# كفف — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: كفف

كفف
كَفَّ - يَكُفُّ - كَافّ - كَافَّة - كَفّ - كَفَّيْن
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على نفسه ويقصر من طوله: يأتي إلى شيء طويل ممدود، فيثنيه أو يقصر من طوله، مُجَمِّعاً إياه على بعضه، ومقرباً إياه من مكان يعتبر غمداً ومخبأ له
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + يديه: ضد مدها: يثنيهما نحو جسمه، وهي كناية عن توقف الطمع إلى ما عند الغبر
﴿وكف أيدي الناس عنكم﴾
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً + عن كائن: يثنيه ويطويه ليرده عنه، ولا يحاول بسطه ومده إليه: وهي كناية عن قصر أذاه، ومنع نفسه من أن ينال آخر به
﴿عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا﴾
﴿لا يكفون عن وجوههم النار﴾
كَافّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَفَّ - يَكُفُّ "
كَافَّة: مؤنث " كَافّ ": وهو كذلك فاعل مرة منه: بشكل متجمع على بعضه ومضموم ومتراص: صفاً كالبنيان المرصوص
كَافَّةً: حال من " كَافّ ": بشكل جماعي ملتم ومتكاثف على بعضه: الجميع دون استثناء
كَفّ: اسم فعل "  كَفَّ - يَكُفُّ ": وهو اصطلاحاً عضو الجسد المعروف الذي يتصف بخاصية الكف: الضم والتجمع والثني والقبض
كَفَّيْن - كَفَّيْه: مثنى " كَفّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثني والعطف والطوي"، وهي:
طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)
يفرق لفظاً:
كَفى - يَكْفي + كائن أو شيء + كائناً أو أمراً: كفى الكائن أو الشيء لفعل أمر: يكون الكائن أو الشيء وحده دون عون أو مشاركة من آخر قادراً على القيام بالفعل كاملاً
كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو) + كائن + كائناً: ساواه في القدر أو المنزلة
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على نفسه ويقصر من طوله
كف
كف الأيدي	﴿ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلا(77)﴾ النساء ﴿ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبينا(91)﴾ النساء
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اذكروا نعمة الله عليكم إذ هم قوم أن يبسطوا إليكم أيديهم فكف أيديهم عنكم واتقوا الله وعلى الله فليتوكل المؤمنون(11)﴾ المائدة ﴿وعدكم الله مغانم كثيرة تأخذونها فعجل لكم هذه وكف أيدي الناس عنكم ولتكون آية للمؤمنين ويهديكم صراطا مستقيما(20)﴾ الفتح
 	﴿وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم ببطن مكة من بعد أن أظفركم عليهم وكان الله بما تعملون بصيرا(24)﴾ الفتح
يكف ( يمنع)	﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا(84)﴾ النساء ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
 	﴿لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون(39)﴾ الأنبياء
كافة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة ولا تتبعوا خطوات الشيطان إنه لكم عدو مبين(208)﴾ البقرة ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون(122)﴾ التوبة
 	﴿إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا في كتاب الله يوم خلق السماوات والأرض منها أربعة حرم ذلك الدين القيم فلا تظلموا فيهن أنفسكموقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة واعلموا أن الله مع المتقين(36)﴾ التوبة
 	﴿وما أرسلناك إلا كافة للناس بشيرا ونذيرا ولكن أكثر الناس لا يعلمون(28)﴾ سبأ
كف - كفين
 ﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغه وما دعاء الكافرين إلا في ضلال(14)﴾ الرعد ﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول ياليتني لم أشرك بربي أحدا(42)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [كفف] ك ف ف: الكَفُّ واحدة الأكُفِّ و ِكَفَّةُ الميزان بكسر الكاف وفتحها والجمع ِكفَفٌ بكسر الكاف و الكَافَّةُ الجميع من الناس يقال لقيتهم كافة أي كلهم و كَفَّ الثوب خاط حاشيته وهي الخيطا الثانية بعد الشل و المَكْفُوف الضرير وقد كف بصره و كَفَّ بصره أيضا و كَفَّهُ عن الشيء فكف وهو يتعدى ويلزم وباب الكل رد و الكَفَافُ من الرزق القوت وهو ما كف عن الناس أي أغنى وفي الحديث ﴿اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا﴾ و اسْتَكَفَّ و تَكَفَّفَ بمعنى وهو أن يمد كفه يسأل الناس يقال فلان يتَكَفَّفُ الناس ك ف ل الكِفْلُ الضعف قال الله تعالى ﴿يؤتكم كفلين من رحمته﴾ وقيل إنه النصيب وذو الكفل اسم نبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وهو من الكَفَالةِ و الكِفْلُ أيضا ما اكتَفَل به الراكب وهو أن يدار الكساء حول سنام البعير ثم يركب ومنه حديث إبراهيم قال ﴿يكره الشرب من ثلمة الإناء ومن عروته قال يقال إنها كفل الشيطان﴾ و الكَفِيلُ الضامن وقد كَفَلَ به يكفل بالضم كَفَالَةً و كَفَلَ عنه بالمال لغريمه و أكْفَلَهُ المال ضمنه أياه و كَفَلَه أياه بالتخفيف فكفل هو به من باب نصر ودخل و كَفّلَه إياه تكفيلا مثله و تَكَفَّلَ بدينه و الكافِلُ الذي يكفل إنسانا يعوله ومنه قوله تعالى ﴿ولكفها زكريا﴾ وقرئ﴿وكفلها﴾ بكسر الفاء و الكَفَلُ بفتحتين للدابة وغيرها مؤخرها
الراغب
كف
الكف: كف الإنسان، وهي ما بها يقبض ويبسط، وكففته: أصبت كفه، وكففته: أصبته بالكف ودفعته بها. وتعورف الكف بالدفع على أي وجه كان؛ بالكف كان أو غيرها حتى قيل: رجل مكفوف لمن قبض بصره، وقوله تعالى: }وما أرسلناك إلا كافة للناس﴿[سبأ/28] أي: كافا لهم عن المعاصي، والهاء فيه للمبالغة كقولهم: رواية، وعلامة، ونسابة، وقوله:﴾وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة﴿[التوبة/36] قيل: معناه: كافين لهم كما يقاتلونكم كافين (قال الزجاج في الآية: وهذا مشتق من كفة الشيء، وهي حرفه، وإنما أخذ من أن الشيء إذا انتهى إلى ذلك كف عن الزيادة، ولا يجوز أن يثنى ولا يجمع، ولا يقال: قاتلوهم كافات ولا كافين، كما أنك إذا قلت: قاتلوهم عامة لم تثن ولم تجمع، وكذلك خاصة. هذا مذهب النحويين. انظر: معاني القرآن وإعرابه للزجاج 2/446)، وقيل: معناه جماعة كما يقاتلونكم جماعة، وذلك أن الجماعة يقال لهم الكافة، كما يقال لهم الوازعة لقوتهم باجتماعهم، وعلى هذا قوله:﴾يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة﴿[البقرة/208]، وقوله:﴾فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها{ [الكهف/ 42] فإشارة إلى حال النادم وما يتعاطاه في حال ندمه. وتكفف الرجل: إذا مد يده سائلا، واستكف: إذا مد كفه سائلا أو دافعا، واستكف الشمس: دفعها بكفه، وهو أن يضع كفه على حاجبه مستظلا من الشمس ليرى ما يطلبه، وكفة الميزان تشبيه بالكف في كفها ما يوزن بها، وكذا كفة الحبالة، وكففت الثوب: إذا خطت نواحيه بعد الخياطة الأولى.
ملخص اللسان:
1.     كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه.
2.      والكفُّ: اليد، والجمع أَكُفٌّ.
3.     وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ.
4.     واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛
5.      واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه.
6.     وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا   استقْبلته مُواجهة، والكَفّة: المرة من الكفّ.
7.      وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه ؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً،
8.     كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من يؤذيه.
9.     وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ،وكَفْكَفَه هو؛
10.                        والمكفوف: الضَّرير، وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه كَفّاً: ذهَب.
11.                        والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء،
12.                        وكِفافُ الثوب: نَواحِيه.
13.                        ويقال أَيضاً كَفّة الميزان،
14.                        وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته   وطرَّته.
15.          وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛
16.             والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً   أَي كلَّهم. كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه   ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره،
17.                        وسميت كُفَّة الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر،
18.                        وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع،
لسان العرب
● - كفف: كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه. وفي حديث الحسن: أَنَّ رجلاً   كانت به جِراحة فسأَله: كيف يتوضأُ؟ فقال: كُفَّه بخِرْقة أَي اجمَعها حوله.   والكفُّ: اليد، أُنثى. وفي التهذيب: والكف كفّ اليد، والعرب تقول: هذه   كفّ واحدة؛ قال ابن بري: وأَنشد الفراء:   أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،   وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا   قال: وقال بشر بن أَبي خازم:   له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،   وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها   وقال زهير:   حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،   طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك   قال: وقال الأَعشى:   يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،   وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق   وقال أَيضاً:   غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،   والكفُّ زَيَّنها خَضابه   قال: وقال الكميت:   جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،   كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا   وقال ذو الإصبع:   زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ   علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير   وقالت الخنساء:   فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ   بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ   وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،   وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ   ويروى:   وما بلغ المهدون في القول مدحة   فأَما قول الأَعشى:   أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما   يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا   فإنه أَراد الساعد فذكَّر، وقيل: إنما أَراد العُضو، وقيل: هو حال من   ضمير يضمّ أَو من هاء كشحيه، والجمع أَكُفٌّ. قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا   المثال، وحكى غيره كُفوف؛ قال أَبو عمارةَ بن أَبي طرفَة الهُذلي يدعو   اللّه عز وجل:   فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،   حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ   بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،   وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ   أَبو لطيف يعني أَخاً له أَصغر منه؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر:   يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ   وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ   وأَنشد لليلى الأَخْيَلِيّة:   بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،   إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ   قال ابن بري: وقد جاء في جمع كفٍّ أَكْفاف؛ وأَنشد علي بن حمزة:   يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم   مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن   وفي حديث الصدقة: كأَنما يَضَعُها في كفِّ الرحمن؛ قال ابن الأَثير: هو   كناية عن محل القَبول والإثابة وإلا فلا كفّ للرحمن ولا جارِحةَ، تعالى   اللّه عما يقول المُشَبِّهون عُلُوّاً كبيراً. وفي حديث عمر، رضي اللّه   عنه: إن اللّه إن شاء أَدخل خلْقه الجنة بكفّ واحدة، فقال النبي، صلى اللّه   عليه وسلم: صدق عمر. وقد تكرر ذكر الكف والحفْنة واليد في الحديث   وكلُّها تمثيل من غير تشبيه، وللصقر وغيره من جوارح الطير كّفانِ في رِجْليه،   وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ. والكفُّ الخَضيب:   نجم. وكفُ الكلب: عُشْبة من الأَحرار، وسيأْتي ذكرها.   واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ قال ابن   مقبل يصف قِدْحاً له:   خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً   بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ   الكسائي: اسْتَكْفَفْت الشيء واسْتَشْرَفْته، كلاهما: أَن تضع يدك على   حاجبك كالذي يَسْتَظِل من الشمس حتى يَستبين الشيء. يقال: اسْتَكفَّت عينه   إذا نظرت تحت الكفّ. الجوهري: اسْتَكفَفْت الشيء اسْتَوْضَحْته، وهو أَن   تضع يدك على حاجبك كالذي يَستظل من الشمس تنظر إلى الشيء هل تراه. وقال   الفراء: استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛ ومنه قول   ابن مقبل:   إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ   بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح   واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه.   وفي الحديث: أَن رجلاً رأَى في المنام كأَن ظُلَّة تَنْطِف عَسلاً   وسمناً وكأَنَّ الناس يتَكفَّفُونه؛ التفسير للهروي في الغريبين والاسم منها   الكفَف. وفي الحديث: لأَن تَدَعَ ورَثتَك أَغنياء خير من أَن تَدعهم عالةً   يتَكفَّفون الناس؛ معناه يسأَلون الناس بأَكُفِّهم يمدُّونها إليهم.   ويقال: تكفَّف واستكفَّ إذا أَخذ الشي بكفِّه؛ قال الكميت:   ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً   لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها   الجوهري: واستكفَّ وتكفَّفَ بمعنى وهو أَن يمد كفَّه يسأَل الناس. يقال:   فلان يَتكَفَّف الناس، وفي الحديث: يتصدَّق بجميع ماله ثم يَقْعُد   يستكِفُّ الناسَ. ابن الأَثير: يقال استكفَّ وتكَفَّفَ إذا أَخذ ببطن كفه أَو   سأَل كفّاً من الطعام أَو ما يكُفُّ الجوع.   وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا   استقْبلته مُواجهة، وهما اسمان جُعلا واحداً وبنيا على الفتح مثل خمسة عشر.   وفي حديث الزبير: فتلقّاه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، كفّةَ كَفّةَ   أَي مُواجهة كأَنَّ كل واحد منهما قد كفَّ صاحبه عن مجاوزته إلى غيره أَي   مَنَعَه. والكَفّة: المرة من الكفّ. ابن سيده: ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ   وكفَّةَ كفَّةٍ على الإضافة أَي فُجاءة مواجهة؛ قال سيبويه: والدليل على   أَن الآخر مجرور أَنَّ يونس زعم أَن رؤبة كان يقول لقيته كفّةً لِكفّةً   أَو كفّةً عن كفّةٍ، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال لأَن أَصل هذا   الكلام أَن يكون ظرفاً أَو حالاً.   وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه فكفَّ واكتفَّ   وتكفَّف؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً، سواء لفظُ اللازم   والمُجاوز. ابن الأَعرابي: كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من   يؤذيه. الجوهري: كَفَفْت الرجل عن الشيء فكفّ، يتعدّى ولا يتعدى، والمصدر   واحد. وكفْكَفْت الرجل: مثل كفَفْته؛ ومنه قول أَبي زبيد:   أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،   وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟   واستكفَّ الرجلُ الرجلَ: من الكفِّ عن الشيء. وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ،   وكَفْكَفَه هو؛ قال أَبو منصور: وأَصله عندي من وكَفَ يَكِفُ، وهذا كقولك   لا تعِظيني وتَعظْعَظي. وقالوا: خَضْخضتُ الشيءَ في الماء وأَصله من   خُضْت. والمكفوف: الضَّرير، والجمع المكافِيفُ. وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه   كَفّاً: ذهَب. ورجل مَكْفوف أَي أَعمى، وقد كُفَّ. وقال ابن الأَعرابي:   كَفَّ بصرُه وكُفَّ. والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء،   وكفْكَفْت دمْع العين. وبعير كافٌّ: أُكلت أَسنانه وقَصُرَت من الكِبَر   حتى تكاد تذهب، والأُنثى بغير هاء، وقد كُفَّت أَسنانها، فإذا ارتفع عن ذلك   فهو ماجٌّ. وقد كَفَّت الناقة تَكُفُّ كُفوفاً.   والكَفُّ في العَرُوض: حذف السابع من الجزء نحو حذفك النون من مفاعيلن   حتى يصير مفاعيلُ ومن فاعلاتن حتى يصير فاعلات، وكذلك كلُّ ما حُذف سابعه   على التشبيه بكُفّة القميص التي تكون في طرف ذيله، قال ابن سيده: هذا قول   ابن إسحق. والمَكفوف في عِلل العروض مفاعيلُ كان أَصله مفاعيلن، فلما   ذهبت النون قال الخليل هو مكفوف.   وكِفافُ الثوب: نَواحِيه. ويُكَفُّ الدِّخْريصُ إذا كُفَّ بعد خِياطة   مرة. وكَفَفْت الثوبَ أَي خِطْت حاشيته، وهي الخِياطةُ الثانية بعد   الشَّلِّ. وعَيْبةٌ مَكْفوفة أَي مُشْرَجةٌ مَشْدودة. وفي كتاب النبي، صلى اللّه   عليه وسلم، بالحديْبِية لأَهل مكة: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفةً؛   أَراد بالمكفوفة التي أُشْرِجَت على ما فيها وقُفِلت وضَربها مثلاً   للصدور أَنها نَقِيَّة من الغِلِّ والغِشّ فيما كتبوا واتَّفَقُوا عليه من   الصُّلْح والهُدْنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعِياب التي   تُشْرَج على حُرِّ الثياب وفاخِر المتاع، فجعل النبي، صلى اللّه عليه وسلم،   العِياب المُشْرجة على ما فيها مثلاً للقلوب طُوِيَت على ما تعاقدوا؛   ومنه قول الشاعر:   وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،   وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ   فجعل الصُّدور عِياباً للوُدِّ. وقال أَبو سعيد في قوله: وإنَّ بيننا   وبينكم عَيبةً مكفوفة: معناه أَن يكون الشر بينهم مكفوفاً كما تُكَفُّ   العَيبة إذا أُشْرِجَت على ما فيها من مَتاع، كذلك الذُّحُول التي كانت بينهم   قد اصطلحوا على أَن لا يَنْشُروها وأَن يَتكافُّوا عنها، كأَنهم قد   جعلوها في وِعاء وأَشرجوا عليها. الجوهري: كُفّةُ القَمِيص، بالضم، ما استدار   حول الذَّيل، وكان الأَصمعي يقول: كلُّ ما استطال فهو كُفة، بالضم، نحو   كفة الثوب وهي حاشيته، وكُفَّةِ الرمل، وجمعه كِفافٌ، وكلُّ ما استدار   فهو كِفّة، بالكسر، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصائد، وهي حِبالته،   وكِفَّةِ اللِّثةِ، وهو ما انحدرَ منها. قال: ويقال أَيضاً كَفّة الميزان،   بالفتح، والجمع كِفَفٌ؛ قال ابن بري: شاهد كِفَّةِ الحابِل قول الشاعر:   كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ   على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ   وفي حديث عطاء: الكِفَّةُ والشَّبكةُ أَمرهما واحد؛الكُفَّة، بالكسر:   حِبالة الصائد. والكِفَفُ في الوَشْم: داراتٌ تكون فيه. وكِفافُ الشيء:   حِتارُه. ابن سيده: والكِفة، بالكسر، كل شيء مستدير كدارة الوشم وعُود   الدُّفّ وحبالة الصيْد، والجمع كِفَفٌ وكِفافٌ. قال: وكفة الميزان الكسر فيها   أَشهر، وقد حكي فيها الفتح وأَباها بعضهم. والكُفة: كل شيء مستطيل ككُفة   الرمل والثوب والشجر وكُفّة اللِّثةِ، وهي ما سال منها على الضِّرس. وفي   التهذيب: وكِفَّة اللثة ما انحدر منها على أُصول الثغْر، وأَمّا كُفَّةُ   الرمْل والقميص فطُرّتهما وما حولهما. وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته   وطرَّته. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه، يصف السحاب: والتَمع بَرْقُه في   كُفَفِه أَي في حواشيه؛ وفي حديثه الآخر: إذا غَشِيكم الليلُ فاجعلوا   الرِّماح كُفّة أَي في حواشي العسكر وأَطرافه. وفي حديث الحسن: قال له رجل   إنَّ برِجْلي شُقاقاً، فقال: اكفُفه بخِرْقة أَي اعْصُبْه بها واجعلها حوله.   وكُفة الثوب: طُرَّته التي لا هُدب فيها، وجمع كل ذلك كُفَف وكِفافٌ.   وقد كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً: تركه بلا هُدب. والكِفافُ من الثوب: موضع   الكف. وفي الحديث: لا أَلبس القميص المُكَفَّف بالحرير أَي الذي عُمِل على   ذَيْله وأَكمامه وجَيْبه كِفاف من حرير، وكلُّ مَضَمِّ شيء كِفافُه،   ومنه كِفافُ الأُذن والظفُر والدبر، وكِفّة الصائد، مكسور أَيضاً.   والكِفَّة: حبالة الصائد، بالكسر. والكِفَّةُ: ما يُصاد به الظِّباء يجعل كالطوْق.   وكُفَفُ السحاب وكِفافُه: نواحيه. وكُفَّة السحاب: ناحيته. وكِفافُ   السحاب: أَسافله، والجمع أَكِفَّةٌ. والكِفافُ: الحوقة والوَتَرَةُ.   واسْتكَفُّوه: صاروا حَواليْه. والمستكِفّ: المستدير كالكِفّة.   والكَفَفُ: كالكِفَفِ، وخصَّ بعضهم به الوَشم. واستكفَّت الحيَّة إذا ترَحَّتْ   كالكِفَّةِ. واستكَفَّ به الناسُ إذا عَصبوا به. وفي الحديث: المنفِقُ على   الخيل كالمسْتَكِفّ بالصدقة أَي الباسطِ يدَه يُعطِيها، من قولهم استكفَّ   به الناسُ إذا أَحدَقوا به، واستكَفُّوا حوله ينظرون إليه، وهو من كِفاف   الثوب، وهي طُرَّته وحَواشِيه وأَطرافُه، أَو من الكِفّة، بالكسر، وهو   ما استدار ككفة الميزان. وفي حديث رُقَيْقَة: فاستكفُّوا جَنابَيْ عبدِ   المطلب أَي أَحاطوا به واجتمعوا حوله. وقوله في الحديث: أُمرتُ أَن لا   أَكُفَّ شَعراً ولا ثوباً، يعني في الصلاة يحتمل أَن يكون بمعنى المنع، قال   ابن الأَثير: أَي لا أَمنَعهما من الاسترسال حال السجود ليَقَعا على   الأَرض، قال: ويحتمل أَن يكون بمعنى الجمع أَي لا يجمعهما ولا يضمهما. وفي   الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه   ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن   بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛ ومنه حديث أُم سلمة: كُفِّي رأْسي أَي   اجمعِيه وضُمِّي أَطرافه، وفي رواية: كفِّي عن رأْسي أَي دَعيه واتركي   مَشْطَه.والكِفَفُ: النُّقَر التي فيها العيون؛ وقول حميد:   ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا   إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ   قيل: أَراد بالمُسْتَكِفّات الأَعين لأَنها في كِفَفٍ، وقيل: أَراد   الإبل المجتمعة، وقيل: أَراد شجراً قد استكفَّ بعضُها إلى بعض، وقوله لهنَّ   غُروب أَي ظِلال.   والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً   أَي كلَّهم. وقال أبو إسحق في قوله تعالى: يا أَيها الذين آمنوا ادْخلُوا   في السلم كافَّةً، قال: كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه   ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق   اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره، من ذلك كُفَّة القميص وهي حاشيته، وكلُّ   مستطيل فحرفه كُفة، وكل مستدير كِفة نحو كِفة الميزان. قال: وسميت كُفَّة   الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر، وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف   اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع، ومن   هذا قيل رجل مَكْفوف أَي قد كُفَّ بصرُه من أَن ينظر، فمعنى الآية   ابْلُغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه فَتُكَفُّوا من أَن تعدُو شرائعه   وادخلوا كلُّكم حتى يُكَفَّ عن عدد واحد لم يدخل فيه. وقال في قوله تعالى:
وقاتلوا المشركين كافة، منصوب على الحال وهو مصدر على فاعلة كالعافية   والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أَن يثنى ولا   يجمع لا يقال قاتلوهم كافَّات ولا كافّين، كما أَنك إذا قلت قاتِلْهم   عامّة لم تثنِّ ولم تجمع، وكذلك خاصة وهذا مذهب النحويين؛ الجوهري: وأَما قول   ابن رواحة الأَنصاري:   فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ   جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ   فإنما خففه ضرورة لأَنه لا يصح الجمع بين ساكِنين في حشو البيت؛ وكذلك   قول الآخر:   جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،   وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا
مقاييس اللغة:
(كف) الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
القاموس المحيط:
الكَفُّ اليَدُ، أو إلى الكوعِ، ج أكُفٌّ وكُفوفٌ وكُفٌّ، بالضمِّ، وبَقْلَةُ الحَمْقاءِ، والنِعْمَةُ، و في العَروضِ إسْقاطُ الحَرْفِ السابعِ إذا كان ساكِناً، كنونِ فاعِلاتُنْ ومفَاعيلُنْ، فَيَصيرُ فاعِلاتُ ومفَاعيلُ. وذو الكَفَّيْنِ صَنَمٌ كان لدَوْسِ، وسَيْفُ أنْمارِ بنِ حُلْفٍ، وسَيْفُ عبدِ اللهِ بنِ أصْرَمَ، وفَدَ على كِسْرَى، فَسَلَّحَهُ بِسَيْفينِ، والآخَرُ أسْطامٌ. وذو الكَفِّ سَيْفُ مالِكِ بنِ أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ الأَنْصارِيِّ، وسَيْفُ خالِدِ بنِ المُهاجِرِ بن خالِد بنِ الوَليدِ. وذو الكَفِّ الأَشَلِّ عَمْرُو بن عبدِ الله، من فُرْسانِ بَكْرِ بنِ وائِلٍ. وكَفُّ الكَلْبِ، وكَفُّ السَّبُعِ، أو الضَّبُعِ، وكَفُّ الهِرِّ، وكَفُّ الأَسدِ،
وكَفُّ الذِّئْبِ، وكَفُّ الأَجْذَمِ، أو الجَذْماءِ، وكَفُّ آدَمَ، وكَفُّ مَرْيَمَ: نَباتاتٌ. ولَقِيتُهُ كَفَّةَ كَفَّةَ، كخَمْسَةَ عَشَرَ، وكفَّةً لِكَفَّةٍ، وكَفَّةً عن كَفَّةٍ، على فَكِّ التَّرْكيبِ، أي: كِفاحاً، كأَنَّ كَفَّكَ مَسَّتْ كَفَّهُ، أو ذلك إذا لَقِيتَهُ فَمَنَعْتَه من النُّهوضِ ومَنَعَكَ. وجاءَ الناسُ كافَّةً، أي: كُلُّهُم، ولا يقالُ: جاءَتِ الكافَّةُ، لأنه لا يَدْخُلُها ألْ، ووَهِمَ الجوهرِيُّ، ولا تُضافُ. وكَفَّتِ الناقَةُ كُفوفاً: كَبِرَتْ فَقَصُرَتْ أسنانُها، حتى تَكَادَ تَذْهَبُ، فهي كافٌّ وكَفوفٌ، و الثوبَ كَفّاً: خاطَ حاشِيَتَهُ، وهو الخِيَاطَةُ الثانِيَةُ بعدَ الشَّلِّ، و الإِناءَ: مَلأَهُ مَلأْ مُفْرِطاً، و رِجْلَهُ: عَصَبَها بِخِرْقَةٍ. وعَيْبَةٌ مَكْفوفَةٌ: مُشَرَّجَةٌ مَشْدودَةٌ. وفي الحديث: " وإنَّ بينهم عَيْبَةً مَكْفوفَةً " ، مَثَّلَ بها الذِّمَّةَ المَحْفوظَةَ التي لا تُنْكَثُ، أو معناهُ أنَّ الشَّرَّ يكونُ مَكْفوفاً بينهم، كما تُكَفُّ العِيابُ إذا أُشْرِجَتْ على ما فيها من المَتاعِ، كذلك الذُّحولُ التي كانت بينهم، قد اصْطَلَحوا على أنْ لا يَنْشُرُوها، بَلْ يَتَكافُّونَ عنها، كأنهم جَعَلوها في وِعاءٍ وأشْرَجُوا عليها. وكُفَّ بَصَرُه، بالفتح والضم: عَمِيَ.
وكفَفْتُه عنه: دَفَعْتُه وصَرَفْتُه، ككَفْكَفْتُه، فَكَفَّ هو، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وكَفافُ الشيءِ، كسَحابٍ: مِثلُهُ، و من الرِّزْقِ: ما كَفَّ عن الناسِ، وأغْنَى، كالكَفَفِ، مَقْصوراً. ودَعْنِي كَفافِ، كقَطامِ، أي: كُفَّ عَنِّي، وأكُفُّ عنك. وكُفَّةُ القَميصِ، بالضم: ما اسْتَدارَ حَوْلَ الذَّيْلِ، أو كلُّ ما اسْتَطالَ، كَحاشِيَةِ الثوبِ والرَّمْلِ، وحَرْفُ الشيءِ، لأنَّ الشيءَ إذا انْتَهَى إلى ذلك كَفَّ عن الزِيادَةِ، و من الثوبِ: طُرَّتُهُ العُلْيا التي لا هُدْبَ فيها، وحاشِيَةُ كلِّ شيءٍ، ج: كصُرَدٍ وجِبالٍ.
وكِفافُ الشيءِ، بالكسرِ: حِتارُهُ، و من السَّيْفِ: غِرارُهُ. والكِفَّةُ، بالكسرِ من الميزانِ: م، ويُفْتَحُ، و من الصائِدِ: حِبالَتُه، ويُضَمُّ، و من الدُّفِّ: عُودُه، وكلُّ مُسْتَديرٍ، ونُقْرَةٌ يَجْتَمِعُ فيها الماءُ، و من اللِّثَةِ: ما انْحَدَرَ منها، ويُضَمُّ، ج: كِفَفٌ وكِفافٌ. والكِفَفُ أيضاً في الوَشمِ: داراتٌ تكونُ فيه، كالكَفَف، محرَّكةً، والنُّقَرُ التي فيها العُيونُ. والكُفَّةُ، بالضم، من الشجرِ: مُنْتَهاهُ، حيثُ يَنْقَطِعُ، و من الناسِ: سَوادُهم وجَماعَتُهم، أو أدناهم إليك مَكاناً، و من الغَيْمِ: طُرَّتُهُ، وحَجَرٌ يُجْعَلُ حَوْلَه أخْثاءٌ وطينٌ، ثم يُطْبَخُ فيها الأَقِطُ، و من الليلِ: حيثُ يَلْتَقِي الليلُ والنهارُ، إمَّا في المَشْرِقِ، وإمَّا في المَغْرِبِ، وما يُصادُ به الظِّباءُ، و من الدِّرْعِ: أسْفَلُها، و من الرَّمْلِ: ما اسْتَطالَ في اسْتِدارَةٍ. واسْتَكَفُّوا حَوْلَهُ: أحاطوا به يَنْظُرونَ إليه، و الحَيَّةُ: تَرَحَّتْ
و الشَّعَرُ: اجْتَمَعَ، و بالصَّدَقَةِ: مَدَّ يَدَه بها، و السائِلُ: طَلَبَ بِكَفِّهِ، كتَكَفَّفَ، والاسمُ: الكَفَفُ، محرَّكةً. واسْتَكْفَفْتُه: اسْتَوْضَحْتُه، بأَن تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبِكَ، كَمَنْ يَسْتَظِلُّ من الشَّمسِ.
والمُسْتَكِفَّاتُ: العُيونُ، لأَنَّها في كِفَفٍ، أي: نُقَرٍ، والإِبِلُ المُجْتَمِعَةُ. وتَكَفْكَفَ: انْكَفَّ.
وانْكَفُّوا عن المَوْضِعِ: تَرَكوهُ.
تاج العروس:
ك - ف - ف
الكَفُّ : اليَدُ سُمِّيَتْ لأَنَّها تَكُفُّ عن صاحِبها أَو يَكُفُّ بها ما آذاه أو غير ذلِكَ أَو مِنْها إلى الكُوعِ قالَ شَيْخُنا : هي مُؤَنَّثَةٌ وتَذْكِيرُها غَلَطٌ غيرُ مَعْروفٍ وإِنْ جَوَّزَه بعضُ تَأْويلاً وقالَ بعضٌ : هي لُغَةٌ قليلةٌ فالصّوابُ أَنَّه لا يُعْرَفُ وما وَرَدَ حَمَلُوه على التَّأْوِيل ولم يَتَعَرَّض المُصَنِّفُ لذلِكَ قُصُوراً أَو بِناءً على شُهْرَتِه أَو على أَنَّ الأَعْضاءَ المُزْدَوَجَةُ كُلَّها مُؤَنَثَةٌ . انتهى
قلتُ : وفي التَّهْذِيب : الكَفُّ : كَفُّ اليَدِ والعَرَبُ تَقُولُ : هَذِه كَفٌّ واحِدَةٌ قالَ ابنُ بَرِّيّ : وأَنْشَدَ الفَرّاءُ :
أُوَفِّيكُما ما بَلَّ حَلْقِيَ رِيقَتِي ... وما حَمَلَتْ كَفّايَ أَنْمُلِيَ العَشْرَا قالَ : وقالَ بِشْرُ بنُ أَبِي خازمٍ :
لَهُ كَفّانِ : كَفٌّ ضُرٍّ ... وكَفُّ فوَاضِلٍ خَضِلٌ نَداهَا وقالت الخَنْساءُ :
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِيءٍ مُتَناوِلٍ ... بها المَجْدَ إلا حَيْثُ ما نِلْتَ أَطْوَلُ قال : وأَما قَوْلُ الأَعْشَى :
أَرى رَجُلاً منهم أَسِيفاً كأَنَّما ... يَضُمُّ إلى كَشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبَا فإِنَّه أَرادَ الساعِدَ فذَكَّرَ وقِيلَ : إنَّما أَرادَ العُضْوَ وقِيلَ : هو حالٌ من ضَميرِ يَضُمُّ أَو من هاءٍ كَشْحَيْه . ج : أَكُفٌّ قال سِيبَوَيْهِ : لم يُجاوِزُوا هذا المِثالَ وحَكَى غيرُه كُفُوفٌ قال أَبُو عُمارَةَ بن أبي طَرَفَة الهُذَلِيّ يَدْعُو اللهَ عزّ وجَلَّ
" فَصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ
" حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحُوفِ
" بكُلِّ لَيْنٍ صارِمٍ رَهِيفِ
" وذابِلٍ يَلَذُّ بالكُفُوفِ أَبُو لَطِيفٍ يَعْنِي أَخاً له أَصْغَرَ منه وأَنشَدَ ابنُ بَرِّيّ للَيْلَى الأَخْيَلِيَة :
بقَوْلٍ كتَحْبِيرِ اليَمانِي ونائِلٍ ... إذا قُلِبَتْ دُونَ العَطاءِ كُفُوفُ وكُفٌّ بالضَّمِّ وهذه عن ابنِ عَبّادٍ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : وكَفُّ الطّائِرِ أيضاً وفي اللِّسانِ : وللصَّقْر وغيرِه من جَوارحِ الطَّيْرِ كَفَّانِ في رِجْلَيْهِ وللسَّبُعِ كَفّانِ في يَدَيْهِ لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أُخَذَ . والكَفُّ : بَقْلَةُ الحُمْقاءِ قالَ أَبو حَنِيفةَ : هكَذا ذَكَرَه بعضُ الرُّواةِ وهي الرِّجْلَةُ . ومن المَجازِ : الكَفُّ : النِّعْمَةُ يُقال : للهِ علينا كَفٌّ واقِيَةٌ وكَفٌّ سابِغَةٌ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ لذِي الأُصْبُع :
زَمانٌ بهِ للهِ كَفٌّ كَرِيمَةٌ ... عَلَيْنَا ونُعْماهُ بِهِنَّ تَسِيِرُ والكَفُّ فِي زِحافِ العَرُوضِ : إِسْقاطُ الحَرْفِ السّابِعِ من الجُزْءِ إذا كانَ ساكِناً كنُونِ فاعِلاتُنْ ومفاعِيلُنْ فيصِيرُ : فاعِلاتُ ومَفاعِيلُ وكذلِ : كُلُّ ما حُذِف سابِغُه على التَّشْبِيهِ بكُفَّةِ القَمِيَِ التي تَكُونُ في طَرَفِ ذَيْلِه فبَيْتُ الأَوّلِ :
لَنْ يَزالَ قَوْمُنا مُخْصِبِينَ ... سالِمِينَ ما اتَّقَوْا واسْتَقامُوا وبيتُ الثاني :
دَعانِي إلى سُعادَا ... دَواعِي هَوَى سُعادَا قال ابنُ سِيدَه : هذا قولُ أَبي إِسْحاقَ والمَكْفُوفُ في عِلَلٍ العَرُوضِ مَفاعِيلُ كان أَصْلُه مَفاعِيلُنْ فلما ذَهَبَت النُّونُ قالَ الخَلِيلُ : هو مَكْفُوفٌ . وذُو الكَفَّيْنِ : صَنَمٌ كان لِدَوْسٍ قالَ ابنُ دُريْدٍ : وقالَ ابنُ الكَلْبِي : ثم لمُنْهِبِ بنِ دُوْسٍ فلمّا أَسْلَمُوا بَعثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الطُّفَيْلَ بنَ عَمْرٍو الدَّوْسِيَّ فحَرَّقَه وهو الَّذِي يَقُولُ :
" يا ذَا الكَفَيْنِ لَسْتُ من عِبادِكَا
" ميلادُنا أَكْبَرُ من مِيلادِكَا
" إِنّي حَشَوْتُ النارَ في فُؤادِكَا وإنّما خَفَّفَ الفاءَ لضرُورةِ الشِّعْرِ كما صَرَّح به السُّهَيْلِيُّ في الرَّوضِ . وذَو الكَفَّيْنِ : سَيْفُ أَنْمارِ ابنِ حُلْفِ قالَتْ أَختُ أَنْمارٍ :
إِضْرِبْ بذِي الكَفَّيْن مُسْتَقْبِلاً ... واعْلَمْ بأَنِّي لكَ في المَأْتَمِ وذُو الكَفَّيْنِ : سَيْفُ عَبْدِ اللهِ بن أَصْرَمَ بنِ عَمْرِو بنِ شُعيْثَةَ وكانَ وَفَدَ على كِسْرَى فسَلَّحَهُ بسَيْفَيْنِ أَحَدُهما هذا والآخرُ أَسْطامٌ فشَهدَ يَزيدُ بنُ عبدِ اللهِ حَرْبَ الجَمَلِ مع عائِشَةَ رضي اللهُ عنها فجَعَلَ يضْرِبُ بالسَّيْفَيْنِ ويَقُولُ :
" أَضْرِبُ في حافاتِهِمْ بسَيْفَينْ
" ضَرْباً بإِسْطامٍ وذِي الكَفَّيْنْ
" سَيْفِي هِلالِيٌّ كَرِيمُ الجَدَّيْن
" وارِي الزِّنادِ وابنُ وارِي الزَّنْدَيْن
وذَو الكَفِّ : سَيْفُ مالِكِ بنِ أُبَيِّ ابنِ كَعْبٍ هكذا في النُّسَخِ وصَوابُه مالِكُ بنَ أَبِي كَعْبٍ الأنصاريّ . وتَخاطَرَ أَبُو الحُسامِ ثابتُ بنُ المُنْذِرِ ابن حَرامٍ ومالِكٌ أَيُّهما أَقْطَعُ سَيْفاً فجَعَلا سَفُّوداً في عُنُقِ جَزْورٍ فنَبَا سَيْفُ ثابِتٍ فقالَ مالِكٌ :
" لم يَنْبُ ذُو الكَفِّ عن العِظامِ
" وقَدْ نَبا سَيْفُ أَبِي الحُسامِ وذُو الكَفِّ أيْضاً : سَيْفُ خالِدِ ابن المُهاجِرِ بنِ خالِدِ بن الوَلِيدِ المَخْزُومِيِّ وقالَ حينَ قَتَلَ ابنَ أُثالِ وكان يُكْنَى أَبا الوَرْدِ :
سَلِ ابنَ أُثالٍ هَلْ عَلَوْتُ قَذَالَه ... بذِي الكَفِّ حَتَّى غيرَ مُوَسَّدِ
ولَوْ عَضَّ سَيْفِي بابنِ هِنْدٍ لَساغَ لِي ... شَرابِي ولم أَحْفِلْ مَتَى قامَ عُوَّدِي وذُو الكَفِّ الأَشَلِّ : هو عَمْروُ بن عَبْدِ اللهِ أَخُو بَني سَعْدِ بنِ ضُبَيْعَةَ ابنِ قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَةَ الحِصْنِ بنِ عُكابَة مِنْ فُرْسانِ بَكْرِ بن وائِلٍ وكانَ أَشَلَّ . وكَفُّ الكَلْبِ ويُقالُ له : راحَةُ الكَلْبِ وهو غيرُ الرِّجلَةِ وكَفُّ السَّبُعِ أَو الضَّبُعِ وكَفُّ الهرِّ وكَفُّ الأَسَدِ وكَفُّ الذِّئبِ وكَفُّ الأَجْذَمِ أَو الجَذْماءِ وكَفُّ آدَمَ وكَفُّ مَرْيَمَ : نَباتاتٌ والأخِيرُ هي أُصُولُ العَرْطَنِيثَا ويُقالُ أيضاً : الرُّكْفَة وبَخْور مَرْيَمَ ولكِّل منها خَواصٌّ ومنافِعُ مَذْكُورةٌ في كُتُبِ الطِّبِّ . ويقالُ : لَقِيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ وهُما اسْمانِ جُعلاَ واحداً وبُنِيا على الفَتْح كخَمْسَةَ عَشَرَ نَقَلهُ الجوهريُّ . ويُقال أيضاً : لَقِيتُه كَفَّةً لكَفَّةٍ وكَفَّةَ عن كَفَّةٍ على فَكِّ التَّرْكِيبِ أَي : كِفاحاً هكَذا فَسَّرَهُ الجَوْهَرِيُّ كأَنَّ كَفَّكَ مَسَتْ كَفَّهُ أَو ذلكَ . هكذا في النُّسَخ والصوابُ : وذلِك إذا لَقِيتَهُ فمَنَعْتَه من النُّهُوضِ ومَنَعَكَ وفي حَدِيثِ ابنِ الزُّبَيْرِ : فتَلَقَّاهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَفَّةَ كَفَّةَ : أَي مواجَهَةً كأَنَّ كُلَّ واحدٍ منهما قَدْ كَفَّ كَفَّ صاحِبَه عن مُجاوَزَتهِ إلى غيره أَي : مَنَعَه قال ابنُ الأَثيرِ وفي المُحْكَم : لَقِيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ وكَفَّةَ كَفَّةٍ على الإضافة : أَي فَجْأَةً مُواجَهَةً قال سيبويه : والدَّلِيلُ على أنَّ الآخرَ مَجْرورٌ أن يُونُسَ زَعَم أَنّ رُؤبَةَ كانَ يَقولُ : لَقِيتُه كَفَّةً لِكَفَّةٍ أو كَفَّةً عن كَفَّةٍ إِنَّما جُعِلَ هذا هكذا في الظَّرْفِ والحالِ ؛ لأنًّ أَصلَ هذا الكَلام أَنْ يَكُونَ ظَرْفاً أو حالاً . وجاء الناسُ كافَّةً : أَي جاءُوا كُلُّهُم ولا يُقال : جاءَت الكَافَّةُ لأَنَّه لا يَدْخُلُها أَلْ ووَهِمَ الجَوْهَرِيُّ ولا تُضافُ ونصُّ الجوْهَرِيِّ : الكافَّةُ : الجَمِيعُ من النّاسِ يُقال : لَقِيتُهم كافَّةً : أَي كُلَّهُم وأما قَوْلُ ابنِ رَواحَةَ :
فِسرْنا إِلَيْهمْ كافَةً في رحالِهم ... جَمِيعاً عَلَيْنا البِيضُ لا نَتَخَشَّعُ
فإِنَّما خفَّفَه ضَرُورةً ؛ لأَنَّه لا يَصْحُّ الجمعُ بين السّاكِنَيْنِ في حَشْو البَيْت وهذا كما تَرىَ لا وَهَمَ فيه لأَنَّ النَّكِرَةَ إِذا أُريدَ لَفْظُها جازَ تَعريفُها كما هو مَنْصُوصٌ عليه . وأَما قولُه : ولا يُقالً : جاءَت الكَافَّةُ فهو الذي أَطْبَقَ عليه جَماهِيرُ أَئِمَّةِ العربيَّةِ وأَوْرَدَ بَحْثَه النَّوَوِيُّ في التَّهْذِيب وعابَ على الفُقَهاءِ وغيرهُم اسْتِعْمالَه مُعَرَّفاً بأَلْ أَو الإِضافَةِ وأَشارَ إليه الهَرَويُّ في الغَرِيبَيْن وبسَطَ القولَ في ذلك الحَرِيريُّ في دُرَّةِ الغَوّاصِ وبالغَ في النَّكِيرِ على من أَخْرَجَه عن الحالِيَّةِ وقالَ أَبو إِسحاقَ الزَّجاجُ في تَفْسِير قوله تَعالى : " يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا في السِّلْمِ كافَّةً " قالَ : كافَّةً بمعنَى الجَمِيعِ والإِحاطَةِ فيجوزُ أَن يَكُونَ مَعنْاه ادْخُلُوا في السِّلْمِ كُلِّه أَي في جَمِيعِ شَرائِعِه ومعنى كافَّةً في اِشْتِقاقِ اللُّغَةِ : ما يَكُفُّ الشَّيْءَ في آخِرِه فمَعْنَى الآية : ابْلُغُوا في الإِسلامِ إلى حَيْثُ تَنْتَهِي شَرائِعُه فتُكَفُّوا من أَنْ تَعُدُوا شَرائِعَه وادْخُلُوا كُلُّكُم حتى يُكَفَّ عن عَدَدٍ واحدٍ لم يَدْخُلْ فيه وقالَ : وفي قَولِه تَعالَى : " وقاتِلُوا المُشْرِكِينَ كَافَّةً " منصوبٌ على الحالِ وهو مَصْدَرٌ على فاعِلَةٍ كالعافِيَةِ والعاقِبَةِ وهو في مَوْضِع قاتِلُوا المُشْرِكِين مُحِيطِينَ قالَ : فلا يَجُوزُ أَن يُثَنَّى ولا أَنْ يُجْمَعَ ولا يُقال : قاتِلُوهُم كافّاتٍ ولا كافِّينَ كما أَنَّك إِذا قُلْتَ : قاتِلْهُم عامَّةً لم تُثَنِّ ولم تَجْمَعْ وكذلك خاصَّةً وهذه مَذْهَبُ النَّحْويين قال شيخنا : ويَدُلُّ على أَنَّ الجَوْهَريَّ لم يُرِدْ ما قَصَدَه المُصَنِّفُ أَنَّه لمّا أَرادَ بيانَ حُكْمِها مثَّلَ بما هُوَ موافِقٌ لكلامِ الجُمْهُورِ . علَى أَنَّ قولَ الجُمْهُورِ كالمُصَنّفِ : لا يُقالً : جاءَت الكافَّةُ ردَّه الشِّهابُ في شَرْح الدُّرَّةِ وصحَّحَ أَنَّه يُقال وأَطالَ البحثَ فيهِ في شرح الشِّفاءِ ونقَله عن عُمَرَ وعَلِيٍّ رضي الله عنهُما وأَقَرَّهُما الصّحابَةُ وناهِيكَ بهم فَصاحَةً وهو مَسْبُوقٌ بذلكَ فقد قالَ شارِحُ اللُّبابِ : إِنَّه اسْتُعْمِلَ مَجروراً واستَدَلَّ له بقولِ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ رضي الله عنه : " على كافَّةِ بَيْتِ مالِ المُسْلِمِينَ " وهو من البُلَغاءِ ونَقَله الشُّمُنِّيُّ في حواشِي المُغْنِي وقل الشيخُ إِبراهيمُ الكُورانِيُّ في شرحِ عَقِيدَةِ أُستاذِه : من قالَ من النُّحاةِ إِنَّ كافَّةً لا تَخْرُجُ عن النّصْبِ فحُكْمُه ناشئٌ عن اسْتِقْراءِ ناقِصٍ قالَ شَيْخُنا : وأَقُولُ : إِنْ ثَبَتَ شيءٌ مما ذَكَرُوه ثُبُوتاً لا مَطْعَنَ فيه فالظّاهِرُ أَنَّه قَلِيلٌ جِداً والأَكثَرُ استعمالُه على ما قالَه ابنُ هشامٍ والحَرِيرِيُّ والمُصنَّفُ . وكَفَّت النّاقَةُ كُفُوفاً : كَبِرَتْ فقَصُرتْ أَسْنانُها حتى تَكادَ تَذْهَبُ فَهِي كافٌّ وكذلك البَعِيرُ نقله الجوهرِيُّ وفي اللِّسانِ : فإذا ارْتَفعَ عن ذلكَ فالبَعِيرُ ماجُّ قال الصَّاغانِيُّ : وناقَةٌ كَفُوفٌ مثلُه . وكَفَّ الثَّوْبَ كَفّاً : خاطَ حاشِيَتَه قالَ الجَوْهَرِيُّ : وهو الخِياطَةُ الثانِيَةُ بعد الشَّلِّ كذا في النُّسَخ وفي الصِّحاحِ والعُبابِ : بعدَ المَلِّ وهي الكِفافَةُ وهو مجازٌ . وكَفَّ الإِناءَ كَفّاً : مَلأَهُ مَلأً مُفْرِطاً فهو ثَوْبٌ مَكْفُوفٌن وإِناءٌ مَكْفُوفٌ . وكَفَّ رِجْلَه كَفّاً : عَصَبَها بِخِرْقَةٍ ومنه حَدِيثُ الحَسَنِ : قالَ له رجُلٌ : إِنَّ بِرِجْلِي شُقَاقاً قالَ : اكْفُفْه بخِرْقة . أي : اعْصِبْه بها واجْعَلْها حَوْلَه . ومن المجازِ : عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ : أَي مُشَرَّجَةٌ مَشْدُودَةٌ كما في الصِّحاح وفي الحديثِ في كِتابِ النبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلم في صُلحِ الحُدَيْببَةِ حينَ صالَحَ أَهَل مَكَّةَ وكتَبَ بينَهُ وبَيْنَهُم كتاباً فكَتَب فيه أَنْ لا إِغْلالَ ولا إِسْلالَ وأَنَّ بَيْنَهُمْ عَيْبَةً مَكْفُوفَةٌ أَرادَ بالمَكْفُوفَةِ : التي أُشْرِجَتْ على ما فِيها وقُفِلَت ومَثَّلَ بِها الذِّمَّةَ المَحْفُوظَةَ التي لا
تُنْكَثُ وقالَ ابنُ الأَثيرِ : ضَرَبَها مَثلاً للصُّدُورِ وأَنَّها نَقِيَّةٌ من الغِلِّ والغِشِّ فيما كَتَبُوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنَةِ والعَرَبُ تُشَبِّه الصُّدورَ التي فيها القُلوبُ بالعِبابِ التي تُشْرَجُ على حُرِّ الثِّيابِ وفاخِرِ المَتاع فجَعَل النبي صلى الله عليه وسلم العِيابَ المُشَرَّجَةَ على ما فِيها مَثَلاً للقُلُوبِ طُوِيَتْ على ما تَعاقَدُوا ومنه قَوْلُ الشاعر : ُنْكَثُ وقالَ ابنُ الأَثيرِ : ضَرَبَها مَثلاً للصُّدُورِ وأَنَّها نَقِيَّةٌ من الغِلِّ والغِشِّ فيما كَتَبُوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنَةِ والعَرَبُ تُشَبِّه الصُّدورَ التي فيها القُلوبُ بالعِبابِ التي تُشْرَجُ على حُرِّ الثِّيابِ وفاخِرِ المَتاع فجَعَل النبي صلى الله عليه وسلم العِيابَ المُشَرَّجَةَ على ما فِيها مَثَلاً للقُلُوبِ طُوِيَتْ على ما تَعاقَدُوا ومنه قَوْلُ الشاعر :
وكادجتْ عِيابُ الوُدِّ بَيْنِي وبَيْنَكُم ... وإِنْ قِيلَ أَبناءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ فجَعَلَ الصُّدُورَ عِياباً لِلوُدِّ أَو مَعْناهُ أَنَّ الشَّرَّ يكوننُ مَكْفُوفاً بَيْنَهُم كما تُكَفُّ العِيابُ إِذا أُشْرِجَتْ على ما فِيهَا من المَتاعِ كذلِكَ الذْحُولُ التي كانَتْ بَيْنَهم قد اصْطَلَحُوا على أَنْ لا يَنْشُرُوها بل يَتَكافُونَ عَنها كأَنَّهم جَعَلُوها في وعاءٍ وتَشاجْرُوا عَلَيْها وهذا الوَجْهُ قد نَقَلَه أَبو سَعِيدٍ الضَّرِيرُ . ومن المجازِ : هُو مَكْفُوفٌ وهم مَكافِيفُ وقد كُفَّ بَصَرُه بالفَتْحِ والضَّمِّ الأَولَى عن ابنِ الأعرابِيِّ : عَمِيَ ومُنِعَ من أَنْ يَنْظُرَ . وكَفَفْتَه عَنْهُ كَفّاً : دَفَعْتُه ومَنَعْتُه وصَرَفْتُه عنه نقَلَه الجوهَرِيُّ ككَفْكَفْتُه نقلَه الصاغانيُّ وصاحِبُ اللِّسانِ ومنه قولُ أَبِي زُبَيْدٍ الطّائِيّ :
أَلَمْ تَرَنِي سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُمْ ... وكَفْكَفْتُ عنكُمْ أَكْلُبِي وهي عُقَّرُ فكَفَّ هُو قالَ الجوهريُّ : لازِمٌ مُتَعَدٌّ والمصْدَرُ واحدٌ وقالَ اللَّيْثُ : كَفَفْتُ فُلاناً عن السُّوءِ فكَفَّ يَكُفُّ كَفّاً سَواءٌ لَفْظُ اللازِمِ والمُجاوِزِِ . وكَفافُ الشَّيْءِ كسَحابٍ : مِثْلُه وقَيْسُه . والكَفافُ من الرِّزْقِ والقُوتِ : ما كَفَّ عن النَّاسِ وأَغْنَى وفي الصِّحاحِ : أَي أَغْنى وفي الحديثِ : " اللّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ كَفافاً " كالْكَفَفِ مَقْصُوراً منه وقال الأَصْمَعِيُّ : يُقالُ : نَفَقَتُه الكَفافُ : أَي لَيْسَ فِيها فَضْلٌ وإِنَّما عندَه ما يَكُفُّه عن الناسِ وفي حدِيُثِ الحَسَن : " ابْدَأْ بمَنْ تَعُولُ ولا تُلامُ على كَفافٍ " يَقول : إذا لم يكُنْ عندَك فضْلٌ لم تُلَمْ على أن لا تُعْطِيَ أَحَداً . وقولُ رُؤْبَةَ لأَبيهِ العَجّاجِ :
" فلَيْتَ حَظِّي مِنْ نَداكَ الضّافِي
" والفَضْلِ أَنْ تَتْرُكَنِي كَفافِ هو من قَوْلِهم : دَعْنِي كَفافِ كقَطامِ : أَي كُفَّ عَنِّي وأَكُفُّ عَنْكَ أَي : نَنْجُو رَأْساً برَأْسٍ يَجِيءُ مُعْرَباً ومنه قولُ الأُبَيْرِدِ اليَرْبُوعِيِّ :
ألا لَيْتَ حَظِّي من غُدانَةَ أَنّه ... يُكُونُ كَفافاُ لا عَلَيَّ ولا لِيَا
وفي حَدِيثِ عُمَرَ رضيَ اللهُ عنه : " وَدِدْتُ أَنِّي سَلِمْتُ من الخِلافَةِ كَفافاً لا عَليَّ ولا لِيَ " وهو نَصْبٌ على الحالِ وقِيلَ : إِنَّه أَرادَ مَكفُوفاً عَنِّي شَرُّها . وكُفَّةُ القَمِيصِ بالضَّمِّ : ما اسْتَدارَ حَوْلَ الذَّيْلِ كما في الصِّحاحِ أَو كُلُّ ما اسْتَطالَ فهو كُفَّةٌ بالضَّمِّ كحاشِيَةِ الثّوْبِ وكُفَّةِ الرَّمْلِ والجَمْعُ : كِفافٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ . والكُفّةُ : حَرْفُ الشَّيءِ لأَنَّ الشيءَ إذا انتَهَى إلى ذلِكَ كَفَّ عن الزِّيادَةِ قالَه الأَصْمَعِيُّ . والكُفَّةُ من الثَّوْبِ : طُرَّتُه العُلْيا التِي لا هُدْبَ فِيها وقد كفَّ الثَّوْبَ يَكُفُّه كَفّاً : تَرَكَه بلا هُدْب . والكُفَّةُ : حاشِيَةُ كُلِّ شَيءٍ وطُرَّتُه وفي التَّهْذِيبِ : وأَمّا كُفَّةُ الرَّمْلِ والقَمِيصِ فطُرَّتُهُما وما حَوْلَهُما . ج : كصُرَدٍ وجِبالٍ وفي بعضِ النُّسَخ ج : كصُرَدٍ جج : كِفافٌ . أَي أَنَّ الأَخَيرَ جَمْعُ الجَمْعِ والأَوَّلُ هو الصوابُ ومن الأَوّلِ قولُ عليِّ رضي الله عنه يصِفُ السَّحابُ : والْتَمَعَ بَرْقُه في كُفَفِه أَي في حواشِيه . وكِفافُ الشيءِ بالكَسْرِ : حِتارُه قالَه الأَصمعيُّ . ومن السّيْفِ : غِرارُه ونصُّ النوادِرِ للأَصمَعِيِّ : كِفافَا الشَّيءِ : غِراراهُ . قالَ : والكِفَّةُ بالكَسْرِ مَنَ المِيزانِ : م أَي معروفٌ قالَ ابنُ سِيدَه : والكَسْرُ فيها أَشْهَرُ وقد يُفْتَحُ وأَباها بَعْضُهم . والكِفَّةُ من الصائِدِ : حِبالَتُه تُجْعَلُ كالطَّوْقِ وقالَ ابنُ بَرِّيّ : وشاهِدُه قَوْلُ الشاعِرِ :
كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ وهي عَرِيضَةٌ ... على الخائِفِ المَطْلُوبِ كِفَّةُ حابِلِ ويُضَمُّ . والكِفَّةُ من الدُّفِّ : عُودُه قال الأَصْمَعِيُّ : وكُلُّ مُسْتَدِيرٍ كِفَّةٌ بالكَسْرِ كدارَةِ الوَشْمِ وعُودِ الدُّفِّ وحِبالَةِ الصَّيْدِ . والكِفَّةُ نُقْرَةٌ مُسْتَدِيرَةٌ يَجْتَمعُ فيها الماءُ . والكِفَّةُ من اللِّثَةِ : ما انْحَدَرَ مِنْها على أُصَولِ الثَّغْرِ وكذا في التَّهْذِيبِ وفي المُحْكَم : هي ما سالَ مِنّها على الضِّرْسِ ويُضَمُّ . ج : كِفَفٌ وكِفافٌ بكسرهما . والكِفَفُ أيضاً : أَي بالكَسْر في الوَشْمِ : داراتٌ تَكُونُ فيهِ قاله الأَصْمَعِيُّ وأَنشَدَ قولَ لَبيدٍ رضي الله عنه :
أَو رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كفَفاً تَعَرَّضَ فَوْقَهُنَّ وِشامُها كالكَفَفِ مُحَرَّكَةً . والكِفَفُ : النُّقَرُ التي فِيها العُيُونُ ومنه المُسْتَكِفّاتُ على ما يَأْتي بيانُه . وقال الفرّاءُ : الكُفَّةُ بالضمِّ من الشَّجَرِ : مُنْتَهاهُ حيْثُ يَنْتَهِي ويَنْقَطِعُ . والكُفَّةُ من النّاسِ : الكَثْرَةُ وذلك أَنّك تَعْلُو الفَلاَة أَو الخَطِيطة فإذا عايَنْتَ سَوادهُمْ وجَماعَتهم قلتْ : هاتِيكَ كُفَّةُ النّاسِ . أَو كُفَّتُهم : أَدْناهُم إِليكَ مَكاناً . والكُفَّةُ من الغَيْمِ : طُرَّتُه كطُرَّةِ الثّوْبِ وقيل : ناحِيَتُه قال القَنانِيُّ :
ولو أَشْرَفتْ من كُفَّةِ السِّتْر عاطِلاً ... لقُلْتَ غَزالٌ ما عليهِ خَضاضُ وقال ابنُ عَبّادٍ : الكُفَّةُ : مثلُ العَلاةِ وهي حَجَرٌ يُجْعَلُ حَوْلَه أَخْثاءٌ وطِينٌ ثم يُطْبَخُ فيهِ الأَقِطُ . قال : والكُفَّةُ من اللَّيْلِ : حيثُ يَلْتَقِي اللِّيْلُ والنَّهارُ إِمّا في المَشْرِقِ وِإِمّا في المَغْرب . وفي اللِّسانِ : الكُفَّةُ : ما يُصادُ به الظِّباءُ يُجْعَلُ كالطَّوْقِ . والكُفَّةُ من الدِّرْعِ : أَسْفَلُها . والكُفَّةُ من الدِّرْعِ : أَسْفَلُها . والكُفَّةُ من الرَّمْل : ما اسْتَطالَ في اسْتِدارَةٍ وهذا بعَيْنِه قد تقَدَّم آنِفاً فهو تَكْرارٌ وكأَنَّه جَمَعَ بين القَوْلَيْنِ : أَي الاسْتِطالَة والاسْتِدارة . وقالَ الفَرّاءُ : يُقال : اسْتَكَفُّوا حَوْلَه : إِذا أَحاطُوا بهِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ ومنه الحَدِيثُ أَنَّه صَلَى اللهُ عليه وسَلَّم الكَعْبَةِ وقد اسْتَكَفَّ له النّاسُ فخَطَبَهُم قالَ الجَوْهَرِيُّ : ومنه قولُ ابنِ مُقْبِلٍ :
إِذ رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارَةٌ ... بَدَا والعُيُونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
واسْتَكَفَّت الحَيَّةُ : إذا تَرَحَّتْ كالكِفَّةِ . واسْتَكَفَّ الشَّعَرُ : اجْتَمَعَ وانضَمَّت أَطْرافُه . واسْتَكَفَّ بالصَّدَقَةِ : إذا مَدَّ يَدَه بِها ومنه الحَدِيثُ : المُنْفِقُ على الخَيْلِ كالمُسْتَفِّ بالصَّدَقَةِ : أَي الباسطِ يدَه يُعْطِيها . واسْتَكَفَّ السائِلُ : طَلَبَ بِكَفِّهِ كتَكَفَّفَ وقد اسْتَكَفَّهُم وتَكَفَّفَهُمْ وفلانٌ يسْتَكِفُّ الأَبْوابَ ويَتَكَفَّفُها وفي الحديثِ : إِنَّ : َ إِنْ تَذَر وَرَثَتَكَ أَغْنِياءً خَيْرٌ من أَنْ تَذَرَهُم عالَةً يَتَكَفَّفُونَ الناسَ والاسمُ الكَفَفُ مُحَرَّكَةً قاله الهَرَوِيُّ وقال ابنُ الأَثيرِ : اسْتَكَفَّ وتَكَفَّفَ : إِذا أَخَذَ بيَطْنِ كَفِّه أَو سأَلَ كَفّاً من الطَّعامِ أَو يَكُفُّ الجُوعَ . ويُقال : تَكَفَّفَ واسْتَكَفَّ : إِذا أَخَذَ الشيءَ بكَفِّهِ قال الكُمَيْتُ :
ولا تُطْعِمُوا فيها يَداً مُسْتَكفَّةً ... لغَيْرِكُمُ لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالُها واسْتَكْفَفْتُه : اسْتَوْضَحْتُه بأَنْ تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبِكَ كمَنْ يَسْتَظِلُّ من الشَّمْسِ يَنْظُرُ إلى الشَّيْءِ هل يَراهُ نقَلَه الجوهريُّ وقال الكسائِيُّ : اسْتَكْفَفْتُ الشَّيءَ واسْتَشْرَفْتُه كِلاهُما أَنْ تَضَعَ يَدَكَ على حاجِبكَ كالَّذِي يَسْتَظِلُّ من الشَّمْسِ حتَّى يَسْتَبينَ . يُقال : اسْتَكَفَّتْ عَيْنُه : إِذا نَظَرَتْ تَحْتَ الكَفِّ . وقولُ حُمَيْدِ بنِ ثَوْرٍ رضي َالله عنه :
ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ وظَلَّتْ رِكابُنا ... إِلى مُسْتَكِفّاتٍ لهُنَّ غُرُوبُ قِيل : المُسْتَكِفّتُ : هي العُيُونُ لأَنَّها في كِفَفٍ : أَي نُقَرٍ وقِيل : المُسْتَكِفَّةُ هنا : هي الإِبِلُ المُجْتَمِعَةُ يُقال : جَمَّةٌ مُجْتَمِعةٌ لَهُنَّ غُروبٌ : أَي دُموعُهُنَّ تَسِيلُ مِمّا لَقِينَ من التَّعَبِ وقِيلَ : أَرادَ بها الشَّجَرَ قد اسْتَكَفَّ بَعْضُها إلى بَعْضٍ . والغُرُوب : الظِّلالُ . وتَكَفْكَفَ عن الشَّيْءِ : انْكَفَّ وهما مُطاوِعَا كَفَّهُ وكَفْكَفَه . وقال الأَزهريُّ : تَكَفْكَفَ أَصلُه عندِي منَ وكَفَ يَكِفُ وهذا كقَوْلِهم : لا تَعِظِينِي وتَعَظْعْظِي وقالُوا : خَضْخَضْتُ الشَّيْءَ في الماءِ وأَصلُه من خُضْتُ . وانْكَفُّوا عن المَوْضِعِ : تَرَكُوه نقَله الصاغانيُّ
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : قد يُجْمَع الكَفُّ عَلَى أَكْفافٍ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيِّ لعَلِيِّ بنِ حَمْزَةَ :
يُمْسُونَ ممّا أَضْمَرُوا في بُطُونِهِمْ ... مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيْدِيهِمُ اليُمْنُ والكَفُّ الخَضِيبُ : نَجْمٌ . والكَفَّةُ : المَرَّةُ من الكَفِّ . واكْتَفَّ اكْتِفافاً : انْكَفَّ . وقالَ ابنُ الأَعرابيِّ : كَفْكَفَ : إِذا رَفِقَ بغَرِيمِه أَو رَدَّ عَنْهُ من يُؤْذِيه . واسْتَكَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ من الكَفِّ عن الشَّيْءِ . وتَكَفْكَفَ دَمْعُه : ارْتَدَّ . وكَفْكَفَه هُوَ : مَسَحه مَرَّةً بعدَ أُخْرَى ؛ ليَرُدَّه . والكَفِيفُ كأَمِيرٍ : الضَّرِيرُ وقد لُقِّبَ به بعضُ المُحَدِّثِينَ كالمَكْفُوفِ وجَمْعُه مَكافِيفُ . والكِفافُ من الثّوْبِ : موضِعُ الكفِّ . وفي الحَدِيثِ : لا أَلْبَسُ القَمِيصَ المُكَفَّفَ بالحَرِيرِ أَي الذي عُمِلَ على ذَيْلِه وأَكْمامِه وجَيْبِه كِفافٌ من حَرِيرٍ . كُلُّ مَضَمِّ شيءٍ : كِفافُه ومنه كِفافُ الأُذُنِ والظُّفُر والدُّبُرِ . وكِفافُ السَّحابِ : أَسافِلُه : والجمعُ أَكِفَّةٌ . والكِفافُ : الحُوقَةُ والوَتَرةُ . والمُسْتَكِفُّ : المُسْتَدِيرُ كالكِفَّةِ . وكَفَّ عليهِ ضَيْعَتَه : جَمَعَ عليه مَعِيشَتَه وضَمَّها إِليه . وكفَّ ماءَ وَجْهِه : صانَهُ ومَنَعَه عن بَذْلِ السُّؤالِ . وفي الحَدِيثِ : كُفِّي رَأْسِي : أَي اجْمَعِيهِ وضُمِّي أَطْرافَُه وفي رواية كُفِّي عَنْ رَأْسِي أَي : دَعِيه واتْرُكِي مَشِطَه . واستَكَفَّ الشَّجَرُ بعضُها إلى بعضٍ : اجْتَمعَ وبه فُسِّرَ قولُ حُمَيْدٍ السابقُ كما تقَدَّم . والأَكافِيفُ الجَبَلِ : حُيُودُه قال :
مُسْحَنْفِراً من جبالِ الرومِ يَسْتُرُه ... مِنْها أَكافِيفُ فِيما دُونَها زَوَرُ
يصف الفُراتَ وجَرْبَه في جبالِ الرُّومِ المُطِلَّةِ عليه حتى يَشُقَّ بلادَ العِراقِ . قال أَبُو سَعِيدٍ : يُقال : فلانٌ لَحْمُه كَفافٌ لأَدِيمِه : إذا امْتَلأَ جِلْدُه من لِحْمِه قال النَّمِرُ بن تَوْلَب :
فُضُولٌ أَراها في أَدِيمىَ بعدَما ... يكونُ كَفافَ اللَّحْمِ أَو هُو أَجْمَلُ أَرادَ بالفُضُول : تَغَضُّنَ جِلدِه لِكبَرِه بَعْدَما كانَ مُكْتَنِزَ اللَّحْمِ وكانَ الجِلْدُ مُمْتَدّاً مع اللَّحْمَ لا يَفْضُل عنه وهو مجازٌ . وقَولُه أَنشدَه ابنُ الأعرابِيِّ :
نَجُوسُ عِمارَةً ونَكُفُّ أُخْرَى ... لَنا حَتّى يُجاوِزَها دَلِيلُ رامَ تَفْسِيرَها فقال : نَكُفُّ : نأْخُذُ في كِفافِ أُخْرَى قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا ليسَ بتَفْسِيرٍ ؛ لأَنَّه لم يُفِسِّر الكِفافَ وقال الجَوْهَرِيُّ في تَفْسِير هذا البَيْتِ : يَقُولُ : نَطَأَ ؟ ُ قَبيلَةً ونَتَخَلَّلُها ونَكُفُّ أُخْرَى : أَي نَأْخُذُ في كُفَّتِها ناحِيتُها ثم نَدَعُها ونَحْنُ نَقْدِرُ عليها . والكِفافُ ككِتابٍ : الطَّوْرُ وأَنشَدَ ابنُ بَرِّيّ لعَبْدِ بَنِي الحَسْحاسِ :
أَحارِ تَرَى البَرْقَ لم يَغْتَمِضْ ... يُضِيءُ كِفافاً ويَخْبُو كِفافَا وكَفَّت الزَّنْدَةُ كَفَّا : صَوَّتَت نارُها عندَ خُرُوجِها نقلَه ابنُ القَطّاع . ورَجُلٌ كافٌّ ومَكْفُوفٌ : قد كَفَّ نَفْسَه عن الشَّيْءِ . والمُكافَّةُ : المُحاجَزَةُ . وتَكافُّوا : تَحاجَزُوا . واسْتَكَفَّ الرجلُ : اسْتَمْسَكَ . ويُقال : هو أَضْيَقُ مِنْ كِفَّةِ الحابِلِ . وثَوْبٌ مُكَفَّفٌ : خِيطَ أطرافُه بحَرِيرٍ . وجِئْتُه في كُفَّةِ اللَّيْلِ : أَي أَوَّلِه وهو مجازٌ

### Türkçe

كفف
**كَفَّ - يَكُفُّ - كَافّ - كَافَّة - كَفّ - كَفَّيْن**
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kendine doğru katar ve toplar ve onun uzunluğundan kısaltır: uzun, uzatılmış bir şeye gelir; onu büker yahut uzunluğundan kısaltır; onu bir kısmı üzerine toplayarak ve onu, kendisi için bir kın ve saklanak sayılan bir yerden yaklaştırarak.
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + iki elini: onları uzatmanın zıddı: ikisini bedenine doğru büker; bu, başkasının yanında olana yönelik tamahın durması hakkında bir kinayedir.
﴿Ve insanların ellerini sizden çekti﴾
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlıktan: onu ondan geri çevirmek için büker ve katlar; onu ona doğru yaymaya ve uzatmaya teşebbüs etmez: bu, eziyetini kısaltmanın ve kendisini, onunla bir başkasına erişmekten men etmenin kinayesidir.
﴿Umulur ki Allah, inkâr edenlerin şiddetini çeker﴾
﴿Yüzlerinden ateşi uzaklaştıramazlar﴾
**كَافّ**: “**كَفَّ - يَكُفُّ**”dan müşebbehe sıfat olan ism-i fâil.
**كَافَّة**: “**كَافّ**”ın müennesi: o da ondan bir defalık fâildir: bir kısmı üzerine toplanmış, katılmış ve sıkılaşmış bir biçimde: kenetlenmiş bina gibi saf saf.
**كَافَّةً**: “**كَافّ**”dan hâl: bir kısmı üzerine toplanmış ve yoğunlaşmış toplu bir biçimde: istisnasız hepsi.
**كَفّ**: “**كَفَّ - يَكُفُّ**”un isim-fiili: ıstılahta, **الكف** özelliğiyle nitelenen, bilinen beden uzvu; (bu özellik) katma ve toplanma ve bükme ve kavramadır.
**كَفَّيْن - كَفَّيْه**: “**كَفّ**”ın tesniyesi.

Lafız, “**الثني والعطف والطوي**” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**كَفى - يَكْفي** + bir varlık veya bir şey + bir varlığa veya bir işe: varlık yahut şey, bir işi yapmaya yeter: varlık yahut şey, bir başkasından yardım veya ortaklık olmaksızın tek başına fiili bütünüyle yapmaya kâdir olur.
**كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو)** + bir varlık + bir varlığı: onu miktarda yahut mertebede ona eşit kıldı.
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kendine doğru katar ve toplar ve onun uzunluğundan kısaltır.

kf
**كف الأيدي**	﴿Kendilerine “Ellerinizi çekin, namazı kılın, zekâtı verin” denilenleri görmedin mi? Sonra üzerlerine savaş yazılınca, içlerinden bir grup, Allah’tan korkar gibi yahut daha şiddetli bir korkuyla insanlardan korkuyorlar ve “Rabbimiz, niçin üzerimize savaşı yazdın; bizi yakın bir süreye kadar ertelemeli değil miydin?” dediler. De ki: Dünya metaı azdır; âhiret, sakınan kimse için daha hayırlıdır; siz kıl kadar zulme uğratılmazsınız (77)﴾ **النساء** ﴿Yakında, sizi emniyete almak ve kavimlerini emniyete almak isteyen başkalarını bulacaksınız; her ne zaman fitneye döndürülseler, onun içine baş aşağı çevrilirler. Eğer sizden uzak durmazlar, size barışı bırakmazlar ve ellerini çekmezlerse, onları yakalayın ve onları bulduğunuz yerde öldürün; işte onlar üzerine size apaçık bir sultan kıldık (91)﴾ **النساء**
 	﴿Ey iman edenler, Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: bir kavim size ellerini uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekti. Allah’tan sakının; müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler (11)﴾ **المائدة** ﴿Allah size, alacağınız birçok ganimetler vaad etti; bunu size çabuklaştırdı ve insanların ellerini sizden çekti; müminler için bir âyet olsun ve sizi dosdoğru bir yola hidayet etsin diye (20)﴾ **الفتح**
 	﴿O, sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra, Mekke’nin iç kısmında onların ellerini sizden ve sizin ellerinizi onlardan çeken O’dur; Allah, yaptıklarınızı görendir (24)﴾ **الفتح**

**يكف ( يمنع)**	﴿Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlu tutulursun. Müminleri teşvik et; umulur ki Allah, inkâr edenlerin şiddetini çeker. Allah daha şiddetli bir kuvvete ve daha şiddetli bir cezalandırmaya sahiptir (84)﴾ **النساء** ﴿Hani Allah dedi ki: “Ey Meryem oğlu İsa, sana ve annene olan nimetimi hatırla: seni **روح القدس** ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun. Sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Benim iznimle çamurdan kuş sureti gibi bir şey yaratıyordun; ona üflüyordun da benim iznimle kuş oluyordu. Körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun. Ölüleri benim iznimle çıkarıyordun. İsrailoğullarını senden çekmiştim; onlara apaçık delillerle geldiğinde, içlerinden inkâr edenler ‘Bu ancak apaçık bir sihirdir’ demişlerdi (110)﴾ **المائدة**
 	﴿İnkâr edenler bilselerdi: yüzlerinden ateşi uzaklaştıramayacakları ve sırtlarından da (uzaklaştıramayacakları) ve kendilerine yardım da edilmeyeceği zamanı (39)﴾ **الأنبياء**

**كافة**
 	﴿Ey iman edenler, barışa **كافة** girin; şeytanın adımlarına uymayın; şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır (208)﴾ **البقرة** ﴿Müminlerin **كافة** çıkmaları olmazdı; her fırkadan bir taife çıkıp dinde derin anlayış kazansalar ve döndüklerinde kavimlerini uyarsalar; umulur ki sakınırlar (122)﴾ **التوبة**
 	﴿Şüphesiz ayların sayısı Allah katında, Allah’ın kitabında, gökleri ve yeri yarattığı gün on iki aydır; bunlardan dördü haramdır. İşte bu, dosdoğru dindir; o aylarda kendinize zulmetmeyin. Müşriklerle **كافة** savaşın; onlar da sizinle **كافة** savaştıkları gibi. Bilin ki Allah, sakınanlarla beraberdir (36)﴾ **التوبة**
 	﴿Seni ancak insanlara **كافة** bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler (28)﴾ **سبأ**

**كف - كفين**
 ﴿Hak daveti O’nundur; O’ndan başkasına dua edenler, onlara hiçbir şeyle cevap vermezler; ancak iki avucunu suya doğru açanın, ağzına ulaşsın diye (açması) gibidir; oysa ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası ancak sapıklık içindedir (14)﴾ **الرعد** ﴿Meyvesi kuşatıldı da, harcadığı şeye karşı iki avucunu çevirip durur oldu; o, çardakları üzerine çökmüş hâlde idi ve “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım” diyordu (42)﴾ **الكهف**

**مختار الصحاح**
● [**كفف**] **ك ف ف**: **الكَفُّ** **الأكُفِّ**’ün bir tanesidir; **كَفَّةُ الميزان** (kef’in kesri ve fethi ile); cem‘i **ِكفَفٌ** (kef’in kesri ile). **الكَافَّةُ**: insanlardan hepsi; “Onlarla **كافة** karşılaştım” denir, yani hepsi. **كَفَّ الثوب**: onun kenarını dikti; o, **الشل**’den sonra ikinci ipliktir. **المَكْفُوف**: kör; “gözü **كف** oldu” denir; “gözünü **كَفَّ** etti” de denir. “Onu bir şeyden **كَفَّهُ** etti” denir; o da **كَفَّ** etti; (fiil) geçişli de olur, لازِم de olur; babı **الكل رد**’dir. **الكَفَافُ** rızıktan: قوت; o, insanlardan **كف** eden şeydir, yani yeterli kılan. Hadiste: ﴿Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **كفافا** kıl﴾. **اسْتَكَفَّ** ve **تَكَفَّفَ** aynı mânâdadır; o da, avucunu uzatıp insanlardan istemesidir; “Falan kimse insanlardan **يتَكَفَّفُ** eder” denir. **ك ف ل**: **الكِفْلُ**: iki kat; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Size rahmetinden iki **كفلين** verir﴾. “O, nasiptir” denildi. **ذو الكفل**: peygamberlerden bir peygamberin adıdır—onlara salât ve selâm olsun—ve o, **الكَفَالةِ**’dendir. **الكِفْلُ** ayrıca, binicinin onunla **اكتَفَل** ettiği şeydir; o da, örtünün devenin hörgücü etrafına dolanması, sonra binmesidir. Ondan, İbrahim hadisi: ﴿Kabın çentiğinden ve onun kulpundan içmeyi kerih görürdü; “denilir ki o, şeytanın **كفل**’idir” dedi﴾. **الكَفِيلُ**: kefil/garantör; “onunla **كَفَلَ** etti” denir; (muzari) damme ile **يكفل**; **كَفَالَةً**. “Borçlusuna mal ile onun adına **كَفَلَ** etti” denir. “Mal onu ona **أكْفَلَهُ**” yani onu ona garanti etti. “Onu ona **كَفَلَه**” (tahfif ile) denir; o da onunla **كَفَلَ** etti; **نصر** ve **دخل** babından. “Onu ona **كَفّلَه**” **تكفيلا** ile; onun gibidir. “Borcu ile **تَكَفَّلَ** etti.” **الكافِلُ**: bir insanı kefil olup geçindiren kimse; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve onu Zekeriya **ولكفها**﴾ ve ﴿**وكفلها**﴾ (fâ’nın kesri ile) diye de okunmuştur. **الكَفَلُ** (iki fetha ile): binek ve başkası için, onun arka tarafı.

**الراغب**
kff

**الكف**: insanın **كف**’i; o, onunla tutup açtığı şeydir. Ve **كففته**: onun **كف**’ine isabet ettim; ve **كففته**: ona **بالكف** ile isabet ettim ve onu onunla ittim. Ve **الكف** her ne suretle olursa olsun itme ile örfleşti; **بالكف** ile olsun yahut onun dışındakilerle; hatta denildi ki: görmesi tutulmuş kimseye **رجل مكفوف**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **}وما أرسلناك إلا كافة للناس﴿** [سبأ/28], yani: onları masiyetlerden alıkoyan; ve ondaki **الهاء** mübalağa içindir; onların “**رواية**”, “**علامة**” ve “**نسابة**” demeleri gibi. Ve sözü: **﴾وقاتلوا المشركين كافة كما يقاتلونكم كافة﴿** [التوبة/36]; denildi ki: manası: onlara karşı alıkoyanlar olarak, size karşı alıkoyanlar olarak savaştıkları gibi. (Zeccâc âyette dedi ki: Bu, şeyin **كفة**’sinden türemiştir; o da onun kenarıdır; ancak şu sebeple alınmıştır: şey oraya vardığında artmadan alıkoyar; ve ikilenmesi de çoğullanması da caiz değildir; ve “**قاتلوهم كافات**” da “**كافين**” de denilmez; tıpkı sen “**قاتلوهم عامة**” dediğinde ikilemediğin ve çoğullamadığın gibi; ve yine **خاصة** da böyledir. Bu, nahivcilerin mezhebidir. Bak: Zeccâc’ın **معاني القرآن وإعرابه**’ı 2/446). Ve denildi ki: manası “cemaat”tir; size cemaat olarak savaştıkları gibi, cemaat olarak. Şu da var ki cemaate **الكافة** denir; onların toplanmalarıyla kuvvetleri sebebiyle onlara **الوازعة** denildiği gibi. Ve bunun üzerine onun sözü: **﴾يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة﴿** [البقرة/208]. Ve sözü: **﴾فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها{** [الكهف/ 42]; bu, pişmanın hâline ve pişmanlığı hâlinde yaptığı şeye bir işarettir. Ve **تكفف الرجل**: elini dilenerek uzattığı zaman. Ve **استكف**: **كف**’ini dilenerek yahut iterek uzattığı zaman. Ve **استكف الشمس**: onu **بكفه** ile itti; o da, aradığını görmek için güneşten gölgelenerek **كف**’ini kaşının üzerine koymasıdır. Ve **كفة الميزان**: **كف**’e benzetmedir; onunla tartılan şeyin konulduğu **كف**’inde. Ve yine **كفة الحبالة**. Ve **كففت الثوب**: ilk dikişten sonra onun yanlarını diktiğin zaman.

ملخص اللسان:
1. **كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً**: onu topladı.
2. Ve **الكفُّ**: el; çoğulu **أَكُفٌّ**.
3. Ve yırtıcının iki elinde iki **كفّ** vardır; çünkü onunla aldığı şeye kapanır.
4. **اسْتَكفَّ عينَه**: güneşte bir şey görür mü diye bakarak **كف**’ini onun üzerine koydu; **استكفّ القومُ حول الشيء**: ona bakarak onun etrafını kuşattılar;
5. Ve **استكفّ السائل**: **كف**’ini açtı. Ve **تَكَفَّفَ الشيءَ**: onu **بكفِّه** ile istedi; ve onu **تَكَفَّفَه**.
6. Onların sözü: **لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ** (kâf’ın fethiyle): yani yüz yüze; bu, onu karşılayıp yüz yüze geldiğin zamandır. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**’ten bir keredir.
7. Ve **كفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً** ve **كفْكَفَه**; Leys: “**كَفَفْت** falancayı kötülükten, o da **كفّ يكُفّ كَفّاً**.”
8. **كَفْكَفَ**: alacaklısına yumuşak davrandığı yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman.
9. Ve **تَكَفَّف دمعُه**: geri döndü; ve onu o **كَفْكَفَه**;
10. Ve **المكفوف**: kör; ve onun görmesi **كُفَّ** edildi; ve **كَفَّ بصرُه كَفّاً**: gitti.
11. Ve **الكَفْكفة**: senin bir şeyi alıkoyman; yani bir şeyi bir şeyden geri çevirmen,
12. Ve **كِفافُ الثوب**: onun yanları.
13. Ve ayrıca denilir: **كَفّة الميزان**,
14. Ve her şeyin **كُفة**’si (ضم ile): onun kenarı ve pervazı.
15. Hadiste: “Mümin, müminin kardeşidir; onun zayi’ini **يَكُفُّ** eder”; yani onun geçimini onun üzerine toplar ve onu kendine katar; ve ondan hadiste: “yüz suyunu **يَكُفُّ** eder”; yani onu korur ve dilenme vermesinden alıkoyarak toplar; ve aslı men’dir.
16. Ve **الكافَّةُ**: cemaat; ve denildi ki: insanlardan cemaat. Denilir: “onlarla **كافَّةً** karşılaştım”; yani hepsiyle. **كافة** “tamamı ve kuşatma” manasındadır; şu halde manası “**ادخلوا في السِّلْمِ**’in tamamına”, yani onun bütün şeriatlarına, girmek olabilir. Ve lugat iştikakında **كافةً**’nin manası: şeyin sonunda onu alıkoyan şeydir.
17. Ve **كُفَّة الثوب** onun yayılmasını men ettiği için böyle adlandırıldı,
18. Ve **الكَفّ**’in aslı men’dir; ve bundan dolayı elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından alıkonulur; o, parmaklarla birlikte avuçtur.

لسان العرب

● - **كفف**: **كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً**: onu topladı. Hasan’ın hadîsinde: Bir adam vardı, onda bir yara vardı; ona sordu: Nasıl abdest alır? Dedi ki: **كُفَّه بخِرْقة** yani onu onun etrafında topla. Ve **الكفُّ**: el, müennestir. Tehzîb’de: Ve **الكف** elin **كفّ**’idir; Araplar der: “Bu bir tek **كفّ**tir”; İbn Berrî dedi: Ferrâ’nın inşâd ettiğini okudu:
أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،
وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا
Dedi: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،
وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها
Ve Züheyr dedi:
حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،
طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك
Dedi: A‘şâ dedi:
يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،
وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق
Ve yine dedi:
غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،
والكفُّ زَيَّنها خَضابه
Dedi: Kümeyt dedi:
جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،
كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا
Ve Zü’l-İsba‘ dedi:
زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ
علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير
Ve Hansâ dedi:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ
بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ
وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،
وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ
Ve şöyle rivayet edilir:
وما بلغ المهدون في القول مدحة
A‘şâ’nın şu sözüne gelince:
أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما
يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا
Şüphesiz o, pazuyu kastetti; böylece müzekker yaptı. Ve denildi ki: Ancak uzvu kastetti. Ve denildi ki: O, **يضمّ**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu **أَكُفٌّ**’dur. Sîbeveyh dedi: Bu misâli aşmadılar. Başkası **كُفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâre b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, azîz ve celîl Allah’a dua ederken dedi:
فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،
حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ
بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،
وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ
Ebû Latîf, kendisinden küçük bir erkek kardeşini kastediyor. İbn Berrî, İbn Ahmer’den inşâd etti:
يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ
وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ
Ve Leylâ el-Ahyeliyye’den inşâd etti:
بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،
إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ
İbn Berrî dedi: **كفّ**’in cem‘inde **أَكْفاف** da gelmiştir. Ve Ali b. Hamza inşâd etti:
يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم
مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن
Sadaka hadîsinde: “Sanki onu Rahmân’ın **كفّ**’ine koyuyor.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu, kabul ve sevap verme mahalline kinayedir; yoksa Rahmân’ın **كفّ**’i ve uzvu yoktur; Allah, müşebbihelerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Allah dilerse mahlûkatını bir tek **كفّ** ile cennete sokar.” Bunun üzerine Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ömer doğru söyledi.” Hadîste **الكف** ve **الحفْنة** ve **اليد** zikri tekrar etmiştir; hepsi teşbih olmaksızın temsildir. Ve doğan ve başka yırtıcı kuşlardan olanların ayaklarında iki **كفّ** vardır. Ve yırtıcı hayvanın ellerinde iki **كفّ** vardır; çünkü onunla aldığı şeyin üzerine **يَكُفُّ** eder. Ve **الكفُّ الخَضيب**: bir yıldızdır. Ve **كفُ الكلب**: hürlerden bir ottur; onun zikri gelecektir.

**واسْتَكفَّ عينَه**: güneşte bir şey görür mü diye bakarak **كفّ**ini onun üzerine koydu. İbn Mukbil, kendisine ait bir ok parçasını vasfederken dedi:
خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً
بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
Kisâî: **اسْتَكْفَفْت** şeyi ve **اسْتَشْرَفْته**; ikisi de: güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; ta ki şey açıklığa kavuşsun. Denir: **اسْتَكفَّت عينه**; **الكفّ**in altından baktığı zaman. Cevherî: **اسْتَكفَفْت** şeyi, **اسْتَوْضَحْته**; o da, güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; şeye bakarsın, onu görüyor musun diye. Ferrâ dedi: **استكفّ القومُ حول الشيء** yani onu kuşattılar, ona bakıyorlar; İbn Mukbil’in sözü de bundandır:
إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ
بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح
Ve **استكفّ السائل**: **كفّ**ini yaydı. Ve **تَكَفَّفَ الشيءَ**: onu **كفّ**iyle istedi ve **تَكَفَّفَه**. Hadîste: Bir adam rüyada gördü; sanki bir gölgelik bal ve sade yağ damlatıyor ve sanki insanlar onu **يتَكفَّفُونه**; bunun tefsiri Herevî’nindir, el-Ğarîbeyn’de; bundan isim **الكفَف**’tir. Hadîste: “Varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتَكفَّفون** bırakmandan hayırlıdır.” Manası: insanlardan **أَكُفِّهم** ile isterler; onları kendilerine doğru uzatırlar. Ve denir: **تكفَّف** ve **استكفَّ**; bir şeyi **كفّ**iyle aldığı zaman. Kümeyt dedi:
ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً
لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها
Cevherî: **واستكفَّ** ve **تكفَّفَ** aynı manadadır; o da, insanlardan istemek üzere **كفّ**ini uzatmandır. Denir: Falan, insanlara **يَتكَفَّف** eder. Hadîste: “Bütün malını sadaka verir, sonra oturur, insanlardan **يستكِفُّ** eder.” İbnü’l-Esîr: Denir: **استكفَّ** ve **تَكَفَّفَ**; **كفّ**inin içiyle aldığı zaman yahut yemekten bir **كفّ** istediği zaman yahut açlığı gideren şeyi (yani **ما يكُفُّ الجوع**) istediği zaman.

Onların sözü: **لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ**; **الكاف**’ın fethiyle; yani yüz yüze (kefâhen). Bu, onu karşıdan karşıladığın zamandır; ikisi bir kılınmış iki isimdir ve “on beş” gibi fetha üzere bina edilmiştir. Zübeyr hadîsinde: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu **كفّةَ كَفّةَ** karşıladı; yani yüz yüze; sanki her birisi, diğerini başkasına geçmekten **كفَّ** etmiş, yani onu men etmiştir. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**ten bir kerredir. İbn Sîde: **ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ** ve izâfet üzere **كفَّةَ كفَّةٍ**; yani ansızın yüz yüze. Sîbeveyh dedi: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil şudur: Yûnus, Ru’be’nin “Onu **كفّةً لِكفّةً** yahut **كفّةً عن كفّةٍ** olarak gördüm” dediğini iddia etti; bunu ancak zarf ve hâlde böyle kıldı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve **كفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً** ve **كفْكَفَه**; böylece **كفَّ** etti; ve **اكتفَّ** etti; ve **تكفَّف** etti. Leys: **كَفَفْت** falanı kötülükten; o da **يكفّ** eder, **كَفّاً**; lâzım ve müteaddînin lafzı eşittir. İbnü’l-A‘râbî: **كَفْكَفَ**; borçlusuna yumuşak davrandığı zaman yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman. Cevherî: **كَفَفْت** adamı şeyden; o da **كفّ** etti; geçişli de olur geçişsiz de; masdar birdir. Ve **كفْكَفْت** adamı: **كفَفْته** gibidir. Ebû Zübeyd’in sözü de bundandır:
أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،
وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟
Ve **استكفَّ الرجلُ الرجلَ**: bir şeyden **الكفِّ** etmekten (men etmekten). Ve **تَكَفَّف دمعُه**: geri döndü; ve onu **كَفْكَفَه**. Ebû Mansûr dedi: Aslı, bence **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, “Bana öğüt verme ve öğüt verip durma” demen gibidir. Ve dediler: “Şeyi suda **خَضْخضتُ**”; aslı **خُضْت**’tendir. Ve **المكفوف**: kördür; çoğulu **المكافِيفُ**. Ve görmesi **كُفَّ** edildi ve görmesi **كَفَّ بصرُه كَفّاً**: gitti. Ve **رجل مَكْفوف** yani kör; ve **كُفَّ** edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَفَّ بصرُه** ve **كُفَّ**. Ve **الكَفْكفة**: senin şeyi **كفُّك** etmen, yani senin şeyi şeyden geri çevirmen; ve gözün yaşını **كفْكَفْت**. Ve **بعير كافٌّ**: dişleri yenmiş ve yaşlılıktan kısalmıştır; neredeyse gider; dişisi **هاء**sızdır; ve dişleri **كُفَّت** edilmiştir. Bundan yükselirse o, **ماجٌّ**dur. Ve deve **كَفَّت** etti; **تَكُفُّ كُفوفاً**.

Ve **الكَفُّ** arûzda: parçanın yedincisini hazfetmektir; senin **مفاعيلن**’den **النون**’u hazfetmen gibi, ta ki **مفاعيلُ** olsun; ve **فاعلاتن**’dan (hazfetmen) gibi, ta ki **فاعلات** olsun; ve yedincisi hazfedilmiş olan her şey (de böyledir), gömleğin eteğinin ucunda bulunan gömlek **كُفّة**’sine benzetme üzere. İbn Sîde dedi: Bu, İbn İshak’ın sözüdür. Ve arûz illetlerinde **المَكفوف**: aslı **مفاعيلن** olan **مفاعيلُ**’dür; **النون** gidince Halîl dedi: o **مكفوف**tur.

Ve **كِفافُ الثوب**: onun yanlarıdır. Ve **الدِّخْريصُ** bir kere dikişten sonra kıvrılıp **كُفَّ** edilirse **يُكَفُّ** edilir. Ve **كَفَفْت الثوبَ**: yani onun kenarını diktim; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve **عَيْبةٌ مَكْفوفة**: yani **مُشْرَجةٌ مَشْدودة** (ağzı bağlanıp sıkıca kapatılmış). Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, Hudeybiye’de Mekke ehline (yazdığı) kitapta: “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفةً** vardır”; **المكفوفة** ile, içindekinin üzerine **أُشْرِجَت** ve kilitlendiği (şey)i kastetti; ve onu göğüslere misal yaptı: yazdıkları ve sulh ve ateşkesten üzerinde anlaştıkları şeyde, onların **الغِلِّ** ve **الغِشّ**’ten arı (olduğu)nu. Ve Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, **حُرِّ الثياب** ve değerli eşya üzerine **تُشْرَج** edilen **العِياب**’a benzetirler; böylece Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, içindekinin üzerine kapatılmış **العِياب**’ı, akdettikleri şey üzerine dürülmüş kalplere misal yaptı; ve ondan şairin sözü:

وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،
وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ

Böylece göğüsleri, sevgi için **عِياباً** yaptı. Ve Ebû Saîd, “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفة** vardır” sözü hakkında dedi: manası, aralarındaki şerrin, **العَيبة** içindeki metanın üzerine **أُشْرِجَت** edilince **تُكَفُّ** edildiği gibi **مكفوفاً** olmasıdır; yine aralarındaki **الذُّحُول** (kan davaları) hakkında, onları yaymamak ve onlardan **يَتكافُّوا** etmek üzere sulh yaptılar; sanki onları bir kaba koymuşlar ve üzerine kapatmışlar gibi. Cevherî: **كُفّةُ القَمِيص** (ضم ile): eteğin etrafında dolaşan şeydir; ve Asmaî derdi ki: uzayan her şey **كُفة**’dir (ضم ile); **كفة الثوب** gibi, o onun kenarıdır; ve **كُفَّةِ الرمل**; bunun çoğulu **كِفافٌ**’dır. Ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir (كسر ile); **كِفَّة الميزان** ve **كِفَّة الصائد** gibi; o, onun **حِبالته**’sidir; ve **كِفَّةِ اللِّثةِ**; o, ondan aşağı sarkan şeydir. Dedi: ayrıca **كَفّة الميزان** (فتح ile) de denir; çoğulu **كِفَفٌ**’dır. İbn Berrî dedi: **كِفَّةِ الحابِل**’e şahit, şairin sözüdür:

كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ
على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ

Ve Atâ’nın hadîsinde: **الكِفَّةُ** ve **الشَّبكةُ** ikisinin işi birdir; **الكُفَّة** (كسر ile): avcının ağıdır. Ve **الكِفَفُ** dövmede: onda bulunan dairelerdir. Ve **كِفافُ الشيء**: onun **حِتارُه**’dur. İbn Sîde: ve **الكِفة** (كسر ile), dövmenin dairesi, **عُود الدُّفّ** ve av ağı gibi, yuvarlak olan her şeydir; çoğulu **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**’dır. Dedi: **كفة الميزان**’da كسر daha meşhurdur; onda فتح rivayet edilmiştir ve bazıları onu reddetmiştir. Ve **الكُفة**: **كُفة الرمل** ve elbise ve ağaç ve **كُفّة اللِّثةِ** gibi, uzun olan her şeydir; o, ondan azı dişinin üzerine akan şeydir. Ve **التهذيب**’de: **وكِفَّة اللثة** ondan dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; **كُفَّةُ الرمْل** ve gömlek ise ikisinin **طُرّتهما**’sı ve etraflarıdır. Ve her şeyin **كُفة**’si (ضم ile): onun kenarı ve **طرَّته**’dir. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, bulutu vasfettiği hadîste: “ve şimşeği onun **كُفَفِه**’inde parladı” yani onun kenarlarında; ve onun diğer hadîsinde: “gece sizi kapladığında mızrakları **كُفّة** yapın” yani ordunun kenarlarında ve uçlarında. Ve Hasan’ın hadîsinde: bir adam ona dedi ki: “bacağımda çatlaklar var”; dedi: “onu bir bezle **اكفُفه**” yani onunla sar ve onu onun etrafına yap. Ve **كُفة الثوب**: onda püskül bulunmayan **طُرَّته**’dir; bütün bunların çoğulu **كُفَف** ve **كِفافٌ**’dır. Ve **كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً**: onu püskülsüz bıraktı. Ve elbiseden **الكِفافُ**: **الكف**’in yeri. Ve hadîste: “ipekle **المُكَفَّف** gömleği giymem” yani eteğinde, kollarında ve yakasında ipekten **كِفاف** yapılmış olanı. Ve her şeyin kenarını toplayan (şey) onun **كِفافُه**’dur; ondan **كِفافُ الأُذن** ve tırnak ve makat; ve **كِفّة الصائد** da (böyledir), o da kırık (kıraatle)dır. Ve **الكِفَّة**: avcının ağıdır (كسر ile). Ve **الكِفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Ve bulutun **كُفَفُه** ve **كِفافُه**: onun yanlarıdır. Ve **كُفَّة السحاب**: onun yanı. Ve **كِفافُ السحاب**: onun altlarıdır; çoğulu **أَكِفَّةٌ**’dir. Ve **الكِفافُ**: **الحوقة** ve **الوَتَرَةُ**’dir. Ve **اسْتكَفُّوه**: onun çevresinde oldular. Ve **المستكِفّ**: **الكِفّة** gibi yuvarlak olandır. Ve **الكَفَفُ**: **الكِفَفِ** gibidir; bazıları onu özellikle dövmeye tahsis etti. Ve yılan, **كالكِفَّةِ** gibi kıvrılıp toplandığında **استكفَّت**. Ve insanlar onunla **استكَفُّوا**: onunla sardılar. Ve hadîste: “ata harcayan, sadakayla **المسْتَكِفّ** gibidir” yani elini açıp onu veren; “insanlar onunla **استكفَّ** etti” sözünden: onu kuşattıklarında; ve onun etrafında **استكَفُّوا** edip ona bakarlardı; ve o, elbisenin **كِفاف**’ındandır; o, onun **طُرَّته**’si ve kenarları ve uçlarıdır; yahut **الكِفّة**’dendir (كسر ile); o, terazi kefesi gibi yuvarlak olan şeydir. Ve Ruqayqa hadîsinde: “Abdülmuttalib’in iki yanını **فاستكفُّوا**” yani onu kuşattılar ve etrafında toplandılar. Ve hadîste onun sözü: “namazda ne saçı ne elbiseyi **أَكُفَّ** etmemem emrolundum”; yani namazda; men etme manasında olması muhtemeldir. İbnü’l-Esîr dedi: yani secde hâlinde yere düşsünler diye ikisini salınmaktan men etmem; dedi: toplama manasında olması da muhtemeldir; yani ikisini toplamaz ve birbirine katmaz. Ve hadîste: “mümin, müminin kardeşidir; onun zayi olanını **يَكُفُّ** eder” yani onun geçimini onun üzerine toplar ve onu kendine katar; ve ondan hadîs: “yüz suyunu **يَكُفُّ** eder” yani onu korur ve istemeyi saçıp dökmekten onu toplar; aslı men etmektir; ve ondan Ümmü Seleme hadîsi: “başımı **كُفِّي** et” yani onu topla ve uçlarını birbirine kat; bir rivayette: “başım hakkında **كفِّي**” yani onu bırak ve taramasını terk et. Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır; ve Humeyd’in sözü:

ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا
إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ

Denildi ki: **المُسْتَكِفّات** ile gözleri kastetti; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir; ve denildi ki: toplanmış develeri kastetti; ve denildi ki: bazısı bazısına doğru **استكفَّ** etmiş bir ağaç(lar)ı kastetti; ve “onlara **غُروب** vardır” sözü: yani gölgeler.

Ve **الكافَّةُ**: cemaat; ve denildi ki: insanlardan cemaat. Denir: onları **كافَّةً** gördüm; yani hepsini. Ve Ebû İshak, Allah Teâlâ’nın “Ey iman edenler, barışa **كافَّةً** girin” sözü hakkında dedi: **كافة** yayılma ve kuşatma manasındadır; böylece manası “barışın tamamına, yani bütün şeriatlarına girin” olması caizdir. Ve **كافةً**’nin dil iştikakındaki manası: bir şeyi sonunda **يكفّ** eden şeydir; bundan **كُفَّة القميص** (o onun kenarıdır); ve her uzun olanın kenarı **كُفة**’dir; ve her yuvarlak olan **كِفة**’dir; terazi kefesi gibi. Dedi: ve **كُفَّة الثوب** diye adlandırıldı; çünkü onun yayılmasını men eder. Ve **الكَفّ**’in aslı men etmektir; ve bundan elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından (şey) men edilir; o, parmaklarla birlikte avuçtur. Ve bundan “**مَكْفوف** adam” denildi; yani görmesi bakmaktan **كُفَّ** edilmiştir. Böylece âyetin manası: İslâm’da şeriatları nereye varıyorsa oraya kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan **فَتُكَفُّوا** olun; ve hepiniz girin, ta ki içine girmemiş bir tek sayıdan **يُكَفَّ** edilsin. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi:

Ve **كافة** (müşriklerle) savaşın; hâl üzere mansuptur ve **العافية** ve **العاقبة** gibi **فاعلة** vezninde bir masdardır; ve “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi ki: Ne tesniye edilir ne de cem‘ yapılması câizdir; “onlarla **كافَّات**” ve “**كافّين**” denilmez; tıpkı sen “onlarla **عامّة** savaş” dediğinde tesniye etmediğin ve cem‘ yapmadığın gibi; ve yine **خاصة** de böyledir; bu, nahivcilerin mezhebidir. el-Cevherî: Ensârî İbn Revâha’nın sözüne gelince:
فَسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ
جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
Ancak onu, zaruret olarak hafifletmiştir; çünkü beytin iç kısmında iki sâkinin bir araya getirilmesi sahih olmaz; yine başkasının sözü:
جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،
وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا

Mekâyîsü’l-luğa:
(**كف**) **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; kabz ve inkıbâza delâlet eder. Bundan: insan için **الكَفُّ**; ona bu ad verilmiştir, çünkü o şeyi kabzeder. Sonra dersin: “**كففت** falancayı işten” ve “**كفكَفتُه**”. Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın ve kıyasın bir olmasıyla birlikte, bazı mânâda farklılık bulunduğunu ayırırlar: el-Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفّة**’dir, **الكاف**’ın dammesiyle; [**كُفّة**] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır; ona ancak **كفّة** denilmiştir, çünkü o **مكفوفة**’dir; ve yine **كُفّة** kum. Dedi ki: ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir; **كِفَّة** terazi ve **كِفَّة** avcı; o, onun ağlarıdır. İki kelime, el-Asma‘î’nin söylediğinde farklılaşsa da, ikisinin kıyası birdir. Ve **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: “**استكفَّ** kavim şeyin etrafında”, ona bakarak onunla döndüklerinde. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ *
Hümeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ *
Bir kavim dedi: o, gözlerdir. Bir kavim dedi: o, toplanmış develerdir. Ve **الغُروب**: gölgeler. Ve “**استكففتُ** şeyi”: elini, güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakıp onu görüp görmediğine bakarken iki kaşının üzerine koymandır; ona ancak **استكفافاً** adı verilmiştir, çünkü avucunu kaşının üzerine koyar. Ve derler: “Onu **كَفَّةً كَفَّةً** olarak karşıladım”, onu ansızın yakaladığında; sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الكَفُّ**: el; yahut bileğe kadar; çoğulu **أكُفٌّ** ve **كُفوفٌ** ve **كُفٌّ**, damme ile; ve **بَقْلَةُ الحَمْقاءِ**; ve **النِعْمَةُ**; ve arûzda: yedinci harfin, sâkin olduğunda düşürülmesi; **فاعِلاتُنْ** ve **مفَاعيلُنْ**’un **نون**’u gibi; böylece **فاعِلاتُ** ve **مفَاعيلُ** olur. Ve **ذو الكَفَّيْنِ**: Devs’e ait olan bir put; ve **أنْمارِ بنِ حُلْفٍ**’ın kılıcı; ve **عبدِ اللهِ بنِ أصْرَمَ**’ın kılıcı; Kisrâ’ya geldi; ona iki kılıç kuşattı; öteki **أسْطامٌ**’dur. Ve **ذو الكَفِّ**: Ensârî **مالِكِ بنِ أُبَيِّ بنِ كَعْبٍ**’ın kılıcı; ve **خالِدِ بنِ المُهاجِرِ بن خالِد بنِ الوَليدِ**’in kılıcı. Ve **ذو الكَفِّ الأَشَلِّ**: **عَمْرُو بن عبدِ الله**; **بَكْرِ بنِ وائِلٍ**’in süvarilerindendir. Ve **كَفُّ الكَلْبِ** ve **كَفُّ السَّبُعِ** yahut **الضَّبُعِ** ve **كَفُّ الهِرِّ** ve **كَفُّ الأَسدِ**
ve **كَفُّ الذِّئْبِ** ve **كَفُّ الأَجْذَمِ** yahut **الجَذْماءِ** ve **كَفُّ آدَمَ** ve **كَفُّ مَرْيَمَ**: bitkilerdir. Ve “Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladım”, **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi; ve “**كفَّةً لِكَفَّةٍ**” ve “**كَفَّةً عن كَفَّةٍ**”, terkibin çözülmesi üzere; yani: yüz yüze; sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş gibi; yahut onu karşıladığında onu kalkmaktan men ettiğin ve onun da seni men ettiği hâl. Ve insanlar **كافَّةً** geldi; yani: hepsi; “**الكافَّةُ** geldi” denilmez; çünkü ona **ألْ** girmez; el-Cevherî yanılmıştır; ve izâfe edilmez. Ve dişi deve **كُفوفاً** **كَفَّتِ**: büyüdü de dişleri kısaldı; neredeyse gider; o, **كافٌّ** ve **كَفوفٌ**’dur. Ve elbiseyi **كَفّاً**: kenarını dikti; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve kabı: aşırı bir dolduruşla doldurdu. Ve ayağını: onu bir bezle sardı. Ve **عَيْبَةٌ مَكْفوفَةٌ**: bağlanmış, sıkılmış. Hadiste: “Ve şüphesiz aralarında **عَيْبَةً مَكْفوفَةً** vardır”; onunla, bozulmayan korunmuş zimmeti temsil etti; yahut mânâsı: şerrin aralarında **مَكْفوفاً** olmasıdır; nasıl ki **العِيابُ** içindeki eşyaya kapatılıp bağlandığında **تُكَفُّ** edilirse; yine aralarındaki kan davaları, onları yaymamak üzere sulh olmuşlardır; bilakis ondan **يَتَكافُّونَ**; sanki onu bir kap içine koymuşlar ve üzerine kapatmışlar. Ve “**كُفَّ** gözü”, fetha ve damme ile: kör oldu.

Ve “Onu ondan **كَفَفْتُه**”: onu ittim ve çevirdim; **كَفْكَفْتُه** gibi; böylece o **كَفَّ**; lâzım ve müteaddîdir. Ve **كَفافُ** şey, **سَحابٍ** gibi: onun misli. Ve rızıktan: insanlardan alıkoyan ve zengin eden; **الكَفَفِ** gibi, maksûr olarak. Ve “Beni **كَفافِ** bırak”, **قَطامِ** gibi; yani: benden el çek, ben de senden el çekerim. Ve **كُفَّةُ** gömlek, damme ile: etek çevresinde yuvarlak olan; yahut uzayan her şey; elbisenin ve kumun kenarı gibi; ve şeyin ucu; çünkü şey oraya vardığında artmadan **كَفَّ** eder. Ve elbiseden: püskülü olmayan üst şeridi; ve her şeyin kenarı; çoğulu: **كصُرَدٍ** ve **جِبالٍ** gibi.

Ve **كِفافُ** şey, kesre ile: onun kını; ve kılıçtan: onun ağzı. Ve **الكِفَّةُ**, kesre ile, teraziden: müennes; ve fetha da edilir. Ve avcıdan: onun ağları; ve damme de edilir. Ve def’ten: onun çubuğu. Ve her yuvarlak olan. Ve suyun toplandığı bir çukur. Ve diş etinden: ondan aşağı inen; ve damme de edilir. Çoğulu: **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**. Ve **الكِفَفُ** yine dövmede: onda bulunan dairelerdir; harekeli **الكَفَف** gibi; ve içinde gözler bulunan çukurlar. Ve **الكُفَّةُ**, damme ile, ağaçtan: onun sonu; kesildiği yer. Ve insanlardan: onların karaltısı ve topluluğu; yahut sana mekânca en yakın olanları. Ve buluttan: onun şeridi. Ve etrafına tezek ve çamur konulan bir taş; sonra içinde **الأَقِطُ** pişirilir. Ve geceden: gece ile gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve ceylanların avlandığı şey. Ve zırhtan: onun altı. Ve kumdan: yuvarlaklık içinde uzayan şey. Ve “Etrafında **اسْتَكَفُّوا**”: ona bakarak onu kuşattılar. Ve yılan: gevşedi.
Ve saç: toplandı. Ve sadaka ile: onunla elini uzattı. Ve dilenci: avucuyla istedi; **تَكَفَّفَ** gibi. İsim: **الكَفَفُ**, harekeli. Ve “Onu **اسْتَكْفَفْتُه**”: onu açığa çıkarmasını istedim; kaşının üzerine elini koymanla; güneşten gölgelenen kimse gibi.

Ve **المُسْتَكِفَّاتُ**: gözlerdir; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir; yani: çukurlarda. Ve toplanmış develerdir. Ve **تَكَفْكَفَ**: geri çekildi.

Ve “Yerden **انْكَفُّوا**”: onu terk ettiler.

Tâcü’l-arûs:
ك - ف - ف

**الكَفُّ**: el; ona, sahibinden (bir şeyi) alıkoyduğu için yahut onunla kendisine eziyet edeni veya bunun dışındaki şeyi alıkoyduğu için, yahut ondan **الكُوعِ**’a kadar (olan kısım) diye ad verilmiştir. Şeyhimiz dedi: O müennestir; onu müzekker yapmak, bilinmeyen bir yanlıştır; her ne kadar bazıları bir te’vîl ile onu câiz görmüşse de. Bazıları dedi: O az (kullanılan) bir lugattır; doğru olan, onun bilinmediğidir; vârid olanı te’vîl üzerine حمل ettiler. Müellif buna, kusurdan dolayı yahut onun şöhreti üzerine yahut çift olan uzuvların hepsinin müennes olduğu üzerine binaen temas etmedi. Bitti.

Dedim: **التَّهْذِيب**’de: **الكَفُّ**: elin **كَفّ**’ı; Araplar der: “Bu bir **كَفّ**’tır.” İbn Berrî dedi: Ferrâ’ inşâd etti:
أُوَفِّيكُما ما بَلَّ حَلْقِيَ رِيقَتِي ... وما حَمَلَتْ كَفّايَ أَنْمُلِيَ العَشْرَا
Dedi: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
لَهُ كَفّانِ : كَفٌّ ضُرٍّ ... وكَفُّ فوَاضِلٍ خَضِلٌ نَداهَا
Hansa’ dedi:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِيءٍ مُتَناوِلٍ ... بها المَجْدَ إلا حَيْثُ ما نِلْتَ أَطْوَلُ
Dedi: A‘şâ’nın sözüne gelince:
أَرى رَجُلاً منهم أَسِيفاً كأَنَّما ... يَضُمُّ إلى كَشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبَا
Şüphesiz o, **الساعِدَ**’ı kastetti; bu yüzden müzekker yaptı. Ve denildi: Ancak uzvu kastetti. Ve denildi: O, **يَضُمُّ**’un zamirinden yahut **كَشْحَيْه**’in **هاء**’sından hâldir. Çoğulu: **أَكُفٌّ**. Sîbeveyh dedi: Bu misali aşmadılar. Başkası **كُفُوفٌ**’u hikâye etti. Ebû ‘Umâre b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah عزّ وجلّ’e dua ederek (şöyle dedi):
" فَصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ
" حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحُوفِ
" بكُلِّ لَيْنٍ صارِمٍ رَهِيفِ
" وذابِلٍ يَلَذُّ بالكُفُوفِ
**أَبُو لَطِيفٍ**, kendisinden küçük bir kardeşi kastediyor. İbn Berrî, Leylâ el-Ahyeliyye için inşâd etti:
بقَوْلٍ كتَحْبِيرِ اليَمانِي ونائِلٍ ... إذا قُلِبَتْ دُونَ العَطاءِ كُفُوفُ
Ve **كُفٌّ** (ضمّ ile); bu, İbn ‘Abbâd’dandır. İbn Düreyd dedi: Kuşun **كَفُّ**’ı da. Ve **اللِّسانِ**’da: Şahinin ve onun dışındaki yırtıcı kuşların, iki ayağında iki **كَفّ** vardır; yırtıcı hayvanın da iki elinde iki **كَفّ** vardır; çünkü onunla, alınan şey üzerine (tutarak) **يَكُفُّ** eder. Ve **الكَفُّ**: **بَقْلَةُ الحُمْقاءِ**. Ebû Hanîfe dedi: Bazı râvîler onu böyle zikretti; o, **الرِّجْلَةُ**’dir. Mecazdan: **الكَفُّ**: nimet; “Allah’ın üzerimizde koruyucu bir **كَفٌّ**’ı ve bol bir **كَفٌّ**’ı vardır” denir. İbn Berrî, Zî’l-Usbu‘ için inşâd etti:
زَمانٌ بهِ للهِ كَفٌّ كَرِيمَةٌ ... عَلَيْنَا ونُعْماهُ بِهِنَّ تَسِيِرُ
Ve **الكَفُّ** arûz zihâfında: cüz’ün yedinci harfinin, sâkin olduğu zaman düşürülmesidir; **فاعِلاتُنْ** ve **مفاعِيلُنْ**’daki **النونِ** gibi; böylece **فاعِلاتُ** ve **مَفاعِيلُ** olur. Ve bunun gibi: teşbih yoluyla, gömleğin eteğinin ucunda bulunan **كُفَّةِ القَمِيَِ**’sine benzetilerek, sâbiği (tam kısmı) hazfedilen her şey. Birincinin beyti:
لَنْ يَزالَ قَوْمُنا مُخْصِبِينَ ... سالِمِينَ ما اتَّقَوْا واسْتَقامُوا
İkincinin beyti:
دَعانِي إلى سُعادَا ... دَواعِي هَوَى سُعادَا
İbn Sîde dedi: Bu, Ebû İshâk’ın sözüdür. Arûz illetlerinde **المَكْفُوفُ**: **مَفاعِيلُ**’dür; aslı **مَفاعِيلُنْ** idi; **النونُ** gidince Halîl dedi: O, **مَكْفُوفٌ**’tur. Ve **ذُو الكَفَّيْنِ**: Devs’un bir sanemidir. İbn Düreyd dedi: İbn el-Kelbî dedi: Sonra Münhib b. Devs’undur; Müslüman olunca Peygamber صلى الله عليه وسلم Tufeyl b. ‘Amr ed-Devsi’yi gönderdi; o da onu yaktı; ve o, şöyle diyen kimsedir:
" يا ذَا الكَفَيْنِ لَسْتُ من عِبادِكَا
" ميلادُنا أَكْبَرُ من مِيلادِكَا
" إِنّي حَشَوْتُ النارَ في فُؤادِكَا
Ve ancak, şiir zarureti için **الفاءَ**’yı hafifletti; Süheylî’nin **الرَّوضِ**’da açıkça belirttiği gibi. Ve **ذَو الكَفَّيْنِ**: Hulf’un oğlu Enmâr’ın kılıcıdır. Enmâr’ın kız kardeşi dedi:
إِضْرِبْ بذِي الكَفَّيْن مُسْتَقْبِلاً ... واعْلَمْ بأَنِّي لكَ في المَأْتَمِ
Ve **ذُو الكَفَّيْنِ**: ‘Abdullah b. Asram b. ‘Amr b. Şu‘îse’nin kılıcıdır; Kisrâ’ya heyetle gelmişti; o da onu iki kılıçla silahlandırdı; birisi bu, diğeri **أَسْطامٌ**’dur. Yezîd b. ‘Abdullah, Âişe رضي الله عنها ile Cemel savaşına şahit oldu; iki kılıçla vurmaya başladı ve şöyle dedi:
" أَضْرِبُ في حافاتِهِمْ بسَيْفَينْ
" ضَرْباً بإِسْطامٍ وذِي الكَفَّيْنْ
" سَيْفِي هِلالِيٌّ كَرِيمُ الجَدَّيْن
" وارِي الزِّنادِ وابنُ وارِي الزَّنْدَيْن
Ve **ذُو الكَفِّ**: Mâlik b. Ubeyy b. Ka‘b’ın kılıcıdır; nüshalarda böyle; doğrusu, Ensârî Mâlik b. Ebî Ka‘b’dır. Ebû’l-Husâm Sâbit b. el-Münzir b. Harâm ile Mâlik, hangisinin kılıcı daha keskin diye karşılıklı övünüşte bulundular; bir devenin boynuna bir şiş koydular; Sâbit’in kılıcı sekip (kesmeyip) geri döndü; Mâlik dedi:
" لم يَنْبُ ذُو الكَفِّ عن العِظامِ
" وقَدْ نَبا سَيْفُ أَبِي الحُسامِ
Ve **ذُو الكَفِّ** ayrıca: Hâlid b. el-Muhâcir b. Hâlid b. el-Velîd el-Mahzûmî’nin kılıcıdır. İbn Uthâl’ı öldürdüğünde—ve ona Ebû’l-Verd künyesi verilirdi—şöyle dedi:
سَلِ ابنَ أُثالٍ هَلْ عَلَوْتُ قَذَالَه ... بذِي الكَفِّ حَتَّى غيرَ مُوَسَّدِ

Ve eğer kılıcım İbn Hind’e dişleseydi, bana … içkim helâl olurdu ve **عُوَّدِي** ne vakit kalktı diye aldırmazdım.

Ve **ذُو الكَفِّ الأَشَلِّ**: o, Bekr b. Vâil’in süvarilerinden, Kays b. Sa‘lebe b. el-Hısn b. Ukâbe’nin oğlu Dubay‘a b. Sa‘d oğullarının kardeşi, Amr b. Abdillah’tır; ve **أَشَلَّ** idi.

Ve **كَفُّ الكَلْبِ**; ve ona: **راحَةُ الكَلْبِ** denilir; ve o, **الرِّجلَةِ**’den başkadır. Ve **كَفُّ السَّبُعِ** yahut **الضَّبُعِ**; ve **كَفُّ الهرِّ**; ve **كَفُّ الأَسَدِ**; ve **كَفُّ الذِّئبِ**; ve **كَفُّ الأَجْذَمِ** yahut **الجَذْماءِ**; ve **كَفُّ آدَمَ**; ve **كَفُّ مَرْيَمَ**: bitkilerdir; ve sonuncusu, **العَرْطَنِيثَا**’nın kökleridir. Ve ayrıca denilir: **الرُّكْفَة** ve **بَخْور مَرْيَمَ**. Ve bunların her birinin, tıp kitaplarında zikredilmiş özellikleri ve faydaları vardır.

Ve denilir: Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladım; ve ikisi, bir tek yapılmış iki isimdir; ve **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi fetha üzere bina edilmiştir; onu Cevherî nakletmiştir.

Ve ayrıca denilir: Onu **كَفَّةً لِكَفَّةٍ** ve **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak, terkibin çözülmesi üzere (yani): **كِفاحاً**; Cevherî onu, sanki senin avucun onun avucuna dokunmuş yahut bu (gibi) diye böyle tefsir etmiştir.

Böylece nüshalardadır; ve doğrusu: Bu, onu karşılayıp da onu kalkmaktan men ettiğin ve onun da seni men ettiği zamandır.

Ve İbn ez-Zübeyr hadîsinde: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** olarak karşıladı: yani yüz yüze; sanki ikisinden her biri, arkadaşının avucunu, onu başkasına geçmekten alıkoymuş; yani onu men etmiştir. İbnü’l-Esîr dedi.

Ve **المُحْكَم**’de: Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** ve izâfet üzere **كَفَّةَ كَفَّةٍ** olarak karşıladım: yani ansızın, yüz yüze. Sîbeveyh dedi: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil, Yûnus’un, Ru’be’nin “Onu **كَفَّةً لِكَفَّةٍ** yahut **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak karşıladım” dediğini iddia etmesidir. Bu, zarf ve hâlde ancak böyle yapılmıştır; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve insanlar **كافَّةً** geldiler: yani hepsi geldiler. Ve “**الكَافَّةُ** geldi” denilmez; çünkü ona **أَلْ** girmez; Cevherî yanılmıştır. Ve izâfe edilmez. Cevherî’nin nassı: **الكافَّةُ**: insanlardan topluluk; “Onları **كافَّةً** olarak karşıladım” denilir: yani hepsini.

İbn Revâha’nın sözüne gelince:
فِسرْنا إِلَيْهمْ كافَةً في رحالِهم ... جَمِيعاً عَلَيْنا البِيضُ لا نَتَخَشَّعُ

Onu ancak zaruret sebebiyle hafifletmiştir; çünkü beytin iç kısmında iki sâkinin bir araya gelmesi sahih olmaz. Ve bu, gördüğün gibi, onda bir vehim yoktur; çünkü nekre, lafzı kastedildiğinde, onun marife yapılması câiz olur; nitekim bu, üzerine nass getirilmiştir.

Onun “Ve ‘**الكَافَّةُ** geldi’ denilmez” sözü ise, Arapça imamlarının çoğunluğunun üzerinde ittifak ettiği şeydir. Nevevî, **التَّهْذِيب**’de onun bahsini zikretti; ve fukahâya ve başkalarına, onu **أَلْ** ile yahut izâfetle marife olarak kullanmalarını ayıpladı. Herevî, **الغَرِيبَيْن**’de ona işaret etti; ve Harîrî, **دُرَّةِ الغَوّاصِ**’ta bu hususta sözü yaydı; ve onu hâliyetten çıkarana karşı inkârı abarttı.

Ebû İshâk ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın “يا أَيُّها الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا في السِّلْمِ كافَّةً” sözü tefsirinde dedi: **كافَّةً**, **الجَمِيعِ** ve kuşatma mânâsınadır; böylece mânâsı “**السِّلْمِ**’in tamamına girin”, yani onun bütün şeriatlerine (girin) olabilir. Ve **كافَّةً**’nın lugat iştikakındaki mânâsı: şey’i sonunda tutup alıkoyan şeydir. Böylece âyetin mânâsı: İslâm’da, şeriatlerinin bittiği yere kadar ulaşın; böylece şeriatlerini aşmaktan alıkonulasınız; ve hepiniz girin, ta ki içine girmemiş tek bir sayıdan alıkonulsun.

Ve dedi: Yüce Allah’ın “وقاتِلُوا المُشْرِكِينَ كَافَّةً” sözünde (bu), hâl üzere mansuptur; ve **العافِيَةِ** ve **العاقِبَةِ** gibi **فاعِلَةٍ** üzere bir masdardır; ve “müşriklerle, kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi: Ne tesniye edilmesi câizdir ne de cem‘ edilmesi; ve “Onlarla **كافّاتٍ**” yahut “**كافِّينَ**” denilmez; tıpkı sen “Onlarla **عامَّةً** savaş” dediğinde tesniye etmediğin ve cem‘ etmediğin gibi; ve yine **خاصَّةً** (de böyledir). Bu, nahivcilerin mezhebidir.

Şeyhimiz dedi: Cevherî’nin, musannifin kastettiğini kastetmediğine delil, hükmünü beyan etmek istediğinde, cumhurun sözüne uygun olanla örneklemesidir.

Bununla beraber, cumhurun, musannif gibi, “**الكَافَّةُ** geldi” denilmez sözüne, Şihâb, **شَرْح الدُّرَّةِ**’de reddiye verdi ve denileceğini sahih gördü; ve **شرح الشِّفاءِ**’da onda araştırmayı uzattı; ve onu Ömer ve Ali’den رضي الله عنهما nakletti; ve sahâbe onları tasdik etti; ve onlarla fesahat bakımından sana yeter. Ve bu, bununla da öncelenmiştir: **شارِحُ اللُّبابِ** dedi ki: Onun mecrûr olarak kullanıldığı (da) olmuştur; ve Ömer b. el-Hattâb رضي الله عنه’nun “على **كافَّةِ** بَيْتِ مالِ المُسْلِمِينَ” sözüyle ona delil getirdi; ve o, belîğlerdendir. Şümünnî onu **حواشِي المُغْنِي**’de nakletti. Ve şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, üstadının akîdesi şerhinde dedi: Nahivcilerden “**كافَّةً** nasbdan çıkmaz” diyenin hükmü, eksik bir istikrâdan doğmuştur.

Şeyhimiz dedi: Ve derim ki: Onların zikrettiklerinden bir şey, içinde ta‘n olmayan bir sabitlikle sabit olursa, zâhir olan, onun pek az olduğudur; ve çoğu kullanımı, İbn Hişâm’ın, Harîrî’nin ve musannifin dediği üzeredir.

Ve dişi deve **كُفُوفاً** olarak **كَفَّت**: büyüdü; böylece dişleri kısaldı, neredeyse gider; o hâlde o **كافٌّ**dur; ve erkek deve de böyledir; Cevherî onu nakletti. Ve **اللِّسان**’da: Eğer bundan yükselirse, erkek deve **ماجُّ**dur. Sâgânî dedi: Ve **كَفُوفٌ** dişi deve, onun gibidir.

Ve elbiseyi **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: kenarını dikti. Cevherî dedi: O, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir; nüshalarda böyledir. Ve **الصِّحاح** ve **العُباب**’da: **المَلِّ**’den sonra; ve o, **الكِفافَةُ**dır; ve o, mecazdır.

Ve kabı **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: onu aşırı bir dolduruşla doldurdu; böylece o, **ثَوْبٌ مَكْفُوفٌن** ve **إِناءٌ مَكْفُوفٌ**dur.

Ve ayağını **كَفّاً** olarak **كَفَّ**: onu bir bezle sardı. Ve ondan, Hasan hadîsi: Bir adam ona dedi ki: “Ayağımda çatlaklar var.” Dedi: “Onu bir bezle **اكْفُفْه**.” Yani: onu onunla sar; ve onu etrafına yap.

Ve mecazdan: **عَيْبَةٌ مَكْفُوفَةٌ**: yani **مُشَرَّجَةٌ مَشْدُودَةٌ**; **الصِّحاح**’ta böyledir.

Ve hadîste, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Hudeybiye sulhunda, Mekke ehliyle sulh yaptığı ve onunla onların arasında bir kitap yazdığı sırada, onda “**إِغْلالَ** yoktur ve **إِسْلالَ** yoktur; ve aralarında **عَيْبَةً مَكْفُوفَةٌ** vardır” diye yazdı: **المَكْفُوفَةِ** ile, içindekinin üzerine **أُشْرِجَتْ** ve kilitlendi olanı kastetti; ve onunla, korunmuş zimmeti temsil etti ki o, … değil.

**تُنْكَثُ**; İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüsler için bir misal olarak vurdu; ve (şu) ki onlar, yazdıkları ve sulh, ateşkes hususunda üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arıdır. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine **تُشْرَجُ** edilen **العِبابِ**’a benzetirler; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم, içindekinin üzerine **المُشَرَّجَةَ** olan **العِيابَ**’ı, üzerinde akdettikleri şeye dürülmüş kalplere bir misal kıldı. Ve ondandır şairin sözü: **ُنْكَثُ**; İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüsler için bir misal olarak vurdu; ve (şu) ki onlar, yazdıkları ve sulh, ateşkes hususunda üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arıdır. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine **تُشْرَجُ** edilen **العِبابِ**’a benzetirler; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم, içindekinin üzerine **المُشَرَّجَةَ** olan **العِيابَ**’ı, üzerinde akdettikleri şeye dürülmüş kalplere bir misal kıldı. Ve ondandır şairin sözü:
وكادجتْ عِيابُ الوُدِّ بَيْنِي وبَيْنَكُم ... وإِنْ قِيلَ أَبناءُ العُمُومَةِ تَصْفَرُ
Böylece göğüsleri, sevgi için **عِياباً** kıldı; yahut manası: şerrin, aralarında, içindeki eşyaya **أُشْرِجَتْ** olduğu vakit **العِيابُ**’ın bağlanması gibi, bağlanmış olmasıdır. Aynı şekilde aralarında bulunan **الذْحُولُ** (kan davaları) da, onları yaymamak üzere sulh oldular; bilakis ondan **يَتَكافُونَ**; sanki onu bir kap içine koymuşlar ve onun üzerine çekişmişlerdir. Bu vechi Ebû Saîd **الضَّرِيرُ** nakletmiştir.

Ve mecazdandır: O **مَكْفُوفٌ**’tur; onlar **مَكافِيفُ**’tir. Ve görmesi **كُفَّ** olundu; fetha ve damma ile; birincisi İbnü’l-A‘râbî’den: kör oldu ve bakmaktan men olundu. Ve onu ondan **كَفّاً** ile **كَفَفْتَه**: onu defettim, men ettim ve ondan çevirdim; Cevherî onu nakletti; tıpkı **كَفْكَفْتُه** gibi; Sâgânî ve **اللِّسانِ** sahibi onu nakletti. Ve ondandır Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:
أَلَمْ تَرَنِي سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُمْ ... وكَفْكَفْتُ عنكُمْ أَكْلُبِي وهي عُقَّرُ

Böylece **كَفَّ**; Cevherî dedi ki: hem lâzım hem müteaddîdir; masdar birdir. Leys dedi ki: **كَفَفْتُ** falanı kötülükten, böylece **كَفَّ يَكُفُّ كَفّاً**; lâzımın ve mücâvizin lafzı eşittir.

Ve bir şeyin **كَفافُ**’ı, **سَحابٍ** gibi: onun misli ve kıyasıdır. Ve rızık ve azıktan **الكَفافُ**: insanlardan alıkoyan ve (kişiyi) müstağni kılan şeydir; **الصِّحاحِ**’ta: yani müstağni kıldı. Ve hadiste: “اللّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ كَفافاً”; ondan maksûr olarak **الْكَفَفِ** gibi. Asmaî dedi ki: denir: onun nafakası **الكَفافُ**’tır; yani onda fazlalık yoktur; ancak onda, onu insanlardan alıkoyan şey vardır. Ve Hasan’ın hadisinde: “ابْدَأْ بمَنْ تَعُولُ ولا تُلامُ على كَفافٍ”; der ki: yanında fazlalık yoksa, kimseye vermemenden dolayı kınanmazsın. Ve Rü’be’nin babası A‘câc’a sözü:
" فلَيْتَ حَظِّي مِنْ نَداكَ الضّافِي
" والفَضْلِ أَنْ تَتْرُكَنِي كَفافِ

Bu, onların “**دَعْنِي كَفافِ**” sözündendir; **قَطامِ** gibi; yani: benden el çek ve ben de senden el çekerim; yani: baş başa (denk) kurtuluruz; i‘rablı gelir. Ve ondandır el-Ubeyrid el-Yerbûî’nin sözü:
ألا لَيْتَ حَظِّي من غُدانَةَ أَنّه ... يُكُونُ كَفافاُ لا عَلَيَّ ولا لِيَا

Ve Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “وَدِدْتُ أَنِّي سَلِمْتُ من الخِلافَةِ كَفافاً لا عَليَّ ولا لِيَ”; bu, hâl üzere nasbdır. Ve denildi ki: o, “şerri benden **مَكفُوفاً** (alıkonmuş) (olsun)”u murad etti.

Ve gömleğin **كُفَّةُ**’si, damma ile: **الصِّحاحِ**’ta olduğu üzere, etek çevresinde dönen şeydir; yahut uzayan her şey, damma ile **كُفَّةٌ**’dir; elbisenin kenarı ve kumun **كُفَّةُ**’si gibi. Cem‘i: **كِفافٌ**; Cevherî onu Asmaî’den nakletti. Ve **الكُفّةُ**: şeyin kenarıdır; çünkü şey oraya vardığında, artmadan **كَفَّ** eder; Asmaî söyledi. Ve elbiseden **الكُفَّةُ**: püskülü olmayan üst şerididir; ve elbiseyi **كَفَّ** eder, onu **كَفّاً** ile **يَكُفُّه**: onu püskülsüz bıraktı. Ve **الكُفَّةُ**: her şeyin kenarı ve şerididir. Ve **التَّهْذِيبِ**’de: kumun ve gömleğin **كُفَّةُ**’si ise, ikisinin şeridi ve ikisinin çevresidir. Çoğulu: **كصُرَدٍ** ve **جِبالٍ** gibi; bazı nüshalarda çoğulu: **كصُرَدٍ**; çoğulun çoğulu: **كِفافٌ**. Yani sonuncu, çoğulun çoğuludur; birincisi ise doğrudur. Ve birincidendir: Ali رضي الله عنه bulutu vasfederken: والْتَمَعَ بَرْقُه في كُفَفِه; yani kenarlarında.

Ve bir şeyin **كِفافُ**’ı, kesra ile: onun **حِتارُه**’udur; Asmaî söyledi. Ve kılıçtan: onun **غِرارُه**’udur. Ve Asmaî’nin **النوادِرِ**’inin nassı: bir şeyin **كِفافَا**’sı: onun iki **غِرار**’ıdır. Dedi ki: ve terazi’den **الكِفَّةُ** kesra ile: (bu) bilinen (şey)dir. İbn Sîde dedi ki: onda kesra daha meşhurdur; bazen fetha da edilir; bazıları bunu reddetti. Ve avcıdan **الكِفَّةُ**: onun ağıdır; tasma gibi yapılır. İbn Berrî dedi ki: şahidi şairin sözü:
كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ وهي عَرِيضَةٌ ... على الخائِفِ المَطْلُوبِ كِفَّةُ حابِلِ
Ve damma da edilir.

Ve def’ten **الكِفَّةُ**: onun çubuğudur. Asmaî dedi ki: ve her yuvarlak şey, kesra ile **كِفَّةٌ**’dir; dövmenin dairesi, def’in çubuğu ve av ağı gibi. Ve **الكِفَّةُ**: içinde su toplanan yuvarlak bir çukurdur. Ve diş etinden **الكِفَّةُ**: ondan, dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; **التَّهْذِيبِ**’de de böyledir. **المُحْكَم**’de: o, ondan azı dişi üzerine akan şeydir; ve damma da edilir. Çoğulu: **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**, ikisi de kesra iledir.

Ve **الكِفَفُ** da: yani kesra ile, dövmede: onda bulunan dairelerdir; Asmaî söyledi; ve Lebîd رضي الله عنه’nun sözünü inşad etti:
أَو رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كفَفاً تَعَرَّضَ فَوْقَهُنَّ وِشامُها
**الكَفَفِ** gibi, harekeli olarak.

Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır; ve ondandır, beyanı geleceği üzere **المُسْتَكِفّاتُ**. Ferrâ dedi ki: ağaçtan, damma ile **الكُفَّةُ**: onun sonudur; bittiği ve kesildiği yer. Ve insanlardan **الكُفَّةُ**: çokluktur; bu, senin çölü yahut çizgiyi aşıp da onların karaltısını ve topluluğunu gördüğünde “işte şu, insanların **كُفَّةُ**’si” demendir. Yahut onların **كُفَّتُهم**’i: mekânca sana en yakın olanlarıdır.

Ve buluttan **الكُفَّةُ**: elbisenin şeridi gibi onun şerididir. Ve denildi ki: onun tarafıdır. Kanânî dedi ki:
ولو أَشْرَفتْ من كُفَّةِ السِّتْر عاطِلاً ... لقُلْتَ غَزالٌ ما عليهِ خَضاضُ

İbn Abbâd dedi ki: **الكُفَّةُ**: **العَلاةِ** gibidir; o, etrafına tezek ve çamur konulan, sonra içinde **الأَقِطُ** pişirilen bir taştır. Dedi ki: geceden **الكُفَّةُ**: gecenin ve gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve **اللِّسانِ**’da: **الكُفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Ve zırhtan **الكُفَّةُ**: onun altıdır. Ve zırhtan **الكُفَّةُ**: onun altıdır. Ve kumdan **الكُفَّةُ**: bir yuvarlaklık içinde uzayan şeydir; bunun aynısı az önce geçti; bu bir tekrardır; sanki iki sözü birleştirmiştir: yani uzama ve yuvarlaklık.

Ferrâ dedi ki: denir: onun etrafında **اسْتَكَفُّوا**: ona bakarak onu kuşattıkları vakit. Ve ondandır hadis: onun, Kâbe’ye صلى الله عليه وسلم namaz kıldığı ve insanların onun için **اسْتَكَفَّ** ettiği; böylece onlara hutbe verdiği. Cevherî dedi ki: ve ondandır İbn Mukbil’in sözü:
إِذ رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارَةٌ ... بَدَا والعُيُونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ

**واسْتَكَفَّت الحَيَّةُ**: **الكِفَّةِ** gibi yayıldığı zaman.

**واسْتَكَفَّ الشَّعَرُ**: toplandı ve uçları birbirine sokulup birleşti.

**واسْتَكَفَّ بالصَّدَقَةِ**: onunla elini uzattığı zaman. Ondandır, hadis: “Atlara infak eden, sadakayı **المُسْتَفِّ** gibi(dir)”: yani elini açıp onu veren.

**واسْتَكَفَّ السائِلُ**: **تَكَفَّفَ** gibi, avucuyla istedi. Ve onları **اسْتَكَفَّهُم** etti ve onları **تَكَفَّفَهُمْ** etti. Ve falan, kapıları **يسْتَكِفُّ** eder ve onları **يَتَكَفَّفُها** eder. Ve hadiste: “Şüphesiz ki: varislerini zenginler olarak bırakman, onları yoksullar olarak bırakmandan daha hayırlıdır; insanlardan **يَتَكَفَّفُونَ** ederler.” İsim **الكَفَفُ**, harekeli (olarak); bunu **الهَرَوِيُّ** söyledi. **ابنُ الأَثيرِ** dedi ki: **اسْتَكَفَّ** ve **تَكَفَّفَ**: avucunun içiyle aldığı zaman; yahut yemekten bir avuç istediği zaman; yahut açlığı giderdiği zaman. Ve denilir: **تَكَفَّفَ** ve **اسْتَكَفَّ**: bir şeyi avucuyla aldığı zaman. **الكُمَيْتُ** dedi ki:
ولا تُطْعِمُوا فيها يَداً مُسْتَكفَّةً ... لغَيْرِكُمُ لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالُها

**واسْتَكْفَفْتُه**: onu, elini kaşının üzerine koyman suretiyle (yani) onu açıklığa kavuşturdum; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu? Bunu **الجوهريُّ** nakletti. **الكسائِيُّ** dedi ki: **اسْتَكْفَفْتُ الشَّيْءَ** ve **اسْتَشْرَفْتُه**: ikisi de, elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; ta ki belirginleşsin. Denilir: **اسْتَكَفَّتْ عَيْنُه**: avucun altından baktığı zaman. Ve **حُمَيْدِ بنِ ثَوْرٍ** رضي الله عنه sözü:
ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ وظَلَّتْ رِكابُنا ... إِلى مُسْتَكِفّاتٍ لهُنَّ غُرُوبُ
Denildi: **المُسْتَكِفّتُ**: gözlerdir; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir: yani oyuklar. Ve denildi: buradaki **المُسْتَكِفَّةُ**: toplanmış develerdir. Denilir: toplanmış bir sürü; “onlar için **غُروبٌ** vardır”: yani yorgunluktan karşılaştıkları şey sebebiyle gözyaşları akar. Ve denildi: onunla ağacı kastetti; onun bir kısmı bir kısmına **اسْتَكَفَّ** etti. Ve **الغُرُوب**: gölgelerdir.

**وتَكَفْكَفَ عن الشَّيْءِ**: geri durdu; ve ikisi, **كَفَّهُ** ve **كَفْكَفَه**’nin mutâvi‘idir. **الأَزهريُّ** dedi ki: **تَكَفْكَفَ**’ın aslı, bence, **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, onların “**لا تَعِظِينِي وتَعَظْعْظِي**” demeleri gibidir. Ve dediler: “**خَضْخَضْتُ** şeyi suda”; aslı **خُضْتُ**’tendir. Ve “**انْكَفُّوا** yerden”: onu terk ettiler; bunu **الصاغانيُّ** nakletti.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الكَفُّ** bazen **أَكْفافٍ** üzerine cem‘ olunur. **ابنُ بَرِّيِّ**, **عَلِيِّ بنِ حَمْزَةَ** için inşad etti:
يُمْسُونَ ممّا أَضْمَرُوا في بُطُونِهِمْ ... مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيْدِيهِمُ اليُمْنُ

Ve **الكَفُّ الخَضِيبُ**: bir yıldızdır. Ve **الكَفَّةُ**: **الكَفِّ**ten bir keredir. Ve **واكْتَفَّ اكْتِفافاً**: geri durdu. **ابنُ الأَعرابيِّ** dedi ki: **كَفْكَفَ**: borçlusuna yumuşak davrandığı zaman; yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman. Ve **اسْتَكَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ**: onu, bir şeyden **الكَفِّ** (etmek)ten (men etti). Ve **تَكَفْكَفَ دَمْعُه**: geri döndü. Ve onu **كَفْكَفَه**: onu, geri döndürmek için, bir kereden sonra bir kere daha sildi. Ve **الكَفِيفُ** ( **أَمِيرٍ** gibi): kördür; bazı muhaddislere, **المَكْفُوفِ** gibi, bununla lakap verilmiştir; cem‘i **مَكافِيفُ**tur.

Ve elbiseden **الكِفافُ**: avucun yeri. Ve hadiste: “İpekle **المُكَفَّفَ** gömleği giymem”: yani eteği, kolları ve yakası üzerine ipekten bir **كِفافٌ** yapılmış olan. Her şeyin kenarına bükülmüş kısmı: onun **كِفافُه**’dur; ondandır: kulağın, tırnağın ve makatın **كِفافُ**u. Ve bulutun **كِفافُ**u: alt taraflarıdır; cem‘i **أَكِفَّةٌ**dir. Ve **الكِفافُ**: **الحُوقَةُ** ve **الوَتَرةُ**dir. Ve **المُسْتَكِفُّ**: **الكِفَّةِ** gibi yuvarlak olandır.

Ve **كَفَّ عليهِ ضَيْعَتَه**: geçimini onun üzerine topladı ve onu kendisine kattı. Ve **وكفَّ ماءَ وَجْهِه**: onu korudu ve dilenme vermesinden onu men etti. Ve hadiste: “**كُفِّي رَأْسِي**”: yani onu topla ve uçlarını birbirine kat. Bir rivayette: “**كُفِّي عَنْ رَأْسِي**”: yani onu bırak ve saçını taramayı terk et.

Ve **واستَكَفَّ الشَّجَرُ بعضُها إلى بعضٍ**: toplandı; ve bununla, geçtiği üzere, **حُمَيْدٍ**’in önceki sözü tefsir edildi.

Ve dağın **الأَكافِيفُ**u: sırtlarıdır. Dedi ki:
مُسْحَنْفِراً من جبالِ الرومِ يَسْتُرُه ... مِنْها أَكافِيفُ فِيما دُونَها زَوَرُ
Fırat’ı ve onun, üzerine bakan Rum dağlarındaki yarığını, Irak beldelerini yarıncaya kadar, vasfeder.

**أَبُو سَعِيدٍ** dedi ki: denilir: falanın eti, derisine **كَفافٌ**dur: derisi etinden dolduğu zaman. **النَّمِرُ بن تَوْلَب** dedi ki:
فُضُولٌ أَراها في أَدِيمىَ بعدَما ... يكونُ كَفافَ اللَّحْمِ أَو هُو أَجْمَلُ
**الفُضُول** ile kastetti: yaşlılığından dolayı, eti dolgun iken ve deri etle birlikte gerilmiş iken, derisinin buruşması; ondan fazla gelmezdi; bu mecazdır.

Ve onun sözü; **ابنُ الأعرابِيِّ** onu inşad etti:
نَجُوسُ عِمارَةً ونَكُفُّ أُخْرَى ... لَنا حَتّى يُجاوِزَها دَلِيلُ
Onu tefsir etmeyi istedi; dedi ki: **نَكُفُّ**: başka birinin **كِفافِ**ında (yani) içine gireriz. **ابنُ سِيدَه** dedi ki: bu bir tefsir değildir; çünkü **الكِفافَ**ı tefsir etmedi. **الجَوْهَرِيُّ**, bu beytin tefsirinde dedi ki: “Bir kabileyi çiğneriz ve onun arasına gireriz; ve başka birini **نَكُفُّ** ederiz”: yani onun **كُفَّتِها**sına, onun tarafına gireriz; sonra onu bırakırız, ona güç yetirebildiğimiz hâlde.

Ve **الكِفافُ** ( **كِتابٍ** gibi): **الطَّوْرُ**dur. **ابنُ بَرِّيّ**, **عَبْدِ بَنِي الحَسْحاسِ** için inşad etti:
أَحارِ تَرَى البَرْقَ لم يَغْتَمِضْ ... يُضِيءُ كِفافاً ويَخْبُو كِفافَا

Ve **كَفَّت الزَّنْدَةُ كَفَّا**: ateşi çıktığında ses çıkardı; bunu **ابنُ القَطّاع** nakletti. Ve **رَجُلٌ كافٌّ** ve **مَكْفُوفٌ**: kendisini bir şeyden alıkoymuştur. Ve **المُكافَّةُ**: **المُحاجَزَةُ**dir. Ve **تَكافُّوا**: **تَحاجَزُوا**.

Ve **اسْتَكَفَّ الرجلُ**: tutundu. Ve denilir: o, **كِفَّةِ الحابِلِ**den daha dardır. Ve **ثَوْبٌ مُكَفَّفٌ**: uçları ipekle dikildi. Ve “gecenin **كُفَّةِ**sinde ona geldim”: yani onun evvelinde; bu mecazdır.
