahî müdahaleyle gelen savunma |
| Hadis | Fitne zamanlarında el çekme ve kifâf ölçüsünde rızık | Fitne anında "elini ve dilini tut" (kufteke) emirleri; kifâf ölçüsünde rızık duası ve avuç açıp dilenmenin (istikef) kınanması | Zararı sınırlandırma, aza kanaat etme ve iffetli duruş |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve ahlaki sorumluluk | Kötülükten iradi olarak el çekme | Frenleme mekanizması | Dindarlık yalnızca eylem üretmek değil, zararlı alana sınır çekip orada durabilmektir | Kesin |
| İlmi | Metodolojik çerçeve ve kavramsal sınır | Epistemik sınırlandırma | Dağılmayı önleme | Bilimsel araştırmada konuyu bütüncül ve haddi aşmayan bir çerçeve (kâffe) içinde tutmak | Güçlü |
| Siyasi | Savunma, asayiş ve kamu düzeni | Saldırganlığı durdurma ve toplumsal bütünleşme | Güvenlik sınırı | Otoritenin dış tecavüzü engellemesi ve toplumu ortak bir nizam altında dağılmadan tutması | Kesin |
| İktisadi | Tüketim dengesi ve sosyal güvenlik | Yetecek asgari ölçü (kifâf) | İsrafı ve bağımlılığı engelleme | Bireyin başkasına el açmasını önleyen, lüks ve israftan el çektiren iktisadi denge | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulu (boundary condition) ve sönümleme (damping) | Dinamik bir sistemde salınımı veya patlamayı frenleyen, sistemi kararlı bir zarf içinde tutan sınır mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki tedbir (inhibisyon) ve regülasyon | Bireylerin birbirine zarar vermesini durduran kurumsal fren ve toplumun bir bütün olarak intizamı | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | «Kâffe» ifadesini sadece sayısal bir toplam («hepsi») olarak okumak; «kef» eylemini ise pasif bir eylemsizlik veya acizlik saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece sayısal bir yığın değil, dağılmayı önleyici bir çerçeve (içe toplama) ve dış tecavüze karşı aktif bir sınır koyma (dışa set çekme) dinamiğidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'a girişi (Bakara [2:208](https://lisan.digital/tr/ayet/2:208.md)) veya peygamberin tebliğini (Sebe [34:28](https://lisan.digital/tr/ayet/34:28.md)) parçacı algılamak; kötülüğü engelleme (kef) vazifesini sadece temenni düzeyinde bırakıp hukuki ve fiili frenleme gerekliliğini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem bireysel ahlakta (elini kötülükten çekme) hem siyasi dengede (saldırganlığı durdurma) hem de toplumsal birliktelikte (bütüncül intizam) vazettiği "sınır koyma ve toparlama" felsefesini açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Düşman saldırılarının ilahî yardımla püskürtüldüğü ayetlerde (Mâide [5:11](https://lisan.digital/tr/ayet/5:11.md), Fetih [48:20](https://lisan.digital/tr/ayet/48:20.md)), fitne ortamında el çekme emirlerinde (Nisâ [4:77](https://lisan.digital/tr/ayet/4:77.md), 91) ve İslam nizamına bütünüyle girme çağrılarında (Bakara [2:208](https://lisan.digital/tr/ayet/2:208.md), Sebe [34:28](https://lisan.digital/tr/ayet/34:28.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin parçacı bir yaklaşımla yaşanabileceği yanılgısını yıkar; ilahî yardımın sadece soyut bir teselli değil, fiili saldırıları engelleyici nesnel bir sınır koyma gücü olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: El ayası veya avuç içi gibi içbükey bükülerek toparlanan uzuv; kumaşın çözülüp dağılmasını önlemek amacıyla kenarlarının kıvrılarak dikilmesi.
- Soyut anlam: Zarar verici bir taşkınlığı sınır koyarak durdurmak (engelleme) ve bir topluluğu dağılmayacak biçimde kuşatıcı bir çerçeve içine almak (bütünlük).
- Sistematik karşılık: Sistemin içe doğru bütünleşmesini sağlayan zarf ile dışarıdan yönelecek yıkıcı kuvveti sıfırlayan fren mekanizması.
- LaTeX modeli: $$\frac{dx}{dt} = f(F - K) = 0 \implies X \subseteq B$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $F$ dışarıdan gelen saldırgan kuvveti veya yayılma eğilimini; $K$ bu kuvvete karşı koyan sınırlayıcı ve engelleyici direnci (كف) temsil eder. $F - K = 0$ dengesi sağlandığında hareket türevi sıfırlanır, yani zarar verici eylem durdurulur ve el çektirilir. $X$ korunmak istenen unsurların kümesini, $B$ ise bu unsurları bir arada tutan ve dağılmasını önleyen kuşatıcı sınırı (كافة) simgeler; böylece $X \subseteq B$ ifadesi, bütünlüğün bir sınır içinde eksiksiz muhafaza edilişini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:208](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/2:208.md) — كَافَّةً

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; hep birden barışa girin. Şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü O, siziniçin apaçık bri düşmandır.

### [Nisa 4:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:77.md) — كُفُّوا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Kendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.

### [Nisa 4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:84.md) — يَكُفَّ

فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا

Meal (IK): Allah yolunda savaş. Sen, ancak kendinden sorumlusun. İman edenleri de savaşa teşvik et. Umulur ki Allah, küfredenlerin şiddet ve baskısını önler. Allah’ın kahrı da, ibret alınacak cezası da pek şiddetlidir.

### [Nisa 4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/4:91.md) — وَيَكُفُّوا

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Diğerlerinin de sizden ve kendi milletlerinden güvende olmayı istediklerini göreceksiniz. Fitneciliğe çağırıldıklarında ona can atarlar. Eğer sizden uzak durmazlar, barış teklif etmezler ve sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa; onları tutun ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onların aleyhlerine, size apaçık ferman verdik.

### [Maide 5:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/5:11.md) — فَكَفَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın üzerinize olan nimetini hatırlayın. Hani bir kavim, size el uzatmağa kalkmıştı da, onların ellerini üzerinizden geri çekmişti. Allah’tan sakının. Ve mü’minler, Allah’a tevekkül etsinler.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/5:110.md) — كَفَفْتُ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [Tevbe 9:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/9:36.md) — كَافَّةً

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Doğrusu ayların sayısı; gökleri ve yeri yarattığı günden beri Allah’ın kitabında oniki aydır. Bunlardan dördü haram olanlardır. İşte doğru din budur. O halde bunlardan nefislerinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle nasıl toplu olarak savaşıyorlarsa, siz de onlarla tolu olarak savaşın. Ve bilin ki; muhakkak Allah, müttakilerle beraberdir.

### [Tevbe 9:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/9:122.md) — كَافَّةً

وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ

Meal (IK): Mü’minlerin hepsi de seferber olacak değildirler. Her topluluktan bir taifenin dinini iyi öğrenmek ve kendisine döndüklerinde kavmini uyarmak üzere geri kalmaları gerekmez mi? Olur ki kaçınırlar. 9

### [Rad 13:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/13:14.md) — كَفَّيْهِ

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ

Meal (IK): Gerçek dua ancak O’nadır. O’ndan başka taptıkları kendilerine hiçbir şeyle cevap veremezler. Durumları; suyun ağzına gelmesi için avuçlarını ona açmış kimsenin durumu gibidir. Oysa o, hiç bir zaman suya kavuşamaz. İşte kafirlerin yalvarışı da böyle boşunadır.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/18:42.md) — كَفَّيْهِ

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Enbiya 21:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/21:39.md) — يَكُفُّونَ

لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ

Meal (IK): O küfredenler; yüzlerinden ve sırtlarından ateşi engellemeyecekleri ve yardım göremeyecekleri zamanı keşki bilseler.

### [Sebe 34:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/34:28.md) — كَافَّةً

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, seni; ancak bütün insanlara müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik. Ne var ki insanların çoğu bilmezler.

### [Fetih 48:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/48:20.md) — وَكَفَّ

وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا

Meal (IK): Allah; size, ele geçireceğiniz bol ganimetler vaadetmiştir. Bunu size hemen vermiş ve insanların ellerini sizden çekmiştir ki mü’minlere bir ayet olsun ve sizi dosdoğru yola hidayet etsin.

### [Fetih 48:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/ayet/48:24.md) — كَفَّ

وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا

Meal (IK): Mekke’nin göbeğinde sizi onlara muzaffer kıldıktan sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O’dur. Allah; yaptıklarınızı görmekte olandır.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Avuç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والفاء
ك ف، ف ك مستعملان كف: الكَفُّ: كفّ اليد، وثلاث أكُفّ، والجميع: كُفُوف.
وكُفَّةُ اللثة: ما انحدر منها على أصول الثغر.
وكِفّة السحاب وكفافه: نواحيه.
وكِفّة الميزان: التي توضع فيها الدراهم.
والكِفّة: ما يصاد به الظبي.
ولقيته كَفّةً لِكَفَّةٍ، وكَفَّةً عن كَفَّةٍ، أي: مفاجأة مواجهة.
واستْكفّ القوم بالشيء: أحدقوا به. واسْتَكفّ السائل: بسط يده.
وكفّ الرجل عن أمر كذا يكُفُّ كَفّاً، وكَفَفْته كَفّاً، اللازم والمجاوز مستويان.
والمكفوف: الذاهب البصر.
والمكفوف في علل العروض: مفاعيل كان أصله: مفاعيلن، فلما ذهبت النون، قال الخليل: هو مكفوف.
وكِفافُ الثَّوْب: نواحيه.
والخياط يكُفُّ الدخريص إذا كفّه بعد خياطته مرة.
والناس كافّة، كلهم داخل فيه، أي: في الكافّة.
والكفكفة: كفك الشيء، أي: ردك الشيء عن الشيء.
وكعكفتُ دمع العين: وكففته أيضاً.
فك: فكَكْتُ الشيء فانفكّ. ككتاب مختوم تَفُكُّ خاتمه، وكما تفُكّ الحنكين تفصل بينهما.
والفكَان: مُلْتَقَى الشِّدقين من الجانبين. وفي فلان فَكَكٌ، أي: أناثة واسترخاء.
والأَفَكُّ: مجمع الخطم، على تقدير أفعل، وهو مجمع الفكَّيْنِ.
والفكَّةُ: النجوم المستديرة، التي إلى جانب بنات نعش، وهي التي يسميها الصبيان: قصعة المساكين.
والفِكَاكُ: الشيء الذي تفك به رهناً أو أسيراً.. فككت الأسير فَكّاً وفِكَاكاً، كما قال زهير:
وفارقتك برهن لا فِـكَـاك لـه		يوم الوداع فأمسى الرهن قد غلقا
وفككْتُ رقبة فلان: أعتقته.
والفَكَكُ: انفراج المنكب عن مفصله ضعفاً أو استرخاء، والنعت: أفك، وفي فلان فكك قال:
أبد يمشي مشية الأفك

##### Türkçe

**الكاف** ve **الفاء**

**ك ف**، **ف ك** kullanımdadır: **كف**: **الكَفُّ**: elin **كفّ**’i; üç **أكُفّ**; hepsi: **كُفُوف**.

Ve **كُفَّةُ اللثة**: ondan dişlerin kökleri üzerine doğru inen şey.

Ve **وكِفّة السحاب** ve **كفافه**: onun yanları.

Ve **وكِفّة الميزان**: dirhemlerin içine konulduğu şey.

Ve **والكِفّة**: ceylanın avlandığı şey.

Ve ona **كَفّةً لِكَفَّةٍ**, ve **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak rastladım; yani: yüz yüze ansızın.

Ve kavim şey ile **استْكفّ** etti: onu çepeçevre kuşattılar. Ve dilenci **اسْتَكفّ** etti: elini açtı.

Ve adam falan işten **كفّ** etti, **يكُفُّ كَفّاً**; ve ben onu **كَفَفْته كَفّاً** (ettirdim); lâzım ve müteaddî eşittir.

Ve **المكفوف**: görmesi gitmiş olan.

Ve arûz illetlerinde **المكفوف**: **مفاعيل**’dir; aslı: **مفاعيلن** idi; **النون** gidince, **الخليل** dedi ki: o **مكفوف**tur.

Ve **كِفافُ الثَّوْب**: onun yanları.

Ve terzi, onu dikişinden sonra bir kere kıvırıp bastırdığında **الدخريص**’i **يكُفُّ** eder.

Ve insanlar **كافّة**dir; hepsi onun içine dahildir; yani: **الكافّة**’nin içine.

Ve **الكفكفة**: şeyin **كفك**’i; yani: senin şeyi şeyden geri çevirmen.

Ve gözün yaşını **كعكفتُ**: ve onu ayrıca **كففته** de ettim.

**فك**: şeyi **فكَكْتُ** ettim de o **انفكّ** etti. Mühürlü bir kitap gibi; mührünü **تَفُكُّ** edersin; ve iki çeneyi **تفُكّ** ettiğin gibi, ikisini birbirinden ayırırsın.

Ve **الفكَان**: iki yandan iki yanağın birleşme yeridir. Ve falancada **فَكَكٌ** vardır; yani: dişilik ve gevşeklik.

Ve **الأَفَكُّ**: **أفعل** takdiri üzere, burun-önü birleşim yeridir; ve o, iki çenenin birleşim yeridir.

Ve **الفكَّةُ**: yuvarlak yıldızlar; **بنات نعش**’in yanında olanlar; ve onlar, oğlanların “yoksulların çanağı” diye adlandırdığıdır.

Ve **الفِكَاكُ**: onunla bir rehni veya bir esiri çözdüğün şeydir.. Esiri **فَكّاً** ve **فِكَاكاً** olarak çözdüm; **زهير**’in dediği gibi:
وفارقتك برهن لا فِـكَـاك لـه		يوم الوداع فأمسى الرهن قد غلقا

Ve falancanın boynunu **فككْتُ**: onu azat ettim.

Ve **الفَكَكُ**: zayıflık veya gevşeklik sebebiyle omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır; sıfat: **أفك**; ve falancada **فكك** vardır; dedi ki:
أبد يمشي مشية الأفك

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَفُّ: واحدة الأكُفِّ. وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أي كفاحاً، وذلك إذا استقبلتَه مواجَهة. وهما اسمان جُعِلا واحداً وبُنيا على الفتح مثل خمسة عشر. وكُفَّةُ القميص: ما استدار حولَ الذَيل. وكان الأصمعي يقول: كلُّ ما استطال فهو كُفَّةٌ بالضم، نحو كُفَّةِ الثوبِ وهي حاشيته، وكُفَّةُ الرملِ وجمعه كِفافٌ. وكلُّ ما استدار فهو كِفَّةٌ بالكسر، نحو كِفَّةِ الميزان، وكِفَّةِ الصائد وهي حِبالته. وكِفَّةُ اللِثة، وهي ما انحدر منها. قال: ويقال أيضاً: كَفَّةُ الميزان بالفتح، والجمع كِفَفٌ. والكِفَفُ في الوشم: داراتٌ تكون فيه. وكِفافُ الشيء: حتارُهُ. والكافَّة: الجميع من الناس. يقال: لقيتهم كافَّة، أي كلّهم. وأمَّا قول ابن رواحة الأنصاريّ رضي الله عنه:
فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْجميعاً علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
فإنَّما خفَّفه ضرورة، لأنَّه لا يصح الجمع بين الساكنين في حشو البيت. ويقال للبعير إذا كبِر فقصُرت أسنانه حتَّى تكاد تذهب: هو كافٌّ. والناقةُ كافٌّ أيضاً. وقد كَفَّتِ الناقةُ تكفُّ كُفوفاً. وكَفَفْتُ الثوبَ، أي خِطتُ حاشيته، وهي الخياطة الثانية بعد الشَلِّ. وعَيْبَةُ مَكْفوفَةٌ، أي مُشْرَجَةً مشدودةٌ. والمَكْفوفُ: الضرير، والجمع المَكافيفُ. وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه أيضاً. وكَفَفْتُ الرجل عن الشيء فكَفَّ، يتعدَّى ولا يتعدَّى، والمصدر واحد. وكَفافُ الشيء بالفتح: مِثله وقِيسُه. والكَفافُ أيضاً من الرزق: القوتُ، وهو ما كَفَّ عن الناس، أي أغنى. وفي الحديث: "اللهمَّ اجعل رزق آل محمدٍ كفافا". واسْتَكْفَفْتُ الشيءَ: استوضحته، وهو أن تضع يدك على حاجبك كالذي يستظلُّ من الشمس تنظر إلى الشيء هل تراه. واسْتَكَفَّ وتَكَفَّفَ بمعنًى، وهو أن يمدَّ كَفُّهُ للناس. يقال: فلانٌ يتَكَفَّفُ الناس. وقال الفراء: اسْتَكَفَّ القومُ حول الشيء، أي أحاطوا به ينظرون إليه. ومنه قول ابن مُقْبل:
إذا رَمَقْته من مَعَدٍّ عِمارَةٌبَدا والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ

##### Türkçe

**الكَفُّ**: **الأكُفِّ**’ün bir tanesi. Ve onların sözü: **لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ**، **الكاف**’ın fethasıyla; yani yüz yüze (kefâhen); bu, onu karşı karşıya, yüz yüze karşıladığın zamandır. Ve bunlar iki isimdir; bir tek (isim) yapılmış ve fetha üzere bina edilmiştir; **خمسة عشر** gibi. Ve **كُفَّةُ القميص**: etek çevresinde dolaşan şey. Ve el-Asmaʿî derdi ki: Her ne uzarsa o, damme ile **كُفَّةٌ**’dir; **كُفَّةِ الثوبِ** gibi; o, onun kenarıdır; ve **كُفَّةُ الرملِ**; onun çoğulu **كِفافٌ**’dır. Ve her ne dolaşırsa o, kesra ile **كِفَّةٌ**’dir; **كِفَّةِ الميزان** gibi; ve avcının **كِفَّةِ**’si; o, onun ip ağıdır. Ve **كِفَّةُ اللِثة**; o, ondan aşağı inen şeydir. Dedi ki: Ve ayrıca denir: fetha ile **كَفَّةُ الميزان**; çoğul **كِفَفٌ**. Ve **الكِفَفُ** dövmede: onda bulunan dairelerdir. Ve **كِفافُ** şeyin: onun kenarıdır. Ve **الكافَّة**: insanlardan hepsi. Denir: **لقيتهم كافَّة**; yani onların hepsi.

İbn Revâha el-Ensârî رضي الله عنه’nun sözüne gelince:
فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْجميعاً علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
o, onu ancak zaruret sebebiyle hafifletti; çünkü beytin iç kısmında iki sâkini bir araya getirmek sahih olmaz. Ve deveye, büyüdüğü zaman dişleri kısalıp neredeyse gider hâle gelince: o, **كافٌّ**’dur, denir. Ve dişi deve de **كافٌّ**’dur. Ve gerçekten dişi deve **كَفَّتِ**; **تكفُّ** **كُفوفاً**. Ve **كَفَفْتُ الثوبَ**; yani onun kenarını diktim; ve o, **الشَلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve **عَيْبَةُ مَكْفوفَةٌ**; yani sıkıca bağlanmış, gerilmiş. Ve **المَكْفوفُ**: kör; çoğulu **المَكافيفُ**. Ve gerçekten onun görmesi **كُفَّ** oldu; ve onun görmesi ayrıca **كَفَّ** oldu. Ve **كَفَفْتُ** adamı bir şeyden, böylece o **كَفَّ**; geçişli olur ve geçişsiz olur; masdar birdir. Ve fetha ile **كَفافُ الشيء**: onun benzeri ve ölçüsüdür. Ve **الكَفافُ** da rızıktan: azık; ve o, insanlardan **كَفَّ** eden şeydir; yani (onları) müstağni kıldı. Ve hadiste: “اللهمَّ اجعل رزق آل محمدٍ كفافا”. Ve **اسْتَكْفَفْتُ الشيءَ**: onu açıklığa kavuşturdum; ve o, elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; şeye bakarsın, onu görür müsün diye. Ve **اسْتَكَفَّ** ve **تَكَفَّفَ** bir mânâ iledir; ve o, **كَفُّهُ**’nu insanlara uzatmasıdır. Denir: falan kimse **يتَكَفَّفُ الناس**. Ve el-Ferrâ dedi ki: **اسْتَكَفَّ القومُ** şeyin etrafında; yani ona kuşattılar, ona bakıyorlar. Ve ondan İbn Mukbil’in sözü:
إذا رَمَقْته من مَعَدٍّ عِمارَةٌبَدا والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ف ف
كففته عن الشرّ فكفّ عنه فهو كافٌ ومكفوف‏.‏
وهو يكفكف دمعه‏:‏ يمسحه مرةً بعد مرةً ليردّه‏.‏
وصافّوهم ولافوهم ثم كافوهم أي حاجروهم وتكافّوا‏:‏ تحاجزوا‏.‏
وعنده كفاف من العيش‏.‏
ما كفّ عن الناس أي أغنى‏.‏
ونفقته الكفاف وليس فيها فضل‏.‏
وليتني أنجو منه كفافاً لا لي ولا عليّ‏.‏
ودعني كفاف‏:‏ تكفّ عني وأكف عنك‏.‏
قال رؤبة‏:‏ فليت حظّي من نداك الضّافي والنفع أن تتركني كفاف واستكف الناس وتكفّفهم‏:‏ مدّ إليهم كفّه يسألهم‏.‏
وفلان يستكفّ الأبواب ويتكفّفها‏.‏
واستكف الناس حواليه‏.‏
أحقدوا به‏.‏
واستكفّ الشيء‏:‏ استدار كأنه كفّةٌ‏.‏
واستكفّت الحيّة‏:‏ ترحّت‏.‏
وأنشدت قريبة أم البهلول‏:‏ أراد السّعدانة وثمرتها مستديرة ولها شوك حداد كالإبر‏.‏
واستكفّ الرمل‏:‏ استمسك‏.‏
قال النابغة‏:‏ بات بحقف من البقّار يحفره إذا استكفّ قليلاً تربه انهدما واستكفّ الناظر‏:‏ وضع يده على حاجبه وعين مستكفّة‏.‏
ولقيته كفّةً كفّةً ‏"‏ وأضيق من كفّة الحابل ‏"‏ ووشمت كفّها كففاً‏:‏ دارات‏.‏
وهذه كفّة الرمل وكفّة الثوب وهي طرّته المستطيلة‏.‏
وبعث رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى الثقلين كافة‏.‏
وثوب مكفف‏:‏ له كفائف ديباج يكفّ بها جيبه وأطراف كميّه‏.‏
قال طفيل‏:‏ تظل رياح الصيف تنسج بينه وبين قميص الرازقيّ المكفّف يعني لا يلزق به قميصه من خمصه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو مكفوف وهم مكافيف وكفّ بصره‏.‏
وفلان لحمه كفاف لأديمه إذا ملأ جلده‏.‏
قال النمر‏:‏ فضول أراها في أديمي بعد ما يكون كفاف اللحم أو هو أجمل وفي الحديث ‏"‏ إن بيننا وبينكم عيبةً مكفوفةً ‏"‏‏:‏ مشرجة‏.‏
وكفّ الرجل عيابه‏.‏
وجثته في كفّة الليل‏:‏ في أوله‏.‏
قال البعيث‏:‏ وطار البرق في كفاف السحاب‏:‏ في نواحيه‏.‏

##### Türkçe

ك ف ف
**كففته** onu şerden; böylece o da ondan **كفّ** etti; o **كافٌ**dur ve **مكفوف**tur.
Ve o, gözyaşını **يكفكف** eder: onu bir kere sonra bir kere siler ki onu geri çevirsin.
Ve onlarla saf tuttular ve onlarla sarıldılar, sonra onlarla **كافوهم** ettiler; yani onları taşla çevirdiler; ve **تكافّوا**: birbirlerini engellediler.
Ve onun yanında geçimden **كفاف** vardır.
İnsanlardan **كفّ** etmedi; yani zengin oldu.
Ve nafakası **الكفاف**tır ve onda fazlalık yoktur.
Ve keşke ondan **كفافاً** kurtulsam; ne benim lehime ne de aleyhime.
Ve beni **كفاف** bırak: benden el çek ve ben de senden el çekeyim.
Rü’be dedi ki:
Keşke payım senin bol cömertliğinden ve faydadan, beni **كفاف** bırakmandır.
Ve insanlardan **استكف** eder ve onları **تكفّف** eder: onlara avucunu uzatır, onlardan ister.
Ve falan kapılardan **يستكفّ** eder ve onları **يتكفّفها**.
Ve insanlar onun etrafında **استكف** etti.
Ona kin tuttular.
Ve **استكفّ** şey: sanki bir **كفّةٌ** imiş gibi yuvarlaklaştı.
Ve yılan **استكفّت**: gevşedi.
Ve Karîbe, Ümmü’l-Behلول inşad etti:
**السّعدانة**yı kastetti; onun meyvesi yuvarlaktır ve onun sivri dikenleri vardır, iğneler gibi.
Ve kum **استكفّ** etti: tutundu.
Nâbiga dedi ki:
Sığırların kum tepeciğinden bir kum setinde geceledi; onu kazar; toprağı azıcık **استكفّ** edince ikisi de çöker.
Ve bakan **استكفّ** etti: elini kaşının ve **عين**in üzerine koydu; ve **عين** **مستكفّة**dir.
Ve ona **كفّةً كفّةً** rastladım; “ve bağcının **كفّة**sinden daha dar”; ve onun avucunu **كففاً** dövmeledi: daireler.
Ve bu, kumun **كفّة**sidir ve elbisenin **كفّة**sidir; o, onun uzunlamasına eteğidir.
Ve Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم iki ağırlığa **كافة** olarak gönderildi.
Ve **ثوب مكفف**: onun yakası ve iki kolunun uçları onunla çevrilen, dibacdan **كفائف**leri vardır.
Tufeyl dedi ki:
Yaz rüzgârları, onunla **قميص الرازقيّ المكفّف** arasında dokur; yani zayıflığından dolayı gömleği ona yapışmaz.
Ve mecazdan: o **مكفوف**tur ve onlar **مكافيف**tir; ve gözünü **كفّ** etti.
Ve falanın eti, derisi için **كفاف**tır; derisini doldurduğu zaman.
Nemer dedi ki:
Derimde, etin **كفاف** olduğu vakitten sonra, onda fazlalıklar görüyorum; yahut o daha güzeldir.
Ve hadiste: “Şüphesiz bizimle sizin aranızda **عيبةً مكفوفةً** vardır”: kapatılmış.
Ve adam ayıplarını **كفّ** etti.
Ve cesedi gecenin **كفّة**sindedir: onun başında.
Buaيث dedi ki:
Ve şimşek bulutun **كفاف**ında uçtu: onun kenarlarında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه. وفي حديث الحسن: أَنَّ رجلاً كانت به جِراحة فسأَله: كيف يتوضأُ؟ فقال: كُفَّه بخِرْقة أَي اجمَعها حوله. والكفُّ: اليد، أُنثى. وفي التهذيب: والكف كفّ اليد، والعرب تقول: هذه كفّ واحدة؛ قال ابن بري: وأَنشد الفراء:
أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،
وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا
قال: وقال بشر بن أَبي خازم:
له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،
وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها
وقال زهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،
طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك
قال: وقال الأَعشى:
يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،
وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق
وقال أَيضاً:
غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،
والكفُّ زَيَّنها خَضابه
قال: وقال الكميت:
جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،
كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا
وقال ذو الإصبع:
زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ
علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير
وقالت الخنساء:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ
بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ
وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،
وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ
ويروى:
وما بلغ المهدون في القول مدحة
فأَما قول الأَعشى:
أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما
يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا
فإنه أَراد الساعد فذكَّر، وقيل: إنما أَراد العُضو، وقيل: هو حال من ضمير يضمّ أَو من هاء كشحيه، والجمع أَكُفٌّ. قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا المثال، وحكى غيره كُفوف؛ قال أَبو عمارةَ بن أَبي طرفَة الهُذلي يدعو اللّه عز وجل:
فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،
حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ
بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،
وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ
أَبو لطيف يعني أَخاً له أَصغر منه؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر: يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ
وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ
وأَنشد لليلى الأَخْيَلِيّة:
بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،
إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ
قال ابن بري: وقد جاء في جمع كفٍّ أَكْفاف؛ وأَنشد علي بن حمزة: يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم
مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن
وفي حديث الصدقة: كأَنما يَضَعُها في كفِّ الرحمن؛ قال ابن الأَثير: هو كناية عن محل القَبول والإثابة وإلا فلا كفّ للرحمن ولا جارِحةَ، تعالى اللّه عما يقول المُشَبِّهون عُلُوّاً كبيراً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إن اللّه إن شاء أَدخل خلْقه الجنة بكفّ واحدة، فقال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: صدق عمر. وقد تكرر ذكر الكف والحفْنة واليد في الحديث وكلُّها تمثيل من غير تشبيه، وللصقر وغيره من جوارح الطير كّفانِ في رِجْليه، وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ. والكفُّ الخَضيب: نجم. وكفُ الكلب: عُشْبة من الأَحرار، وسيأْتي ذكرها.
واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ قال ابن مقبل يصف قِدْحاً له:
خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً
بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
الكسائي: اسْتَكْفَفْت الشيء واسْتَشْرَفْته، كلاهما: أَن تضع يدك على حاجبك كالذي يَسْتَظِل من الشمس حتى يَستبين الشيء. يقال: اسْتَكفَّت عينه إذا نظرت تحت الكفّ. الجوهري: اسْتَكفَفْت الشيء اسْتَوْضَحْته، وهو أَن تضع يدك على حاجبك كالذي يَستظل من الشمس تنظر إلى الشيء هل تراه. وقال الفراء: استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛ ومنه قول ابن مقبل:
إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ
بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح
واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه. وفي الحديث: أَن رجلاً رأَى في المنام كأَن ظُلَّة تَنْطِف عَسلاً وسمناً وكأَنَّ الناس يتَكفَّفُونه؛ التفسير للهروي في الغريبين والاسم منها الكفَف. وفي الحديث: لأَن تَدَعَ ورَثتَك أَغنياء خير من أَن تَدعهم عالةً يتَكفَّفون الناس؛ معناه يسأَلون الناس بأَكُفِّهم يمدُّونها إليهم. ويقال: تكفَّف واستكفَّ إذا أَخذ الشي بكفِّه؛ قال الكميت: ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً
لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها
الجوهري: واستكفَّ وتكفَّفَ بمعنى وهو أَن يمد كفَّه يسأَل الناس. يقال: فلان يَتكَفَّف الناس، وفي الحديث: يتصدَّق بجميع ماله ثم يَقْعُد يستكِفُّ الناسَ. ابن الأَثير: يقال استكفَّ وتكَفَّفَ إذا أَخذ ببطن كفه أَو سأَل كفّاً من الطعام أَو ما يكُفُّ الجوع.
وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا استقْبلته مُواجهة، وهما اسمان جُعلا واحداً وبنيا على الفتح مثل خمسة عشر. وفي حديث الزبير: فتلقّاه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، كفّةَ كَفّةَ أَي مُواجهة كأَنَّ كل واحد منهما قد كفَّ صاحبه عن مجاوزته إلى غيره أَي مَنَعَه. والكَفّة: المرة من الكفّ. ابن سيده: ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ وكفَّةَ كفَّةٍ على الإضافة أَي فُجاءة مواجهة؛ قال سيبويه: والدليل على أَن الآخر مجرور أَنَّ يونس زعم أَن رؤبة كان يقول لقيته كفّةً لِكفّةً أَو كفّةً عن كفّةٍ، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال لأَن أَصل هذا الكلام أَن يكون ظرفاً أَو حالاً.
وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه فكفَّ واكتفَّ وتكفَّف؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً، سواء لفظُ اللازم والمُجاوز. ابن الأَعرابي: كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من يؤذيه. الجوهري: كَفَفْت الرجل عن الشيء فكفّ، يتعدّى ولا يتعدى، والمصدر واحد. وكفْكَفْت الرجل: مثل كفَفْته؛ ومنه قول أَبي زبيد: أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،
وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟
واستكفَّ الرجلُ الرجلَ: من الكفِّ عن الشيء. وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ، وكَفْكَفَه هو؛ قال أَبو منصور: وأَصله عندي من وكَفَ يَكِفُ، وهذا كقولك لا تعِظيني وتَعظْعَظي. وقالوا: خَضْخضتُ الشيءَ في الماء وأَصله من خُضْت. والمكفوف: الضَّرير، والجمع المكافِيفُ. وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه كَفّاً: ذهَب. ورجل مَكْفوف أَي أَعمى، وقد كُفَّ. وقال ابن الأَعرابي: كَفَّ بصرُه وكُفَّ. والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء، وكفْكَفْت دمْع العين. وبعير كافٌّ: أُكلت أَسنانه وقَصُرَت من الكِبَر حتى تكاد تذهب، والأُنثى بغير هاء، وقد كُفَّت أَسنانها، فإذا ارتفع عن ذلك فهو ماجٌّ. وقد كَفَّت الناقة تَكُفُّ كُفوفاً.
والكَفُّ في العَرُوض: حذف السابع من الجزء نحو حذفك النون من مفاعيلن حتى يصير مفاعيلُ ومن فاعلاتن حتى يصير فاعلات، وكذلك كلُّ ما حُذف سابعه على التشبيه بكُفّة القميص التي تكون في طرف ذيله، قال ابن سيده: هذا قول ابن إسحق. والمَكفوف في عِلل العروض مفاعيلُ كان أَصله مفاعيلن، فلما ذهبت النون قال الخليل هو مكفوف.
وكِفافُ الثوب: نَواحِيه. ويُكَفُّ الدِّخْريصُ إذا كُفَّ بعد خِياطة مرة. وكَفَفْت الثوبَ أَي خِطْت حاشيته، وهي الخِياطةُ الثانية بعد الشَّلِّ. وعَيْبةٌ مَكْفوفة أَي مُشْرَجةٌ مَشْدودة. وفي كتاب النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بالحديْبِية لأَهل مكة: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفةً؛ أَراد بالمكفوفة التي أُشْرِجَت على ما فيها وقُفِلت وضَربها مثلاً للصدور أَنها نَقِيَّة من الغِلِّ والغِشّ فيما كتبوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعِياب التي تُشْرَج على حُرِّ الثياب وفاخِر المتاع، فجعل النبي، صلى اللّه عليه وسلم، العِياب المُشْرجة على ما فيها مثلاً للقلوب طُوِيَت على ما تعاقدوا؛ ومنه قول الشاعر:
وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،
وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ
فجعل الصُّدور عِياباً للوُدِّ. وقال أَبو سعيد في قوله: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفة: معناه أَن يكون الشر بينهم مكفوفاً كما تُكَفُّ العَيبة إذا أُشْرِجَت على ما فيها من مَتاع، كذلك الذُّحُول التي كانت بينهم قد اصطلحوا على أَن لا يَنْشُروها وأَن يَتكافُّوا عنها، كأَنهم قد جعلوها في وِعاء وأَشرجوا عليها. الجوهري: كُفّةُ القَمِيص، بالضم، ما استدار حول الذَّيل، وكان الأَصمعي يقول: كلُّ ما استطال فهو كُفة، بالضم، نحو كفة الثوب وهي حاشيته، وكُفَّةِ الرمل، وجمعه كِفافٌ، وكلُّ ما استدار فهو كِفّة، بالكسر، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصائد، وهي حِبالته، وكِفَّةِ اللِّثةِ، وهو ما انحدرَ منها. قال: ويقال أَيضاً كَفّة الميزان، بالفتح، والجمع كِفَفٌ؛ قال ابن بري: شاهد كِفَّةِ الحابِل قول الشاعر: كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ
على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ
وفي حديث عطاء: الكِفَّةُ والشَّبكةُ أَمرهما واحد؛الكُفَّة، بالكسر: حِبالة الصائد. والكِفَفُ في الوَشْم: داراتٌ تكون فيه. وكِفافُ الشيء: حِتارُه. ابن سيده: والكِفة، بالكسر، كل شيء مستدير كدارة الوشم وعُود الدُّفّ وحبالة الصيْد، والجمع كِفَفٌ وكِفافٌ. قال: وكفة الميزان الكسر فيها أَشهر، وقد حكي فيها الفتح وأَباها بعضهم. والكُفة: كل شيء مستطيل ككُفة الرمل والثوب والشجر وكُفّة اللِّثةِ، وهي ما سال منها على الضِّرس. وفي التهذيب: وكِفَّة اللثة ما انحدر منها على أُصول الثغْر، وأَمّا كُفَّةُ الرمْل والقميص فطُرّتهما وما حولهما. وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته وطرَّته. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه، يصف السحاب: والتَمع بَرْقُه في كُفَفِه أَي في حواشيه؛ وفي حديثه الآخر: إذا غَشِيكم الليلُ فاجعلوا الرِّماح كُفّة أَي في حواشي العسكر وأَطرافه. وفي حديث الحسن: قال له رجل إنَّ برِجْلي شُقاقاً، فقال: اكفُفه بخِرْقة أَي اعْصُبْه بها واجعلها حوله. وكُفة الثوب: طُرَّته التي لا هُدب فيها، وجمع كل ذلك كُفَف وكِفافٌ. وقد كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً: تركه بلا هُدب. والكِفافُ من الثوب: موضع الكف. وفي الحديث: لا أَلبس القميص المُكَفَّف بالحرير أَي الذي عُمِل على ذَيْله وأَكمامه وجَيْبه كِفاف من حرير، وكلُّ مَضَمِّ شيء كِفافُه، ومنه كِفافُ الأُذن والظفُر والدبر، وكِفّة الصائد، مكسور أَيضاً. والكِفَّة: حبالة الصائد، بالكسر. والكِفَّةُ: ما يُصاد به الظِّباء يجعل كالطوْق. وكُفَفُ السحاب وكِفافُه: نواحيه. وكُفَّة السحاب: ناحيته. وكِفافُ السحاب: أَسافله، والجمع أَكِفَّةٌ. والكِفافُ: الحوقة والوَتَرَةُ. واسْتكَفُّوه: صاروا حَواليْه. والمستكِفّ: المستدير كالكِفّة. والكَفَفُ: كالكِفَفِ، وخصَّ بعضهم به الوَشم. واستكفَّت الحيَّة إذا ترَحَّتْ كالكِفَّةِ. واستكَفَّ به الناسُ إذا عَصبوا به. وفي الحديث: المنفِقُ على الخيل كالمسْتَكِفّ بالصدقة أَي الباسطِ يدَه يُعطِيها، من قولهم استكفَّ به الناسُ إذا أَحدَقوا به، واستكَفُّوا حوله ينظرون إليه، وهو من كِفاف الثوب، وهي طُرَّته وحَواشِيه وأَطرافُه، أَو من الكِفّة، بالكسر، وهو ما استدار ككفة الميزان. وفي حديث رُقَيْقَة: فاستكفُّوا جَنابَيْ عبدِ المطلب أَي أَحاطوا به واجتمعوا حوله. وقوله في الحديث: أُمرتُ أَن لا أَكُفَّ شَعراً ولا ثوباً، يعني في الصلاة يحتمل أَن يكون بمعنى المنع، قال ابن الأَثير: أَي لا أَمنَعهما من الاسترسال حال السجود ليَقَعا على الأَرض، قال: ويحتمل أَن يكون بمعنى الجمع أَي لا يجمعهما ولا يضمهما. وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛ ومنه حديث أُم سلمة: كُفِّي رأْسي أَي اجمعِيه وضُمِّي أَطرافه، وفي رواية: كفِّي عن رأْسي أَي دَعيه واتركي مَشْطَه.والكِفَفُ: النُّقَر التي فيها العيون؛ وقول حميد: ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا
إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ
قيل: أَراد بالمُسْتَكِفّات الأَعين لأَنها في كِفَفٍ، وقيل: أَراد الإبل المجتمعة، وقيل: أَراد شجراً قد استكفَّ بعضُها إلى بعض، وقوله لهنَّ غُروب أَي ظِلال.
والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً أَي كلَّهم. وقال أبو إسحق في قوله تعالى: يا أَيها الذين آمنوا ادْخلُوا في السلم كافَّةً، قال: كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره، من ذلك كُفَّة القميص وهي حاشيته، وكلُّ مستطيل فحرفه كُفة، وكل مستدير كِفة نحو كِفة الميزان. قال: وسميت كُفَّة الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر، وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع، ومن هذا قيل رجل مَكْفوف أَي قد كُفَّ بصرُه من أَن ينظر، فمعنى الآية ابْلُغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه فَتُكَفُّوا من أَن تعدُو شرائعه وادخلوا كلُّكم حتى يُكَفَّ عن عدد واحد لم يدخل فيه. وقال في قوله تعالى: وقاتلوا المشركين كافة، منصوب على الحال وهو مصدر على فاعلة كالعافية والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أَن يثنى ولا يجمع لا يقال قاتلوهم كافَّات ولا كافّين، كما أَنك إذا قلت قاتِلْهم عامّة لم تثنِّ ولم تجمع، وكذلك خاصة وهذا مذهب النحويين؛ الجوهري: وأَما قول ابن رواحة الأَنصاري:
فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ
جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
فإنما خففه ضرورة لأَنه لا يصح الجمع بين ساكِنين في حشو البيت؛ وكذلك قول الآخر:
جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،
وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا

##### Türkçe

**كفّ** şeyi **يكُفُّه** **كَفّاً**: onu topladı. Hasan’ın hadîsinde: Bir adam vardı, onda bir yara vardı; ona sordu: “Nasıl abdest alır?” Dedi ki: “Onu bir bezle **كُفَّه**,” yani onu onun etrafında topla.

Ve **الكفُّ**: eldir; dişildir. **التهذيب**’de: ve **الكف** elin **كفّ**’ıdır; Araplar der ki: “Bu bir tek **كفّ**’tır.” İbn Berrî dedi: ve Ferrâ’nın şu beytini okudu:

“Size, boğazımı tükürüğüm ıslattığı müddetçe,
ve iki **كفّ**’ımın on parmağı taşıdığı müddetçe, vefâ ederim.”

Dedi: ve Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

“Onun iki **كفّ**’ı vardır: bir **كفّ**, zarar **كفّ**’ı,
ve bir **كفّ**, fazlalıklar **كفّ**’ı; onun çiyi ıslaktır.”

Ve Züheyr dedi:

“Ne vakit ki onun için çocuğun **كفُّ**’ı düştü,
uçtu; ve onun elinde onun tüyünden bir parça vardır.”

Dedi: ve A‘şâ dedi:

“İki elin, doğruluk iki elidir: bir **كفّ** fayda vericidir,
öteki ise, maldan cimrilik edildiği vakit, harcar.”

Ve yine dedi:

“Parlak (kadın), kocasını sevindirir,
ve **الكفُّ**’u onun kınası süsledi.”

Dedi: ve Kumeyt dedi:

“Nizâr’ı topladım, hâlbuki onun kolları ayrı ayrı idi,
tıpkı bir **كفّ**’ın kendisine **الأَباخِسا**’yı toplaması gibi.”

Ve Zû’l-İsba‘ dedi:

“Bir zaman ki onda Allah’a ait cömert bir **كفّ**,
üzerimizdedir; ve onun nimetleri onlarla yürür.”

Ve Hansâ dedi:

“Bir alan kimsenin **كفُّ**’ı,
onunla şerefe uzanarak, senin eriştiğin yerden başka bir yere erişmedi.
Ve sana doğru övgü getirenler bir övgüye erişmedi,
uzatsalar bile, ancak sende olan daha faziletlidir.”

Ve şöyle rivayet edilir:

“Ve övgü sözünde övgü getirenler erişmedi…”

A‘şâ’nın şu sözüne gelince:

“Onlardan bir adamı kederli görüyorum; sanki
iki böğrüne kınalı bir **كفّ**’ı sıkıştırıyor.”

Şüphesiz o, pazuyu kastetti de müzekker yaptı; ve denildi ki: ancak uzvu kastetti; ve denildi ki: o, **يضمّ**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu **أَكُفٌّ**’dur. Sîbeveyh dedi: bu misali aşmadılar. Başkası **كُفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâra b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah azze ve celle’ye dua ederken nakletti:

“Ey Latîf baba ile kanadımı birleştir,
ta ki **الزَّحْفَ**’ı **بالزُّحوفِ** ile **يَكُفَّ** etsin,
her yumuşak, keskin, ince ile,
ve **بالكُفُوفِ** ile lezzet veren bir mızrakla.”

Ebû Latîf, kendisinden küçük bir erkek kardeşi kastediyor. İbn Berrî, İbn Ahmer’den şu beyti okudu:

“Bir el ki, Sükayn üzerine el uzatmadım,
ve Abdullah üzerine; o vakit ki **الكُفُوفُ** ısırıldı.”

Ve Leylâ el-Ahyeliyye’den okudu:

“Yemenî’nin süslemesi gibi bir sözle ve bir bağışla,
verişin önünde **كُفوفُ** çevrildiği vakit.”

İbn Berrî dedi: **كفّ**’ın cem‘inde **أَكْفاف** da gelmiştir. Ali b. Hamza şu beyti okudu:

“Karınlarında gizlediklerinden dolayı akşamlarlar,
sağ ellerinin **أَكْفافُ**’ı parçalanmış olarak.”

Sadaka hadîsinde: “Sanki onu Rahmân’ın **كفِّ**’ine koyuyor.” İbnü’l-Esîr dedi: bu, kabul ve mükâfat mahalline kinayedir; yoksa Rahmân’ın **كفّ**’ı ve uzvu yoktur; Allah, müşebbihelerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Allah dilerse yaratıklarını bir tek **كفّ** ile cennete sokar.” Bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem: “Ömer doğru söyledi,” dedi. Hadîste **الكف** ve **الحفْنة** ve **اليد** zikri tekrar etmiştir; hepsi teşbih olmaksızın temsildir. Doğanın ve başka yırtıcı kuşların bacaklarında iki **كفّ** vardır; yırtıcı hayvanın da iki **كفّ**’ı ellerindedir; çünkü aldığı şeye onlarla **يَكُفُّ** eder. Ve **الكفُّ الخَضيب**: bir yıldızdır. Ve **كفُ الكلب**: hürlerden bir ottur; onun zikri gelecektir.

**واسْتَكفَّ** gözünü: güneşte bir şey görür mü diye bakarken **كفّ**’ını onun üzerine koydu. İbn Mukbil, kendisine ait bir ok parçasını vasfederken dedi:

“Bulutluktan çıkıcıdır; bir vuruşla vurulduğu vakit
belirir; ve **المُسْتَكِفَّةُ** gözler seçer.”

Kisâî: “**اسْتَكْفَفْت** şeyi ve **اسْتَشْرَفْته**,” ikisi de: güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; ta ki şey açıklığa kavuşsun. Denir: gözü **اسْتَكفَّت**; yani **الكفّ**’ın altından baktı. Cevherî: “**اسْتَكفَفْت** şeyi” onu açıklığa kavuşturdum; o da, güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koyup şeye bakmandır: onu görüyor musun? Ferrâ dedi: kavim, şeyin etrafında **استكفّ** etti; yani ona kuşattılar, ona bakıyorlar; bunun örneği İbn Mukbil’in sözü:

“Ma‘add’dan ‘İmâra ona göz diktiği vakit
belirir; ve **المستكفَّة** gözler seçer.”

Ve dilenen kimse **استكفّ** etti: **كفّ**’ını açtı. Ve **تَكَفَّفَ** şeyi: onu **كفّ**’ıyla istedi ve onu **تَكَفَّفَ** etti. Hadîste: bir adam rüyada gördü; sanki bir gölgelik bal ve yağ damlatıyor ve sanki insanlar onu **يتَكفَّفُونه**; bunun tefsiri Herevî’nin **الغريبين**’indedir; bunun ismi **الكفَف**’tir. Hadîste: “Varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتَكفَّفون** olmalarından hayırlıdır.” Manası: insanlardan **أَكُفِّ**’leriyle isterler; onları kendilerine doğru uzatırlar.

Ve denir: **تكفَّف** ve **استكفَّ**; eğer şeyi **كفّ**’ıyla aldıysa. Kumeyt dedi:

“Orada, sizden başkasına **مُسْتَكِفّة** bir eli umutlandırmayın,
onu çekip çıkarabilseydiniz.”

Cevherî: **استكفَّ** ve **تكفَّفَ** aynı manadadır; o da, **كفّ**’ını uzatıp insanlardan istemesidir. Denir: falan, insanlara **يَتكَفَّف** eder. Hadîste: bütün malını sadaka verir, sonra oturur, insanlara **يستكِفُّ** eder. İbnü’l-Esîr: denir: **استكفَّ** ve **تَكَفَّفَ**; eğer **كفّ**’ının içiyle aldıysa yahut yemekten bir **كفّ** istedi yahut açlığı **يكُفُّ** eden şeyi (istedi).

Onların sözü: “Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** ile karşılaştım,” **الكاف**’ın fethiyle; yani yüz yüze. Bu, onu karşıdan, yüzleşerek karşıladığın zamandır. İkisi, bir tek yapılmış iki isimdir ve on beş gibi fetha üzerine bina edilmiştir. Zübeyr hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu **كفّةَ كفّةَ** karşıladı,” yani yüz yüze; sanki her biri, diğerini başkasına geçmekten **كفَّ** etmiş; yani onu men etmiştir. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**’tan bir keredir. İbn Sîde: “Onu **كفَّةَ كفَّةَ** ve izafetle **كفَّةَ كفَّةٍ** karşılaştım,” yani ansızın yüz yüze. Sîbeveyh dedi: sonuncunun mecrur olduğuna delil şudur: Yûnus, Rü’be’nin “Onu **كفّةً لِكفّةً** yahut **كفّةً عن كفّةٍ** karşılaştım” dediğini iddia etti; bunu zarf ve hâlde böyle yaptı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve adamı işten **كفَّ** etti; onu **يكُفُّه كَفّاً**; ve onu **كفْكَفَه**; derken o **كفَّ** etti; ve **اكتفَّ** etti; ve **تكفَّف** etti. Leys: “Falanı kötülükten **كَفَفْت**; o da **كفّ** etti, **يكُفّ كَفّاً**”; lâzımın ve müteaddînin lafzı eşittir. İbnü’l-A‘râbî: **كَفْكَفَ**; eğer borçlusuna yumuşak davrandıysa yahut onu incitenden onu geri çevirdiyse. Cevherî: “Adamı şeyden **كَفَفْت**; o da **كفّ** etti”; geçişli de olur geçişsiz de; masdar birdir. Ve “adamı **كفْكَفْت**”: **كفَفْته** gibidir. Ebû Zübeyd’in sözü bundandır:

“Görmedin mi, köpeklerinizin inatçılığını yatıştırdım,
ve sizin üzerinizden kendi köpeklerimi **كَفْكَفْت** ettim; hâlbuki onlar azgınlardır?”

Ve adam, adamı **استكفَّ** etti: şeyden **الكفِّ** (men etme) cinsindendir. Ve gözyaşı **تَكَفَّفَ** etti: geri döndü; onu o **كَفْكَفَه** etti. Ebû Mansûr dedi: aslı, bence, **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, “Bana öğüt verme ve öğütlenip durma” demen gibidir. Ve dediler: “Şeyi suda **خَضْخضتُ**,” aslı **خُضْت**’tendir. Ve **المكفوف**: kördür; çoğulu **المكافِيفُ**’dur. Görmesi **كُفَّ** edildi ve görmesi **كَفَّ** edildi, **كَفّاً**: gitti. Ve adam **مَكْفوف**: yani kör; ve **كُفَّ** edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: görmesi **كَفَّ** etti ve **كُفَّ** edildi. Ve **الكَفْكفة**: senin şeyi **كفُّ** etmendir; yani şeyi şeyden geri çevirmendir; ve gözün yaşını **كفْكَفْت** ettim. Ve **كافٌّ** deve: dişleri yenmiş ve yaşlılıktan kısalmıştır; neredeyse gider; dişisi **هاء**’sızdır; dişleri **كُفَّت** edilmiştir. Bundan yükselirse o **ماجٌّ**’dır. Ve dişi deve **كَفَّت** etti, **تَكُفُّ كُفوفاً**.

Ve **الكَفُّ** arûzda: parçanın yedincisini hazfetmektir; meselâ **مفاعيلن**’den **النون**’u hazfederek **مفاعيلُ** oluncaya kadar; ve **فاعلاتن**’den (yedinciyi hazfederek) **فاعلات** oluncaya kadar; yedincisi hazfedilen her şey de böyledir; gömleğin **كُفّة**’sine benzetme yoluyla; o, eteğinin ucunda bulunan şeydir. İbn Sîde dedi: bu, İbn İshak’ın sözüdür. Arûz illetlerinde **المَكفوف**: **مفاعيلُ**’dür; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince Halîl dedi ki: o **مكفوف**’tur.

Ve elbisenin **كِفافُ**’ı: yanlarıdır. Ve **الدِّخْريصُ** dikildikten sonra bir kere **كُفَّ** edilirse **يُكَفُّ** edilir. Ve “elbiseyi **كَفَفْت**”: yani onun kenarını diktim; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve **عَيْبةٌ مَكْفوفة**: yani kapatılmış, sıkıca bağlanmış. Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, Hudeybiye’de Mekke ehline yazısında: “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفةً** vardır.” **المكفوفة** ile, içindekinin üzerine kapatılmış ve kilitlenmiş olanı kastetti; onu, sulh ve ateşkes hususunda yazdıkları ve üzerinde anlaştıkları şeyde, göğüslerin kin ve hileden temiz oluşuna misal yaptı. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine kapatılan **العِياب**’a benzetirler. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, içindekinin üzerine kapatılmış **العِياب**’ı, anlaştıkları şey üzerine dürülmüş kalplere misal yaptı. Şairin sözü de bundandır:

“Aramızdaki sevginin **عِيابُ**’ı neredeyse sararır,
‘Amcaoğulları’ denilse bile, sararır.”

Böylece göğüsleri sevgi için **عِياب** yaptı. Ebû Saîd, “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفة** vardır” sözünde dedi: manası, aralarındaki şerrin, içindeki eşyaya kapatıldığı vakit **العَيبة**’nin **تُكَفُّ** edilmesi gibi **مكفوفاً** olmasıdır; yine aralarındaki kan davaları, onları yaymamak ve onlardan **يَتكافُّوا** etmek üzere sulh ettiler; sanki onları bir kaba koymuşlar ve üzerine kapatmışlar. Cevherî: gömleğin **كُفّةُ**’si, damme ile: eteğin etrafında dolaşan şeydir. Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفة**’dir, damme ile; elbisenin **كفة**’si gibi; o, onun kenarıdır; ve kumun **كُفَّة**’si; bunun cem‘i **كِفافٌ**’dır. Ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir, kesre ile; terazinin **كِفَّة**’si gibi; ve avcının **كِفَّة**’si; o, onun ağıdır; ve diş etinin **كِفَّة**’si; o, ondan aşağı inen şeydir. Dedi: ve ayrıca “terazinin **كَفّة**’si” de denir, fetha ile; cem‘i **كِفَفٌ**’tır. İbn Berrî dedi: **كِفَّةِ الحابِل**’e şahit, şairin sözüdür:

“Sanki yerin geçitleri, geniş olduğu hâlde,
korkan, aranan kimse üzerine, bir ağcının **كِفّة**’sidir.”

Atâ hadîsinde: **الكِفَّةُ** ve **الشَّبكةُ** ikisinin işi birdir. **الكُفَّة** kesre ile: avcının ağıdır. Ve **الكِفَفُ** dövmede: onda bulunan dairelerdir. Ve bir şeyin **كِفافُ**’ı: onun çevresidir. İbn Sîde: **الكِفة** kesre ile, dövmenin dairesi, def çubuğu ve av ağı gibi yuvarlak olan her şeydir; cem‘i **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**’dır. Dedi: terazinin **كفة**’sinde kesre daha meşhurdur; onda fetha da nakledilmiştir; bazıları onu reddetmiştir. Ve **الكُفة**: kumun ve elbisenin ve ağacın **كُفة**’si gibi, ve diş etinin **كُفّة**’si gibi, uzayan her şeydir; o, ondan azı dişinin üzerine akan şeydir. **التهذيب**’de: diş etinin **كِفَّة**’si, ondan dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; kumun ve gömleğin **كُفَّة**’si ise, onların saçakları ve etraflarıdır. Ve her şeyin **كُفة**’si, damme ile: onun kenarı ve saçak kısmıdır. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, bulutu vasfederken: “Şimşeği onun **كُفَفِه**’inde parladı,” yani onun kenarlarında. Diğer hadîsinde: “Gece sizi kapladığı vakit mızrakları **كُفّة** yapın,” yani ordunun kenarlarında ve uçlarında. Hasan hadîsinde: bir adam ona dedi: “Bacağımda çatlaklar var.” Dedi ki: “Onu bir bezle **اكفُفه**,” yani onunla sar ve onu onun etrafına yap.

Ve elbisenin **كُفة**’si: püskülü olmayan saçak kısmıdır; bütün bunların cem‘i **كُفَف** ve **كِفافٌ**’dır. Ve elbiseyi **كَفَّ** etti, onu **يكُفه كَفّاً**: onu püskülsüz bıraktı. Ve elbiseden **الكِفافُ**: **الكف** yeridir. Hadîste: “İpek ile **المُكَفَّف** gömleği giymem,” yani eteğinde, kollarında ve yakasında ipekten **كِفاف** yapılmış olan. Her şeyin birleştirilmiş yeri onun **كِفافُ**’ıdır; bundan: kulağın, tırnağın ve makatın **كِفافُ**’ı; ve avcının **كِفّة**’si; o da kesrelidir. Ve **الكِفَّة**: avcının ağıdır, kesre ile. Ve **الكِفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Bulutun **كُفَفُ**’ı ve **كِفافُه**: yanlarıdır. Bulutun **كُفَّة**’si: onun yanıdır. Bulutun **كِفافُ**’ı: altlarıdır; cem‘i **أَكِفَّةٌ**’dir. Ve **الكِفافُ**: **الحوقة** ve **الوَتَرَةُ**’dir. Ve “Onu **اسْتكَفُّوه**”: onun çevresinde oldular. Ve **المستكِفّ**: **الكِفّة** gibi yuvarlak olandır.

Ve **الكَفَفُ**: **الكِفَفِ** gibidir; bazıları onu dövmeye tahsis etti. Yılan **استكفَّت** etti; eğer **الكِفَّةِ** gibi kıvrıldıysa. İnsanlar onunla **استكفَّ** etti; eğer onunla sardılarsa. Hadîste: “Ata harcayan, sadaka ile **المسْتَكِفّ** gibidir,” yani elini açıp onu verir; “insanlar onunla **استكفَّ** etti” sözündendir; eğer ona halka oldularsa; ve “onun etrafında **استكَفُّوا**” ettiler; ona bakıyorlar. Bu, elbisenin **كِفاف**’ındandır; o, onun saçağı, kenarları ve uçlarıdır; yahut **الكِفّة**’dendir, kesre ile; o da terazinin **كِفّة**’si gibi yuvarlak olandır. Rukayka hadîsinde: “Abdülmuttalib’in iki yanını **فاستكفُّوا**,” yani onu kuşattılar ve onun etrafında toplandılar. Hadîste: “Saçı ve elbiseyi **أَكُفَّ** etmemem emrolundum,” yani namazda; men etme manasına ihtimal verir. İbnü’l-Esîr dedi: yani secde hâlinde ikisini salınmaktan men etmem; ta ki yere düşsünler. Dedi: toplama manasına da ihtimal verir; yani ikisini toplamaz ve birbirine katmaz. Hadîste: “Mümin, müminin kardeşidir; onun geçimini onun üzerine **يَكُفُّ** eder,” yani onun maişetini onun üzerine toplar ve onu kendisine katar. Bundan hadîs: “Yüz suyunu **يَكُفُّ** eder,” yani onu korur ve isteme zilletini vermekten onu toplar; aslı men etmektir. Bundan Ümmü Seleme hadîsi: “Başımı **كُفِّي** et,” yani onu topla ve uçlarını birleştir. Bir rivayette: “Başım hakkında **كفِّي**,” yani onu bırak ve tarağını terk et.

Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır. Humeyd’in sözü:

“Bir mağaraya gölgelendik; ve yüklerimiz gölgelendi
batışları olan **مُسْتَكِفَّاتٍ**’a.”

Denildi ki: **المُسْتَكِفّات** ile gözleri kastetti; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir. Ve denildi ki: toplanmış develeri kastetti. Ve denildi ki: bazıları bazısına doğru **استكفَّ** etmiş bir ağacı kastetti. “Onlara batışlar vardır” sözü: yani gölgeler.

Ve **الكافَّةُ**: topluluktur; ve denildi ki: insanlardan topluluktur. Denir: onları **كافَّةً** gördüm; yani hepsini. Ebû İshak, Allah’ın şu sözü hakkında: “Ey iman edenler, barışa **كافَّةً** girin,” dedi: **كافة** yayılma ve kuşatma manasındadır; böylece manası, barışın tamamına, yani bütün şeriatlarına girin, olabilir. **كافةً**’nin dil iştikakındaki manası: şeyin sonunda onu **يكفّ** eden şeydir; bundan gömleğin **كُفَّة**’si; o, onun kenarıdır. Uzayan her şeyin kenarı **كُفة**’dir; yuvarlak olan her şey **كِفة**’dir; terazinin **كِفة**’si gibi. Dedi: elbisenin **كُفَّة**’si, onun yayılmasını men ettiği için böyle adlandırıldı. **الكَفّ**’ın aslı men etmektir. Bundan, elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından **يُكَفُّ** edilir; o, parmaklarla birlikte avuçtur. Bundan, “adam **مَكْفوف**” denildi; yani görmesi bakmaktan **كُفَّ** edilmiştir. Âyetin manası: İslâm’da, şeriatları nereye varıyorsa oraya kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan **تُكَفُّوا** olursunuz; ve hepiniz girin; ta ki bir tek sayının (yani bir kişinin) girmemesi sebebiyle **يُكَفَّ** olunmasın. Ve Allah’ın şu sözü hakkında: “Müşriklerle **كافة** savaşın,” dedi: hâl üzere mansuptur; **العافية** ve **العاقبة** gibi **فاعلة** üzere bir masdardır; “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” yerindedir. Dedi: ikilenmesi ve çoğullanması caiz değildir; “onlarla **كافَّات**” yahut “**كافّين**” denmez; tıpkı “onlarla **عامّة** savaş” dediğin vakit ikilemediğin ve çoğullamadığın gibi; aynı şekilde **خاصة** da böyledir. Bu, nahivcilerin mezhebidir. Cevherî: İbn Revâha el-Ensârî’nin sözüne gelince:

“Onlara, yükleri içinde **كافَةً** yürüdük,
hep birlikte; üzerimizde beyazlar (kılıçlar) vardır; boyun eğmeyiz.”

Onu ancak zaruret sebebiyle hafifletti; çünkü beytin iç kısmında iki sâkini bir araya getirmek sahih olmaz. Aynı şekilde diğerinin sözü:

“Allah, **الروابَ**’a kötü bir ceza versin,
ve onlara alacalıktan bir gömlek giydirsin.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ف ف * * الكَفُّ * واحدة * الأكُفِّ * و * ِكَفَّةُ * الميزان بكسر الكاف وفتحها والجمع * ِكفَفٌ * بكسر الكاف و * الكَافَّةُ * الجميع من الناس يقال لقيتهم كافة أي كلهم و * كَفَّ * الثوب خاط حاشيته وهي الخيطا الثانية بعد الشل و * المَكْفُوف * الضرير وقد كف بصره و * كَفَّ * بصره أيضا و * كَفَّهُ * عن الشيء فكف وهو يتعدى ويلزم وباب الكل رد و * الكَفَافُ * من الرزق القوت وهو ما كف عن الناس أي أغنى وفي الحديث ﴿اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا﴾ و * اسْتَكَفَّ * و * تَكَفَّفَ * بمعنى وهو أن يمد كفه يسأل الناس يقال فلان * يتَكَفَّفُ * الناس ك ف ل * الكِفْلُ * الضعف قال الله تعالى ﴿يؤتكم كفلين من رحمته﴾ وقيل إنه النصيب وذو الكفل اسم نبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وهو من * الكَفَالةِ * و * الكِفْلُ * أيضا ما * اكتَفَل * به الراكب وهو أن يدار الكساء حول سنام البعير ثم يركب ومنه حديث إبراهيم قال ﴿يكره الشرب من ثلمة الإناء ومن عروته قال يقال إنها كفل الشيطان﴾ و * الكَفِيلُ * الضامن وقد * كَفَلَ * به يكفل بالضم * كَفَالَةً * و * كَفَلَ * عنه بالمال لغريمه و * أكْفَلَهُ * المال ضمنه أياه و * كَفَلَه * أياه بالتخفيف * فكفل هو به من باب نصر ودخل و * كَفّلَه إياه * تكفيلا * مثله و * تَكَفَّلَ * بدينه و * الكافِلُ * الذي يكفل إنسانا يعوله ومنه قوله تعالى ﴿ولكفها زكريا﴾ وقريئ ﴿وكفلها﴾ بكسر الفاء و * الكَفَلُ * بفتحتين للدابة وغيرها مؤخرها

##### Türkçe

* ك ف ف * * **الكَفُّ** * **الأكُفِّ**’ün bir tanesidir; ve * **ِكَفَّةُ** * terazinin kefesi; **الكاف**’ın kesresiyle ve fethasıyla; çoğulu * **ِكفَفٌ** * **الكاف**’ın kesresiyle. Ve * **الكَافَّةُ** * insanların hepsi; “onlarla **كافة** karşılaştım” denir; yani onların hepsi. Ve * **كَفَّ** * elbiseyi: kenarını dikti; o, **الشل**’den sonra ikinci dikiştir. Ve * **المَكْفُوف** * kördür; görmesi bağlanmıştır. Ve * **كَفَّ** * görmesini de. Ve * **كَفَّهُ** * onu şeyden alıkoydu; böylece o alıkondu; hem geçişli olur hem geçişsiz olur; ve bütününün babı “geri çevirmek”tir. Ve * **الكَفَافُ** * rızıktan: azık; o, insanlardan alıkoyan şeydir; yani (kişiyi) müstağni kıldı. Hadiste: {Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **كفافا** kıl}. Ve * **اسْتَكَفَّ** * ve * **تَكَفَّفَ** * aynı mânâdadır; o da, avucunu uzatıp insanlardan istemesidir; “falanca insanlardan * **يتَكَفَّفُ** *” denir.

ك ف ل * **الكِفْلُ** * kat demektir. Allah تعالى buyurdu: {Size rahmetinden iki **كفلين** verir}. Ve denildi ki: o, nasiptir. Ve **ذو الكفل** peygamberlerden bir peygamberin adıdır—onların üzerine salât ve selâm olsun—ve o, * **الكَفَالةِ** *’dendir. Ve * **الكِفْلُ** * ayrıca, binicinin kendisiyle * **اكتَفَل** * ettiği şeydir; o da, örtünün devenin hörgücünün etrafına dolandırılması, sonra binmesidir. Ondan, İbrahim’in hadisi: {Kabın çentiğinden içmeyi ve onun kulpundan (içmeyi) kerih görür}. Dedi ki: “Denilir ki: o, şeytanın **كفل**’idir.” Ve * **الكَفِيلُ** * kefildir. Ve onunla * **كَفَلَ** * eder; **بالضم** ile **يكفل**; * **كَفَالَةً** *. Ve * **كَفَلَ** * onun adına, alacaklısına mal ile (kefil oldu). Ve * **أكْفَلَهُ** * mal: onu ona kefil kıldı. Ve * **كَفَلَه** * onu ona—tahfîf ile—; böylece o, onunla kefil oldu; **نصر** ve **دخل** babından. Ve * **كَفّلَه إياه** * **تكفيلا**: onun gibidir. Ve * **تَكَفَّلَ** * borcuna. Ve * **الكافِلُ** * bir insanı kefil olup onu geçindiren kimsedir. Ondan, O’nun تعالى sözü: {Ve onu Zekeriya kefil oldu}. Ve {**وكفلها**} diye de okunmuştur; **الفاء**’ın kesresiyle. Ve * **الكَفَلُ** * iki fetha ile, binek hayvanı ve başkası için: onun arka tarafıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكف: اليد سميت لأنها تكف عن صاحبها، أو يكف بها ما آذاه، أو غير ذلك أو منها إلى الكوع قال شيخنا: هي مؤنثة وتذكيرها غلط غير معروف، وإن جوزه بعض تأويلا، وقال بعض: هي لغة قليلة، فالصواب أنه لا يعرف، وما ورد حملوه على التأويل، ولم يتعرض المصنف لذلك قصورا، أو بناء على شهرته، أو على أن الأعضاء المزدوجة كلها مؤنثة. انتهى.
 قلت: وفي التهذيب: الكف: كف اليد، والعرب تقول: هذه كف واحدة، قال ابن بري: وأنشد الفراء:

  أوفيكما ما بل حلقي ريقـتـي                      وما حملت كفاي أنملي العشرا قال: وقال بشر بن أبي خازم:
  له كـفـان: كـف ضـر                      وكف فواضل خضل نداها وقالت الخنساء:
  فما بلغت كف امريء متـنـاول                      بها المجد إلا حيث ما نلت أطول قال: وأما قول الأعشى:
  أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا فإنه أراد الساعد فذكر، وقيل: إنما أراد العضو، وقيل: هو حال من ضمير يضم، أو من هاء كشحيه. ج: أكف قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا المثال وحكى غيره كفوف قال أبو عمارة بن أبي طرفة الهذلي يدعو الله عز وجل.

  فصل جناحي بأبي لطيف
  حتى يكف الزحف بالزحوف
  بكل لين صارم رهيف
  وذابل يلذ بالكفوف أبو لطيف، يعني أخا له أصغر منه، وأنشد ابن بري لليلى الأخيلية:
  بقول كتحبير اليماني ونـائل                      إذا قلبت دون العطاء كفوف وكف، بالضم وهذه عن ابن عباد. وقال ابن دريد: وكف الطائر أيضا، وفي اللسان: وللصقر وغيره من جوارح الطير كفان في رجليه، وللسبع كفان في يديه، لأنه يكف بهما على ما أخذ. والكف: بقلة الحمقاء قال أبو حنيفة: هكذا ذكره بعض الرواة، وهي الرجلة. ومن المجاز: الكف: النعمة يقال: لله علينا كف واقية، وكف سابغة، وأنشد ابن بري لذي الأصبع:
  زمان به لله كف كريمة                      علينا ونعماه بهن تسير والكف في زحاف العروض: إسقاط الحرف السابع من الجزء إذا كان ساكنا، كنون فاعلاتن، ومفاعيلن، فيصير: فاعلات ومفاعيل وكذل: كل ما حذف سابغه، على التشبيه بكفة القمي التي تكون في طرف ذيله، فبيت الأول:
  لن يزال قومنا مخصبـين                      سالمين ما اتقوا واستقاموا وبيت الثاني:
  دعاني إلى سعـادا                      دواعي هوى سعادا قال ابن سيده: هذا قول أبي إسحاق، والمكفوف في علل العروض مفاعيل كان أصله مفاعيلن فلما ذهبت النون قال الخليل: هو مكفوف. وذو الكفين: صنم كان لدوس قال ابن دريد: وقال ابن الكلبي: ثم لمنهب بن دوس، فلما أسلموا بعث النبي صلى الله عليه وسلم الطفيل بن عمرو الدوسي فحرقه، وهو الذي يقول:
  يا ذا الكفين لست من عبادكا
  ميلادنا أكبر من ميلادكا
  إني حشوت النار في فؤادكا وإنما خفف الفاء لضرورة الشعر، كما صرح به السهيلي في الروض. وذو الكفين: سيف أنمار ابن حلف قالت أخت أنمار:
  إضرب بذي الكفين مستقبلا                      واعلم بأني لك في المأتـم وذو الكفين: سيف عبد الله بن أصرم بن عمرو بن شعيثة، وكان وفد على كسرى فسلحه بسيفين أحدهما هذا، والآخر أسطام فشهد يزيد بن عبد الله حرب الجمل مع عائشة رضي الله عنها، فجعل يضرب بالسيفين، ويقول:
  أضرب في حافاتهم بسـيفـين
  ضربا بإسطام وذي الـكـفـين
  سيفي هلالي كـريم الـجـدين
  واري الزناد وابن واري الزندين

  وذو الكف: سيف مالك بن أبي ابن كعب هكذا في النسخ، وصوابه مالك بن أبي كعب الأنصاري. وتخاطر أبو الحسام ثابت بن المنذر ابن حرام، ومالك، أيهما أقطع سيفا، فجعلا سفودا في عنق جزور، فنبا سيف ثابت، فقال مالك:
  لم ينب ذو الكف عن العظام
  وقد نبا سيف أبي الحسام وذو الكف أيضا: سيف خالد ابن المهاجر بن خالد بن الوليد المخزومي، وقال حين قتل ابن أثال، وكان يكنى أبا الورد:
  سل ابن أثال هل علـوت قـذالـه                      بذي الكف حتى غـير مـوسـد
  ولو عض سيفي بابن هند لساغ لي                      شرابي، ولم أحفل متى قام عودي وذو الكف الأشل: هو عمرو بن عبد الله أخو بني سعد بن ضبيعة ابن قيس بن ثعلبة الحصن بن عكابة من فرسان بكر بن وائل وكان أشل.وكف الكلب ويقال له: راحة الكلب، وهو غير الرجلة، وكف السبع أو الضبع، وكف الهر، وكف الأسد، وكف الذئب، وكف الأجذم أو الجذماء، وكف آدم، وكف مريم: نباتات والأخير هي أصول العرطنيثا، ويقال أيضا: الركفة، وبخور مريم، ولكل منها خواص ومنافع مذكورة في كتب الطب. ويقال: لقيته كفة كفة وهما اسمان جعلا واحدا، وبنيا على الفتح، كخمسة عشر نقله الجوهري. ويقال أيضا: لقيته كفة لكفة، وكفة عن كفة، على فك التركيب، أي: كفاحا هكذا فسره الجوهري كأن كفك مست كفه، أو ذلك. هكذا في النسخ، والصواب: وذلك إذا لقيته فمنعته من النهوض ومنعك وفي حديث ابن الزبير: فتلقاه رسول الله صلى الله عليه وسلم كفة كفة: أي مواجهة، كأن كل واحد منهما قد كف كف صاحبه عن مجاوزته إلى غيره، أي: منعه، قال ابن الأثير، وفي المحكم: لقيته كفة كفة، وكفة كفة على الإضافة: أي فجأة مواجهة، قال سيبويه: والدليل على أن الآخر مجرور أن يونس زعم أن رؤبة كان يقول: لقيته كفة لكفة، أو كفة عن كفة، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال؛ لأن أصل هذا الكلام أن يكون ظرفا أو حالا. وجاء الناس كافة: أي جاءوا كلهم، ولا يقال: جاءت الكافة، لأنه لا يدخلها أل، ووهم الجوهري، ولا تضاف ونص الجوهري: الكافة: الجميع من الناس، يقال: لقيتهم كافة: أي كلهم، وأما قول ابن رواحة:
  فسرنا إليهم كافة في رحالهم                      جميعا علينا البيض لا نتخشع

  فإنما خففه ضرورة؛ لأنه لا يصح الجمع بين الساكنين في حشو البيت، وهذا كما ترى لا وهم فيه، لأن النكرة إذا أريد لفظها جاز تعريفها، كما هو منصوص عليه. وأما قوله: ولا يقال: جاءت الكافة، فهو الذي أطبق عليه جماهير أئمة العربية، وأورد بحثه النووي في التهذيب، وعاب على الفقهاء وغيرهم استعماله معرفا بأل أو الإضافة، وأشار إليه الهروي في الغريبين، وبسط القول في ذلك الحريري في درة الغواص، وبالغ في النكير على من أخرجه عن الحالية، وقال أبو إسحاق الزجاج في تفسير قوله تعالى:  يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة  قال: كافة بمعنى الجميع والإحاطة، فيجوز أن يكون معناه ادخلوا في السلم كله، أي في جميع شرائعه، ومعنى كافة في اشتقاق اللغة: ما يكف الشيء في آخره، فمعنى الآية: ابلغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه، فتكفوا من أن تعدوا شرائعه، وادخلوا كلكم حتى يكف عن عدد واحد لم يدخل فيه، وقال: وفي قوله تعالى:  وقاتلوا المشركين كافة  منصوب على الحال، وهو مصدر على فاعلة، كالعافية والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أن يثنى ولا أن يجمع، ولا يقال: قاتلوهم كافات ولا كافين، كما أنك إذا قلت : قاتلهم عامة لم تثن ولم تجمع، وكذلك خاصة، وهذه مذهب النحويين، قال شيخنا: ويدل على أن الجوهري لم يرد ما قصده المصنف أنه لما أراد بيان حكمها مثل بما هو موافق لكلام الجمهور. على أن قول الجمهور كالمصنف: لا يقال: جاءت الكافة رده الشهاب في شرح الدرة، وصحح أنه يقال، وأطال البحث فيه في شرح الشفاء، ونقله عن عمر وعلي رضي الله عنهما، وأقرهما الصحابة، وناهيك بهم فصاحة، وهو مسبوق بذلك، فقد قال شارح اللباب: إنه استعمل مجرورا واستدل له بقول عمر بن الخطاب رضي الله عنه:  على كافة بيت مال المسلمين  وهو من البلغاء، ونقله الشمني في حواشي المغني، وقل الشيخ إبراهيم الكوراني في شرح عقيدة أستاذه: من قال من النحاة إن كافة لا تخرج عن النصب فحكمه ناشئ عن استقراء ناقص، قال شيخنا: وأقول: إن ثبت شيء مما ذكروه ثبوتا لا مطعن فيه فالظاهر أنه قليل جدا، والأكثر استعماله على ما قاله ابن هشام والحريري والمصنف. وكفت الناقة كفوفا: كبرت فقصرت أسنانها حتى تكاد تذهب فهي كاف وكذلك البعير، نقله الجوهري، وفي اللسان: فإذا ارتفع عن ذلك فالبعير ماج، قال الصاغاني: وناقة كفوف مثله. وكف الثوب كفا: خاط حاشيته قال الجوهري: وهو الخياطة الثانية بعد الشل كذا في النسخ، وفي الصحاح والعباب: بعد المل، وهي الكفافة، وهو مجاز. وكف الإناء كفا: ملأه ملأ مفرطا فهو ثوب مكفوفن وإناء مكفوف. وكف رجله كفا: عصبها بخرقة ومنه حديث الحسن: قال له رجل: إن برجلي شقاقا، قال: اكففه بخرقة. أي: اعصبه بها، واجعلها حوله. ومن المجاز: عيبة مكفوفة: أي مشرجة مشدودة كما في الصحاح وفي الحديث في كتاب النبي صلى الله عليه وسلم في صلح الحديببة حين صالح أهل مكة، وكتب بينه وبينهم كتابا، فكتب فيه أن لا إغلال ولا إسلال، وأن بينهم عيبة مكفوفة أراد بالمكفوفة: التي أشرجت على ما فيها، وقفلت، ومثل بها الذمة المحفوظة التي لا

  تنكث وقال ابن الأثير: ضربها مثلا للصدور، وأنها نقية من الغل والغش فيما كتبوا واتفقوا عليه من الصلح والهدنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعباب التي تشرج على حر الثياب، وفاخر المتاع، فجعل النبي صلى الله عليه وسلم العياب المشرجة على ما فيها مثلا للقلوب طويت على ما تعاقدوا، ومنه قول الشاعر:نكث وقال ابن الأثير: ضربها مثلا للصدور، وأنها نقية من الغل والغش فيما كتبوا واتفقوا عليه من الصلح والهدنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعباب التي تشرج على حر الثياب، وفاخر المتاع، فجعل النبي صلى الله عليه وسلم العياب المشرجة على ما فيها مثلا للقلوب طويت على ما تعاقدوا، ومنه قول الشاعر:
  وكادجت عياب الود بيني وبينكم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر فجعل الصدور عيابا للود، أو معناه أن الشر يكونن مكفوفا بينهم، كما تكف العياب إذا أشرجت على ما فيها من المتاع، كذلك الذحول التي كانت بينهم قد اصطلحوا على أن لا ينشروها، بل يتكافون عنها، كأنهم جعلوها في وعاء وتشاجروا عليها وهذا الوجه قد نقله أبو سعيد الضرير. ومن المجاز: هو مكفوف، وهم مكافيف، وقد كف بصره، بالفتح والضم الأولى عن ابن الأعرابي: عمي ومنع من أن ينظر.وكففته عنه كفا: دفعته ومنعته وصرفته عنه، نقله الجوهري، ككفكفته نقله الصاغاني وصاحب اللسان، ومنه قول أبي زبيد الطائي:
  ألم ترني سكنت لأيا كـلابـكـم                      وكفكفت عنكم أكلبي وهي عقر فكف هو قال الجوهري: لازم متعد والمصدر واحد، وقال الليث: كففت فلانا عن السوء، فكف يكف كفا، سواء لفظ اللازم والمجاوز. وكفاف الشيء كسحاب: مثله، وقيسه. والكفاف من الرزق والقوت: ما كف عن الناس وأغنى وفي الصحاح: أي أغنى، وفي الحديث:  اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا  كالكفف مقصورا، منه، وقال الأصمعي: يقال: نفقته الكفاف: أي ليس فيها فضل، وإنما عنده ما يكفه عن الناس، وفي حديث الحسن:  ابدأ بمن تعول، ولا تلام على كفاف  يقول: إذا لم يكن عندك فضل لم تلم على أن لا تعطي أحدا. وقول رؤبة لأبيه العجاج:
  فليت حظي من نداك الضافي
  والفضل أن تتركني كفاف هو من قولهم: دعني كفاف، كقطام: أي كف عني، وأكف عنك أي: ننجو رأسا برأس، يجيء معربا، ومنه قول الأبيرد اليربوعي:
  ألا ليت حظي من غدانة أنه                      يكون كفافا، لا علي ولا ليا

  وفي حديث عمر رضي الله عنه:  وددت أني سلمت من الخلافة كفافا، لا علي ولا لي  وهو نصب على الحال، وقيل: إنه أراد مكفوفا عني شرها. وكفة القميص، بالضم: ما استدار حول الذيل كما في الصحاح أو كل ما استطال فهو كفة بالضم، كحاشية الثوب، وكفة الرمل والجمع: كفاف، نقله الجوهري عن الأصمعي. والكفة: حرف الشيء لأن الشيء إذا انتهى إلى ذلك كف عن الزيادة قاله الأصمعي. والكفة من الثوب: طرته العليا التي لا هدب فيها وقد كف الثوب يكفه كفا: تركه بلا هدب. والكفة: حاشية كل شيء وطرته، وفي التهذيب: وأما كفة الرمل والقميص فطرتهما وما حولهما. ج: كصرد، وجبال وفي بعض النسخ ج: كصرد، جج: كفاف. أي أن الأخير جمع الجمع، والأول هو الصواب، ومن الأول قول علي رضي الله عنه يصف السحاب: والتمع برقه في كففه أي في حواشيه. وكفاف الشيء، بالكسر: حتاره قاله الأصمعي. ومن السيف: غراره ونص النوادر للأصمعي: كفافا الشيء: غراراه. قال: والكفة، بالكسر من الميزان: م، أي معروف، قال ابن سيده: والكسر فيها أشهر وقد يفتح وأباها بعضهم.والكفة من الصائد: حبالته تجعل كالطوق، وقال ابن بري: وشاهده قول الشاعر:
  كأن فجاج الأرض وهي عريضة                      على الخائف المطلوب كفة حابل ويضم. والكفة من الدف: عوده قال الأصمعي: وكل مستدير كفة، بالكسر، كدارة الوشم، وعود الدف، وحبالة الصيد. والكفة، نقرة مستديرة يجتمع فيها الماء. والكفة من اللثة: ما انحدر منها على أصول الثغر، وكذا في التهذيب، وفي المحكم: هي ما سال منها على الضرس ويضم. ج: كفف، وكفاف بكسرهما. والكفف أيضا: أي بالكسر في الوشم: دارات تكون فيه قاله الأصمعي، وأنشد قول لبيد رضي الله عنه:
  أو رجع واشمة أسف نؤورها                      كففا تعرض فوقهن وشامها كالكفف، محركة. والكفف: النقر التي فيها العيون ومنه المستكفات على ما يأتي بيانه. وقال الفراء: الكفة، بالضم من الشجر: منتهاه حيث ينتهي وينقطع. والكفة من الناس: الكثرة وذلك أنك تعلو الفلاة أو الخطيطة، فإذا عاينت سوادهم وجماعتهم قلت: هاتيك كفة الناس. أو كفتهم: أدناهم إليك مكانا. والكفة من الغيم: طرته كطرة الثوب، وقيل: ناحيته، قال القناني:
  ولو أشرفت من كفة الستر عاطلا                      لقلت غزال ما عليه خضـاض وقال ابن عباد: الكفة: مثل العلاة، وهي حجر يجعل حوله أخثاء وطين، ثم يطبخ فيه الأقط. قال: والكفة من الليل: حيث يلتقي الليل والنهار، إما في المشرق وإما في المغرب. وفي اللسان: الكفة: ما يصاد به الظباء يجعل كالطوق. والكفة من الدرع: أسفلها. والكفة من الدرع: أسفلها. والكفة من الرمل: ما استطال في استدارة وهذا بعينه قد تقدم آنفا، فهو تكرار، وكأنه جمع بين القولين: أي الاستطالة والاستدارة. وقال الفراء: يقال: استكفوا حوله: إذا أحاطوا به ينظرون إليه ومنه الحديث، أنه صلى الله عليه وسلم الكعبة وقد استكف له الناس فخطبهم، قال الجوهري: ومنه قول ابن مقبل:
  إذ رمقته من معد عمـارة                      بدا والعيون المستكفة تلمح

  واستكفت الحية: إذا ترحت كالكفة. واستكف الشعر: اجتمع وانضمت أطرافه. واستكف بالصدقة: إذا مد يده بها ومنه الحديث: المنفق على الخيل كالمستف بالصدقة: أي الباسط يده يعطيها. واستكف السائل: طلب بكفه كتكفف وقد استكفهم، وتكففهم، وفلان يستكف الأبواب ويتكففها، وفي الحديث: إن: إن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تذرهم عالة يتكففون الناس والاسم الكفف محركة قاله الهروي، وقال ابن الأثير: استكف وتكفف: إذا أخذ بيطن كفه، أو سأل كفا من الطعام، أو يكف الجوع. ويقال: تكفف واستكف: إذا أخذ الشيء بكفه، قال الكميت:
  ولا تطعموا فيها يدا مستكفة                      لغيركم لو تستطيع انتشالها واستكففته: استوضحته، بأن تضع يدك على حاجبك، كمن يستظل من الشمس ينظر إلى الشيء هل يراه، نقله الجوهري، وقال الكسائي: استكففت الشيء، واستشرفته، كلاهما أن تضع يدك على حاجبك، كالذي يستظل من الشمس، حتى يستبين. يقال: استكفت عينه: إذا نظرت تحت الكف. وقول حميد بن ثور رضي الله عنه:
  ظللنا إلى كهف وظلت ركابنا                      إلى مستكفات لهن غـروب قيل: المستكفت: هي العيون لأنها في كفف: أي نقر، وقيل: المستكفة هنا: هي الإبل المجتمعة يقال: جمة مجتمعة، لهن غروب: أي دموعهن تسيل مما لقين من التعب، وقيل: أراد بها الشجر قد استكف بعضها إلى بعض. والغروب: الظلال. وتكفكف عن الشيء: انكف وهما مطاوعا كفه، وكفكفه. وقال الأزهري: تكفكف أصله عندي من وكف يكف، وهذا كقولهم: لا تعظيني وتعظعظي، وقالوا: خضخضت الشيء في الماء، وأصله من خضت. وانكفوا عن الموضع: تركوه نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: قد يجمع الكف على أكفاف، وأنشد ابن بري لعلي بن حمزة:
  يمسون مما أضمروا في بطونهم                      مقطعة أكفاف أيديهم الـيمـن والكف الخضيب: نجم. والكفة: المرة من الكف. واكتف اكتفافا: انكف. وقال ابن الأعرابي: كفكف: إذا رفق بغريمه، أو رد عنه من يؤذيه. واستكف الرجل الرجل، من الكف عن الشيء. وتكفكف دمعه: ارتد. وكفكفه هو: مسحه مرة بعد أخرى؛ ليرده. والكفيف، كأمير: الضرير، وقد لقب به بعض المحدثين، كالمكفوف وجمعه مكافيف. والكفاف من الثوب: موضع الكف. وفي الحديث: لا ألبس القميص المكفف بالحرير أي الذي عمل على ذيله وأكمامه وجيبه كفاف من حرير. كل مضم شيء: كفافه، ومنه كفاف الأذن، والظفر، والدبر. وكفاف السحاب: أسافله: والجمع أكفة. والكفاف: الحوقة والوترة. والمستكف: المستدير كالكفة. وكف عليه ضيعته: جمع عليه معيشته وضمها إليه. وكف ماء وجهه: صانه ومنعه عن بذل السؤال. وفي الحديث: كفي رأسي: أي اجمعيه وضمي أطرافه، وفي رواية كفي عن رأسي أي: دعيه واتركي مشطه. واستكف الشجر بعضها إلى بعض: اجتمع، وبه فسر قول حميد السابق، كما تقدم. والأكافيف الجبل: حيوده، قال:
  مسحنفرا من جبال الروم يستره                      منها أكافيف فيما دونهـا زور

  يصف الفرات وجربه في جبال الروم المطلة عليه، حتى يشق بلاد العراق. قال أبو سعيد: يقال: فلان لحمه كفاف لأديمه: إذا امتلأ جلده من لحمه، قال النمر بن تولب:
  فضول أراها في أديمى بعدمـا                      يكون كفاف اللحم أو هو أجمل أراد بالفضول: تغضن جلده لكبره بعدما كان مكتنز اللحم، وكان الجلد ممتدا مع اللحم لا يفضل عنه، وهو مجاز. وقوله أنشده ابن الأعرابي:
  نجوس عمارة ونكف أخرى                      لنا حتى يجاوزهـا دلـيل رام تفسيرها فقال: نكف: نأخذ في كفاف أخرى، قال ابن سيده: وهذا ليس بتفسير؛ لأنه لم يفسر الكفاف، وقال الجوهري في تفسير هذا البيت: يقول: نطأ? قبيلة ونتخللها، ونكف أخرى: أي نأخذ في كفتها، ناحيتها، ثم ندعها ونحن نقدر عليها. والكفاف، ككتاب: الطور، وأنشد ابن بري لعبد بني الحسحاس:
  أحار ترى البرق لم يغتمض                      يضيء كفافا ويخبو كفافـا وكفت الزندة كفا: صوتت نارها عند خروجها، نقله ابن القطاع. ورجل كاف، ومكفوف: قد كف نفسه عن الشيء. والمكافة: المحاجزة. وتكافوا: تحاجزوا. واستكف الرجل: استمسك. ويقال: هو أضيق من كفة الحابل. وثوب مكفف: خيط أطرافه بحرير. وجئته في كفة الليل: أي أوله، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الكف**: el; “sahibinden alıkoyduğu için” adlandırılmıştır; yahut “onunla kendisine eziyet edeni alıkoyar”, yahut bunun dışındaki (bir sebeple); yahut (elin) ondan **الكوع**’a kadar (olan kısmı). Şeyhimiz dedi ki: O müennestir; onu müzekker yapmak yanlıştır, bilinmeyen (bir şey)dir; her ne kadar bazıları te’vil yoluyla onu caiz görmüşse de. Bazıları dedi ki: O az (kullanılan) bir dildir; doğru olan, onun bilinmediğidir; vârid olanı te’vile hamletmişlerdir. Müellif buna temas etmedi; kusurdan dolayı, yahut şöhreti üzerine binaen, yahut çift olan uzuvların hepsinin müennes olması üzerine. Bitti.

Dedim ki: **التهذيب**’de: **الكف**: elin **كف**’i. Araplar der: “bu bir tek **كف**’tir.” İbn Berrî dedi ki: el-Ferrâ’ şu beyti inşad etti:

أوفيكما ما بل حلقي ريقـتـي                      وما حملت كفاي أنملي العشرا

Dedi ki: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

له كـفـان: كـف ضـر                      وكف فواضل خضل نداها

el-Hansâ’ dedi:

فما بلغت كف امريء متـنـاول                      بها المجد إلا حيث ما نلت أطول

Dedi ki: el-A‘şâ’nın sözüne gelince:

أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا

O, **الساعد**’i kastetmiştir; bu yüzden müzekker yaptı. Ve denildi ki: ancak uzvu kastetmiştir. Ve denildi ki: o, **يضم**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu: **أكف**. Sîbeveyh dedi ki: bu misali aşmadılar. Başkası **كفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâra b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah عز وجل’e dua ederken (şunu söyledi):

فصل جناحي بأبي لطيف
حتى يكف الزحف بالزحوف
بكل لين صارم رهيف
وذابل يلذ بالكفوف

**أبو لطيف**; yani kendisinden küçük bir erkek kardeşini (kasteder). İbn Berrî, Leylâ el-Ahîliyye için (şunu) inşad etti:

بقول كتحبير اليماني ونـائل                      إذا قلبت دون العطاء كفوف

Ve **كف**; damme ile. Bu, İbn ‘Abbâd’dandır. İbn Düreyd dedi ki: Kuşun da **كف**’i (vardır). **اللسان**’da: Doğanın ve başka yırtıcı kuşların, ayaklarında iki **كف**’i vardır; yırtıcı hayvanın da ellerinde iki **كف**’i vardır; çünkü onunla aldığı şeyin üzerine kapanır. Ve **الكف**: **بقلة الحمقاء**. Ebû Hanîfe dedi ki: Bazı râviler onu böyle zikretti; o, **الرجلة**’dir. Mecazdan: **الكف**: nimet; “Allah’ın üzerimizde koruyucu bir **كف**’i ve bol bir **كف**’i vardır” denir. İbn Berrî, Zî’l-İsba‘ için (şunu) inşad etti:

زمان به لله كف كريمة                      علينا ونعماه بهن تسير

Ve **الكف** arûz zihâfında: parça (cüz)’ün yedinci harfini, sâkin ise düşürmektir; **فاعلاتن**’ın **نون**’u gibi ve **مفاعيلن** (gibi); böylece **فاعلات** ve **مفاعيل** olur. Ve keza: “ön tarafı (sâbiği) hazfedilen her şey”; gömleğin **كفة**’sine benzetme yoluyla; o, eteğinin ucunda bulunan (şey)dir. Birinci beyt:

لن يزال قومنا مخصبـين                      سالمين ما اتقوا واستقاموا

İkinci beyt:

دعاني إلى سعـادا                      دواعي هوى سعادا

İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû İshâk’ın sözüdür. Ve **المكفوف** arûz illetlerinde: **مفاعيل**’dir; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince el-Halîl dedi ki: o, **مكفوف**’tur. Ve **ذو الكفين**: Devs’un bir putu idi. İbn Düreyd dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi: sonra Menheb b. Devs’a (aitti). Müslüman olunca Peygamber صلى الله عليه وسلم, Tufeyl b. ‘Amr ed-Devsi’yi gönderdi de onu yaktı. O, şu söyleyendir:

يا ذا الكفين لست من عبادكا
ميلادنا أكبر من ميلادكا
إني حشوت النار في فؤادكا

**الفاء** ancak şiir zarureti için hafifletildi; Süheylî **الروض**’da bunu açıkça belirttiği gibi. Ve **ذو الكفين**: Enmâr b. Hılf’ın bir kılıcıdır. Enmâr’ın kız kardeşi dedi:

إضرب بذي الكفين مستقبلا                      واعلم بأني لك في المأتـم

Ve **ذو الكفين**: ‘Abdullah b. Asram b. ‘Amr b. Şu‘ayse’nin kılıcıdır. Kisrâ’ya elçi olarak gelmişti; o da onu iki kılıçla silahlandırdı; bunlardan biri bu, diğeri **أسطام**. Yezîd b. ‘Abdullah, Âişe رضي الله عنها ile Cemel savaşına şahit oldu; iki kılıçla vurmaya başladı ve şöyle diyordu:

أضرب في حافاتهم بسـيفـين
ضربا بإسطام وذي الـكـفـين
سيفي هلالي كـريم الـجـدين
واري الزناد وابن واري الزندين

Ve **ذو الكف**: Mâlik b. Ebî b. Ka‘b’ın kılıcıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu: Mâlik b. Ebî Ka‘b el-Ensârî’dir. Ebû’l-Husâm Sâbit b. el-Münzir b. Harâm ile Mâlik, hangisinin kılıcı daha keskin diye övünüşüp yarıştılar; bir devenin boynuna bir şiş sapladılar; Sâbit’in kılıcı sıçradı (işlemedi). Mâlik dedi:

لم ينب ذو الكف عن العظام
وقد نبا سيف أبي الحسام

Ve **ذو الكف** ayrıca: Hâlid b. el-Muhâcir b. Hâlid b. el-Velîd el-Mahzûmî’nin kılıcıdır. İbn Esâl’ı öldürdüğünde—künyesi **أبو الورد** idi—şöyle dedi:

سل ابن أثال هل علـوت قـذالـه                      بذي الكف حتى غـير مـوسـد
ولو عض سيفي بابن هند لساغ لي                      شرابي، ولم أحفل متى قام عودي

Ve **ذو الكف الأشل**: o, Bekr b. Vâil’in süvarilerinden; Benî Sa‘d b. Dubey‘a b. Kays b. Sa‘lebe el-Hısn b. ‘Ukâbe’nin kardeşi ‘Amr b. ‘Abdullah’tır; ve **أشل** idi. Ve **كف الكلب**—ona **راحة الكلب** da denir—ve o, **الرجلة** değildir; ve **كف السبع** yahut **الضبع**; ve **كف الهر**; ve **كف الأسد**; ve **كف الذئب**; ve **كف الأجذم** yahut **الجذماء**; ve **كف آدم**; ve **كف مريم**: bitkilerdir; sonuncusu **العرطنيثا**’nın kökleridir. Ve ayrıca **الركفة** ve **بخور مريم** de denir. Her birinin, tıp kitaplarında zikredilmiş özellikleri ve faydaları vardır. Ve denir: “ona **كفة كفة** rastladım”; ikisi iki isimdir, bir (şey) yapılmıştır; ve “on beş” gibi fetha üzere bina edilmiştir; Cevherî bunu nakletti. Ve ayrıca denir: “ona **كفة لكفة** rastladım” ve “**كفة عن كفة**”; terkibi çözme üzere; yani: yüz yüze; Cevherî bunu böyle tefsir etti; sanki senin **كف**’in onun **كف**’ine değmiştir, yahut o. Nüshalarda böyledir; doğrusu: “ve bu, ona rastladığında, onu kalkmaktan men ettiğinde ve o da seni (men ettiğinde)”dir. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu **كفة كفة** karşıladı”: yani yüz yüze; sanki her biri, diğerinin **كف**’ini, onu başkasına geçmekten alıkoymuştur; yani onu men etmiştir; İbnü’l-Esîr dedi. Ve **المحكم**’de: “ona **كفة كفة** rastladım” ve izafet üzere “**كفة كفة**”: yani ansızın, yüz yüze. Sîbeveyh dedi ki: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil, Yûnus’un, Ru’be’nin “ona **كفة لكفة**” yahut “**كفة عن كفة**” dediğini iddia etmesidir; bunu ancak zarf ve hâl içinde böyle yaptı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır. Ve “insanlar **كافة** geldi”: yani hepsi geldi. “**الكافة** geldi” denmez; çünkü ona **أل** girmez; Cevherî yanıldı. Ve izafet yapılmaz. Cevherî’nin nassı: **الكافة**: insanlardan olan topluluğun tamamı; “onlara **كافة** rastladım”: yani hepsine. İbn Revâha’nın sözüne gelince:

فسرنا إليهم كافة في رحالهم                      جميعا علينا البيض لا نتخشع

Şüphesiz onu ancak zaruret sebebiyle hafifletti; çünkü beytin iç kısmında iki sâkini bir araya getirmek sahih olmaz; ve bu, gördüğün gibi, onda bir vehim yoktur; çünkü nekre, lafzı kastedildiği zaman, onun marife kılınması caiz olur; nitekim bunun üzerine nass vardır. Ama onun sözü: “Ve denilmez: **جاءت الكافة**”, işte bu, Arapça imamlarının çoğunluğunun üzerinde ittifak ettiği şeydir; Nevevî onun araştırmasını **التهذيب**’de zikretti; ve fukahaya ve başkalarına, onu **أل** ile yahut izafetle marife olarak kullanmalarını ayıpladı; ve Herevî buna **الغريبين**’de işaret etti; ve bu hususta sözü Harîrî **درة الغواص**’ta genişletti; ve onu hâliyyetten çıkarana karşı inkârda mübalağa etti. Ve Ebû İshâk ez-Zeccâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsirinde: **يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة** dedi ki: **كافة** “hep, kuşatma” mânâsınadır; böylece mânâsı “sulhun tamamına girin”, yani “şeriatlarının tamamına” olabilir. Ve **كافة**’nin lugat iştikakında mânâsı: “şeyin sonunda onu tutan (engelleyen) şey”dir; böylece âyetin mânâsı: “İslâm’da, şeriatlarının bittiği yere kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan kendinizi tutarsınız; ve hepiniz girin; ta ki girmemiş tek bir sayıdan (tek bir kişiden) alıkoysun.” Ve dedi ki: Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **وقاتلوا المشركين كافة**; hâl üzere mansuptur; ve o, **فاعلة** vezninde bir masdardır; **العافية** ve **العاقبة** gibi; ve o, “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi ki: Ne tesniye edilmesi caizdir ne de cem‘ edilmesi; ve denilmez: **قاتلوهم كافات** ne de **كافين**; nitekim sen “**قاتلهم عامة**” dediğin zaman tesniye etmez ve cem‘ etmezsin; aynı şekilde **خاصة**. Ve bu, nahivcilerin mezhebidir. Şeyhimiz dedi ki: Cevherî’nin, musannifin kastettiğini murad etmediğine delil şudur ki: onun hükmünü beyan etmek istediğinde, cumhurun sözüne muvafık olanla misal getirdi. Şu da var ki: cumhurun, musannif gibi, “denilmez: **جاءت الكافة**” sözüne Şihâb, **شرح الدرة**’de reddiye verdi; ve “denilir” olduğunu sahih gördü; ve **شرح الشفاء**’da onun hakkında araştırmayı uzattı; ve onu Ömer ve Ali’den—Allah ikisinden razı olsun—nakletti; ve sahâbe onları onayladı; ve fesahat bakımından onlara yeter. Ve bu, bununla öncelenmiştir; zira **شارح اللباب** dedi ki: Onun mecrûr olarak kullanıldığı; ve Ömer b. el-Hattâb’ın—Allah ondan razı olsun—şu sözüyle ona delil getirdi: **على كافة بيت مال المسلمين**; ve o, belîğlerdendir. Ve Şümnî bunu **حواشي المغني**’de nakletti. Ve Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, üstadının akîdesi şerhinde dedi ki: Nahivcilerden “**كافة** nasbdan çıkmaz” diyenin hükmü, eksik bir istikrâdan doğmuştur. Şeyhimiz dedi ki: Ve derim ki: Onların zikrettiklerinden bir şey, kendisinde ta‘n olmayan bir sabitlikle sabit olursa, zâhir olan şudur ki o pek azdır; ve çoğu, İbn Hişâm’ın, Harîrî’nin ve musannifin söylediği üzere kullanımdır.

Ve **كفت الناقة كفوفا**: büyüdü de dişleri kısaldı; ta ki neredeyse gider; böylece o **كاف**’dır; aynı şekilde deve; Cevherî onu nakletti. Ve **اللسان**’da: “Bundan yükselirse, deve **ماج**’dır.” Sâgânî dedi ki: Ve **ناقة كفوف** da bunun gibidir.

Ve **كف الثوب كفا**: kenarını dikti. Cevherî dedi ki: O, **الشل**’den sonra ikinci dikiştir; nüshalarda böyle. Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: **المل**’den sonra; ve o **الكفافة**’dir; ve o mecazdır.

Ve **كف الإناء كفا**: onu, aşırı bir dolduruşla doldurdu; böylece o, **ثوب مكفوفن** ve **إناء مكفوف**’tur.

Ve **كف رجله كفا**: onu bir bezle sardı; ve ondan Hasan hadisi: Bir adam ona dedi ki: “Şüphesiz ayağımda çatlaklar var.” Dedi ki: “Onu bir bezle **اكففه**.” Yani: onunla sar; ve onu onun etrafına yap.

Ve mecazdan: **عيبة مكفوفة**: yani **مشرجة** (ağzı bağlanmış) sıkıca bağlanmış; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste, Nebî’nin—sallallahu aleyhi ve sellem—Hudeybiye sulhunda, Mekke ehliyle sulh yaptığı ve onunla onların arasında bir yazı yazdığı sırada, onda “ne **إغلال** ne **إسلال**; ve aralarında **عيبة مكفوفة** vardır” diye yazdı; **المكفوفة** ile murad etti: içindekinin üzerine **أشرجت** edilmiş ve kilitlenmiş olan; ve onunla, bozulmayan korunmuş zimmeti temsil etti. Ve İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüslere misal vurdu; ve onların sulh ve ateşkes olarak yazdıkları ve üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arınmış olduğuna; ve Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, elbiselerin harî (kıymetli) olanı ve değerli eşya üzerine ağzı bağlanan **عباب**’lara benzetirler; böylece Nebî—sallallahu aleyhi ve sellem—içindekinin üzerine ağzı bağlanmış **العياب**’ı, akdedip anlaştıkları şey üzerine dürülmüş kalplere misal kıldı. Ve ondan şairin sözü:

وكادجت عياب الود بيني وبينكم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر

Böylece göğüsleri, sevginin **عياب**’ları kıldı; yahut mânâsı: şerrin, aralarında **مكفوفا** olmasıdır; nitekim **العياب** içindeki metanın üzerine ağzı bağlandığı zaman tutulur; aynı şekilde aralarında olan kan davaları, onları yaymamak üzere sulh ettiler; bilakis ondan birbirlerini alıkoyarlar; sanki onu bir kap içine koydular ve onun üzerinde çekiştiler. Ve bu vechi Ebû Saîd ed-Darîr nakletmiştir.

Ve mecazdan: o **مكفوف**’tur; ve onlar **مكافيف**’dir. Ve onun gözü **كف** oldu; fetha ile ve damme ile; birincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir: kör oldu; ve bakmaktan men olundu.

Ve **كففته عنه كفا**: onu itti; ve onu men etti; ve onu ondan çevirdi; Cevherî onu nakletti; **ككفكفته**; Sâgânî ve **صاحب اللسان** onu nakletti. Ve ondan Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:

ألم ترني سكنت لأيا كـلابـكـم                      وكفكفت عنكم أكلبي وهي عقر

Böylece o **كف** etti. Cevherî dedi ki: lâzım ve müteaddîdir; ve masdar birdir. Leys dedi ki: “Falancayı kötülükten **كففت**”; böylece o **كف يكف كفا**; lâzım ve mücâviz lafzı eşittir.

Ve **كفاف**’u şeyin—**كسحاب** gibi—misli ve kıyasıdır.

Ve rızık ve azıktan **الكفاف**: insanlardan alıkoyan ve zengin kılan şeydir. Ve **الصحاح**’ta: yani zengin kılan. Ve hadiste: **اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا**; **كالكفف** (maksûr) gibi; ondan. Asmaî dedi ki: “Onun nafakası **الكفاف**” denir; yani onda fazlalık yoktur; ancak onda, onu insanlardan alıkoyan şey vardır. Ve Hasan hadîsinde: **ابدأ بمن تعول، ولا تلام على كفاف**; der ki: yanında fazlalık yoksa, kimseye vermemenden dolayı kınanmazsın.

Ve Ru’be’nin babası Accâc’a sözü:

فليت حظي من نداك الضافي
والفضل أن تتركني كفاف

Bu, onların “Beni **كفاف** bırak” sözündendir; **كقطام** gibi; yani benden el çek; ve senden el çekerim; yani başa baş kurtuluruz; i‘râblı gelir. Ve ondan el-Ebîred el-Yerbû‘î’nin sözü:

ألا ليت حظي من غدانة أنه                      يكون كفافا، لا علي ولا ليا

Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Hilâfetten **كفافا** olarak, ne aleyhime ne lehime (bir şey) olmaksızın selâmetle çıkmış olmayı temenni ettim.” (vardır). Bu, hâl üzere nasbdır; ve denildi ki: O, “şerri benden **مكفوفا** (tutulmuş) olarak”ı murad etti.

Gömleğin **كفة**’si, damme ile: **الصحاح**’ta olduğu üzere etek çevresinde dolaşan şey; yahut uzayan her şey damme ile **كفة**’dir; elbisenin kenarı gibi. Ve kumun **كفة**’si; çoğulu: **كفاف**; bunu el-Cevherî, el-Asmaî’den nakletti. Ve **الكفة**: şeyin kenarıdır; çünkü şey oraya vardığında artmadan **كف** eder; bunu el-Asmaî söyledi. Ve elbiseden **الكفة**: püskülü olmayan üst bordürüdür; ve elbiseyi **كف** etti, onu **يكفه كفا**: onu püskülsüz bıraktı. Ve **الكفة**: her şeyin kenarı ve bordürüdür. Ve **التهذيب**’de: “Kumun ve gömleğin **كفة**’si ise ikisinin bordürü ve çevresinde olan şeydir.” (denilmiştir). Çoğul: **كصرد** ve **جبال**; ve bazı nüshalarda çoğul: **كصرد**; çoğulların çoğulu: **كفاف**. Yani sonuncu, çoğulun çoğuludur; birincisi ise doğrudur. Ve birinciden, Ali’nin (Allah ondan razı olsun) bulutu vasfederken sözü: “Ve şimşeği **في كففه** parladı” yani “onun kenarlarında.” Ve şeyin **كفاف**’ı, kesre ile: onun çevresi/kuşağıdır; bunu el-Asmaî söyledi. Ve kılıçtan: onun ağzı/kenarıdır. Ve el-Asmaî’nin **النوادر**’inde: “Şeyin **كفافا**’sı: onun iki ağzı/iki kenarıdır.” Dedi ki: Ve teraziden **الكفة** (kesre ile): m; yani bilinen (şey). İbn Sîde dedi ki: Kesre onda daha meşhurdur; bazen fetha da yapılır; bazıları ise onu reddetti.

Ve avcıdan **الكفة**: boyunluk gibi yapılan onun tuzağıdır. İbn Berrî dedi ki: Bunun şahidi şairin sözü:

  “Yeryüzünün geçitleri, geniş olduğu hâlde,
  korkmuş, aranan kimseye, bir tuzakçının **كفة**’si gibi (gelir).”

Ve damme ile de (okunur). Ve def’ten **الكفة**: onun çubuğudur. El-Asmaî dedi ki: “Her yuvarlak olan, kesre ile **كفة**’dir; dövmenin yuvarlağı gibi; def çubuğu gibi; av tuzağı gibi.” Ve **الكفة**: içinde suyun toplandığı yuvarlak bir çukurdur. Ve dişetinden **الكفة**: ondan, dişlerin kökleri üzerine doğru inen şeydir; **التهذيب**’de de böyledir. Ve **المحكم**’de: “O, ondan azı dişine akan şeydir.” Ve damme ile de (okunur). Çoğul: **كفف** ve **كفاف**, ikisi de kesre ile.

Ve **الكفف** de: yani dövmede kesre ile: onda bulunan dairelerdir; bunu el-Asmaî söyledi. Ve Lebîd’in (Allah ondan razı olsun) sözünü şahit getirdi:

  “Yahut geri dönen bir dövmeci; izleri kararmış, ışıkları sönmüş;
  üstlerinde dövmesi beliren **كففا** (daireler) (vardır).”

**كالكفف**: harekeli (olarak). Ve **الكفف**: içinde gözlerin (pınarların) bulunduğu çukurlardır; ve ondan, ileride beyanı gelecek olan **المستكفات** (vardır). El-Ferrâ dedi ki: Ağaçtan **الكفة**, damme ile: onun sonudur; orada biter ve kesilir. Ve insanlardan **الكفة**: çokluktur; şu ki sen düzlük yahut çizgiye yükselirsin; onların karaltısını ve topluluğunu görünce “Şu, insanların **كفة**’sidir” dersin. Yahut “onların **كفتهم**’i”: mekânca sana en yakın olanlarıdır. Ve buluttan **الكفة**: elbisenin bordürü gibi onun bordürüdür; ve denildi ki: onun tarafıdır. el-Kunânî dedi ki:

  “Eğer örtünün **كفة**’sinden süssüz olarak baksaydın,
  ‘Üzerinde boya yok; (bu) bir ceylandır’ derdin.”

İbn Abbâd dedi ki: **الكفة**: **العلاة** gibidir; etrafına tezek ve çamur konulan bir taştır; sonra içinde **الأقط** pişirilir. Dedi ki: Ve geceden **الكفة**: gecenin ve gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve **اللسان**’da: **الكفة**: ceylanların avlandığı şeydir; boyunluk gibi yapılır. Ve zırhtan **الكفة**: onun alt kısmıdır. Ve zırhtan **الكفة**: onun alt kısmıdır. Ve kumdan **الكفة**: yuvarlaklık içinde uzayan şeydir; bu, aynen az önce geçti; o hâlde tekrardır; sanki iki sözü birleştirdi: yani uzama ve yuvarlaklık.

El-Ferrâ dedi ki: “Onun etrafında **استكفوا**” denir: ona bakarak onu kuşattıklarında. Ve ondan hadis: “O (sallallahu aleyhi ve sellem) Kâbe’de idi; insanlar onun için **استكف** etmişti; onlara hutbe okudu.” el-Cevherî dedi ki: Ve ondan İbn Mukbil’in sözü:

  “Onu, Umâre’nin Ma‘d’ından (bir yerden) gözlediğimde,
  göründü; **العيون المستكفة** (kuşatıp bakan gözler) parıldıyordu.”

Ve yılan **استكفت**: **كالكفة** gibi kıvrıldığında. Ve saç **استكف** etti: toplandı ve uçları birleşti. Ve sadaka ile **استكف** etti: onunla elini uzattığında. Ve ondan hadis: “Ata harcayan, sadaka ile **المستف** gibi(dır)”: yani elini açıp onu veren. Ve dilenci **استكف** etti: **تكفف** gibi avucuyla istedi; ve onları **استكف** etti ve onları **تكفف** etti. Ve falan, kapılarda **يستكف** eder ve onları **يتكفف** eder. Ve hadiste: “Şüphesiz, varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتكففون** (av açıp) bırakmandan daha hayırlıdır.” İsim **الكفف**’tir; harekeli; bunu el-Herevî söyledi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **استكف** ve **تكفف**: avucunun içiyle aldığında; yahut yemekten bir avuç istediğinde; yahut açlığı **يكف** ettiğinde (olur). Ve denir: **تكفف** ve **استكف**: bir şeyi avucuyla aldığında. el-Kumeyt dedi ki:

  “Orada, sizin dışınız için **يدا مستكفة** (avucunu uzatan bir el)i doyurmayın;
  eğer onu çekip almayı başarabilirseniz.”

Ve onu **استكففته**: onu aydınlatmasını/iyice görmeyi istedim; şu şekilde ki elini kaşının üzerine koyarsın; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu (diye). el-Cevherî bunu nakletti. el-Kisâî dedi ki: “**استكففت** şeyi ve **استشرفته**: ikisi de elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; ta ki belirginleşsin.” Denir: Gözü **استكفت**: elin altından baktığında. Ve Humeyd b. Sevr’in (Allah ondan razı olsun) sözü:

  “Bir mağaraya kadar gölgelendik; bineklerimiz de gölgelendi,
  kendileri için **مستكفات**’a; onların **غروب**’u (vardır).”

Denildi ki: **المستكفت**: gözlerdir; çünkü onlar **كفف** içindedir: yani çukurlarda. Ve denildi ki: Burada **المستكفة**: toplanmış develerdir; denir: toplanmış bir **جمة**; onların **غروب**’u: yani yorgunluktan karşılaştıkları şey sebebiyle gözyaşları akar. Ve denildi ki: Bununla ağaçları murad etti; bazısı bazısına doğru **استكف** etmişti. Ve **الغروب**: gölgelerdir.

Ve şeyden **تكفكف** etti: geri çekildi; ikisi de **كفه**’nin ve **كفكفه**’nin mutâva‘ıdır. el-Ezherî dedi ki: **تكفكف**’in aslı bence **وكف يكف**’tendir; bu, onların “Bana öğüt verme ve **تعظعظي** etme” sözleri gibidir. Ve “Şeyi suda **خضخضت** ettim” dediler; aslı **خضت**’tendir. Ve yerden **انكفوا** ettiler: onu terk ettiler; es-Sâgânî bunu nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الكف** bazen **أكفاف** üzerine cem‘ olunur. İbn Berrî, Ali b. Hamza’dan şu beyti şahit getirdi:

  “Karınlarında gizledikleri şeyden dolayı akşamlarlar;
  sağ ellerinin **أكفاف**’ı parçalanmış (olarak).”

Ve **الكف الخضيب**: bir yıldızdır. Ve **الكفة**: **الكف**’ten bir keredir. Ve **اكتف اكتفافا**: geri çekildi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **كفكف**: alacaklısına yumuşak davrandığında; yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiğinde. Ve adam, adamı **استكف** etti: şeyden **الكف** (etme)den. Ve gözyaşı **تكفكف** etti: geri döndü. Ve o, onu **كفكفه** etti: onu bir kereden sonra bir kere daha sildi; onu geri çevirmek için. Ve **الكفيف**, **كأمير**: kördür; bazı muhaddisler onunla lakaplanmıştır; **كالمكفوف**; çoğulu **مكافيف**’tir. Ve elbiseden **الكفاف**: avuç yeri. Ve hadiste: “İpekle **المكفف** gömleği giymem” yani eteği, kolları ve yakası üzerine ipekten **كفاف** yapılmış olan.

Her şeyin kenarı: onun **كفاف**’ıdır; ve ondan kulağın **كفاف**’ı, tırnağın (kenarı) ve makatın (kenarı). Ve bulutun **كفاف**’ı: onun altlarıdır; çoğul: **أكفة**. Ve **الكفاف**: **الحوقة** ve **الوترة**’dir. Ve **المستكف**: **كالكفة** gibi yuvarlaktır. Ve zayi‘asını onun üzerine **كف** etti: geçimini onun üzerine topladı ve onu kendine kattı. Ve yüz suyunu **كف** etti: onu korudu ve dilenme vermesinden men etti. Ve hadiste: “**كفي رأسي**”: yani onu topla ve uçlarını birbirine kat; ve bir rivayette “**كفي عن رأسي**”: yani onu bırak ve tarağını terk et. Ve ağaç, bazısı bazısına doğru **استكف** etti: toplandı; Humeyd’in önceki sözü bununla tefsir edildi; geçtiği üzere. Ve dağın **الأكافيف**’i: onun sırtları/kenar sırtlarıdır. Dedi ki:

  “Roma dağlarından (bir) **مسحنفرا**; onu örter,
  ondan **أكافيف**; onun aşağısında **زور** (vardır).”

Fırat’ı ve ona bakan Rum dağlarındaki mecrasını, nihayet Irak beldelerini yarıp geçinceye kadar vasfeder. Ebû Saîd dedi: Denir ki: **فلان لحمه كفاف لأديمه**: derisi etinden dolup şiştiği zaman. En-Nemir b. Tevleb dedi ki:
  “Derimde, artık                      etin **كفاف**’ı olur yahut o daha güzel olurken, fazlalıklar görüyorum”
**الفضول** ile muradı: yaşlılığından dolayı derisinin buruşmasıdır; etçe dolgun iken, deri etle birlikte uzanmış olurdu, ondan artmazdı; bu ise mecazdır. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu rivayet etti:
  “Bir **عمارة**’yı çiğneriz ve bir başkasını **نكف** ederiz                      bize, ta ki bir kılavuz onu aşıncaya kadar”
Onun tefsirini murad etti de dedi ki: **نكف**: bir başkasının **كفاف**’ına gireriz (ona yöneliriz). İbn Sîde dedi: Bu tefsir değildir; çünkü **الكفاف**’ı tefsir etmedi. El-Cevherî bu beytin tefsirinde dedi ki: der ki: bir kabileyi çiğneriz ve onun arasına gireriz; ve bir başkasını **نكف** ederiz: yani onun **كفة**’sine, tarafına gireriz; sonra da ona güç yetirdiğimiz hâlde onu bırakırız. Ve **الكفاف**, **ككتاب** (vezninde): **الطور**’dur. İbn Berrî, Abd Benî’l-Hasḥâs’a ait olarak rivayet etti:
  “Ey Hâr, görür müsün, şimşek gözünü yummadı;                      bir **كفاف**’ı aydınlatır ve bir **كفاف**’ı söner”
Ve **كفت الزندة كفا**: ateşi çıktığı sırada ses çıkardı; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **رجل كاف** ve **مكفوف**: bir şeyi kendinden alıkoymuş kimsedir. Ve **المكافة**: engelleşme (birbirini men etme). Ve **تكافوا**: engelleştiler. Ve **استكف الرجل**: tutundu. Ve denir ki: o, **كفة الحابل**’dan daha dardır. Ve **ثوب مكفف**: uçları ipekle dikilmiş (kenarları ipekle çevrilmiş) elbise. Ve ona **في كفة الليل** geldim: yani gecenin evvelinde; bu da mecazdır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَفَّ
كَفَّ U ( n. ac. كَفّ 1 ),
a.  Hemmed.

b.  Bandaged ( foot ).

c.  Overfilled.

d.  [ acc. &  'An ], Averted, turned from.

e.  [ 'An ], Abstained, desisted from.

f.  [ &  pass.

كُفَّ
كُفَّ ],
a.  Was dazzled, blinded.

كَاْفَفَ
كَاْفَفَ III ,
a.  see I (e) .

تَكَفَّفَ
تَكَفَّفَ V ,
a.  Stretched out the hand ( beggar ).

تَكَاْفَفَ
تَكَاْفَفَ VI ,
a.  see I (e) .

اِنْكَفَفَ
اِنْكَفَفَ VII
a.  [ 'An ], Abstained from; was prevented from.

b.  Was hemmed.

اِسْتَكْفَفَ
اِسْتَكْفَفَ X ,
a.  see V .

b.  Coiled itself up ( serpent ).

c.  Shaded his eyes with ( his hand ).

d.  Stood ( round ), scrutinized.

كَفّ
كَفّ 1 , ( pl. أَكْفُف 16 ,  كُفُوْف 27 ),
a.  Hand; palm ( of the hand ).

b.  [ coll. ], Glove.

كَفِّيَّة
كَفِّيَّة 1yit
a.  [ coll. ], Shawl.

كِفَّة
كِفَّة 2t , ( pl. كِفَف 7 ,  كِفَاْف 23 ),
a.  Hollow ( of the hand ).

b.  Scale ( of a balance ).

c.  Hollow, cavity.

d.  Anything round.

e.  [ art. ], Libra, the Balance ( sign of the Zodiac ).

f.  Hunter's net.

كُفَّة
كُفَّة 3t , ( pl. كُفَف 9 ,  كِفَاْف 23 ),
a.  Hem; seam; edge, border.

b.  Multitude.

c.  see 2t (f) .

كَفَف
كَفَف 4 ,
a.  see 22 (a) .

كِفَف
كِفَف 7 ,
a.  Socket ( of the eye ).

كَاْفِف
كَاْفِف 21 , ( pl. كَفَفَة 4t ),
a.  Hemming; hemmer, stitcher.

كَفَاْف
كَفَاْف 22 ,
a.  Sufficiency; sustenance.

b.  Equal, fellow.

كِفَاْف
كِفَاْف 23 ,
a.  Hem; edge ( of the sword ); best part of.

كِفَاْفَة
كِفَاْفَة 23t ,
a.  Hemming.

كَفِيْف
كَفِيْف 25
a.  [ coll. ], Blind.

كَفڤفَ
N. P. كَفڤفَ I ,
a.  Hemmed, stitched.

b.  Repelled.

c.  ( pl. مَكَاْفِيْفُ 65 ) [ coll. ],  see 25 .

مُكَافَّة
مُكَافَّة
a.  Truce, armistice.

المُسْتَكِفَّات
المُسْتَكِفَّات
a.  The eyes.

كَافَّةً
كَافَّةً
a.  All; altogether, entirely.

##### Türkçe

**كَفَّ**
**كَفَّ** U (n. ac. **كَفّ** 1),
a. Kenarını kıvırdı.

b. (Ayağı) sardı.

c. Aşırı doldurdu.

d. [acc. & **'An**], Yüz çevirdi, -den döndü.

e. [**'An**], -den sakındı, vazgeçti.

f. [& pass.

**كُفَّ**
**كُفَّ**],
a. Gözleri kamaştı, kör oldu.

**كَاْفَفَ**
**كَاْفَفَ** III,
a. I (e)’ye bak.

**تَكَفَّفَ**
**تَكَفَّفَ** V,
a. (Dilenci) elini uzattı.

**تَكَاْفَفَ**
**تَكَاْفَفَ** VI,
a. I (e)’ye bak.

**اِنْكَفَفَ**
**اِنْكَفَفَ** VII
a. [**'An**], -den sakındı; -den alıkonuldu.

b. Kenarı kıvrıldı.

**اِسْتَكْفَفَ**
**اِسْتَكْفَفَ** X,
a. V’e bak.

b. (Yılan) kendi üzerine kıvrıldı.

c. (Eliyle) gözlerini gölgeledi.

d. (Etrafında) durdu, inceledi.

**كَفّ**
**كَفّ** 1, (pl. **أَكْفُف** 16, **كُفُوْف** 27),
a. El; (elin) ayası.

b. [coll.], Eldiven.

**كَفِّيَّة**
**كَفِّيَّة** 1yit
a. [coll.], Şal.

**كِفَّة**
**كِفَّة** 2t, (pl. **كِفَف** 7, **كِفَاْف** 23),
a. (Elin) çukuru.

b. (Terazinin) kefesi.

c. Çukur, oyuk.

d. Yuvarlak olan her şey.

e. [art.], Terazi, (Zodyak burcu olan) Terazi.

f. Avcının ağı.

**كُفَّة**
**كُفَّة** 3t, (pl. **كُفَف** 9, **كِفَاْف** 23),
a. Kenar kıvırma; dikiş; kenar, sınır.

b. Kalabalık.

c. 2t (f)’ye bak.

**كَفَف**
**كَفَف** 4,
a. 22 (a)’ya bak.

**كِفَف**
**كِفَف** 7,
a. (Gözün) çukuru.

**كَاْفِف**
**كَاْفِف** 21, (pl. **كَفَفَة** 4t),
a. Kenar kıvırma; kenar kıvıran, diken.

**كَفَاْف**
**كَفَاْف** 22,
a. Yeterlilik; geçimlik.

b. Eşit, denk.

**كِفَاْف**
**كِفَاْف** 23,
a. Kenar kıvırma; (kılıcın) ağzı/kenarı; -ın en iyi kısmı.

**كِفَاْفَة**
**كِفَاْفَة** 23t,
a. Kenar kıvırma.

**كَفِيْف**
**كَفِيْف** 25
a. [coll.], Kör.

**كَفڤفَ**
N. P. **كَفڤفَ** I,
a. Kenarını kıvırdı, dikti.

b. Geri püskürttü.

c. (pl. **مَكَاْفِيْفُ** 65) [coll.], 25’e bak.

**مُكَافَّة**
**مُكَافَّة**
a. Ateşkes, mütareke.

**المُسْتَكِفَّات**
**المُسْتَكِفَّات**
a. Gözler.

**كَافَّةً**
**كَافَّةً**
a. Hepsi; hep birlikte, tamamen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كفف
كَفَّ - يَكُفُّ - كَافّ - كَافَّة - كَفّ - كَفَّيْن
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على نفسه ويقصر من طوله: يأتي إلى شيء طويل ممدود، فيثنيه أو يقصر من طوله، مُجَمِّعاً إياه على بعضه، ومقرباً إياه من مكان يعتبر غمداً ومخبأ له
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + يديه: ضد مدها: يثنيهما نحو جسمه، وهي كناية عن توقف الطمع إلى ما عند الغبر
﴿وكف أيدي الناس عنكم﴾
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً + عن كائن: يثنيه ويطويه ليرده عنه، ولا يحاول بسطه ومده إليه: وهي كناية عن قصر أذاه، ومنع نفسه من أن ينال آخر به
﴿عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا﴾
﴿لا يكفون عن وجوههم النار﴾
كَافّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَفَّ - يَكُفُّ "
كَافَّة: مؤنث " كَافّ ": وهو كذلك فاعل مرة منه: بشكل متجمع على بعضه ومضموم ومتراص: صفاً كالبنيان المرصوص
كَافَّةً: حال من " كَافّ ": بشكل جماعي ملتم ومتكاثف على بعضه: الجميع دون استثناء
كَفّ: اسم فعل "  كَفَّ - يَكُفُّ ": وهو اصطلاحاً عضو الجسد المعروف الذي يتصف بخاصية الكف: الضم والتجمع والثني والقبض
كَفَّيْن - كَفَّيْه: مثنى " كَفّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثني والعطف والطوي"، وهي:
طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)
يفرق لفظاً:
كَفى - يَكْفي + كائن أو شيء + كائناً أو أمراً: كفى الكائن أو الشيء لفعل أمر: يكون الكائن أو الشيء وحده دون عون أو مشاركة من آخر قادراً على القيام بالفعل كاملاً
كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو) + كائن + كائناً: ساواه في القدر أو المنزلة
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على نفسه ويقصر من طوله
كف
كف الأيدي	﴿ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلا(77)﴾ النساء ﴿ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبينا(91)﴾ النساء
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اذكروا نعمة الله عليكم إذ هم قوم أن يبسطوا إليكم أيديهم فكف أيديهم عنكم واتقوا الله وعلى الله فليتوكل المؤمنون(11)﴾ المائدة ﴿وعدكم الله مغانم كثيرة تأخذونها فعجل لكم هذه وكف أيدي الناس عنكم ولتكون آية للمؤمنين ويهديكم صراطا مستقيما(20)﴾ الفتح
 	﴿وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم ببطن مكة من بعد أن أظفركم عليهم وكان الله بما تعملون بصيرا(24)﴾ الفتح
يكف ( يمنع)	﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا(84)﴾ النساء ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
 	﴿لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون(39)﴾ الأنبياء
كافة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة ولا تتبعوا خطوات الشيطان إنه لكم عدو مبين(208)﴾ البقرة ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون(122)﴾ التوبة
 	﴿إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا في كتاب الله يوم خلق السماوات والأرض منها أربعة حرم ذلك الدين القيم فلا تظلموا فيهن أنفسكموقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة واعلموا أن الله مع المتقين(36)﴾ التوبة
 	﴿وما أرسلناك إلا كافة للناس بشيرا ونذيرا ولكن أكثر الناس لا يعلمون(28)﴾ سبأ
كف - كفين
 ﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغه وما دعاء الكافرين إلا في ضلال(14)﴾ الرعد ﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول ياليتني لم أشرك بربي أحدا(42)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [كفف] ك ف ف: الكَفُّ واحدة الأكُفِّ و ِكَفَّةُ الميزان بكسر الكاف وفتحها والجمع ِكفَفٌ بكسر الكاف و الكَافَّةُ الجميع من الناس يقال لقيتهم كافة أي كلهم و كَفَّ الثوب خاط حاشيته وهي الخيطا الثانية بعد الشل و المَكْفُوف الضرير وقد كف بصره و كَفَّ بصره أيضا و كَفَّهُ عن الشيء فكف وهو يتعدى ويلزم وباب الكل رد و الكَفَافُ من الرزق القوت وهو ما كف عن الناس أي أغنى وفي الحديث ﴿اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا﴾ و اسْتَكَفَّ و تَكَفَّفَ بمعنى وهو أن يمد كفه يسأل الناس يقال فلان يتَكَفَّفُ الناس ك ف ل الكِفْلُ الضعف قال الله تعالى ﴿يؤتكم كفلين من رحمته﴾ وقيل إنه النصيب وذو الكفل اسم نبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وهو من الكَفَالةِ و الكِفْلُ أيضا ما اكتَفَل به الراكب وهو أن يدار الكساء حول سنام البعير ثم يركب ومنه حديث إبراهيم قال ﴿يكره الشرب من ثلمة الإناء ومن عروته قال يقال إنها كفل الشيطان﴾ و الكَفِيلُ الضامن وقد كَفَلَ به يكفل بالضم كَفَالَةً و كَفَلَ عنه بالمال لغريمه و أكْفَلَهُ المال ضمنه أياه و كَفَلَه أياه بالتخفيف فكفل هو به من باب نصر ودخل و كَفّلَه إياه تكفيلا مثله و تَكَفَّلَ بدينه و الكافِلُ الذي يكفل إنسانا يعوله ومنه قوله تعالى ﴿ولكفها زكريا﴾ وقرئ﴿وكفلها﴾ بكسر الفاء و الكَفَلُ بفتحتين للدابة وغيرها مؤخرها
الراغب
كف
الكف: كف الإنسان، وهي ما بها يقبض ويبسط، وكففته: أصبت كفه، وكففته: أصبته بالكف ودفعته بها. وتعورف الكف بالدفع على أي وجه كان؛ بالكف كان أو غيرها حتى قيل: رجل مكفوف لمن قبض بصره، وقوله تعالى: }وما أرسلناك إلا كافة للناس﴿[سبأ/28] أي: كافا لهم عن المعاصي، والهاء فيه للمبالغة كقولهم: رواية، وعلامة، ونسابة، وقوله:﴾وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة﴿[التوبة/36] قيل: معناه: كافين لهم كما يقاتلونكم كافين (قال الزجاج في الآية: وهذا مشتق من كفة الشيء، وهي حرفه، وإنما أخذ من أن الشيء إذا انتهى إلى ذلك كف عن الزيادة، ولا يجوز أن يثنى ولا يجمع، ولا يقال: قاتلوهم كافات ولا كافين، كما أنك إذا قلت: قاتلوهم عامة لم تثن ولم تجمع، وكذلك خاصة. هذا مذهب النحويين. انظر: معاني القرآن وإعرابه للزجاج 2/446)، وقيل: معناه جماعة كما يقاتلونكم جماعة، وذلك أن الجماعة يقال لهم الكافة، كما يقال لهم الوازعة لقوتهم باجتماعهم، وعلى هذا قوله:﴾يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة﴿[البقرة/208]، وقوله:﴾فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها{ [الكهف/ 42] فإشارة إلى حال النادم وما يتعاطاه في حال ندمه. وتكفف الرجل: إذا مد يده سائلا، واستكف: إذا مد كفه سائلا أو دافعا، واستكف الشمس: دفعها بكفه، وهو أن يضع كفه على حاجبه مستظلا من الشمس ليرى ما يطلبه، وكفة الميزان تشبيه بالكف في كفها ما يوزن بها، وكذا كفة الحبالة، وكففت الثوب: إذا خطت نواحيه بعد الخياطة الأولى.
ملخص اللسان:
1.     كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه.
2.      والكفُّ: اليد، والجمع أَكُفٌّ.
3.     وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ.
4.     واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛
5.      واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه.
6.     وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا   استقْبلته مُواجهة، والكَفّة: المرة من الكفّ.
7.      وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه ؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً،
8.     كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من يؤذيه.
9.     وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ،وكَفْكَفَه هو؛
10.                        والمكفوف: الضَّرير، وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه كَفّاً: ذهَب.
11.                        والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء،
12.                        وكِفافُ الثوب: نَواحِيه.
13.                        ويقال أَيضاً كَفّة الميزان،
14.                        وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته   وطرَّته.
15.          وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛
16.             والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً   أَي كلَّهم. كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه   ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره،
17.                        وسميت كُفَّة الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر،
18.                        وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع،
لسان العرب
● - كفف: كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه. وفي حديث الحسن: أَنَّ رجلاً   كانت به جِراحة فسأَله: كيف يتوضأُ؟ فقال: كُفَّه بخِرْقة أَي اجمَعها حوله.   والكفُّ: اليد، أُنثى. وفي التهذيب: والكف كفّ اليد، والعرب تقول: هذه   كفّ واحدة؛ قال ابن بري: وأَنشد الفراء:   أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،   وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا   قال: وقال بشر بن أَبي خازم:   له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،   وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها   وقال زهير:   حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،   طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك   قال: وقال الأَعشى:   يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،   وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق   وقال أَيضاً:   غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،   والكفُّ زَيَّنها خَضابه   قال: وقال الكميت:   جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،   كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا   وقال ذو الإصبع:   زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ   علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير   وقالت الخنساء:   فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ   بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ   وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،   وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ   ويروى:   وما بلغ المهدون في القول مدحة   فأَما قول الأَعشى:   أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما   يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا   فإنه أَراد الساعد فذكَّر، وقيل: إنما أَراد العُضو، وقيل: هو حال من   ضمير يضمّ أَو من هاء كشحيه، والجمع أَكُفٌّ. قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا   المثال، وحكى غيره كُفوف؛ قال أَبو عمارةَ بن أَبي طرفَة الهُذلي يدعو   اللّه عز وجل:   فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،   حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ   بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،   وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ   أَبو لطيف يعني أَخاً له أَصغر منه؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر:   يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ   وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ   وأَنشد لليلى الأَخْيَلِيّة:   بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،   إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ   قال ابن بري: وقد جاء في جمع كفٍّ أَكْفاف؛ وأَنشد علي بن حمزة:   يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم   مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن   وفي حديث الصدقة: كأَنما يَضَعُها في كفِّ الرحمن؛ قال ابن الأَثير: هو   كناية عن محل القَبول والإثابة وإلا فلا كفّ للرحمن ولا جارِحةَ، تعالى   اللّه عما يقول المُشَبِّهون عُلُوّاً كبيراً. وفي حديث عمر، رضي اللّه   عنه: إن اللّه إن شاء أَدخل خلْقه الجنة بكفّ واحدة، فقال النبي، صلى اللّه   عليه وسلم: صدق عمر. وقد تكرر ذكر الكف والحفْنة واليد في الحديث   وكلُّها تمثيل من غير تشبيه، وللصقر وغيره من جوارح الطير كّفانِ في رِجْليه،   وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ. والكفُّ الخَضيب:   نجم. وكفُ الكلب: عُشْبة من الأَحرار، وسيأْتي ذكرها.   واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ قال ابن   مقبل يصف قِدْحاً له:   خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً   بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ   الكسائي: اسْتَكْفَفْت الشيء واسْتَشْرَفْته، كلاهما: أَن تضع يدك على   حاجبك كالذي يَسْتَظِل من الشمس حتى يَستبين الشيء. يقال: اسْتَكفَّت عينه   إذا نظرت تحت الكفّ. الجوهري: اسْتَكفَفْت الشيء اسْتَوْضَحْته، وهو أَن   تضع يدك على حاجبك كالذي يَستظل من الشمس تنظر إلى الشيء هل تراه. وقال   الفراء: استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛ ومنه قول   ابن مقبل:   إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ   بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح   واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه.   وفي الحديث: أَن رجلاً رأَى في المنام كأَن ظُلَّة تَنْطِف عَسلاً   وسمناً وكأَنَّ الناس يتَكفَّفُونه؛ التفسير للهروي في الغريبين والاسم منها   الكفَف. وفي الحديث: لأَن تَدَعَ ورَثتَك أَغنياء خير من أَن تَدعهم عالةً   يتَكفَّفون الناس؛ معناه يسأَلون الناس بأَكُفِّهم يمدُّونها إليهم.   ويقال: تكفَّف واستكفَّ إذا أَخذ الشي بكفِّه؛ قال الكميت:   ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً   لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها   الجوهري: واستكفَّ وتكفَّفَ بمعنى وهو أَن يمد كفَّه يسأَل الناس. يقال:   فلان يَتكَفَّف الناس، وفي الحديث: يتصدَّق بجميع ماله ثم يَقْعُد   يستكِفُّ الناسَ. ابن الأَثير: يقال استكفَّ وتكَفَّفَ إذا أَخذ ببطن كفه أَو   سأَل كفّاً من الطعام أَو ما يكُفُّ الجوع.   وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا   استقْبلته مُواجهة، وهما اسمان جُعلا واحداً وبنيا على الفتح مثل خمسة عشر.   وفي حديث الزبير: فتلقّاه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، كفّةَ كَفّةَ   أَي مُواجهة كأَنَّ كل واحد منهما قد كفَّ صاحبه عن مجاوزته إلى غيره أَي   مَنَعَه. والكَفّة: المرة من الكفّ. ابن سيده: ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ   وكفَّةَ كفَّةٍ على الإضافة أَي فُجاءة مواجهة؛ قال سيبويه: والدليل على   أَن الآخر مجرور أَنَّ يونس زعم أَن رؤبة كان يقول لقيته كفّةً لِكفّةً   أَو كفّةً عن كفّةٍ، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال لأَن أَصل هذا   الكلام أَن يكون ظرفاً أَو حالاً.   وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه فكفَّ واكتفَّ   وتكفَّف؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً، سواء لفظُ اللازم   والمُجاوز. ابن الأَعرابي: كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من   يؤذيه. الجوهري: كَفَفْت الرجل عن الشيء فكفّ، يتعدّى ولا يتعدى، والمصدر   واحد. وكفْكَفْت الرجل: مثل كفَفْته؛ ومنه قول أَبي زبيد:   أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،   وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟   واستكفَّ الرجلُ الرجلَ: من الكفِّ عن الشيء. وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ،   وكَفْكَفَه هو؛ قال أَبو منصور: وأَصله عندي من وكَفَ يَكِفُ، وهذا كقولك   لا تعِظيني وتَعظْعَظي. وقالوا: خَضْخضتُ الشيءَ في الماء وأَصله من   خُضْت. والمكفوف: الضَّرير، والجمع المكافِيفُ. وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه   كَفّاً: ذهَب. ورجل مَكْفوف أَي أَعمى، وقد كُفَّ. وقال ابن الأَعرابي:   كَفَّ بصرُه وكُفَّ. والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء،   وكفْكَفْت دمْع العين. وبعير كافٌّ: أُكلت أَسنانه وقَصُرَت من الكِبَر   حتى تكاد تذهب، والأُنثى بغير هاء، وقد كُفَّت أَسنانها، فإذا ارتفع عن ذلك   فهو ماجٌّ. وقد كَفَّت الناقة تَكُفُّ كُفوفاً.   والكَفُّ في العَرُوض: حذف السابع من الجزء نحو حذفك النون من مفاعيلن   حتى يصير مفاعيلُ ومن فاعلاتن حتى يصير فاعلات، وكذلك كلُّ ما حُذف سابعه   على التشبيه بكُفّة القميص التي تكون في طرف ذيله، قال ابن سيده: هذا قول   ابن إسحق. والمَكفوف في عِلل العروض مفاعيلُ كان أَصله مفاعيلن، فلما   ذهبت النون قال الخليل هو مكفوف.   وكِفافُ الثوب: نَواحِيه. ويُكَفُّ الدِّخْريصُ إذا كُفَّ بعد خِياطة   مرة. وكَفَفْت الثوبَ أَي خِطْت حاشيته، وهي الخِياطةُ الثانية بعد   الشَّلِّ. وعَيْبةٌ مَكْفوفة أَي مُشْرَجةٌ مَشْدودة. وفي كتاب النبي، صلى اللّه   عليه وسلم، بالحديْبِية لأَهل مكة: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفةً؛   أَراد بالمكفوفة التي أُشْرِجَت على ما فيها وقُفِلت وضَربها مثلاً   للصدور أَنها نَقِيَّة من الغِلِّ والغِشّ فيما كتبوا واتَّفَقُوا عليه من   الصُّلْح والهُدْنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعِياب التي   تُشْرَج على حُرِّ الثياب وفاخِر المتاع، فجعل النبي، صلى اللّه عليه وسلم،   العِياب المُشْرجة على ما فيها مثلاً للقلوب طُوِيَت على ما تعاقدوا؛   ومنه قول الشاعر:   وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،   وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ   فجعل الصُّدور عِياباً للوُدِّ. وقال أَبو سعيد في قوله: وإنَّ بيننا   وبينكم عَيبةً مكفوفة: معناه أَن يكون الشر بينهم مكفوفاً كما تُكَفُّ   العَيبة إذا أُشْرِجَت على ما فيها من مَتاع، كذلك الذُّحُول التي كانت بينهم   قد اصطلحوا على أَن لا يَنْشُروها وأَن يَتكافُّوا عنها، كأَنهم قد   جعلوها في وِعاء وأَشرجوا عليها. الجوهري: كُفّةُ القَمِيص، بالضم، ما استدار   حول الذَّيل، وكان الأَصمعي يقول: كلُّ ما استطال فهو كُفة، بالضم، نحو   كفة الثوب وهي حاشيته، وكُفَّةِ الرمل، وجمعه كِفافٌ، وكلُّ ما استدار   فهو كِفّة، بالكسر، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصائد، وهي حِبالته،   وكِفَّةِ اللِّثةِ، وهو ما انحدرَ منها. قال: ويقال أَيضاً كَفّة الميزان،   بالفتح، والجمع كِفَفٌ؛ قال ابن بري: شاهد كِفَّةِ الحابِل قول الشاعر:   كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ   على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ   وفي حديث عطاء: الكِفَّةُ والشَّبكةُ أَمرهما واحد؛الكُفَّة، بالكسر:   حِبالة الصائد. والكِفَفُ في الوَشْم: داراتٌ تكون فيه. وكِفافُ الشيء:   حِتارُه. ابن سيده: والكِفة، بالكسر، كل شيء مستدير كدارة الوشم وعُود   الدُّفّ وحبالة الصيْد، والجمع كِفَفٌ وكِفافٌ. قال: وكفة الميزان الكسر فيها   أَشهر، وقد حكي فيها الفتح وأَباها بعضهم. والكُفة: كل شيء مستطيل ككُفة   الرمل والثوب والشجر وكُفّة اللِّثةِ، وهي ما سال منها على الضِّرس. وفي   التهذيب: وكِفَّة اللثة ما انحدر منها على أُصول الثغْر، وأَمّا كُفَّةُ   الرمْل والقميص فطُرّتهما وما حولهما. وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته   وطرَّته. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه، يصف السحاب: والتَمع بَرْقُه في   كُفَفِه أَي في حواشيه؛ وفي حديثه الآخر: إذا غَشِيكم الليلُ فاجعلوا   الرِّماح كُفّة أَي في حواشي العسكر وأَطرافه. وفي حديث الحسن: قال له رجل   إنَّ برِجْلي شُقاقاً، فقال: اكفُفه بخِرْقة أَي اعْصُبْه بها واجعلها حوله.   وكُفة الثوب: طُرَّته التي لا هُدب فيها، وجمع كل ذلك كُفَف وكِفافٌ.   وقد كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً: تركه بلا هُدب. والكِفافُ من الثوب: موضع   الكف. وفي الحديث: لا أَلبس القميص المُكَفَّف بالحرير أَي الذي عُمِل على   ذَيْله وأَكمامه وجَيْبه كِفاف من حرير، وكلُّ مَضَمِّ شيء كِفافُه،   ومنه كِفافُ الأُذن والظفُر والدبر، وكِفّة الصائد، مكسور أَيضاً.   والكِفَّة: حبالة الصائد، بالكسر. والكِفَّةُ: ما يُصاد به الظِّباء يجعل كالطوْق.   وكُفَفُ السحاب وكِفافُه: نواحيه. وكُفَّة السحاب: ناحيته. وكِفافُ   السحاب: أَسافله، والجمع أَكِفَّةٌ. والكِفافُ: الحوقة والوَتَرَةُ.   واسْتكَفُّوه: صاروا حَواليْه. والمستكِفّ: المستدير كالكِفّة.   والكَفَفُ: كالكِفَفِ، وخصَّ بعضهم به الوَشم. واستكفَّت الحيَّة إذا ترَحَّتْ   كالكِفَّةِ. واستكَفَّ به الناسُ إذا عَصبوا به. وفي الحديث: المنفِقُ على   الخيل كالمسْتَكِفّ بالصدقة أَي الباسطِ يدَه يُعطِيها، من قولهم استكفَّ   به الناسُ إذا أَحدَقوا به، واستكَفُّوا حوله ينظرون إليه، وهو من كِفاف   الثوب، وهي طُرَّته وحَواشِيه وأَطرافُه، أَو من الكِفّة، بالكسر، وهو   ما استدار ككفة الميزان. وفي حديث رُقَيْقَة: فاستكفُّوا جَنابَيْ عبدِ   المطلب أَي أَحاطوا به واجتمعوا حوله. وقوله في الحديث: أُمرتُ أَن لا   أَكُفَّ شَعراً ولا ثوباً، يعني في الصلاة يحتمل أَن يكون بمعنى المنع، قال   ابن الأَثير: أَي لا أَمنَعهما من الاسترسال حال السجود ليَقَعا على   الأَرض، قال: ويحتمل أَن يكون بمعنى الجمع أَي لا يجمعهما ولا يضمهما. وفي   الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه   ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن   بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛ ومنه حديث أُم سلمة: كُفِّي رأْسي أَي   اجمعِيه وضُمِّي أَطرافه، وفي رواية: كفِّي عن رأْسي أَي دَعيه واتركي   مَشْطَه.والكِفَفُ: النُّقَر التي فيها العيون؛ وقول حميد:   ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا   إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ   قيل: أَراد بالمُسْتَكِفّات الأَعين لأَنها في كِفَفٍ، وقيل: أَراد   الإبل المجتمعة، وقيل: أَراد شجراً قد استكفَّ بعضُها إلى بعض، وقوله لهنَّ   غُروب أَي ظِلال.   والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً   أَي كلَّهم. وقال أبو إسحق في قوله تعالى: يا أَيها الذين آمنوا ادْخلُوا   في السلم كافَّةً، قال: كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه   ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق   اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره، من ذلك كُفَّة القميص وهي حاشيته، وكلُّ   مستطيل فحرفه كُفة، وكل مستدير كِفة نحو كِفة الميزان. قال: وسميت كُفَّة   الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر، وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف   اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع، ومن   هذا قيل رجل مَكْفوف أَي قد كُفَّ بصرُه من أَن ينظر، فمعنى الآية   ابْلُغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه فَتُكَفُّوا من أَن تعدُو شرائعه   وادخلوا كلُّكم حتى يُكَفَّ عن عدد واحد لم يدخل فيه. وقال في قوله تعالى:
وقاتلوا المشركين كافة، منصوب على الحال وهو مصدر على فاعلة كالعافية   والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أَن يثنى ولا   يجمع لا يقال قاتلوهم كافَّات ولا كافّين، كما أَنك إذا قلت قاتِلْهم   عامّة لم تثنِّ ولم تجمع، وكذلك خاصة وهذا مذهب النحويين؛ الجوهري: وأَما قول   ابن رواحة الأَنصاري:   فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ   جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ   فإنما خففه ضرورة لأَنه لا يصح الجمع بين ساكِنين في حشو البيت؛ وكذلك   قول الآخر:   جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،   وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا
مقاييس اللغة:
(كف) الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
القاموس المحيط:
الكَفُّ اليَدُ، أو إلى الكوعِ، ج أكُفٌّ وكُفوفٌ وكُفٌّ، بالضمِّ، وبَقْلَةُ الحَمْقاءِ، والنِعْمَةُ، و في العَروضِ إسْقاطُ الحَرْفِ السابعِ إذا كان ساكِناً، كنونِ فاعِلاتُنْ ومفَاعيلُنْ، فَيَصيرُ فاعِلاتُ ومفَاعيلُ. وذو الكَفَّيْنِ صَنَمٌ كان لدَوْسِ، وسَيْفُ أنْمارِ بنِ حُلْفٍ، وسَيْفُ عبدِ اللهِ بنِ أصْرَمَ، وفَدَ على كِسْرَى، فَسَلَّحَهُ بِسَيْفينِ، والآخَرُ أسْطامٌ. وذو الكَفِّ سَيْفُ مالِكِ بنِ أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ الأَنْصارِيِّ، وسَيْفُ خالِدِ بنِ المُهاجِرِ بن خالِد بنِ الوَليدِ. وذو الكَفِّ الأَشَلِّ عَمْرُو بن عبدِ الله، من فُرْسانِ بَكْرِ بنِ وائِلٍ. وكَفُّ الكَلْبِ، وكَفُّ السَّبُعِ، أو الضَّبُعِ، وكَفُّ الهِرِّ، وكَفُّ الأَسدِ،
وكَفُّ الذِّئْبِ، وكَفُّ الأَجْذَمِ، أو الجَذْماءِ، وكَفُّ آدَمَ، وكَفُّ مَرْيَمَ: نَباتاتٌ. ولَقِيتُهُ كَفَّةَ كَفَّةَ، كخَمْسَةَ عَشَرَ، وكفَّةً لِكَفَّةٍ، وكَفَّةً عن كَفَّةٍ، على فَكِّ التَّرْكيبِ، أي: كِفاحاً، كأَنَّ كَفَّكَ مَسَّتْ كَفَّهُ، أو ذلك إذا لَقِيتَهُ فَمَنَعْتَه من النُّهوضِ ومَنَعَكَ. وجاءَ الناسُ كافَّةً، أي: كُلُّهُم، ولا يقالُ: جاءَتِ الكافَّةُ، لأنه لا يَدْخُلُها ألْ، ووَهِمَ الجوهرِيُّ، ولا تُضافُ. وكَفَّتِ الناقَةُ كُفوفاً: كَبِرَتْ فَقَصُرَتْ أسنانُها، حتى تَكَادَ تَذْهَبُ، فهي كافٌّ وكَفوفٌ، و الثوبَ كَفّاً: خاطَ حاشِيَتَهُ، وهو الخِيَاطَةُ الثانِيَةُ بعدَ الشَّلِّ، و الإِناءَ: مَلأَهُ مَلأْ مُفْرِطاً، و رِجْلَهُ: عَصَبَها بِخِرْقَةٍ. وعَيْبَةٌ مَكْفوفَةٌ: مُشَرَّجَةٌ مَشْدودَةٌ. وفي الحديث: " وإنَّ بينهم عَيْبَةً مَكْفوفَةً " ، مَثَّلَ بها الذِّمَّةَ المَحْفوظَةَ التي لا تُنْكَثُ، أو معناهُ أنَّ الشَّرَّ يكونُ مَكْفوفاً بينهم، كما تُكَفُّ العِيابُ إذا أُشْرِجَتْ على ما فيها من المَتاعِ، كذلك الذُّحولُ التي كانت بينهم، قد اصْطَلَحوا على أنْ لا يَنْشُرُوها، بَلْ يَتَكافُّونَ عنها، كأنهم جَعَلوها في وِعاءٍ وأشْرَجُوا عليها. وكُفَّ بَصَرُه، بالفتح والضم: عَمِيَ.
وكفَفْتُه عنه: دَفَعْتُه وصَرَفْتُه، ككَفْكَفْتُه، فَكَفَّ هو، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وكَفافُ الشيءِ، كسَحابٍ: مِثلُهُ، و من الرِّزْقِ: ما كَفَّ عن الناسِ، وأغْنَى، كالكَفَفِ، مَقْصوراً. ودَعْنِي كَفافِ، كقَطامِ، أي: كُفَّ عَنِّي، وأكُفُّ عنك. وكُفَّةُ القَميصِ، بالضم: ما اسْتَدارَ حَوْلَ الذَّيْلِ، أو كلُّ ما اسْتَطالَ، كَحاشِيَةِ الثوبِ والرَّمْلِ، وحَرْفُ الشيءِ، لأنَّ الشيءَ إذا انْتَهَى إلى ذلك كَفَّ عن الزِيادَةِ، و من الثوبِ: طُرَّتُهُ العُلْيا التي لا هُدْبَ فيها، وحاشِيَةُ كلِّ شيءٍ، ج: كصُرَدٍ وجِبالٍ.
وكِفافُ الشيءِ، بالكسرِ: حِتارُهُ، و من السَّيْفِ: غِرارُهُ. والكِفَّةُ، بالكسرِ من الميزانِ: م، ويُفْتَحُ، و من الصائِدِ: حِبالَتُه، ويُضَمُّ، و من الدُّفِّ: عُودُه، وكلُّ مُسْتَديرٍ، ونُقْرَةٌ يَجْتَمِعُ فيها الماءُ، و من اللِّثَةِ: ما انْحَدَرَ منها، ويُضَمُّ، ج: كِفَفٌ وكِفافٌ. والكِفَفُ أيضاً في الوَشمِ: داراتٌ تكونُ فيه، كالكَفَف، محرَّكةً، والنُّقَرُ التي فيها العُيونُ. والكُفَّةُ، بالضم، من الشجرِ: مُنْتَهاهُ، حيثُ يَنْقَطِعُ، و من الناسِ: سَوادُهم وجَماعَتُهم، أو أدناهم إليك مَكاناً، و من الغَيْمِ: طُرَّتُهُ، وحَجَرٌ يُجْعَلُ حَوْلَه أخْثاءٌ وطينٌ، ثم يُطْبَخُ فيها الأَقِطُ، و من الليلِ: حيثُ يَلْتَقِي الليلُ والنهارُ، إمَّا في المَشْرِقِ، وإمَّا في المَغْرِبِ، وما يُصادُ به الظِّباءُ، و من الدِّرْعِ: أسْفَلُها، و من الرَّمْلِ: ما اسْتَطالَ في اسْتِدارَةٍ. واسْتَكَفُّوا حَوْلَهُ: أحاطوا به يَنْظُرونَ إليه، و الحَيَّةُ: تَرَحَّتْ
و الشَّعَرُ: اجْتَمَعَ، و بالصَّدَقَةِ: مَدَّ يَدَه بها، و السائِلُ: طَلَبَ بِكَفِّهِ، كتَكَفَّفَ، والاسمُ: الكَفَفُ، محرَّكةً. واسْتَكْفَفْتُه: اسْتَوْضَحْتُه، بأَن تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبِكَ، كَمَنْ يَسْتَظِلُّ من الشَّمسِ.
والمُسْتَكِفَّاتُ: العُيونُ، لأَنَّها في كِفَفٍ، أي: نُقَرٍ، والإِبِلُ المُجْتَمِعَةُ. وتَكَفْكَفَ: انْكَفَّ.
وانْكَفُّوا عن المَوْضِعِ: تَرَكوهُ.
تاج العروس:
ك - ف - ف
الكَفُّ : اليَدُ سُمِّيَتْ لأَنَّها تَكُفُّ عن صاحِبها أَو يَكُفُّ بها ما آذاه أو غير ذلِكَ أَو مِنْها إلى الكُوعِ قالَ شَيْخُنا : هي مُؤَنَّثَةٌ وتَذْكِيرُها غَلَطٌ غيرُ مَعْروفٍ وإِنْ جَوَّزَه بعضُ تَأْويلاً وقالَ بعضٌ : هي لُغَةٌ قليلةٌ فالصّوابُ أَنَّه لا يُعْرَفُ وما وَرَدَ حَمَلُوه على التَّأْوِيل ولم يَتَعَرَّض المُصَنِّفُ لذلِكَ قُصُوراً أَو بِناءً على شُهْرَتِه أَو على أَنَّ الأَعْضاءَ المُزْدَوَجَةُ كُلَّها مُؤَنَثَةٌ . انتهى
قلتُ : وفي التَّهْذِيب : الكَفُّ : كَفُّ اليَدِ والعَرَبُ تَقُولُ : هَذِه كَفٌّ واحِدَةٌ قالَ ابنُ بَرِّيّ : وأَنْشَدَ الفَرّاءُ :
أُوَفِّيكُما ما بَلَّ حَلْقِيَ رِيقَتِي ... وما حَمَلَتْ كَفّايَ أَنْمُلِيَ العَشْرَا قالَ : وقالَ بِشْرُ بنُ أَبِي خازمٍ :
لَهُ كَفّانِ : كَفٌّ ضُرٍّ ... وكَفُّ فوَاضِلٍ خَضِلٌ نَداهَا وقالت الخَنْساءُ :
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِيءٍ مُتَناوِلٍ ... بها المَجْدَ إلا حَيْثُ ما نِلْتَ أَطْوَلُ قال : وأَما قَوْلُ الأَعْشَى :
أَرى رَجُلاً منهم أَسِيفاً كأَنَّما ... يَضُمُّ إلى كَشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبَا فإِنَّه أَرادَ الساعِدَ فذَكَّرَ وقِيلَ : إنَّما أَرادَ العُضْوَ وقِيلَ : هو حالٌ من ضَميرِ يَضُمُّ أَو من هاءٍ كَشْحَيْه . ج : أَكُفٌّ قال سِيبَوَيْهِ : لم يُجاوِزُوا هذا المِثالَ وحَكَى غيرُه كُفُوفٌ قال أَبُو عُمارَةَ بن أبي طَرَفَة الهُذَلِيّ يَدْعُو اللهَ عزّ وجَلَّ
" فَصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ
" حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحُوفِ
" بكُلِّ لَيْنٍ صارِمٍ رَهِيفِ
" وذابِلٍ يَلَذُّ بالكُفُوفِ أَبُو لَطِيفٍ يَعْنِي أَخاً له أَصْغَرَ منه وأَنشَدَ ابنُ بَرِّيّ للَيْلَى الأَخْيَلِيَة :
بقَوْلٍ كتَحْبِيرِ اليَمانِي ونائِلٍ ... إذا قُلِبَتْ دُونَ العَطاءِ كُفُوفُ وكُفٌّ بالضَّمِّ وهذه عن ابنِ عَبّادٍ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : وكَفُّ الطّائِرِ أيضاً وفي اللِّسانِ : وللصَّقْر وغيرِه من جَوارحِ الطَّيْرِ كَفَّانِ في رِجْلَيْهِ وللسَّبُعِ كَفّانِ في يَدَيْهِ لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أُخَذَ . والكَفُّ : بَقْلَةُ الحُمْقاءِ قالَ أَبو حَنِيفةَ : هكَذا ذَكَرَه بعضُ الرُّواةِ وهي الرِّجْلَةُ . ومن المَجازِ : الكَفُّ : النِّعْمَةُ يُقال : للهِ علينا كَفٌّ واقِيَةٌ وكَفٌّ سابِغَةٌ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ لذِي الأُصْبُع :
زَمانٌ بهِ للهِ كَفٌّ كَرِيمَةٌ ... عَلَيْنَا ونُعْماهُ بِهِنَّ تَسِيِرُ والكَفُّ فِي زِحافِ العَرُوضِ : إِسْقاطُ الحَرْفِ السّابِعِ من الجُزْءِ إذا كانَ ساكِناً كنُونِ فاعِلاتُنْ ومفاعِيلُنْ فيصِيرُ : فاعِلاتُ ومَفاعِيلُ وكذلِ : كُلُّ ما حُذِف سابِغُه على التَّشْبِيهِ بكُفَّةِ القَمِيَِ التي تَكُونُ في طَرَفِ ذَيْلِه فبَيْتُ الأَوّلِ :
لَنْ يَزالَ قَوْمُنا مُخْصِبِينَ ... سالِمِينَ ما اتَّقَوْا واسْتَقامُوا وبيتُ الثاني :
دَعانِي إلى سُعادَا ... دَواعِي هَوَى سُعادَا قال ابنُ سِيدَه : هذا قولُ أَبي إِسْحاقَ والمَكْفُوفُ في عِلَلٍ العَرُوضِ مَفاعِيلُ كان أَصْلُه مَفاعِيلُنْ فلما ذَهَبَت النُّونُ قالَ الخَلِيلُ : هو مَكْفُوفٌ . وذُو الكَفَّيْنِ : صَنَمٌ كان لِدَوْسٍ قالَ ابنُ دُريْدٍ : وقالَ ابنُ الكَلْبِي : ثم لمُنْهِبِ بنِ دُوْسٍ فلمّا أَسْلَمُوا بَعثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الطُّفَيْلَ بنَ عَمْرٍو الدَّوْسِيَّ فحَرَّقَه وهو الَّذِي يَقُولُ :
" يا ذَا الكَفَيْنِ لَسْتُ من عِبادِكَا
" ميلادُنا أَكْبَرُ من مِيلادِكَا
" إِنّي حَشَوْتُ النارَ في فُؤادِكَا وإنّما خَفَّفَ الفاءَ لضرُورةِ الشِّعْرِ كما صَرَّح به السُّهَيْلِيُّ في الرَّوضِ . وذَو الكَفَّيْنِ : سَيْفُ أَنْمارِ ابنِ حُلْفِ قالَتْ أَختُ أَنْمارٍ :
إِضْرِبْ بذِي الكَفَّيْن مُسْتَقْبِلاً ... واعْلَمْ بأَنِّي لكَ في المَأْتَمِ وذُو الكَفَّيْنِ : سَيْفُ عَبْدِ اللهِ بن أَصْرَمَ بنِ عَمْرِو بنِ شُعيْثَةَ وكانَ وَفَدَ على كِسْرَى فسَلَّحَهُ بسَيْفَيْنِ أَحَدُهما هذا والآخرُ أَسْطامٌ فشَهدَ يَزيدُ بنُ عبدِ اللهِ حَرْبَ الجَمَلِ مع عائِشَةَ رضي اللهُ عنها فجَعَلَ يضْرِبُ بالسَّيْفَيْنِ ويَقُولُ :
" أَضْرِبُ في حافاتِهِمْ بسَيْفَينْ
" ضَرْباً بإِسْطامٍ وذِي الكَفَّيْنْ
" سَيْفِي هِلالِيٌّ كَرِيمُ الجَدَّيْن
" وارِي الزِّنادِ وابنُ وارِي الزَّنْدَيْن
وذَو الكَفِّ : سَيْفُ مالِكِ بنِ أُبَيِّ ابنِ كَعْبٍ هكذا في النُّسَخِ وصَوابُه مالِكُ بنَ أَبِي كَعْبٍ الأنصاريّ . وتَخاطَرَ أَبُو الحُسامِ ثابتُ بنُ المُنْذِرِ ابن حَرامٍ ومالِكٌ أَيُّهما أَقْطَعُ سَيْفاً فجَعَلا سَفُّوداً في عُنُقِ جَزْورٍ فنَبَا سَيْفُ ثابِتٍ فقالَ مالِكٌ :
" لم يَنْبُ ذُو الكَفِّ عن العِظامِ
" وقَدْ نَبا سَيْفُ أَبِي الحُسامِ وذُو الكَفِّ أيْضاً : سَيْفُ خالِدِ ابن المُهاجِرِ بنِ خالِدِ بن الوَلِيدِ المَخْزُومِيِّ وقالَ حينَ قَتَلَ ابنَ أُثالِ وكان يُكْنَى أَبا الوَرْدِ :
سَلِ ابنَ أُثالٍ هَلْ عَلَوْتُ قَذَالَه ... بذِي الكَفِّ حَتَّى غيرَ مُوَسَّدِ
ولَوْ عَضَّ سَيْفِي بابنِ هِنْدٍ لَساغَ لِي ... شَرابِي ولم أَحْفِلْ مَتَى قامَ عُوَّدِي وذُو الكَفِّ الأَشَلِّ : هو عَمْروُ بن عَبْدِ اللهِ أَخُو بَني سَعْدِ بنِ ضُبَيْعَةَ ابنِ قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَةَ الحِصْنِ بنِ عُكابَة مِنْ فُرْسانِ بَكْرِ بن وائِلٍ وكانَ أَشَلَّ . وكَفُّ الكَلْبِ ويُقالُ له : راحَةُ الكَلْبِ وهو غيرُ الرِّجلَةِ وكَفُّ السَّبُعِ أَو الضَّبُعِ وكَفُّ الهرِّ وكَفُّ الأَسَدِ وكَفُّ الذِّئبِ وكَفُّ الأَجْذَمِ أَو الجَذْماءِ وكَفُّ آدَمَ وكَفُّ مَرْيَمَ : نَباتاتٌ والأخِيرُ هي أُصُولُ العَرْطَنِيثَا ويُقالُ أيضاً : الرُّكْفَة وبَخْور مَرْيَمَ ولكِّل منها خَواصٌّ ومنافِعُ مَذْكُورةٌ في كُتُبِ الطِّبِّ . ويقالُ : لَقِيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ وهُما اسْمانِ جُعلاَ واحداً وبُنِيا على الفَتْح كخَمْسَةَ عَشَرَ نَقَلهُ الجوهريُّ . ويُقال أيضاً : لَقِيتُه كَفَّةً لكَفَّةٍ وكَفَّةَ عن كَفَّةٍ على فَكِّ التَّرْكِيبِ أَي : كِفاحاً هكَذا فَسَّرَهُ الجَوْهَرِيُّ كأَنَّ كَفَّكَ مَسَتْ كَفَّهُ أَو ذلكَ . هكذا في النُّسَخ والصوابُ : وذلِك إذا لَقِيتَهُ فمَنَعْتَه من النُّهُوضِ ومَنَعَكَ وفي حَدِيثِ ابنِ الزُّبَيْرِ : فتَلَقَّاهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَفَّةَ كَفَّةَ : أَي مواجَهَةً كأَنَّ كُلَّ واحدٍ منهما قَدْ كَفَّ كَفَّ صاحِبَه عن مُجاوَزَتهِ إلى غيره أَي : مَنَعَه قال ابنُ الأَثيرِ وفي المُحْكَم : لَقِيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ وكَفَّةَ كَفَّةٍ على الإضافة : أَي فَجْأَةً مُواجَهَةً قال سيبويه : والدَّلِيلُ على أنَّ الآخرَ مَجْرورٌ أن يُونُسَ زَعَم أَنّ رُؤبَةَ كانَ يَقولُ : لَقِيتُه كَفَّةً لِكَفَّةٍ أو كَفَّةً عن كَفَّةٍ إِنَّما جُعِلَ هذا هكذا في الظَّرْفِ والحالِ ؛ لأنًّ أَصلَ هذا الكَلام أَنْ يَكُونَ ظَرْفاً أو حالاً . وجاء الناسُ كافَّةً : أَي جاءُوا كُلُّهُم ولا يُقال : جاءَت الكَافَّةُ لأَنَّه لا يَدْخُلُها أَلْ ووَهِمَ الجَوْهَرِيُّ ولا تُضافُ ونصُّ الجوْهَرِيِّ : الكافَّةُ : الجَمِيعُ من النّاسِ يُقال : لَقِيتُهم كافَّةً : أَي كُلَّهُم وأما قَوْلُ ابنِ رَواحَةَ :
فِسرْنا إِلَيْهمْ كافَةً في رحالِهم ... جَمِيعاً عَلَيْنا البِيضُ لا نَتَخَشَّعُ
فإِنَّما خفَّفَه ضَرُورةً ؛ لأَنَّه لا يَصْحُّ الجمعُ بين السّاكِنَيْنِ في حَشْو البَيْت وهذا كما تَرىَ لا وَهَمَ فيه لأَنَّ النَّكِرَةَ إِذا أُريدَ لَفْظُها جازَ تَعريفُها كما هو مَنْصُوصٌ عليه . وأَما قولُه : ولا يُقالً : جاءَت الكَافَّةُ فهو الذي أَطْبَقَ عليه جَماهِيرُ أَئِمَّةِ العربيَّةِ وأَوْرَدَ بَحْثَه النَّوَوِيُّ في التَّهْذِيب وعابَ على الفُقَهاءِ وغيرهُم اسْتِعْمالَه مُعَرَّفاً بأَلْ أَو الإِضافَةِ وأَشارَ إليه الهَرَويُّ في الغَرِيبَيْن وبسَطَ القولَ في ذلك الحَرِيريُّ في دُرَّةِ الغَوّاصِ وبالغَ في النَّكِيرِ على من أَخْرَجَه عن الحالِيَّةِ وقالَ أَبو إِسحاقَ الزَّجاجُ في تَفْسِير قوله تَعالى : " يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا في السِّلْمِ كافَّةً " قالَ : كافَّةً بمعنَى الجَمِيعِ والإِحاطَةِ فيجوزُ أَن يَكُونَ مَعنْاه ادْخُلُوا في السِّلْمِ كُلِّه أَي في جَمِيعِ شَرائِعِه ومعنى كافَّةً في اِشْتِقاقِ اللُّغَةِ : ما يَكُفُّ الشَّيْءَ في آخِرِه فمَعْنَى الآية : ابْلُغُوا في الإِسلامِ إلى حَيْثُ تَنْتَهِي شَرائِعُه فتُكَفُّوا من أَنْ تَعُدُوا شَرائِعَه وادْخُلُوا كُلُّكُم حتى يُكَفَّ عن عَدَدٍ واحدٍ لم يَدْخُلْ فيه وقالَ : وفي قَولِه تَعالَى : " وقاتِلُوا المُشْرِكِينَ كَافَّةً " منصوبٌ على الحالِ وهو مَصْدَرٌ على فاعِلَةٍ كالعافِيَةِ والعاقِبَةِ وهو في مَوْضِع قاتِلُوا المُشْرِكِين مُحِيطِينَ قالَ : فلا يَجُوزُ أَن يُثَنَّى ولا أَنْ يُجْمَعَ ولا يُقال : قاتِلُوهُم كافّاتٍ ولا كافِّينَ كما أَنَّك إِذا قُلْتَ : قاتِلْهُم عامَّةً لم تُثَنِّ ولم تَجْمَعْ وكذلك خاصَّةً وهذه مَذْهَبُ النَّحْويين قال شيخنا : ويَدُلُّ على أَنَّ الجَوْهَريَّ لم يُرِدْ ما قَصَدَه المُصَنِّفُ أَنَّه لمّا أَرادَ بيانَ حُكْمِها مثَّلَ بما هُوَ موافِقٌ لكلامِ الجُمْهُورِ . علَى أَنَّ قولَ الجُمْهُورِ كالمُصَنّفِ : لا يُقالً : جاءَت الكافَّةُ ردَّه الشِّهابُ في شَرْح الدُّرَّةِ وصحَّحَ أَنَّه يُقال وأَطالَ البحثَ فيهِ في شرح الشِّفاءِ ونقَله عن عُمَرَ وعَلِيٍّ رضي الله عنهُما وأَقَرَّهُما الصّحابَةُ وناهِيكَ بهم فَصاحَةً وهو مَسْبُوقٌ بذلكَ فقد قالَ شارِحُ اللُّبابِ : إِنَّه اسْتُعْمِلَ مَجروراً واستَدَلَّ له بقولِ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ رضي الله عنه : " على كافَّةِ بَيْتِ مالِ المُسْلِمِينَ " وهو من البُلَغاءِ ونَقَله الشُّمُنِّيُّ في حواشِي المُغْنِي وقل الشيخُ إِبراهيمُ الكُورانِيُّ في شرحِ عَقِيدَةِ أُستاذِه : من قالَ من النُّحاةِ إِنَّ كافَّةً لا تَخْرُجُ عن النّصْبِ فحُكْمُه ناشئٌ عن اسْتِقْراءِ ناقِصٍ قالَ شَيْخُنا : وأَقُولُ : إِنْ ثَبَتَ شيءٌ مما ذَكَرُوه ثُبُوتاً لا مَطْعَنَ فيه فالظّاهِرُ أَنَّه قَلِيلٌ جِداً والأَكثَرُ استعمالُه على ما قالَه ابنُ هشامٍ والحَرِيرِيُّ والمُصنَّفُ . وكَفَّت النّاقَةُ كُفُوفاً : كَبِرَتْ فقَصُرتْ أَسْنانُها حتى تَكادَ تَذْهَبُ فَهِي كافٌّ وكذلك البَعِيرُ نقله الجوهرِيُّ وفي اللِّسانِ : فإذا ارْتَفعَ عن ذلكَ فالبَعِيرُ ماجُّ قال الصَّاغانِيُّ : وناقَةٌ كَفُوفٌ مثلُه . وكَفَّ الثَّوْبَ كَفّاً : خاطَ حاشِيَتَه قالَ الجَوْهَرِيُّ : وهو الخِياطَةُ الثانِيَةُ بعد الشَّلِّ كذا في النُّسَخ وفي الصِّحاحِ والعُبابِ : بعدَ المَلِّ وهي الكِفافَةُ وهو مجازٌ . وكَفَّ الإِناءَ كَفّاً : مَلأَهُ مَلأً مُفْرِطاً فهو ثَوْبٌ مَكْفُوفٌن وإِناءٌ مَكْفُوفٌ . وكَفَّ رِجْلَه كَفّاً : عَصَبَها بِخِرْقَةٍ ومنه حَدِيثُ الحَسَنِ : قالَ له رجُلٌ : إِنَّ بِرِجْلِي شُقَاقاً قالَ : اكْفُفْه بخِرْقة . أي : اعْصِبْه بها واجْعَلْها حَوْلَه . ومن المجازِ : عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ : أَي مُشَرَّجَةٌ مَشْدُودَةٌ كما في الصِّحاح وفي الحديثِ في كِتابِ النبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلم في صُلحِ الحُدَيْببَةِ حينَ صالَحَ أَهَل مَكَّةَ وكتَبَ بينَهُ وبَيْنَهُم كتاباً فكَتَب فيه أَنْ لا إِغْلالَ ولا إِسْلالَ وأَنَّ بَيْنَهُمْ عَيْبَةً مَكْفُوفَةٌ أَرادَ بالمَكْفُوفَةِ : التي أُشْرِجَتْ على ما فِيها وقُفِلَت ومَثَّلَ بِها الذِّمَّةَ المَحْفُوظَةَ التي لا
تُنْكَثُ وقالَ ابنُ الأَثيرِ : ضَرَبَها مَثلاً للصُّدُورِ وأَنَّها نَقِيَّةٌ من الغِلِّ والغِشِّ فيما كَتَبُوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنَةِ والعَرَبُ تُشَبِّه الصُّدورَ التي فيها القُلوبُ بالعِبابِ التي تُشْرَجُ على حُرِّ الثِّيابِ وفاخِرِ المَتاع فجَعَل النبي صلى الله عليه وسلم العِيابَ المُشَرَّجَةَ على ما فِيها مَثَلاً للقُلُوبِ طُوِيَتْ على ما تَعاقَدُوا ومنه قَوْلُ الشاعر : ُنْكَثُ وقالَ ابنُ الأَثيرِ : ضَرَبَها مَثلاً للصُّدُورِ وأَنَّها نَقِيَّةٌ من الغِلِّ والغِشِّ فيما كَتَبُوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنَةِ والعَرَبُ تُشَبِّه الصُّدورَ التي فيها القُلوبُ بالعِبابِ التي تُشْرَجُ على حُرِّ الثِّيابِ وفاخِرِ المَتاع فجَعَل النبي صلى الله عليه وسلم العِيابَ المُشَرَّجَةَ على ما فِيها مَثَلاً للقُلُوبِ طُوِيَتْ على ما تَعاقَدُوا ومنه قَوْلُ الشاعر :
وكادجتْ عِيابُ الوُدِّ بَيْنِي وبَيْنَكُم ... وإِنْ قِيلَ أَبناءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ فجَعَلَ الصُّدُورَ عِياباً لِلوُدِّ أَو مَعْناهُ أَنَّ الشَّرَّ يكوننُ مَكْفُوفاً بَيْنَهُم كما تُكَفُّ العِيابُ إِذا أُشْرِجَتْ على ما فِيهَا من المَتاعِ كذلِكَ الذْحُولُ التي كانَتْ بَيْنَهم قد اصْطَلَحُوا على أَنْ لا يَنْشُرُوها بل يَتَكافُونَ عَنها كأَنَّهم جَعَلُوها في وعاءٍ وتَشاجْرُوا عَلَيْها وهذا الوَجْهُ قد نَقَلَه أَبو سَعِيدٍ الضَّرِيرُ . ومن المجازِ : هُو مَكْفُوفٌ وهم مَكافِيفُ وقد كُفَّ بَصَرُه بالفَتْحِ والضَّمِّ الأَولَى عن ابنِ الأعرابِيِّ : عَمِيَ ومُنِعَ من أَنْ يَنْظُرَ . وكَفَفْتَه عَنْهُ كَفّاً : دَفَعْتُه ومَنَعْتُه وصَرَفْتُه عنه نقَلَه الجوهَرِيُّ ككَفْكَفْتُه نقلَه الصاغانيُّ وصاحِبُ اللِّسانِ ومنه قولُ أَبِي زُبَيْدٍ الطّائِيّ :
أَلَمْ تَرَنِي سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُمْ ... وكَفْكَفْتُ عنكُمْ أَكْلُبِي وهي عُقَّرُ فكَفَّ هُو قالَ الجوهريُّ : لازِمٌ مُتَعَدٌّ والمصْدَرُ واحدٌ وقالَ اللَّيْثُ : كَفَفْتُ فُلاناً عن السُّوءِ فكَفَّ يَكُفُّ كَفّاً سَواءٌ لَفْظُ اللازِمِ والمُجاوِزِِ . وكَفافُ الشَّيْءِ كسَحابٍ : مِثْلُه وقَيْسُه . والكَفافُ من الرِّزْقِ والقُوتِ : ما كَفَّ عن النَّاسِ وأَغْنَى وفي الصِّحاحِ : أَي أَغْنى وفي الحديثِ : " اللّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ كَفافاً " كالْكَفَفِ مَقْصُوراً منه وقال الأَصْمَعِيُّ : يُقالُ : نَفَقَتُه الكَفافُ : أَي لَيْسَ فِيها فَضْلٌ وإِنَّما عندَه ما يَكُفُّه عن الناسِ وفي حدِيُثِ الحَسَن : " ابْدَأْ بمَنْ تَعُولُ ولا تُلامُ على كَفافٍ " يَقول : إذا لم يكُنْ عندَك فضْلٌ لم تُلَمْ على أن لا تُعْطِيَ أَحَداً . وقولُ رُؤْبَةَ لأَبيهِ العَجّاجِ :
" فلَيْتَ حَظِّي مِنْ نَداكَ الضّافِي
" والفَضْلِ أَنْ تَتْرُكَنِي كَفافِ هو من قَوْلِهم : دَعْنِي كَفافِ كقَطامِ : أَي كُفَّ عَنِّي وأَكُفُّ عَنْكَ أَي : نَنْجُو رَأْساً برَأْسٍ يَجِيءُ مُعْرَباً ومنه قولُ الأُبَيْرِدِ اليَرْبُوعِيِّ :
ألا لَيْتَ حَظِّي من غُدانَةَ أَنّه ... يُكُونُ كَفافاُ لا عَلَيَّ ولا لِيَا
وفي حَدِيثِ عُمَرَ رضيَ اللهُ عنه : " وَدِدْتُ أَنِّي سَلِمْتُ من الخِلافَةِ كَفافاً لا عَليَّ ولا لِيَ " وهو نَصْبٌ على الحالِ وقِيلَ : إِنَّه أَرادَ مَكفُوفاً عَنِّي شَرُّها . وكُفَّةُ القَمِيصِ بالضَّمِّ : ما اسْتَدارَ حَوْلَ الذَّيْلِ كما في الصِّحاحِ أَو كُلُّ ما اسْتَطالَ فهو كُفَّةٌ بالضَّمِّ كحاشِيَةِ الثّوْبِ وكُفَّةِ الرَّمْلِ والجَمْعُ : كِفافٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ . والكُفّةُ : حَرْفُ الشَّيءِ لأَنَّ الشيءَ إذا انتَهَى إلى ذلِكَ كَفَّ عن الزِّيادَةِ قالَه الأَصْمَعِيُّ . والكُفَّةُ من الثَّوْبِ : طُرَّتُه العُلْيا التِي لا هُدْبَ فِيها وقد كفَّ الثَّوْبَ يَكُفُّه كَفّاً : تَرَكَه بلا هُدْب . والكُفَّةُ : حاشِيَةُ كُلِّ شَيءٍ وطُرَّتُه وفي التَّهْذِيبِ : وأَمّا كُفَّةُ الرَّمْلِ والقَمِيصِ فطُرَّتُهُما وما حَوْلَهُما . ج : كصُرَدٍ وجِبالٍ وفي بعضِ النُّسَخ ج : كصُرَدٍ جج : كِفافٌ . أَي أَنَّ الأَخَيرَ جَمْعُ الجَمْعِ والأَوَّلُ هو الصوابُ ومن الأَوّلِ قولُ عليِّ رضي الله عنه يصِفُ السَّحابُ : والْتَمَعَ بَرْقُه في كُفَفِه أَي في حواشِيه . وكِفافُ الشيءِ بالكَسْرِ : حِتارُه قالَه الأَصمعيُّ . ومن السّيْفِ : غِرارُه ونصُّ النوادِرِ للأَصمَعِيِّ : كِفافَا الشَّيءِ : غِراراهُ . قالَ : والكِفَّةُ بالكَسْرِ مَنَ المِيزانِ : م أَي معروفٌ قالَ ابنُ سِيدَه : والكَسْرُ فيها أَشْهَرُ وقد يُفْتَحُ وأَباها بَعْضُهم . والكِفَّةُ من الصائِدِ : حِبالَتُه تُجْعَلُ كالطَّوْقِ وقالَ ابنُ بَرِّيّ : وشاهِدُه قَوْلُ الشاعِرِ :
كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ وهي عَرِيضَةٌ ... على الخائِفِ المَطْلُوبِ كِفَّةُ حابِلِ ويُضَمُّ . والكِفَّةُ من الدُّفِّ : عُودُه قال الأَصْمَعِيُّ : وكُلُّ مُسْتَدِيرٍ كِفَّةٌ بالكَسْرِ كدارَةِ الوَشْمِ وعُودِ الدُّفِّ وحِبالَةِ الصَّيْدِ . والكِفَّةُ نُقْرَةٌ مُسْتَدِيرَةٌ يَجْتَمعُ فيها الماءُ . والكِفَّةُ من اللِّثَةِ : ما انْحَدَرَ مِنْها على أُصَولِ الثَّغْرِ وكذا في التَّهْذِيبِ وفي المُحْكَم : هي ما سالَ مِنّها على الضِّرْسِ ويُضَمُّ . ج : كِفَفٌ وكِفافٌ بكسرهما . والكِفَفُ أيضاً : أَي بالكَسْر في الوَشْمِ : داراتٌ تَكُونُ فيهِ قاله الأَصْمَعِيُّ وأَنشَدَ قولَ لَبيدٍ رضي الله عنه :
أَو رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كفَفاً تَعَرَّضَ فَوْقَهُنَّ وِشامُها كالكَفَفِ مُحَرَّكَةً . والكِفَفُ : النُّقَرُ التي فِيها العُيُونُ ومنه المُسْتَكِفّاتُ على ما يَأْتي بيانُه . وقال الفرّاءُ : الكُفَّةُ بالضمِّ من الشَّجَرِ : مُنْتَهاهُ حيْثُ يَنْتَهِي ويَنْقَطِعُ . والكُفَّةُ من النّاسِ : الكَثْرَةُ وذلك أَنّك تَعْلُو الفَلاَة أَو الخَطِيطة فإذا عايَنْتَ سَوادهُمْ وجَماعَتهم قلتْ : هاتِيكَ كُفَّةُ النّاسِ . أَو كُفَّتُهم : أَدْناهُم إِليكَ مَكاناً . والكُفَّةُ من الغَيْمِ : طُرَّتُه كطُرَّةِ الثّوْبِ وقيل : ناحِيَتُه قال القَنانِيُّ :
ولو أَشْرَفتْ من كُفَّةِ السِّتْر عاطِلاً ... لقُلْتَ غَزالٌ ما عليهِ خَضاضُ وقال ابنُ عَبّادٍ : الكُفَّةُ : مثلُ العَلاةِ وهي حَجَرٌ يُجْعَلُ حَوْلَه أَخْثاءٌ وطِينٌ ثم يُطْبَخُ فيهِ الأَقِطُ . قال : والكُفَّةُ من اللَّيْلِ : حيثُ يَلْتَقِي اللِّيْلُ والنَّهارُ إِمّا في المَشْرِقِ وِإِمّا في المَغْرب . وفي اللِّسانِ : الكُفَّةُ : ما يُصادُ به الظِّباءُ يُجْعَلُ كالطَّوْقِ . والكُفَّةُ من الدِّرْعِ : أَسْفَلُها . والكُفَّةُ من الدِّرْعِ : أَسْفَلُها . والكُفَّةُ من الرَّمْل : ما اسْتَطالَ في اسْتِدارَةٍ وهذا بعَيْنِه قد تقَدَّم آنِفاً فهو تَكْرارٌ وكأَنَّه جَمَعَ بين القَوْلَيْنِ : أَي الاسْتِطالَة والاسْتِدارة . وقالَ الفَرّاءُ : يُقال : اسْتَكَفُّوا حَوْلَه : إِذا أَحاطُوا بهِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ ومنه الحَدِيثُ أَنَّه صَلَى اللهُ عليه وسَلَّم الكَعْبَةِ وقد اسْتَكَفَّ له النّاسُ فخَطَبَهُم قالَ الجَوْهَرِيُّ : ومنه قولُ ابنِ مُقْبِلٍ :
إِذ رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارَةٌ ... بَدَا والعُيُونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
واسْتَكَفَّت الحَيَّةُ : إذا تَرَحَّتْ كالكِفَّةِ . واسْتَكَفَّ الشَّعَرُ : اجْتَمَعَ وانضَمَّت أَطْرافُه . واسْتَكَفَّ بالصَّدَقَةِ : إذا مَدَّ يَدَه بِها ومنه الحَدِيثُ : المُنْفِقُ على الخَيْلِ كالمُسْتَفِّ بالصَّدَقَةِ : أَي الباسطِ يدَه يُعْطِيها . واسْتَكَفَّ السائِلُ : طَلَبَ بِكَفِّهِ كتَكَفَّفَ وقد اسْتَكَفَّهُم وتَكَفَّفَهُمْ وفلانٌ يسْتَكِفُّ الأَبْوابَ ويَتَكَفَّفُها وفي الحديثِ : إِنَّ : َ إِنْ تَذَر وَرَثَتَكَ أَغْنِياءً خَيْرٌ من أَنْ تَذَرَهُم عالَةً يَتَكَفَّفُونَ الناسَ والاسمُ الكَفَفُ مُحَرَّكَةً قاله الهَرَوِيُّ وقال ابنُ الأَثيرِ : اسْتَكَفَّ وتَكَفَّفَ : إِذا أَخَذَ بيَطْنِ كَفِّه أَو سأَلَ كَفّاً من الطَّعامِ أَو يَكُفُّ الجُوعَ . ويُقال : تَكَفَّفَ واسْتَكَفَّ : إِذا أَخَذَ الشيءَ بكَفِّهِ قال الكُمَيْتُ :
ولا تُطْعِمُوا فيها يَداً مُسْتَكفَّةً ... لغَيْرِكُمُ لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالُها واسْتَكْفَفْتُه : اسْتَوْضَحْتُه بأَنْ تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبِكَ كمَنْ يَسْتَظِلُّ من الشَّمْسِ يَنْظُرُ إلى الشَّيْءِ هل يَراهُ نقَلَه الجوهريُّ وقال الكسائِيُّ : اسْتَكْفَفْتُ الشَّيءَ واسْتَشْرَفْتُه كِلاهُما أَنْ تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبكَ كالَّذِي يَسْتَظِلُّ من الشَّمْسِ حتَّى يَسْتَبينَ . يُقال : اسْتَكَفَّتْ عَيْنُه : إِذا نَظَرَتْ تَحْتَ الكَفِّ . وقولُ حُمَيْدِ بنِ ثَوْرٍ رضي َالله عنه :
ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ وظَلَّتْ رِكابُنا ... إِلى مُسْتَكِفّاتٍ لهُنَّ غُرُوبُ قِيل : المُسْتَكِفّتُ : هي العُيُونُ لأَنَّها في كِفَفٍ : أَي نُقَرٍ وقِيل : المُسْتَكِفَّةُ هنا : هي الإِبِلُ المُجْتَمِعَةُ يُقال : جَمَّةٌ مُجْتَمِعةٌ لَهُنَّ غُروبٌ : أَي دُموعُهُنَّ تَسِيلُ مِمّا لَقِينَ من التَّعَبِ وقِيلَ : أَرادَ بها الشَّجَرَ قد اسْتَكَفَّ بَعْضُها إلى بَعْضٍ . والغُرُوب : الظِّلالُ . وتَكَفْكَفَ عن الشَّيْءِ : انْكَفَّ وهما مُطاوِعَا كَفَّهُ وكَفْكَفَه . وقال الأَزهريُّ : تَكَفْكَفَ أَصلُه عندِي منَ وكَفَ يَكِفُ وهذا كقَوْلِهم : لا تَعِظِينِي وتَعَظْعْظِي وقالُوا : خَضْخَضْتُ الشَّيْءَ في الماءِ وأَصلُه من خُضْتُ . وانْكَفُّوا عن المَوْضِعِ : تَرَكُوه نقَله الصاغانيُّ
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : قد يُجْمَع الكَفُّ عَلَى أَكْفافٍ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيِّ لعَلِيِّ بنِ حَمْزَةَ :
يُمْسُونَ ممّا أَضْمَرُوا في بُطُونِهِمْ ... مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيْدِيهِمُ اليُمْنُ والكَفُّ الخَضِيبُ : نَجْمٌ . والكَفَّةُ : المَرَّةُ من الكَفِّ . واكْتَفَّ اكْتِفافاً : انْكَفَّ . وقالَ ابنُ الأَعرابيِّ : كَفْكَفَ : إِذا رَفِقَ بغَرِيمِه أَو رَدَّ عَنْهُ من يُؤْذِيه . واسْتَكَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ من الكَفِّ عن الشَّيْءِ . وتَكَفْكَفَ دَمْعُه : ارْتَدَّ . وكَفْكَفَه هُوَ : مَسَحه مَرَّةً بعدَ أُخْرَى ؛ ليَرُدَّه . والكَفِيفُ كأَمِيرٍ : الضَّرِيرُ وقد لُقِّبَ به بعضُ المُحَدِّثِينَ كالمَكْفُوفِ وجَمْعُه مَكافِيفُ . والكِفافُ من الثّوْبِ : موضِعُ الكفِّ . وفي الحَدِيثِ : لا أَلْبَسُ القَمِيصَ المُكَفَّفَ بالحَرِيرِ أَي الذي عُمِلَ على ذَيْلِه وأَكْمامِه وجَيْبِه كِفافٌ من حَرِيرٍ . كُلُّ مَضَمِّ شيءٍ : كِفافُه ومنه كِفافُ الأُذُنِ والظُّفُر والدُّبُرِ . وكِفافُ السَّحابِ : أَسافِلُه : والجمعُ أَكِفَّةٌ . والكِفافُ : الحُوقَةُ والوَتَرةُ . والمُسْتَكِفُّ : المُسْتَدِيرُ كالكِفَّةِ . وكَفَّ عليهِ ضَيْعَتَه : جَمَعَ عليه مَعِيشَتَه وضَمَّها إِليه . وكفَّ ماءَ وَجْهِه : صانَهُ ومَنَعَه عن بَذْلِ السُّؤالِ . وفي الحَدِيثِ : كُفِّي رَأْسِي : أَي اجْمَعِيهِ وضُمِّي أَطْرافَُه وفي رواية كُفِّي عَنْ رَأْسِي أَي : دَعِيه واتْرُكِي مَشِطَه . واستَكَفَّ الشَّجَرُ بعضُها إلى بعضٍ : اجْتَمعَ وبه فُسِّرَ قولُ حُمَيْدٍ السابقُ كما تقَدَّم . والأَكافِيفُ الجَبَلِ : حُيُودُه قال :
مُسْحَنْفِراً من جبالِ الرومِ يَسْتُرُه ... مِنْها أَكافِيفُ فِيما دُونَها زَوَرُ
يصف الفُراتَ وجَرْبَه في جبالِ الرُّومِ المُطِلَّةِ عليه حتى يَشُقَّ بلادَ العِراقِ . قال أَبُو سَعِيدٍ : يُقال : فلانٌ لَحْمُه كَفافٌ لأَدِيمِه : إذا امْتَلأَ جِلْدُه من لِحْمِه قال النَّمِرُ بن تَوْلَب :
فُضُولٌ أَراها في أَدِيمىَ بعدَما ... يكونُ كَفافَ اللَّحْمِ أَو هُو أَجْمَلُ أَرادَ بالفُضُول : تَغَضُّنَ جِلدِه لِكبَرِه بَعْدَما كانَ مُكْتَنِزَ اللَّحْمِ وكانَ الجِلْدُ مُمْتَدّاً مع اللَّحْمَ لا يَفْضُل عنه وهو مجازٌ . وقَولُه أَنشدَه ابنُ الأعرابِيِّ :
نَجُوسُ عِمارَةً ونَكُفُّ أُخْرَى ... لَنا حَتّى يُجاوِزَها دَلِيلُ رامَ تَفْسِيرَها فقال : نَكُفُّ : نأْخُذُ في كِفافِ أُخْرَى قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا ليسَ بتَفْسِيرٍ ؛ لأَنَّه لم يُفِسِّر الكِفافَ وقال الجَوْهَرِيُّ في تَفْسِير هذا البَيْتِ : يَقُولُ : نَطَأَ ؟ ُ قَبيلَةً ونَتَخَلَّلُها ونَكُفُّ أُخْرَى : أَي نَأْخُذُ في كُفَّتِها ناحِيتُها ثم نَدَعُها ونَحْنُ نَقْدِرُ عليها . والكِفافُ ككِتابٍ : الطَّوْرُ وأَنشَدَ ابنُ بَرِّيّ لعَبْدِ بَنِي الحَسْحاسِ :
أَحارِ تَرَى البَرْقَ لم يَغْتَمِضْ ... يُضِيءُ كِفافاً ويَخْبُو كِفافَا وكَفَّت الزَّنْدَةُ كَفَّا : صَوَّتَت نارُها عندَ خُرُوجِها نقلَه ابنُ القَطّاع . ورَجُلٌ كافٌّ ومَكْفُوفٌ : قد كَفَّ نَفْسَه عن الشَّيْءِ . والمُكافَّةُ : المُحاجَزَةُ . وتَكافُّوا : تَحاجَزُوا . واسْتَكَفَّ الرجلُ : اسْتَمْسَكَ . ويُقال : هو أَضْيَقُ مِنْ كِفَّةِ الحابِلِ . وثَوْبٌ مُكَفَّفٌ : خِيطَ أطرافُه بحَرِيرٍ . وجِئْتُه في كُفَّةِ اللَّيْلِ : أَي أَوَّلِه وهو مجازٌ

##### Türkçe

كفف
**كَفَّ - يَكُفُّ - كَافّ - كَافَّة - كَفّ - كَفَّيْن**
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kendine doğru katar ve toplar ve onun uzunluğundan kısaltır: uzun, uzatılmış bir şeye gelir; onu büker yahut uzunluğundan kısaltır; onu bir kısmı üzerine toplayarak ve onu, kendisi için bir kın ve saklanak sayılan bir yerden yaklaştırarak.
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + iki elini: onları uzatmanın zıddı: ikisini bedenine doğru büker; bu, başkasının yanında olana yönelik tamahın durması hakkında bir kinayedir.
﴿Ve insanların ellerini sizden çekti﴾
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan: onu ondan geri çevirmek için büker ve katlar; onu ona doğru yaymaya ve uzatmaya teşebbüs etmez: bu, eziyetini kısaltmanın ve kendisini, onunla bir başkasına erişmekten men etmenin kinayesidir.
﴿Umulur ki Allah, inkâr edenlerin şiddetini çeker﴾
﴿Yüzlerinden ateşi uzaklaştıramazlar﴾
**كَافّ**: “**كَفَّ - يَكُفُّ**”dan müşebbehe sıfat olan ism-i fâil.
**كَافَّة**: “**كَافّ**”ın müennesi: o da ondan bir defalık fâildir: bir kısmı üzerine toplanmış, katılmış ve sıkılaşmış bir biçimde: kenetlenmiş bina gibi saf saf.
**كَافَّةً**: “**كَافّ**”dan hâl: bir kısmı üzerine toplanmış ve yoğunlaşmış toplu bir biçimde: istisnasız hepsi.
**كَفّ**: “**كَفَّ - يَكُفُّ**”un isim-fiili: ıstılahta, **الكف** özelliğiyle nitelenen, bilinen beden uzvu; (bu özellik) katma ve toplanma ve bükme ve kavramadır.
**كَفَّيْن - كَفَّيْه**: “**كَفّ**”ın tesniyesi.

Lafız, “**الثني والعطف والطوي**” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**كَفى - يَكْفي** + bir varlık veya bir şey + bir varlığa veya bir işe: varlık yahut şey, bir işi yapmaya yeter: varlık yahut şey, bir başkasından yardım veya ortaklık olmaksızın tek başına fiili bütünüyle yapmaya kâdir olur.
**كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو)** + bir varlık + bir varlığı: onu miktarda yahut mertebede ona eşit kıldı.
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kendine doğru katar ve toplar ve onun uzunluğundan kısaltır.

kf
**كف الأيدي**	﴿Kendilerine “Ellerinizi çekin, namazı kılın, zekâtı verin” denilenleri görmedin mi? Sonra üzerlerine savaş yazılınca, içlerinden bir grup, Allah’tan korkar gibi yahut daha şiddetli bir korkuyla insanlardan korkuyorlar ve “Rabbimiz, niçin üzerimize savaşı yazdın; bizi yakın bir süreye kadar ertelemeli değil miydin?” dediler. De ki: Dünya metaı azdır; âhiret, sakınan kimse için daha hayırlıdır; siz kıl kadar zulme uğratılmazsınız (77)﴾ **النساء** ﴿Yakında, sizi emniyete almak ve kavimlerini emniyete almak isteyen başkalarını bulacaksınız; her ne zaman fitneye döndürülseler, onun içine baş aşağı çevrilirler. Eğer sizden uzak durmazlar, size barışı bırakmazlar ve ellerini çekmezlerse, onları yakalayın ve onları bulduğunuz yerde öldürün; işte onlar üzerine size apaçık bir sultan kıldık (91)﴾ **النساء**
 	﴿Ey iman edenler, Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: bir kavim size ellerini uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekti. Allah’tan sakının; müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler (11)﴾ **المائدة** ﴿Allah size, alacağınız birçok ganimetler vaad etti; bunu size çabuklaştırdı ve insanların ellerini sizden çekti; müminler için bir âyet olsun ve sizi dosdoğru bir yola hidayet etsin diye (20)﴾ **الفتح**
 	﴿O, sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra, Mekke’nin iç kısmında onların ellerini sizden ve sizin ellerinizi onlardan çeken O’dur; Allah, yaptıklarınızı görendir (24)﴾ **الفتح**

**يكف ( يمنع)**	﴿Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlu tutulursun. Müminleri teşvik et; umulur ki Allah, inkâr edenlerin şiddetini çeker. Allah daha şiddetli bir kuvvete ve daha şiddetli bir cezalandırmaya sahiptir (84)﴾ **النساء** ﴿Hani Allah dedi ki: “Ey Meryem oğlu İsa, sana ve annene olan nimetimi hatırla: seni **روح القدس** ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun. Sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Benim iznimle çamurdan kuş sureti gibi bir şey yaratıyordun; ona üflüyordun da benim iznimle kuş oluyordu. Körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun. Ölüleri benim iznimle çıkarıyordun. İsrailoğullarını senden çekmiştim; onlara apaçık delillerle geldiğinde, içlerinden inkâr edenler ‘Bu ancak apaçık bir sihirdir’ demişlerdi (110)﴾ **المائدة**
 	﴿İnkâr edenler bilselerdi: yüzlerinden ateşi uzaklaştıramayacakları ve sırtlarından da (uzaklaştıramayacakları) ve kendilerine yardım da edilmeyeceği zamanı (39)﴾ **الأنبياء**

**كافة**
 	﴿Ey iman edenler, barışa **كافة** girin; şeytanın adımlarına uymayın; şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır (208)﴾ **البقرة** ﴿Müminlerin **كافة** çıkmaları olmazdı; her fırkadan bir taife çıkıp dinde derin anlayış kazansalar ve döndüklerinde kavimlerini uyarsalar; umulur ki sakınırlar (122)﴾ **التوبة**
 	﴿Şüphesiz ayların sayısı Allah katında, Allah’ın kitabında, gökleri ve yeri yarattığı gün on iki aydır; bunlardan dördü haramdır. İşte bu, dosdoğru dindir; o aylarda kendinize zulmetmeyin. Müşriklerle **كافة** savaşın; onlar da sizinle **كافة** savaştıkları gibi. Bilin ki Allah, sakınanlarla beraberdir (36)﴾ **التوبة**
 	﴿Seni ancak insanlara **كافة** bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler (28)﴾ **سبأ**

**كف - كفين**
 ﴿Hak daveti O’nundur; O’ndan başkasına dua edenler, onlara hiçbir şeyle cevap vermezler; ancak iki avucunu suya doğru açanın, ağzına ulaşsın diye (açması) gibidir; oysa ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası ancak sapıklık içindedir (14)﴾ **الرعد** ﴿Meyvesi kuşatıldı da, harcadığı şeye karşı iki avucunu çevirip durur oldu; o, çardakları üzerine çökmüş hâlde idi ve “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım” diyordu (42)﴾ **الكهف**

**مختار الصحاح**
● [**كفف**] **ك ف ف**: **الكَفُّ** **الأكُفِّ**’ün bir tanesidir; **كَفَّةُ الميزان** (kef’in kesri ve fethi ile); cem‘i **ِكفَفٌ** (kef’in kesri ile). **الكَافَّةُ**: insanlardan hepsi; “Onlarla **كافة** karşılaştım” denir, yani hepsi. **كَفَّ الثوب**: onun kenarını dikti; o, **الشل**’den sonra ikinci ipliktir. **المَكْفُوف**: kör; “gözü **كف** oldu” denir; “gözünü **كَفَّ** etti” de denir. “Onu bir şeyden **كَفَّهُ** etti” denir; o da **كَفَّ** etti; (fiil) geçişli de olur, لازِم de olur; babı **الكل رد**’dir. **الكَفَافُ** rızıktan: قوت; o, insanlardan **كف** eden şeydir, yani yeterli kılan. Hadiste: ﴿Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **كفافا** kıl﴾. **اسْتَكَفَّ** ve **تَكَفَّفَ** aynı mânâdadır; o da, avucunu uzatıp insanlardan istemesidir; “Falan kimse insanlardan **يتَكَفَّفُ** eder” denir. **ك ف ل**: **الكِفْلُ**: iki kat; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Size rahmetinden iki **كفلين** verir﴾. “O, nasiptir” denildi. **ذو الكفل**: peygamberlerden bir peygamberin adıdır—onlara salât ve selâm olsun—ve o, **الكَفَالةِ**’dendir. **الكِفْلُ** ayrıca, binicinin onunla **اكتَفَل** ettiği şeydir; o da, örtünün devenin hörgücü etrafına dolanması, sonra binmesidir. Ondan, İbrahim hadisi: ﴿Kabın çentiğinden ve onun kulpundan içmeyi kerih görürdü; “denilir ki o, şeytanın **كفل**’idir” dedi﴾. **الكَفِيلُ**: kefil/garantör; “onunla **كَفَلَ** etti” denir; (muzari) damme ile **يكفل**; **كَفَالَةً**. “Borçlusuna mal ile onun adına **كَفَلَ** etti” denir. “Mal onu ona **أكْفَلَهُ**” yani onu ona garanti etti. “Onu ona **كَفَلَه**” (tahfif ile) denir; o da onunla **كَفَلَ** etti; **نصر** ve **دخل** babından. “Onu ona **كَفّلَه**” **تكفيلا** ile; onun gibidir. “Borcu ile **تَكَفَّلَ** etti.” **الكافِلُ**: bir insanı kefil olup geçindiren kimse; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve onu Zekeriya **ولكفها**﴾ ve ﴿**وكفلها**﴾ (fâ’nın kesri ile) diye de okunmuştur. **الكَفَلُ** (iki fetha ile): binek ve başkası için, onun arka tarafı.

**الراغب**
kff

**الكف**: insanın **كف**’i; o, onunla tutup açtığı şeydir. Ve **كففته**: onun **كف**’ine isabet ettim; ve **كففته**: ona **بالكف** ile isabet ettim ve onu onunla ittim. Ve **الكف** her ne suretle olursa olsun itme ile örfleşti; **بالكف** ile olsun yahut onun dışındakilerle; hatta denildi ki: görmesi tutulmuş kimseye **رجل مكفوف**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **}وما أرسلناك إلا كافة للناس﴿** [سبأ/28], yani: onları masiyetlerden alıkoyan; ve ondaki **الهاء** mübalağa içindir; onların “**رواية**”, “**علامة**” ve “**نسابة**” demeleri gibi. Ve sözü: **﴾وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة﴿** [التوبة/36]; denildi ki: manası: onlara karşı alıkoyanlar olarak, size karşı alıkoyanlar olarak savaştıkları gibi. (Zeccâc âyette dedi ki: Bu, şeyin **كفة**’sinden türemiştir; o da onun kenarıdır; ancak şu sebeple alınmıştır: şey oraya vardığında artmadan alıkoyar; ve ikilenmesi de çoğullanması da caiz değildir; ve “**قاتلوهم كافات**” da “**كافين**” de denilmez; tıpkı sen “**قاتلوهم عامة**” dediğinde ikilemediğin ve çoğullamadığın gibi; ve yine **خاصة** da böyledir. Bu, nahivcilerin mezhebidir. Bak: Zeccâc’ın **معاني القرآن وإعرابه**’ı 2/446). Ve denildi ki: manası “cemaat”tir; size cemaat olarak savaştıkları gibi, cemaat olarak. Şu da var ki cemaate **الكافة** denir; onların toplanmalarıyla kuvvetleri sebebiyle onlara **الوازعة** denildiği gibi. Ve bunun üzerine onun sözü: **﴾يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة﴿** [البقرة/208]. Ve sözü: **﴾فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها{** [الكهف/ 42]; bu, pişmanın hâline ve pişmanlığı hâlinde yaptığı şeye bir işarettir. Ve **تكفف الرجل**: elini dilenerek uzattığı zaman. Ve **استكف**: **كف**’ini dilenerek yahut iterek uzattığı zaman. Ve **استكف الشمس**: onu **بكفه** ile itti; o da, aradığını görmek için güneşten gölgelenerek **كف**’ini kaşının üzerine koymasıdır. Ve **كفة الميزان**: **كف**’e benzetmedir; onunla tartılan şeyin konulduğu **كف**’inde. Ve yine **كفة الحبالة**. Ve **كففت الثوب**: ilk dikişten sonra onun yanlarını diktiğin zaman.

ملخص اللسان:
1. **كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً**: onu topladı.
2. Ve **الكفُّ**: el; çoğulu **أَكُفٌّ**.
3. Ve yırtıcının iki elinde iki **كفّ** vardır; çünkü onunla aldığı şeye kapanır.
4. **اسْتَكفَّ عينَه**: güneşte bir şey görür mü diye bakarak **كف**’ini onun üzerine koydu; **استكفّ القومُ حول الشيء**: ona bakarak onun etrafını kuşattılar;
5. Ve **استكفّ السائل**: **كف**’ini açtı. Ve **تَكَفَّفَ الشيءَ**: onu **بكفِّه** ile istedi; ve onu **تَكَفَّفَه**.
6. Onların sözü: **لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ** (kâf’ın fethiyle): yani yüz yüze; bu, onu karşılayıp yüz yüze geldiğin zamandır. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**’ten bir keredir.
7. Ve **كفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً** ve **كفْكَفَه**; Leys: “**كَفَفْت** falancayı kötülükten, o da **كفّ يكُفّ كَفّاً**.”
8. **كَفْكَفَ**: alacaklısına yumuşak davrandığı yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman.
9. Ve **تَكَفَّف دمعُه**: geri döndü; ve onu o **كَفْكَفَه**;
10. Ve **المكفوف**: kör; ve onun görmesi **كُفَّ** edildi; ve **كَفَّ بصرُه كَفّاً**: gitti.
11. Ve **الكَفْكفة**: senin bir şeyi alıkoyman; yani bir şeyi bir şeyden geri çevirmen,
12. Ve **كِفافُ الثوب**: onun yanları.
13. Ve ayrıca denilir: **كَفّة الميزان**,
14. Ve her şeyin **كُفة**’si (ضم ile): onun kenarı ve pervazı.
15. Hadiste: “Mümin, müminin kardeşidir; onun zayi’ini **يَكُفُّ** eder”; yani onun geçimini onun üzerine toplar ve onu kendine katar; ve ondan hadiste: “yüz suyunu **يَكُفُّ** eder”; yani onu korur ve dilenme vermesinden alıkoyarak toplar; ve aslı men’dir.
16. Ve **الكافَّةُ**: cemaat; ve denildi ki: insanlardan cemaat. Denilir: “onlarla **كافَّةً** karşılaştım”; yani hepsiyle. **كافة** “tamamı ve kuşatma” manasındadır; şu halde manası “**ادخلوا في السِّلْمِ**’in tamamına”, yani onun bütün şeriatlarına, girmek olabilir. Ve lugat iştikakında **كافةً**’nin manası: şeyin sonunda onu alıkoyan şeydir.
17. Ve **كُفَّة الثوب** onun yayılmasını men ettiği için böyle adlandırıldı,
18. Ve **الكَفّ**’in aslı men’dir; ve bundan dolayı elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından alıkonulur; o, parmaklarla birlikte avuçtur.

لسان العرب

● - **كفف**: **كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً**: onu topladı. Hasan’ın hadîsinde: Bir adam vardı, onda bir yara vardı; ona sordu: Nasıl abdest alır? Dedi ki: **كُفَّه بخِرْقة** yani onu onun etrafında topla. Ve **الكفُّ**: el, müennestir. Tehzîb’de: Ve **الكف** elin **كفّ**’idir; Araplar der: “Bu bir tek **كفّ**tir”; İbn Berrî dedi: Ferrâ’nın inşâd ettiğini okudu:
أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،
وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا
Dedi: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،
وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها
Ve Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،
طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك
Dedi: A‘şâ dedi:
يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،
وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق
Ve yine dedi:
غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،
والكفُّ زَيَّنها خَضابه
Dedi: Kümeyt dedi:
جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،
كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا
Ve Zü’l-İsba‘ dedi:
زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ
علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير
Ve Hansâ dedi:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ
بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ
وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،
وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ
Ve şöyle rivayet edilir:
وما بلغ المهدون في القول مدحة
A‘şâ’nın şu sözüne gelince:
أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما
يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا
Şüphesiz o, pazuyu kastetti; böylece müzekker yaptı. Ve denildi ki: Ancak uzvu kastetti. Ve denildi ki: O, **يضمّ**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu **أَكُفٌّ**’dur. Sîbeveyh dedi: Bu misâli aşmadılar. Başkası **كُفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâre b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, azîz ve celîl Allah’a dua ederken dedi:
فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،
حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ
بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،
وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ
Ebû Latîf, kendisinden küçük bir erkek kardeşini kastediyor. İbn Berrî, İbn Ahmer’den inşâd etti:
يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ
وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ
Ve Leylâ el-Ahyeliyye’den inşâd etti:
بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،
إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ
İbn Berrî dedi: **كفّ**’in cem‘inde **أَكْفاف** da gelmiştir. Ve Ali b. Hamza inşâd etti:
يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم
مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن
Sadaka hadîsinde: “Sanki onu Rahmân’ın **كفّ**’ine koyuyor.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu, kabul ve sevap verme mahalline kinayedir; yoksa Rahmân’ın **كفّ**’i ve uzvu yoktur; Allah, müşebbihelerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Allah dilerse mahlûkatını bir tek **كفّ** ile cennete sokar.” Bunun üzerine Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ömer doğru söyledi.” Hadîste **الكف** ve **الحفْنة** ve **اليد** zikri tekrar etmiştir; hepsi teşbih olmaksızın temsildir. Ve doğan ve başka yırtıcı kuşlardan olanların ayaklarında iki **كفّ** vardır. Ve yırtıcı hayvanın ellerinde iki **كفّ** vardır; çünkü onunla aldığı şeyin üzerine **يَكُفُّ** eder. Ve **الكفُّ الخَضيب**: bir yıldızdır. Ve **كفُ الكلب**: hürlerden bir ottur; onun zikri gelecektir.

**واسْتَكفَّ عينَه**: güneşte bir şey görür mü diye bakarak **كفّ**ini onun üzerine koydu. İbn Mukbil, kendisine ait bir ok parçasını vasfederken dedi:
خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً
بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
Kisâî: **اسْتَكْفَفْت** şeyi ve **اسْتَشْرَفْته**; ikisi de: güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; ta ki şey açıklığa kavuşsun. Denir: **اسْتَكفَّت عينه**; **الكفّ**in altından baktığı zaman. Cevherî: **اسْتَكفَفْت** şeyi, **اسْتَوْضَحْته**; o da, güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; şeye bakarsın, onu görüyor musun diye. Ferrâ dedi: **استكفّ القومُ حول الشيء** yani onu kuşattılar, ona bakıyorlar; İbn Mukbil’in sözü de bundandır:
إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ
بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح
Ve **استكفّ السائل**: **كفّ**ini yaydı. Ve **تَكَفَّفَ الشيءَ**: onu **كفّ**iyle istedi ve **تَكَفَّفَه**. Hadîste: Bir adam rüyada gördü; sanki bir gölgelik bal ve sade yağ damlatıyor ve sanki insanlar onu **يتَكفَّفُونه**; bunun tefsiri Herevî’nindir, el-Ğarîbeyn’de; bundan isim **الكفَف**’tir. Hadîste: “Varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتَكفَّفون** bırakmandan hayırlıdır.” Manası: insanlardan **أَكُفِّهم** ile isterler; onları kendilerine doğru uzatırlar. Ve denir: **تكفَّف** ve **استكفَّ**; bir şeyi **كفّ**iyle aldığı zaman. Kümeyt dedi:
ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً
لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها
Cevherî: **واستكفَّ** ve **تكفَّفَ** aynı manadadır; o da, insanlardan istemek üzere **كفّ**ini uzatmandır. Denir: Falan, insanlara **يَتكَفَّف** eder. Hadîste: “Bütün malını sadaka verir, sonra oturur, insanlardan **يستكِفُّ** eder.” İbnü’l-Esîr: Denir: **استكفَّ** ve **تَكَفَّفَ**; **كفّ**inin içiyle aldığı zaman yahut yemekten bir **كفّ** istediği zaman yahut açlığı gideren şeyi (yani **ما يكُفُّ الجوع**) istediği zaman.

Onların sözü: **لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ**; **الكاف**’ın fethiyle; yani yüz yüze (kefâhen). Bu, onu karşıdan karşıladığın zamandır; ikisi bir kılınmış iki isimdir ve “on beş” gibi fetha üzere bina edilmiştir. Zübeyr hadîsinde: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu **كفّةَ كَفّةَ** karşıladı; yani yüz yüze; sanki her birisi, diğerini başkasına geçmekten **كفَّ** etmiş, yani onu men etmiştir. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**ten bir kerredir. İbn Sîde: **ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ** ve izâfet üzere **كفَّةَ كفَّةٍ**; yani ansızın yüz yüze. Sîbeveyh dedi: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil şudur: Yûnus, Ru’be’nin “Onu **كفّةً لِكفّةً** yahut **كفّةً عن كفّةٍ** olarak gördüm” dediğini iddia etti; bunu ancak zarf ve hâlde böyle kıldı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve **كفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً** ve **كفْكَفَه**; böylece **كفَّ** etti; ve **اكتفَّ** etti; ve **تكفَّف** etti. Leys: **كَفَفْت** falanı kötülükten; o da **يكفّ** eder, **كَفّاً**; lâzım ve müteaddînin lafzı eşittir. İbnü’l-A‘râbî: **كَفْكَفَ**; borçlusuna yumuşak davrandığı zaman yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman. Cevherî: **كَفَفْت** adamı şeyden; o da **كفّ** etti; geçişli de olur geçişsiz de; masdar birdir. Ve **كفْكَفْت** adamı: **كفَفْته** gibidir. Ebû Zübeyd’in sözü de bundandır:
أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،
وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟
Ve **استكفَّ الرجلُ الرجلَ**: bir şeyden **الكفِّ** etmekten (men etmekten). Ve **تَكَفَّف دمعُه**: geri döndü; ve onu **كَفْكَفَه**. Ebû Mansûr dedi: Aslı, bence **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, “Bana öğüt verme ve öğüt verip durma” demen gibidir. Ve dediler: “Şeyi suda **خَضْخضتُ**”; aslı **خُضْت**’tendir. Ve **المكفوف**: kördür; çoğulu **المكافِيفُ**. Ve görmesi **كُفَّ** edildi ve görmesi **كَفَّ بصرُه كَفّاً**: gitti. Ve **رجل مَكْفوف** yani kör; ve **كُفَّ** edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَفَّ بصرُه** ve **كُفَّ**. Ve **الكَفْكفة**: senin şeyi **كفُّك** etmen, yani senin şeyi şeyden geri çevirmen; ve gözün yaşını **كفْكَفْت**. Ve **بعير كافٌّ**: dişleri yenmiş ve yaşlılıktan kısalmıştır; neredeyse gider; dişisi **هاء**sızdır; ve dişleri **كُفَّت** edilmiştir. Bundan yükselirse o, **ماجٌّ**dur. Ve deve **كَفَّت** etti; **تَكُفُّ كُفوفاً**.

Ve **الكَفُّ** arûzda: parçanın yedincisini hazfetmektir; senin **مفاعيلن**’den **النون**’u hazfetmen gibi, ta ki **مفاعيلُ** olsun; ve **فاعلاتن**’dan (hazfetmen) gibi, ta ki **فاعلات** olsun; ve yedincisi hazfedilmiş olan her şey (de böyledir), gömleğin eteğinin ucunda bulunan gömlek **كُفّة**’sine benzetme üzere. İbn Sîde dedi: Bu, İbn İshak’ın sözüdür. Ve arûz illetlerinde **المَكفوف**: aslı **مفاعيلن** olan **مفاعيلُ**’dür; **النون** gidince Halîl dedi: o **مكفوف**tur.

Ve **كِفافُ الثوب**: onun yanlarıdır. Ve **الدِّخْريصُ** bir kere dikişten sonra kıvrılıp **كُفَّ** edilirse **يُكَفُّ** edilir. Ve **كَفَفْت الثوبَ**: yani onun kenarını diktim; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve **عَيْبةٌ مَكْفوفة**: yani **مُشْرَجةٌ مَشْدودة** (ağzı bağlanıp sıkıca kapatılmış). Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, Hudeybiye’de Mekke ehline (yazdığı) kitapta: “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفةً** vardır”; **المكفوفة** ile, içindekinin üzerine **أُشْرِجَت** ve kilitlendiği (şey)i kastetti; ve onu göğüslere misal yaptı: yazdıkları ve sulh ve ateşkesten üzerinde anlaştıkları şeyde, onların **الغِلِّ** ve **الغِشّ**’ten arı (olduğu)nu. Ve Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, **حُرِّ الثياب** ve değerli eşya üzerine **تُشْرَج** edilen **العِياب**’a benzetirler; böylece Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, içindekinin üzerine kapatılmış **العِياب**’ı, akdettikleri şey üzerine dürülmüş kalplere misal yaptı; ve ondan şairin sözü:

وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،
وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ

Böylece göğüsleri, sevgi için **عِياباً** yaptı. Ve Ebû Saîd, “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفة** vardır” sözü hakkında dedi: manası, aralarındaki şerrin, **العَيبة** içindeki metanın üzerine **أُشْرِجَت** edilince **تُكَفُّ** edildiği gibi **مكفوفاً** olmasıdır; yine aralarındaki **الذُّحُول** (kan davaları) hakkında, onları yaymamak ve onlardan **يَتكافُّوا** etmek üzere sulh yaptılar; sanki onları bir kaba koymuşlar ve üzerine kapatmışlar gibi. Cevherî: **كُفّةُ القَمِيص** (ضم ile): eteğin etrafında dolaşan şeydir; ve Asmaî derdi ki: uzayan her şey **كُفة**’dir (ضم ile); **كفة الثوب** gibi, o onun kenarıdır; ve **كُفَّةِ الرمل**; bunun çoğulu **كِفافٌ**’dır. Ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir (كسر ile); **كِفَّة الميزان** ve **كِفَّة الصائد** gibi; o, onun **حِبالته**’sidir; ve **كِفَّةِ اللِّثةِ**; o, ondan aşağı sarkan şeydir. Dedi: ayrıca **كَفّة الميزان** (فتح ile) de denir; çoğulu **كِفَفٌ**’dır. İbn Berrî dedi: **كِفَّةِ الحابِل**’e şahit, şairin sözüdür:

كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ
على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ

Ve Atâ’nın hadîsinde: **الكِفَّةُ** ve **الشَّبكةُ** ikisinin işi birdir; **الكُفَّة** (كسر ile): avcının ağıdır. Ve **الكِفَفُ** dövmede: onda bulunan dairelerdir. Ve **كِفافُ الشيء**: onun **حِتارُه**’dur. İbn Sîde: ve **الكِفة** (كسر ile), dövmenin dairesi, **عُود الدُّفّ** ve av ağı gibi, yuvarlak olan her şeydir; çoğulu **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**’dır. Dedi: **كفة الميزان**’da كسر daha meşhurdur; onda فتح rivayet edilmiştir ve bazıları onu reddetmiştir. Ve **الكُفة**: **كُفة الرمل** ve elbise ve ağaç ve **كُفّة اللِّثةِ** gibi, uzun olan her şeydir; o, ondan azı dişinin üzerine akan şeydir. Ve **التهذيب**’de: **وكِفَّة اللثة** ondan dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; **كُفَّةُ الرمْل** ve gömlek ise ikisinin **طُرّتهما**’sı ve etraflarıdır. Ve her şeyin **كُفة**’si (ضم ile): onun kenarı ve **طرَّته**’dir. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, bulutu vasfettiği hadîste: “ve şimşeği onun **كُفَفِه**’inde parladı” yani onun kenarlarında; ve onun diğer hadîsinde: “gece sizi kapladığında mızrakları **كُفّة** yapın” yani ordunun kenarlarında ve uçlarında. Ve Hasan’ın hadîsinde: bir adam ona dedi ki: “bacağımda çatlaklar var”; dedi: “onu bir bezle **اكفُفه**” yani onunla sar ve onu onun etrafına yap. Ve **كُفة الثوب**: onda püskül bulunmayan **طُرَّته**’dir; bütün bunların çoğulu **كُفَف** ve **كِفافٌ**’dır. Ve **كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً**: onu püskülsüz bıraktı. Ve elbiseden **الكِفافُ**: **الكف**’in yeri. Ve hadîste: “ipekle **المُكَفَّف** gömleği giymem” yani eteğinde, kollarında ve yakasında ipekten **كِفاف** yapılmış olanı. Ve her şeyin kenarını toplayan (şey) onun **كِفافُه**’dur; ondan **كِفافُ الأُذن** ve tırnak ve makat; ve **كِفّة الصائد** da (böyledir), o da kırık (kıraatle)dır. Ve **الكِفَّة**: avcının ağıdır (كسر ile). Ve **الكِفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Ve bulutun **كُفَفُه** ve **كِفافُه**: onun yanlarıdır. Ve **كُفَّة السحاب**: onun yanı. Ve **كِفافُ السحاب**: onun altlarıdır; çoğulu **أَكِفَّةٌ**’dir. Ve **الكِفافُ**: **الحوقة** ve **الوَتَرَةُ**’dir. Ve **اسْتكَفُّوه**: onun çevresinde oldular. Ve **المستكِفّ**: **الكِفّة** gibi yuvarlak olandır. Ve **الكَفَفُ**: **الكِفَفِ** gibidir; bazıları onu özellikle dövmeye tahsis etti. Ve yılan, **كالكِفَّةِ** gibi kıvrılıp toplandığında **استكفَّت**. Ve insanlar onunla **استكَفُّوا**: onunla sardılar. Ve hadîste: “ata harcayan, sadakayla **المسْتَكِفّ** gibidir” yani elini açıp onu veren; “insanlar onunla **استكفَّ** etti” sözünden: onu kuşattıklarında; ve onun etrafında **استكَفُّوا** edip ona bakarlardı; ve o, elbisenin **كِفاف**’ındandır; o, onun **طُرَّته**’si ve kenarları ve uçlarıdır; yahut **الكِفّة**’dendir (كسر ile); o, terazi kefesi gibi yuvarlak olan şeydir. Ve Ruqayqa hadîsinde: “Abdülmuttalib’in iki yanını **فاستكفُّوا**” yani onu kuşattılar ve etrafında toplandılar. Ve hadîste onun sözü: “namazda ne saçı ne elbiseyi **أَكُفَّ** etmemem emrolundum”; yani namazda; men etme manasında olması muhtemeldir. İbnü’l-Esîr dedi: yani secde hâlinde yere düşsünler diye ikisini salınmaktan men etmem; dedi: toplama manasında olması da muhtemeldir; yani ikisini toplamaz ve birbirine katmaz. Ve hadîste: “mümin, müminin kardeşidir; onun zayi olanını **يَكُفُّ** eder” yani onun geçimini onun üzerine toplar ve onu kendine katar; ve ondan hadîs: “yüz suyunu **يَكُفُّ** eder” yani onu korur ve istemeyi saçıp dökmekten onu toplar; aslı men etmektir; ve ondan Ümmü Seleme hadîsi: “başımı **كُفِّي** et” yani onu topla ve uçlarını birbirine kat; bir rivayette: “başım hakkında **كفِّي**” yani onu bırak ve taramasını terk et. Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır; ve Humeyd’in sözü:

ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا
إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ

Denildi ki: **المُسْتَكِفّات** ile gözleri kastetti; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir; ve denildi ki: toplanmış develeri kastetti; ve denildi ki: bazısı bazısına doğru **استكفَّ** etmiş bir ağaç(lar)ı kastetti; ve “onlara **غُروب** vardır” sözü: yani gölgeler.

Ve **الكافَّةُ**: cemaat; ve denildi ki: insanlardan cemaat. Denir: onları **كافَّةً** gördüm; yani hepsini. Ve Ebû İshak, Allah Teâlâ’nın “Ey iman edenler, barışa **كافَّةً** girin” sözü hakkında dedi: **كافة** yayılma ve kuşatma manasındadır; böylece manası “barışın tamamına, yani bütün şeriatlarına girin” olması caizdir. Ve **كافةً**’nin dil iştikakındaki manası: bir şeyi sonunda **يكفّ** eden şeydir; bundan **كُفَّة القميص** (o onun kenarıdır); ve her uzun olanın kenarı **كُفة**’dir; ve her yuvarlak olan **كِفة**’dir; terazi kefesi gibi. Dedi: ve **كُفَّة الثوب** diye adlandırıldı; çünkü onun yayılmasını men eder. Ve **الكَفّ**’in aslı men etmektir; ve bundan elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından (şey) men edilir; o, parmaklarla birlikte avuçtur. Ve bundan “**مَكْفوف** adam” denildi; yani görmesi bakmaktan **كُفَّ** edilmiştir. Böylece âyetin manası: İslâm’da şeriatları nereye varıyorsa oraya kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan **فَتُكَفُّوا** olun; ve hepiniz girin, ta ki içine girmemiş bir tek sayıdan **يُكَفَّ** edilsin. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi:

Ve **كافة** (müşriklerle) savaşın; hâl üzere mansuptur ve **العافية** ve **العاقبة** gibi **فاعلة** vezninde bir masdardır; ve “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi ki: Ne tesniye edilir ne de cem‘ yapılması câizdir; “onlarla **كافَّات**” ve “**كافّين**” denilmez; tıpkı sen “onlarla **عامّة** savaş” dediğinde tesniye etmediğin ve cem‘ yapmadığın gibi; ve yine **خاصة** de böyledir; bu, nahivcilerin mezhebidir. el-Cevherî: Ensârî İbn Revâha’nın sözüne gelince:
فَسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ
جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
Ancak onu, zaruret olarak hafifletmiştir; çünkü beytin iç kısmında iki sâkinin bir araya getirilmesi sahih olmaz; yine başkasının sözü:
جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،
وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا

Mekâyîsü’l-luğa:
(**كف**) **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; kabz ve inkıbâza delâlet eder. Bundan: insan için **الكَفُّ**; ona bu ad verilmiştir, çünkü o şeyi kabzeder. Sonra dersin: “**كففت** falancayı işten” ve “**كفكَفتُه**”. Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın ve kıyasın bir olmasıyla birlikte, bazı mânâda farklılık bulunduğunu ayırırlar: el-Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفّة**’dir, **الكاف**’ın dammesiyle; [**كُفّة**] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır; ona ancak **كفّة** denilmiştir, çünkü o **مكفوفة**’dir; ve yine **كُفّة** kum. Dedi ki: ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir; **كِفَّة** terazi ve **كِفَّة** avcı; o, onun ağlarıdır. İki kelime, el-Asma‘î’nin söylediğinde farklılaşsa da, ikisinin kıyası birdir. Ve **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: “**استكفَّ** kavim şeyin etrafında”, ona bakarak onunla döndüklerinde. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ *
Hümeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ *
Bir kavim dedi: o, gözlerdir. Bir kavim dedi: o, toplanmış develerdir. Ve **الغُروب**: gölgeler. Ve “**استكففتُ** şeyi”: elini, güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakıp onu görüp görmediğine bakarken iki kaşının üzerine koymandır; ona ancak **استكفافاً** adı verilmiştir, çünkü avucunu kaşının üzerine koyar. Ve derler: “Onu **كَفَّةً كَفَّةً** olarak karşıladım”, onu ansızın yakaladığında; sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الكَفُّ**: el; yahut bileğe kadar; çoğulu **أكُفٌّ** ve **كُفوفٌ** ve **كُفٌّ**, damme ile; ve **بَقْلَةُ الحَمْقاءِ**; ve **النِعْمَةُ**; ve arûzda: yedinci harfin, sâkin olduğunda düşürülmesi; **فاعِلاتُنْ** ve **مفَاعيلُنْ**’un **نون**’u gibi; böylece **فاعِلاتُ** ve **مفَاعيلُ** olur. Ve **ذو الكَفَّيْنِ**: Devs’e ait olan bir put; ve **أنْمارِ بنِ حُلْفٍ**’ın kılıcı; ve **عبدِ اللهِ بنِ أصْرَمَ**’ın kılıcı; Kisrâ’ya geldi; ona iki kılıç kuşattı; öteki **أسْطامٌ**’dur. Ve **ذو الكَفِّ**: Ensârî **مالِكِ بنِ أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ**’ın kılıcı; ve **خالِدِ بنِ المُهاجِرِ بن خالِد بنِ الوَليدِ**’in kılıcı. Ve **ذو الكَفِّ الأَشَلِّ**: **عَمْرُو بن عبدِ الله**; **بَكْرِ بنِ وائِلٍ**’in süvarilerindendir. Ve **كَفُّ الكَلْبِ** ve **كَفُّ السَّبُعِ** yahut **الضَّبُعِ** ve **كَفُّ الهِرِّ** ve **كَفُّ الأَسدِ**
ve **كَفُّ الذِّئْبِ** ve **كَفُّ الأَجْذَمِ** yahut **الجَذْماءِ** ve **كَفُّ آدَمَ** ve **كَفُّ مَرْيَمَ**: bitkilerdir. Ve “Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladım”, **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi; ve “**كفَّةً لِكَفَّةٍ**” ve “**كَفَّةً عن كَفَّةٍ**”, terkibin çözülmesi üzere; yani: yüz yüze; sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş gibi; yahut onu karşıladığında onu kalkmaktan men ettiğin ve onun da seni men ettiği hâl. Ve insanlar **كافَّةً** geldi; yani: hepsi; “**الكافَّةُ** geldi” denilmez; çünkü ona **ألْ** girmez; el-Cevherî yanılmıştır; ve izâfe edilmez. Ve dişi deve **كُفوفاً** **كَفَّتِ**: büyüdü de dişleri kısaldı; neredeyse gider; o, **كافٌّ** ve **كَفوفٌ**’dur. Ve elbiseyi **كَفّاً**: kenarını dikti; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve kabı: aşırı bir dolduruşla doldurdu. Ve ayağını: onu bir bezle sardı. Ve **عَيْبَةٌ مَكْفوفَةٌ**: bağlanmış, sıkılmış. Hadiste: “Ve şüphesiz aralarında **عَيْبَةً مَكْفوفَةً** vardır”; onunla, bozulmayan korunmuş zimmeti temsil etti; yahut mânâsı: şerrin aralarında **مَكْفوفاً** olmasıdır; nasıl ki **العِيابُ** içindeki eşyaya kapatılıp bağlandığında **تُكَفُّ** edilirse; yine aralarındaki kan davaları, onları yaymamak üzere sulh olmuşlardır; bilakis ondan **يَتَكافُّونَ**; sanki onu bir kap içine koymuşlar ve üzerine kapatmışlar. Ve “**كُفَّ** gözü”, fetha ve damme ile: kör oldu.

Ve “Onu ondan **كَفَفْتُه**”: onu ittim ve çevirdim; **كَفْكَفْتُه** gibi; böylece o **كَفَّ**; lâzım ve müteaddîdir. Ve **كَفافُ** şey, **سَحابٍ** gibi: onun misli. Ve rızıktan: insanlardan alıkoyan ve zengin eden; **الكَفَفِ** gibi, maksûr olarak. Ve “Beni **كَفافِ** bırak”, **قَطامِ** gibi; yani: benden el çek, ben de senden el çekerim. Ve **كُفَّةُ** gömlek, damme ile: etek çevresinde yuvarlak olan; yahut uzayan her şey; elbisenin ve kumun kenarı gibi; ve şeyin ucu; çünkü şey oraya vardığında artmadan **كَفَّ** eder. Ve elbiseden: püskülü olmayan üst şeridi; ve her şeyin kenarı; çoğulu: **كصُرَدٍ** ve **جِبالٍ** gibi.

Ve **كِفافُ** şey, kesre ile: onun kını; ve kılıçtan: onun ağzı. Ve **الكِفَّةُ**, kesre ile, teraziden: müennes; ve fetha da edilir. Ve avcıdan: onun ağları; ve damme de edilir. Ve def’ten: onun çubuğu. Ve her yuvarlak olan. Ve suyun toplandığı bir çukur. Ve diş etinden: ondan aşağı inen; ve damme de edilir. Çoğulu: **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**. Ve **الكِفَفُ** yine dövmede: onda bulunan dairelerdir; harekeli **الكَفَف** gibi; ve içinde gözler bulunan çukurlar. Ve **الكُفَّةُ**, damme ile, ağaçtan: onun sonu; kesildiği yer. Ve insanlardan: onların karaltısı ve topluluğu; yahut sana mekânca en yakın olanları. Ve buluttan: onun şeridi. Ve etrafına tezek ve çamur konulan bir taş; sonra içinde **الأَقِطُ** pişirilir. Ve geceden: gece ile gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve ceylanların avlandığı şey. Ve zırhtan: onun altı. Ve kumdan: yuvarlaklık içinde uzayan şey. Ve “Etrafında **اسْتَكَفُّوا**”: ona bakarak onu kuşattılar. Ve yılan: gevşedi.
Ve saç: toplandı. Ve sadaka ile: onunla elini uzattı. Ve dilenci: avucuyla istedi; **تَكَفَّفَ** gibi. İsim: **الكَفَفُ**, harekeli. Ve “Onu **اسْتَكْفَفْتُه**”: onu açığa çıkarmasını istedim; kaşının üzerine elini koymanla; güneşten gölgelenen kimse gibi.

Ve **المُسْتَكِفَّاتُ**: gözlerdir; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir; yani: çukurlarda. Ve toplanmış develerdir. Ve **تَكَفْكَفَ**: geri çekildi.

Ve “Yerden **انْكَفُّوا**”: onu terk ettiler.

Tâcü’l-arûs:
ك - ف - ف

**الكَفُّ**: el; ona, sahibinden (bir şeyi) alıkoyduğu için yahut onunla kendisine eziyet edeni veya bunun dışındaki şeyi alıkoyduğu için, yahut ondan **الكُوعِ**’a kadar (olan kısım) diye ad verilmiştir. Şeyhimiz dedi: O müennestir; onu müzekker yapmak, bilinmeyen bir yanlıştır; her ne kadar bazıları bir te’vîl ile onu câiz görmüşse de. Bazıları dedi: O az (kullanılan) bir lugattır; doğru olan, onun bilinmediğidir; vârid olanı te’vîl üzerine حمل ettiler. Müellif buna, kusurdan dolayı yahut onun şöhreti üzerine yahut çift olan uzuvların hepsinin müennes olduğu üzerine binaen temas etmedi. Bitti.

Dedim: **التَّهْذِيب**’de: **الكَفُّ**: elin **كَفّ**’ı; Araplar der: “Bu bir **كَفّ**’tır.” İbn Berrî dedi: Ferrâ’ inşâd etti:
أُوَفِّيكُما ما بَلَّ حَلْقِيَ رِيقَتِي ... وما حَمَلَتْ كَفّايَ أَنْمُلِيَ العَشْرَا
Dedi: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
لَهُ كَفّانِ : كَفٌّ ضُرٍّ ... وكَفُّ فوَاضِلٍ خَضِلٌ نَداهَا
Hansa’ dedi:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِيءٍ مُتَناوِلٍ ... بها المَجْدَ إلا حَيْثُ ما نِلْتَ أَطْوَلُ
Dedi: A‘şâ’nın sözüne gelince:
أَرى رَجُلاً منهم أَسِيفاً كأَنَّما ... يَضُمُّ إلى كَشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبَا
Şüphesiz o, **الساعِدَ**’ı kastetti; bu yüzden müzekker yaptı. Ve denildi: Ancak uzvu kastetti. Ve denildi: O, **يَضُمُّ**’un zamirinden yahut **كَشْحَيْه**’in **هاء**’sından hâldir. Çoğulu: **أَكُفٌّ**. Sîbeveyh dedi: Bu misali aşmadılar. Başkası **كُفُوفٌ**’u hikâye etti. Ebû ‘Umâre b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah عزّ وجلّ’e dua ederek (şöyle dedi):
" فَصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ
" حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحُوفِ
" بكُلِّ لَيْنٍ صارِمٍ رَهِيفِ
" وذابِلٍ يَلَذُّ بالكُفُوفِ
**أَبُو لَطِيفٍ**, kendisinden küçük bir kardeşi kastediyor. İbn Berrî, Leylâ el-Ahyeliyye için inşâd etti:
بقَوْلٍ كتَحْبِيرِ اليَمانِي ونائِلٍ ... إذا قُلِبَتْ دُونَ العَطاءِ كُفُوفُ
Ve **كُفٌّ** (ضمّ ile); bu, İbn ‘Abbâd’dandır. İbn Düreyd dedi: Kuşun **كَفُّ**’ı da. Ve **اللِّسانِ**’da: Şahinin ve onun dışındaki yırtıcı kuşların, iki ayağında iki **كَفّ** vardır; yırtıcı hayvanın da iki elinde iki **كَفّ** vardır; çünkü onunla, alınan şey üzerine (tutarak) **يَكُفُّ** eder. Ve **الكَفُّ**: **بَقْلَةُ الحُمْقاءِ**. Ebû Hanîfe dedi: Bazı râvîler onu böyle zikretti; o, **الرِّجْلَةُ**’dir. Mecazdan: **الكَفُّ**: nimet; “Allah’ın üzerimizde koruyucu bir **كَفٌّ**’ı ve bol bir **كَفٌّ**’ı vardır” denir. İbn Berrî, Zî’l-Usbu‘ için inşâd etti:
زَمانٌ بهِ للهِ كَفٌّ كَرِيمَةٌ ... عَلَيْنَا ونُعْماهُ بِهِنَّ تَسِيِرُ
Ve **الكَفُّ** arûz zihâfında: cüz’ün yedinci harfinin, sâkin olduğu zaman düşürülmesidir; **فاعِلاتُنْ** ve **مفاعِيلُنْ**’daki **النونِ** gibi; böylece **فاعِلاتُ** ve **مَفاعِيلُ** olur. Ve bunun gibi: teşbih yoluyla, gömleğin eteğinin ucunda bulunan **كُفَّةِ القَمِيَِ**’sine benzetilerek, sâbiği (tam kısmı) hazfedilen her şey. Birincinin beyti:
لَنْ يَزالَ قَوْمُنا مُخْصِبِينَ ... سالِمِينَ ما اتَّقَوْا واسْتَقامُوا
İkincinin beyti:
دَعانِي إلى سُعادَا ... دَواعِي هَوَى سُعادَا
İbn Sîde dedi: Bu, Ebû İshâk’ın sözüdür. Arûz illetlerinde **المَكْفُوفُ**: **مَفاعِيلُ**’dür; aslı **مَفاعِيلُنْ** idi; **النونُ** gidince Halîl dedi: O, **مَكْفُوفٌ**’tur. Ve **ذُو الكَفَّيْنِ**: Devs’un bir sanemidir. İbn Düreyd dedi: İbn el-Kelbî dedi: Sonra Münhib b. Devs’undur; Müslüman olunca Peygamber صلى الله عليه وسلم Tufeyl b. ‘Amr ed-Devsi’yi gönderdi; o da onu yaktı; ve o, şöyle diyen kimsedir:
" يا ذَا الكَفَيْنِ لَسْتُ من عِبادِكَا
" ميلادُنا أَكْبَرُ من مِيلادِكَا
" إِنّي حَشَوْتُ النارَ في فُؤادِكَا
Ve ancak, şiir zarureti için **الفاءَ**’yı hafifletti; Süheylî’nin **الرَّوضِ**’da açıkça belirttiği gibi. Ve **ذَو الكَفَّيْنِ**: Hulf’un oğlu Enmâr’ın kılıcıdır. Enmâr’ın kız kardeşi dedi:
إِضْرِبْ بذِي الكَفَّيْن مُسْتَقْبِلاً ... واعْلَمْ بأَنِّي لكَ في المَأْتَمِ
Ve **ذُو الكَفَّيْنِ**: ‘Abdullah b. Asram b. ‘Amr b. Şu‘îse’nin kılıcıdır; Kisrâ’ya heyetle gelmişti; o da onu iki kılıçla silahlandırdı; birisi bu, diğeri **أَسْطامٌ**’dur. Yezîd b. ‘Abdullah, Âişe رضي الله عنها ile Cemel savaşına şahit oldu; iki kılıçla vurmaya başladı ve şöyle dedi:
" أَضْرِبُ في حافاتِهِمْ بسَيْفَينْ
" ضَرْباً بإِسْطامٍ وذِي الكَفَّيْنْ
" سَيْفِي هِلالِيٌّ كَرِيمُ الجَدَّيْن
" وارِي الزِّنادِ وابنُ وارِي الزَّنْدَيْن
Ve **ذُو الكَفِّ**: Mâlik b. Ubeyy b. Ka‘b’ın kılıcıdır; nüshalarda böyle; doğrusu, Ensârî Mâlik b. Ebî Ka‘b’dır. Ebû’l-Husâm Sâbit b. el-Münzir b. Harâm ile Mâlik, hangisinin kılıcı daha keskin diye karşılıklı övünüşte bulundular; bir devenin boynuna bir şiş koydular; Sâbit’in kılıcı sekip (kesmeyip) geri döndü; Mâlik dedi:
" لم يَنْبُ ذُو الكَفِّ عن العِظامِ
" وقَدْ نَبا سَيْفُ أَبِي الحُسامِ
Ve **ذُو الكَفِّ** ayrıca: Hâlid b. el-Muhâcir b. Hâlid b. el-Velîd el-Mahzûmî’nin kılıcıdır. İbn Uthâl’ı öldürdüğünde—ve ona Ebû’l-Verd künyesi verilirdi—şöyle dedi:
سَلِ ابنَ أُثالٍ هَلْ عَلَوْتُ قَذَالَه ... بذِي الكَفِّ حَتَّى غيرَ مُوَسَّدِ

Ve eğer kılıcım İbn Hind’e dişleseydi, bana … içkim helâl olurdu ve **عُوَّدِي** ne vakit kalktı diye aldırmazdım.

Ve **ذُو الكَفِّ الأَشَلِّ**: o, Bekr b. Vâil’in süvarilerinden, Kays b. Sa‘lebe b. el-Hısn b. Ukâbe’nin oğlu Dubay‘a b. Sa‘d oğullarının kardeşi, Amr b. Abdillah’tır; ve **أَشَلَّ** idi.

Ve **كَفُّ الكَلْبِ**; ve ona: **راحَةُ الكَلْبِ** denilir; ve o, **الرِّجلَةِ**’den başkadır. Ve **كَفُّ السَّبُعِ** yahut **الضَّبُعِ**; ve **كَفُّ الهرِّ**; ve **كَفُّ الأَسَدِ**; ve **كَفُّ الذِّئبِ**; ve **كَفُّ الأَجْذَمِ** yahut **الجَذْماءِ**; ve **كَفُّ آدَمَ**; ve **كَفُّ مَرْيَمَ**: bitkilerdir; ve sonuncusu, **العَرْطَنِيثَا**’nın kökleridir. Ve ayrıca denilir: **الرُّكْفَة** ve **بَخْور مَرْيَمَ**. Ve bunların her birinin, tıp kitaplarında zikredilmiş özellikleri ve faydaları vardır.

Ve denilir: Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladım; ve ikisi, bir tek yapılmış iki isimdir; ve **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi fetha üzere bina edilmiştir; onu Cevherî nakletmiştir.

Ve ayrıca denilir: Onu **كَفَّةً لِكَفَّةٍ** ve **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak, terkibin çözülmesi üzere (yani): **كِفاحاً**; Cevherî onu, sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş yahut bu (gibi) diye böyle tefsir etmiştir.

Böylece nüshalardadır; ve doğrusu: Bu, onu karşılayıp da onu kalkmaktan men ettiğin ve onun da seni men ettiği zamandır.

Ve İbn ez-Zübeyr hadîsinde: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladı: yani yüz yüze; sanki ikisinden her biri, arkadaşının avucunu, onu başkasına geçmekten alıkoymuş; yani onu men etmiştir. İbnü’l-Esîr dedi.

Ve **المُحْكَم**’de: Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** ve izâfet üzere **كَفَّةَ كَفَّةٍ** olarak karşıladım: yani ansızın, yüz yüze. Sîbeveyh dedi: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil, Yûnus’un, Ru’be’nin “Onu **كَفَّةً لِكَفَّةٍ** yahut **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak karşıladım” dediğini iddia etmesidir. Bu, zarf ve hâlde ancak böyle yapılmıştır; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve insanlar **كافَّةً** geldiler: yani hepsi geldiler. Ve “**الكَافَّةُ** geldi” denilmez; çünkü ona **أَلْ** girmez; Cevherî yanılmıştır. Ve izâfe edilmez. Cevherî’nin nassı: **الكافَّةُ**: insanlardan topluluk; “Onları **كافَّةً** olarak karşıladım” denilir: yani hepsini.

İbn Revâha’nın sözüne gelince:
فِسرْنا إِلَيْهمْ كافَةً في رحالِهم ... جَمِيعاً عَلَيْنا البِيضُ لا نَتَخَشَّعُ

Onu ancak zaruret sebebiyle hafifletmiştir; çünkü beytin iç kısmında iki sâkinin bir araya gelmesi sahih olmaz. Ve bu, gördüğün gibi, onda bir vehim yoktur; çünkü nekre, lafzı kastedildiğinde, onun marife yapılması câiz olur; nitekim bu, üzerine nass getirilmiştir.

Onun “Ve ‘**الكَافَّةُ** geldi’ denilmez” sözü ise, Arapça imamlarının çoğunluğunun üzerinde ittifak ettiği şeydir. Nevevî, **التَّهْذِيب**’de onun bahsini zikretti; ve fukahâya ve başkalarına, onu **أَلْ** ile yahut izâfetle marife olarak kullanmalarını ayıpladı. Herevî, **الغَرِيبَيْن**’de ona işaret etti; ve Harîrî, **دُرَّةِ الغَوّاصِ**’ta bu hususta sözü yaydı; ve onu hâliyetten çıkarana karşı inkârı abarttı.

Ebû İshâk ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın “يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا في السِّلْمِ كافَّةً” sözü tefsirinde dedi: **كافَّةً**, **الجَمِيعِ** ve kuşatma mânâsınadır; böylece mânâsı “**السِّلْمِ**’in tamamına girin”, yani onun bütün şeriatlerine (girin) olabilir. Ve **كافَّةً**’nın lugat iştikakındaki mânâsı: şey’i sonunda tutup alıkoyan şeydir. Böylece âyetin mânâsı: İslâm’da, şeriatlerinin bittiği yere kadar ulaşın; böylece şeriatlerini aşmaktan alıkonulasınız; ve hepiniz girin, ta ki içine girmemiş tek bir sayıdan alıkonulsun.

Ve dedi: Yüce Allah’ın “وقاتِلُوا المُشْرِكِينَ كَافَّةً” sözünde (bu), hâl üzere mansuptur; ve **العافِيَةِ** ve **العاقِبَةِ** gibi **فاعِلَةٍ** üzere bir masdardır; ve “müşriklerle, kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi: Ne tesniye edilmesi câizdir ne de cem‘ edilmesi; ve “Onlarla **كافّاتٍ**” yahut “**كافِّينَ**” denilmez; tıpkı sen “Onlarla **عامَّةً** savaş” dediğinde tesniye etmediğin ve cem‘ etmediğin gibi; ve yine **خاصَّةً** (de böyledir). Bu, nahivcilerin mezhebidir.

Şeyhimiz dedi: Cevherî’nin, musannifin kastettiğini kastetmediğine delil, hükmünü beyan etmek istediğinde, cumhurun sözüne uygun olanla örneklemesidir.

Bununla beraber, cumhurun, musannif gibi, “**الكَافَّةُ** geldi” denilmez sözüne, Şihâb, **شَرْح الدُّرَّةِ**’de reddiye verdi ve denileceğini sahih gördü; ve **شرح الشِّفاءِ**’da onda araştırmayı uzattı; ve onu Ömer ve Ali’den رضي الله عنهما nakletti; ve sahâbe onları tasdik etti; ve onlarla fesahat bakımından sana yeter. Ve bu, bununla da öncelenmiştir: **شارِحُ اللُّبابِ** dedi ki: Onun mecrûr olarak kullanıldığı (da) olmuştur; ve Ömer b. el-Hattâb رضي الله عنه’nun “على **كافَّةِ** بَيْتِ مالِ المُسْلِمِينَ” sözüyle ona delil getirdi; ve o, belîğlerdendir. Şümünnî onu **حواشِي المُغْنِي**’de nakletti. Ve şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, üstadının akîdesi şerhinde dedi: Nahivcilerden “**كافَّةً** nasbdan çıkmaz” diyenin hükmü, eksik bir istikrâdan doğmuştur.

Şeyhimiz dedi: Ve derim ki: Onların zikrettiklerinden bir şey, içinde ta‘n olmayan bir sabitlikle sabit olursa, zâhir olan, onun pek az olduğudur; ve çoğu kullanımı, İbn Hişâm’ın, Harîrî’nin ve musannifin dediği üzeredir.

Ve dişi deve **كُفُوفاً** olarak **كَفَّت**: büyüdü; böylece dişleri kısaldı, neredeyse gider; o hâlde o **كافٌّ**dur; ve erkek deve de böyledir; Cevherî onu nakletti. Ve **اللِّسان**’da: Eğer bundan yükselirse, erkek deve **ماجُّ**dur. Sâgânî dedi: Ve **كَفُوفٌ** dişi deve, onun gibidir.

Ve elbiseyi **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: kenarını dikti. Cevherî dedi: O, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir; nüshalarda böyledir. Ve **الصِّحاح** ve **العُباب**’da: **المَلِّ**’den sonra; ve o, **الكِفافَةُ**dır; ve o, mecazdır.

Ve kabı **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: onu aşırı bir dolduruşla doldurdu; böylece o, **ثَوْبٌ مَكْفُوفٌن** ve **إِناءٌ مَكْفُوفٌ**dur.

Ve ayağını **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: onu bir bezle sardı. Ve ondan, Hasan hadîsi: Bir adam ona dedi ki: “Ayağımda çatlaklar var.” Dedi: “Onu bir bezle **اكْفُفْه**.” Yani: onu onunla sar; ve onu etrafına yap.

Ve mecazdan: **عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ**: yani **مُشَرَّجَةٌ مَشْدُودَةٌ**; **الصِّحاح**’ta böyledir.

Ve hadîste, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Hudeybiye sulhunda, Mekke ehliyle sulh yaptığı ve onunla onların arasında bir kitap yazdığı sırada, onda “**إِغْلالَ** yoktur ve **إِسْلالَ** yoktur; ve aralarında **عَيْبَةً مَكْفُوفَةٌ** vardır” diye yazdı: **المَكْفُوفَةِ** ile, içindekinin üzerine **أُشْرِجَتْ** ve kilitlendi olanı kastetti; ve onunla, korunmuş zimmeti temsil etti ki o, … değil.

**تُنْكَثُ**; İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüsler için bir misal olarak vurdu; ve (şu) ki onlar, yazdıkları ve sulh, ateşkes hususunda üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arıdır. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine **تُشْرَجُ** edilen **العِبابِ**’a benzetirler; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم, içindekinin üzerine **المُشَرَّجَةَ** olan **العِيابَ**’ı, üzerinde akdettikleri şeye dürülmüş kalplere bir misal kıldı. Ve ondandır şairin sözü: **ُنْكَثُ**; İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüsler için bir misal olarak vurdu; ve (şu) ki onlar, yazdıkları ve sulh, ateşkes hususunda üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arıdır. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine **تُشْرَجُ** edilen **العِبابِ**’a benzetirler; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم, içindekinin üzerine **المُشَرَّجَةَ** olan **العِيابَ**’ı, üzerinde akdettikleri şeye dürülmüş kalplere bir misal kıldı. Ve ondandır şairin sözü:
وكادجتْ عِيابُ الوُدِّ بَيْنِي وبَيْنَكُم ... وإِنْ قِيلَ أَبناءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ
Böylece göğüsleri, sevgi için **عِياباً** kıldı; yahut manası: şerrin, aralarında, içindeki eşyaya **أُشْرِجَتْ** olduğu vakit **العِيابُ**’ın bağlanması gibi, bağlanmış olmasıdır. Aynı şekilde aralarında bulunan **الذْحُولُ** (kan davaları) da, onları yaymamak üzere sulh oldular; bilakis ondan **يَتَكافُونَ**; sanki onu bir kap içine koymuşlar ve onun üzerine çekişmişlerdir. Bu vechi Ebû Saîd **الضَّرِيرُ** nakletmiştir.

Ve mecazdandır: O **مَكْفُوفٌ**’tur; onlar **مَكافِيفُ**’tir. Ve görmesi **كُفَّ** olundu; fetha ve damma ile; birincisi İbnü’l-A‘râbî’den: kör oldu ve bakmaktan men olundu. Ve onu ondan **كَفّاً** ile **كَفَفْتَه**: onu defettim, men ettim ve ondan çevirdim; Cevherî onu nakletti; tıpkı **كَفْكَفْتُه** gibi; Sâgânî ve **اللِّسانِ** sahibi onu nakletti. Ve ondandır Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:
أَلَمْ تَرَنِي سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُمْ ... وكَفْكَفْتُ عنكُمْ أَكْلُبِي وهي عُقَّرُ

Böylece **كَفَّ**; Cevherî dedi ki: hem lâzım hem müteaddîdir; masdar birdir. Leys dedi ki: **كَفَفْتُ** falanı kötülükten, böylece **كَفَّ يَكُفُّ كَفّاً**; lâzımın ve mücâvizin lafzı eşittir.

Ve bir şeyin **كَفافُ**’ı, **سَحابٍ** gibi: onun misli ve kıyasıdır. Ve rızık ve azıktan **الكَفافُ**: insanlardan alıkoyan ve (kişiyi) müstağni kılan şeydir; **الصِّحاحِ**’ta: yani müstağni kıldı. Ve hadiste: “اللّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ كَفافاً”; ondan maksûr olarak **الْكَفَفِ** gibi. Asmaî dedi ki: denir: onun nafakası **الكَفافُ**’tır; yani onda fazlalık yoktur; ancak onda, onu insanlardan alıkoyan şey vardır. Ve Hasan’ın hadisinde: “ابْدَأْ بمَنْ تَعُولُ ولا تُلامُ على كَفافٍ”; der ki: yanında fazlalık yoksa, kimseye vermemenden dolayı kınanmazsın. Ve Rü’be’nin babası A‘câc’a sözü:
" فلَيْتَ حَظِّي مِنْ نَداكَ الضّافِي
" والفَضْلِ أَنْ تَتْرُكَنِي كَفافِ

Bu, onların “**دَعْنِي كَفافِ**” sözündendir; **قَطامِ** gibi; yani: benden el çek ve ben de senden el çekerim; yani: baş başa (denk) kurtuluruz; i‘rablı gelir. Ve ondandır el-Ubeyrid el-Yerbûî’nin sözü:
ألا لَيْتَ حَظِّي من غُدانَةَ أَنّه ... يُكُونُ كَفافاُ لا عَلَيَّ ولا لِيَا

Ve Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “وَدِدْتُ أَنِّي سَلِمْتُ من الخِلافَةِ كَفافاً لا عَليَّ ولا لِيَ”; bu, hâl üzere nasbdır. Ve denildi ki: o, “şerri benden **مَكفُوفاً** (alıkonmuş) (olsun)”u murad etti.

Ve gömleğin **كُفَّةُ**’si, damma ile: **الصِّحاحِ**’ta olduğu üzere, etek çevresinde dönen şeydir; yahut uzayan her şey, damma ile **كُفَّةٌ**’dir; elbisenin kenarı ve kumun **كُفَّةُ**’si gibi. Cem‘i: **كِفافٌ**; Cevherî onu Asmaî’den nakletti. Ve **الكُفّةُ**: şeyin kenarıdır; çünkü şey oraya vardığında, artmadan **كَفَّ** eder; Asmaî söyledi. Ve elbiseden **الكُفَّةُ**: püskülü olmayan üst şerididir; ve elbiseyi **كَفَّ** eder, onu **كَفّاً** ile **يَكُفُّه**: onu püskülsüz bıraktı. Ve **الكُفَّةُ**: her şeyin kenarı ve şerididir. Ve **التَّهْذِيبِ**’de: kumun ve gömleğin **كُفَّةُ**’si ise, ikisinin şeridi ve ikisinin çevresidir. Çoğulu: **كصُرَدٍ** ve **جِبالٍ** gibi; bazı nüshalarda çoğulu: **كصُرَدٍ**; çoğulun çoğulu: **كِفافٌ**. Yani sonuncu, çoğulun çoğuludur; birincisi ise doğrudur. Ve birincidendir: Ali رضي الله عنه bulutu vasfederken: والْتَمَعَ بَرْقُه في كُفَفِه; yani kenarlarında.

Ve bir şeyin **كِفافُ**’ı, kesra ile: onun **حِتارُه**’udur; Asmaî söyledi. Ve kılıçtan: onun **غِرارُه**’udur. Ve Asmaî’nin **النوادِرِ**’inin nassı: bir şeyin **كِفافَا**’sı: onun iki **غِرار**’ıdır. Dedi ki: ve terazi’den **الكِفَّةُ** kesra ile: (bu) bilinen (şey)dir. İbn Sîde dedi ki: onda kesra daha meşhurdur; bazen fetha da edilir; bazıları bunu reddetti. Ve avcıdan **الكِفَّةُ**: onun ağıdır; tasma gibi yapılır. İbn Berrî dedi ki: şahidi şairin sözü:
كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ وهي عَرِيضَةٌ ... على الخائِفِ المَطْلُوبِ كِفَّةُ حابِلِ
Ve damma da edilir.

Ve def’ten **الكِفَّةُ**: onun çubuğudur. Asmaî dedi ki: ve her yuvarlak şey, kesra ile **كِفَّةٌ**’dir; dövmenin dairesi, def’in çubuğu ve av ağı gibi. Ve **الكِفَّةُ**: içinde su toplanan yuvarlak bir çukurdur. Ve diş etinden **الكِفَّةُ**: ondan, dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; **التَّهْذِيبِ**’de de böyledir. **المُحْكَم**’de: o, ondan azı dişi üzerine akan şeydir; ve damma da edilir. Çoğulu: **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**, ikisi de kesra iledir.

Ve **الكِفَفُ** da: yani kesra ile, dövmede: onda bulunan dairelerdir; Asmaî söyledi; ve Lebîd رضي الله عنه’nun sözünü inşad etti:
أَو رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كفَفاً تَعَرَّضَ فَوْقَهُنَّ وِشامُها
**الكَفَفِ** gibi, harekeli olarak.

Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır; ve ondandır, beyanı geleceği üzere **المُسْتَكِفّاتُ**. Ferrâ dedi ki: ağaçtan, damma ile **الكُفَّةُ**: onun sonudur; bittiği ve kesildiği yer. Ve insanlardan **الكُفَّةُ**: çokluktur; bu, senin çölü yahut çizgiyi aşıp da onların karaltısını ve topluluğunu gördüğünde “işte şu, insanların **كُفَّةُ**’si” demendir. Yahut onların **كُفَّتُهم**’i: mekânca sana en yakın olanlarıdır.

Ve buluttan **الكُفَّةُ**: elbisenin şeridi gibi onun şerididir. Ve denildi ki: onun tarafıdır. Kanânî dedi ki:
ولو أَشْرَفتْ من كُفَّةِ السِّتْر عاطِلاً ... لقُلْتَ غَزالٌ ما عليهِ خَضاضُ

İbn Abbâd dedi ki: **الكُفَّةُ**: **العَلاةِ** gibidir; o, etrafına tezek ve çamur konulan, sonra içinde **الأَقِطُ** pişirilen bir taştır. Dedi ki: geceden **الكُفَّةُ**: gecenin ve gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve **اللِّسانِ**’da: **الكُفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Ve zırhtan **الكُفَّةُ**: onun altıdır. Ve zırhtan **الكُفَّةُ**: onun altıdır. Ve kumdan **الكُفَّةُ**: bir yuvarlaklık içinde uzayan şeydir; bunun aynısı az önce geçti; bu bir tekrardır; sanki iki sözü birleştirmiştir: yani uzama ve yuvarlaklık.

Ferrâ dedi ki: denir: onun etrafında **اسْتَكَفُّوا**: ona bakarak onu kuşattıkları vakit. Ve ondandır hadis: onun, Kâbe’ye صلى الله عليه وسلم namaz kıldığı ve insanların onun için **اسْتَكَفَّ** ettiği; böylece onlara hutbe verdiği. Cevherî dedi ki: ve ondandır İbn Mukbil’in sözü:
إِذ رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارَةٌ ... بَدَا والعُيُونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ

**واسْتَكَفَّت الحَيَّةُ**: **الكِفَّةِ** gibi yayıldığı zaman.

**واسْتَكَفَّ الشَّعَرُ**: toplandı ve uçları birbirine sokulup birleşti.

**واسْتَكَفَّ بالصَّدَقَةِ**: onunla elini uzattığı zaman. Ondandır, hadis: “Atlara infak eden, sadakayı **المُسْتَفِّ** gibi(dir)”: yani elini açıp onu veren.

**واسْتَكَفَّ السائِلُ**: **تَكَفَّفَ** gibi, avucuyla istedi. Ve onları **اسْتَكَفَّهُم** etti ve onları **تَكَفَّفَهُمْ** etti. Ve falan, kapıları **يسْتَكِفُّ** eder ve onları **يَتَكَفَّفُها** eder. Ve hadiste: “Şüphesiz ki: varislerini zenginler olarak bırakman, onları yoksullar olarak bırakmandan daha hayırlıdır; insanlardan **يَتَكَفَّفُونَ** ederler.” İsim **الكَفَفُ**, harekeli (olarak); bunu **الهَرَوِيُّ** söyledi. **ابنُ الأَثيرِ** dedi ki: **اسْتَكَفَّ** ve **تَكَفَّفَ**: avucunun içiyle aldığı zaman; yahut yemekten bir avuç istediği zaman; yahut açlığı giderdiği zaman. Ve denilir: **تَكَفَّفَ** ve **اسْتَكَفَّ**: bir şeyi avucuyla aldığı zaman. **الكُمَيْتُ** dedi ki:
ولا تُطْعِمُوا فيها يَداً مُسْتَكفَّةً ... لغَيْرِكُمُ لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالُها

**واسْتَكْفَفْتُه**: onu, elini kaşının üzerine koyman suretiyle (yani) onu açıklığa kavuşturdum; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu? Bunu **الجوهريُّ** nakletti. **الكسائِيُّ** dedi ki: **اسْتَكْفَفْتُ الشَّيْءَ** ve **اسْتَشْرَفْتُه**: ikisi de, elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; ta ki belirginleşsin. Denilir: **اسْتَكَفَّتْ عَيْنُه**: avucun altından baktığı zaman. Ve **حُمَيْدِ بنِ ثَوْرٍ** رضي الله عنه sözü:
ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ وظَلَّتْ رِكابُنا ... إِلى مُسْتَكِفّاتٍ لهُنَّ غُرُوبُ
Denildi: **المُسْتَكِفّتُ**: gözlerdir; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir: yani oyuklar. Ve denildi: buradaki **المُسْتَكِفَّةُ**: toplanmış develerdir. Denilir: toplanmış bir sürü; “onlar için **غُروبٌ** vardır”: yani yorgunluktan karşılaştıkları şey sebebiyle gözyaşları akar. Ve denildi: onunla ağacı kastetti; onun bir kısmı bir kısmına **اسْتَكَفَّ** etti. Ve **الغُرُوب**: gölgelerdir.

**وتَكَفْكَفَ عن الشَّيْءِ**: geri durdu; ve ikisi, **كَفَّهُ** ve **كَفْكَفَه**’nin mutâvi‘idir. **الأَزهريُّ** dedi ki: **تَكَفْكَفَ**’ın aslı, bence, **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, onların “**لا تَعِظِينِي وتَعَظْعْظِي**” demeleri gibidir. Ve dediler: “**خَضْخَضْتُ** şeyi suda”; aslı **خُضْتُ**’tendir. Ve “**انْكَفُّوا** yerden”: onu terk ettiler; bunu **الصاغانيُّ** nakletti.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الكَفُّ** bazen **أَكْفافٍ** üzerine cem‘ olunur. **ابنُ بَرِّيِّ**, **عَلِيِّ بنِ حَمْزَةَ** için inşad etti:
يُمْسُونَ ممّا أَضْمَرُوا في بُطُونِهِمْ ... مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيْدِيهِمُ اليُمْنُ

Ve **الكَفُّ الخَضِيبُ**: bir yıldızdır. Ve **الكَفَّةُ**: **الكَفِّ**ten bir keredir. Ve **واكْتَفَّ اكْتِفافاً**: geri durdu. **ابنُ الأَعرابيِّ** dedi ki: **كَفْكَفَ**: borçlusuna yumuşak davrandığı zaman; yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman. Ve **اسْتَكَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ**: onu, bir şeyden **الكَفِّ** (etmek)ten (men etti). Ve **تَكَفْكَفَ دَمْعُه**: geri döndü. Ve onu **كَفْكَفَه**: onu, geri döndürmek için, bir kereden sonra bir kere daha sildi. Ve **الكَفِيفُ** ( **أَمِيرٍ** gibi): kördür; bazı muhaddislere, **المَكْفُوفِ** gibi, bununla lakap verilmiştir; cem‘i **مَكافِيفُ**tur.

Ve elbiseden **الكِفافُ**: avucun yeri. Ve hadiste: “İpekle **المُكَفَّفَ** gömleği giymem”: yani eteği, kolları ve yakası üzerine ipekten bir **كِفافٌ** yapılmış olan. Her şeyin kenarına bükülmüş kısmı: onun **كِفافُه**’dur; ondandır: kulağın, tırnağın ve makatın **كِفافُ**u. Ve bulutun **كِفافُ**u: alt taraflarıdır; cem‘i **أَكِفَّةٌ**dir. Ve **الكِفافُ**: **الحُوقَةُ** ve **الوَتَرةُ**dir. Ve **المُسْتَكِفُّ**: **الكِفَّةِ** gibi yuvarlak olandır.

Ve **كَفَّ عليهِ ضَيْعَتَه**: geçimini onun üzerine topladı ve onu kendisine kattı. Ve **وكفَّ ماءَ وَجْهِه**: onu korudu ve dilenme vermesinden onu men etti. Ve hadiste: “**كُفِّي رَأْسِي**”: yani onu topla ve uçlarını birbirine kat. Bir rivayette: “**كُفِّي عَنْ رَأْسِي**”: yani onu bırak ve saçını taramayı terk et.

Ve **واستَكَفَّ الشَّجَرُ بعضُها إلى بعضٍ**: toplandı; ve bununla, geçtiği üzere, **حُمَيْدٍ**’in önceki sözü tefsir edildi.

Ve dağın **الأَكافِيفُ**u: sırtlarıdır. Dedi ki:
مُسْحَنْفِراً من جبالِ الرومِ يَسْتُرُه ... مِنْها أَكافِيفُ فِيما دُونَها زَوَرُ
Fırat’ı ve onun, üzerine bakan Rum dağlarındaki yarığını, Irak beldelerini yarıncaya kadar, vasfeder.

**أَبُو سَعِيدٍ** dedi ki: denilir: falanın eti, derisine **كَفافٌ**dur: derisi etinden dolduğu zaman. **النَّمِرُ بن تَوْلَب** dedi ki:
فُضُولٌ أَراها في أَدِيمىَ بعدَما ... يكونُ كَفافَ اللَّحْمِ أَو هُو أَجْمَلُ
**الفُضُول** ile kastetti: yaşlılığından dolayı, eti dolgun iken ve deri etle birlikte gerilmiş iken, derisinin buruşması; ondan fazla gelmezdi; bu mecazdır.

Ve onun sözü; **ابنُ الأعرابِيِّ** onu inşad etti:
نَجُوسُ عِمارَةً ونَكُفُّ أُخْرَى ... لَنا حَتّى يُجاوِزَها دَلِيلُ
Onu tefsir etmeyi istedi; dedi ki: **نَكُفُّ**: başka birinin **كِفافِ**ında (yani) içine gireriz. **ابنُ سِيدَه** dedi ki: bu bir tefsir değildir; çünkü **الكِفافَ**ı tefsir etmedi. **الجَوْهَرِيُّ**, bu beytin tefsirinde dedi ki: “Bir kabileyi çiğneriz ve onun arasına gireriz; ve başka birini **نَكُفُّ** ederiz”: yani onun **كُفَّتِها**sına, onun tarafına gireriz; sonra onu bırakırız, ona güç yetirebildiğimiz hâlde.

Ve **الكِفافُ** ( **كِتابٍ** gibi): **الطَّوْرُ**dur. **ابنُ بَرِّيّ**, **عَبْدِ بَنِي الحَسْحاسِ** için inşad etti:
أَحارِ تَرَى البَرْقَ لم يَغْتَمِضْ ... يُضِيءُ كِفافاً ويَخْبُو كِفافَا

Ve **كَفَّت الزَّنْدَةُ كَفَّا**: ateşi çıktığında ses çıkardı; bunu **ابنُ القَطّاع** nakletti. Ve **رَجُلٌ كافٌّ** ve **مَكْفُوفٌ**: kendisini bir şeyden alıkoymuştur. Ve **المُكافَّةُ**: **المُحاجَزَةُ**dir. Ve **تَكافُّوا**: **تَحاجَزُوا**.

Ve **اسْتَكَفَّ الرجلُ**: tutundu. Ve denilir: o, **كِفَّةِ الحابِلِ**den daha dardır. Ve **ثَوْبٌ مُكَفَّفٌ**: uçları ipekle dikildi. Ve “gecenin **كُفَّةِ**sinde ona geldim”: yani onun evvelinde; bu mecazdır.
