# كفف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كفف

كفّ الشيءَ يكُفُّه كَفّاً: جمعه. وفي حديث الحسن: أَنَّ رجلاً كانت به جِراحة فسأَله: كيف يتوضأُ؟ فقال: كُفَّه بخِرْقة أَي اجمَعها حوله. والكفُّ: اليد، أُنثى. وفي التهذيب: والكف كفّ اليد، والعرب تقول: هذه كفّ واحدة؛ قال ابن بري: وأَنشد الفراء:
أُوفِّيكما ما بلَّ حَلْقيَ رِيقتي،
وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُليَ العَشْرا
قال: وقال بشر بن أَبي خازم:
له كَفَّانِ: كَفٌّ كَفُّ ضُرٍّ،
وكَفُّ فَواضِلٍ خَضِلٌ نَداها
وقال زهير:
حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الولِيدِ لها،
طارَتْ، وفي يدِه من ريشَِها بِتَك
قال: وقال الأَعشى:
يَداكَ يَدا صِدْقٍ: فكفٌّ مُفِيدةٌ،
وأُخرى، إذا ما ضُنَّ بالمال، تُنْفِق
وقال أَيضاً:
غَرَّاءُ تُبْهِجُ زَوْلَه،
والكفُّ زَيَّنها خَضابه
قال: وقال الكميت:
جَمَعْت نِزاراً، وهي شَتَّى شُعوبها،
كما جَمَعَت كَفٌّ إليها الأَباخِسا
وقال ذو الإصبع:
زَمان به للّهِ كَفٌّ كَريمةٌ
علينا، ونُعْماه بِهِنَّ تَسِير
وقالت الخنساء:
فما بَلَغَتْ كَفُّ امْرِئٍ مُتَناوِلٍ
بها المَجْدَ، إلا حيث ما نِلتَ أَطْولُ
وما بَلَغَ المُهْدُون نَحْوَكَ مِدْحَةً،
وإنْ أَطْنَبُوا، إلا وما فيكَ أَفضَلُ
ويروى:
وما بلغ المهدون في القول مدحة
فأَما قول الأَعشى:
أَرَى رجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما
يضمُّ إلى كَشْحَيْه كَفّاً مُخَضَّبا
فإنه أَراد الساعد فذكَّر، وقيل: إنما أَراد العُضو، وقيل: هو حال من ضمير يضمّ أَو من هاء كشحيه، والجمع أَكُفٌّ. قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا المثال، وحكى غيره كُفوف؛ قال أَبو عمارةَ بن أَبي طرفَة الهُذلي يدعو اللّه عز وجل:
فصِلْ جَناحِي بأَبي لَطِيفِ،
حتى يَكُفَّ الزَّحْفَ بالزُّحوفِ
بكلِّ لَينٍ صارِمٍ رهِيفِ،
وذابِلٍ يَلَذّ بالكُفُوفِ
أَبو لطيف يعني أَخاً له أَصغر منه؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر: يَداً ما قد يَدَيْتُ على سُكَيْنٍ
وعبدِ اللّه، إذ نُهِشَ الكُفُوفُ
وأَنشد لليلى الأَخْيَلِيّة:
بقَوْلٍ كَتَحْبير اليماني ونائلٍ،
إذا قُلِبَتْ دون العَطاء كُفوفُ
قال ابن بري: وقد جاء في جمع كفٍّ أَكْفاف؛ وأَنشد علي بن حمزة: يُمسون مما أَضْمَرُوا في بُطُونهم
مُقَطَّعَةً أَكْفافُ أَيديهمُ اليُمْن
وفي حديث الصدقة: كأَنما يَضَعُها في كفِّ الرحمن؛ قال ابن الأَثير: هو كناية عن محل القَبول والإثابة وإلا فلا كفّ للرحمن ولا جارِحةَ، تعالى اللّه عما يقول المُشَبِّهون عُلُوّاً كبيراً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إن اللّه إن شاء أَدخل خلْقه الجنة بكفّ واحدة، فقال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: صدق عمر. وقد تكرر ذكر الكف والحفْنة واليد في الحديث وكلُّها تمثيل من غير تشبيه، وللصقر وغيره من جوارح الطير كّفانِ في رِجْليه، وللسبع كفّان في يديه لأَنه يَكُفُّ بهما على ما أَخذ. والكفُّ الخَضيب: نجم. وكفُ الكلب: عُشْبة من الأَحرار، وسيأْتي ذكرها.
واسْتَكفَّ عينَه: وضع كفّه عليها في الشمس ينظر هل يرى شيئاً؛ قال ابن مقبل يصف قِدْحاً له:
خَرُوجٌ من الغُمَّى، إذا صُكَّ صَكّةً
بدا، والعُيونُ المُسْتَكِفَّةُ تَلْمَحُ
الكسائي: اسْتَكْفَفْت الشيء واسْتَشْرَفْته، كلاهما: أَن تضع يدك على حاجبك كالذي يَسْتَظِل من الشمس حتى يَستبين الشيء. يقال: اسْتَكفَّت عينه إذا نظرت تحت الكفّ. الجوهري: اسْتَكفَفْت الشيء اسْتَوْضَحْته، وهو أَن تضع يدك على حاجبك كالذي يَستظل من الشمس تنظر إلى الشيء هل تراه. وقال الفراء: استكفّ القومُ حول الشيء أَي أَحاطوا به ينظرون إليه؛ ومنه قول ابن مقبل:
إذا رَمَقَتْه من مَعَدٍّ عِمارةٌ
بدا، والعُيونُ المستكفَّة تلمح
واستكفّ السائل: بَسط كفَّه. وتكَفَّفَ الشيءَ: طلبه بكفِّه وتكَفَّفَه. وفي الحديث: أَن رجلاً رأَى في المنام كأَن ظُلَّة تَنْطِف عَسلاً وسمناً وكأَنَّ الناس يتَكفَّفُونه؛ التفسير للهروي في الغريبين والاسم منها الكفَف. وفي الحديث: لأَن تَدَعَ ورَثتَك أَغنياء خير من أَن تَدعهم عالةً يتَكفَّفون الناس؛ معناه يسأَلون الناس بأَكُفِّهم يمدُّونها إليهم. ويقال: تكفَّف واستكفَّ إذا أَخذ الشي بكفِّه؛ قال الكميت: ولا تُطْمِعوا فيها يداً مُسْتَكِفّةً
لغيركُمُ، لو تَسْتَطِيعُ انْتِشالَها
الجوهري: واستكفَّ وتكفَّفَ بمعنى وهو أَن يمد كفَّه يسأَل الناس. يقال: فلان يَتكَفَّف الناس، وفي الحديث: يتصدَّق بجميع ماله ثم يَقْعُد يستكِفُّ الناسَ. ابن الأَثير: يقال استكفَّ وتكَفَّفَ إذا أَخذ ببطن كفه أَو سأَل كفّاً من الطعام أَو ما يكُفُّ الجوع.
وقولهم: لقيته كَفَّةَ كَفَّةَ، بفتح الكاف، أَي كفاحاً، وذلك إذا استقْبلته مُواجهة، وهما اسمان جُعلا واحداً وبنيا على الفتح مثل خمسة عشر. وفي حديث الزبير: فتلقّاه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، كفّةَ كَفّةَ أَي مُواجهة كأَنَّ كل واحد منهما قد كفَّ صاحبه عن مجاوزته إلى غيره أَي مَنَعَه. والكَفّة: المرة من الكفّ. ابن سيده: ولَقِيتُه كفَّةَ كفَّةَ وكفَّةَ كفَّةٍ على الإضافة أَي فُجاءة مواجهة؛ قال سيبويه: والدليل على أَن الآخر مجرور أَنَّ يونس زعم أَن رؤبة كان يقول لقيته كفّةً لِكفّةً أَو كفّةً عن كفّةٍ، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال لأَن أَصل هذا الكلام أَن يكون ظرفاً أَو حالاً.
وكفَّ الرجلَ عن الأَمر يكُفُّه كَفّاً وكفْكَفَه فكفَّ واكتفَّ وتكفَّف؛ الليث: كَفَفْت فلاناً عن السوء فكفّ يكُفّ كَفّاً، سواء لفظُ اللازم والمُجاوز. ابن الأَعرابي: كَفْكَفَ إذا رَفَق بغرِيمه أَو ردَّ عنه من يؤذيه. الجوهري: كَفَفْت الرجل عن الشيء فكفّ، يتعدّى ولا يتعدى، والمصدر واحد. وكفْكَفْت الرجل: مثل كفَفْته؛ ومنه قول أَبي زبيد: أَلم تَرَني سَكَّنْتُ لأْياً كِلابَكُم،
وكَفْكَفْتُ عنكم أَكْلُبي، وهي عُقَّر؟
واستكفَّ الرجلُ الرجلَ: من الكفِّ عن الشيء. وتكَفَّف دمعُه: ارتدّ، وكَفْكَفَه هو؛ قال أَبو منصور: وأَصله عندي من وكَفَ يَكِفُ، وهذا كقولك لا تعِظيني وتَعظْعَظي. وقالوا: خَضْخضتُ الشيءَ في الماء وأَصله من خُضْت. والمكفوف: الضَّرير، والجمع المكافِيفُ. وقد كُفَّ بصرُه وكَفَّ بصرُه كَفّاً: ذهَب. ورجل مَكْفوف أَي أَعمى، وقد كُفَّ. وقال ابن الأَعرابي: كَفَّ بصرُه وكُفَّ. والكَفْكفة: كفُّك الشيء أَي ردُّك الشيء عن الشيء، وكفْكَفْت دمْع العين. وبعير كافٌّ: أُكلت أَسنانه وقَصُرَت من الكِبَر حتى تكاد تذهب، والأُنثى بغير هاء، وقد كُفَّت أَسنانها، فإذا ارتفع عن ذلك فهو ماجٌّ. وقد كَفَّت الناقة تَكُفُّ كُفوفاً.
والكَفُّ في العَرُوض: حذف السابع من الجزء نحو حذفك النون من مفاعيلن حتى يصير مفاعيلُ ومن فاعلاتن حتى يصير فاعلات، وكذلك كلُّ ما حُذف سابعه على التشبيه بكُفّة القميص التي تكون في طرف ذيله، قال ابن سيده: هذا قول ابن إسحق. والمَكفوف في عِلل العروض مفاعيلُ كان أَصله مفاعيلن، فلما ذهبت النون قال الخليل هو مكفوف.
وكِفافُ الثوب: نَواحِيه. ويُكَفُّ الدِّخْريصُ إذا كُفَّ بعد خِياطة مرة. وكَفَفْت الثوبَ أَي خِطْت حاشيته، وهي الخِياطةُ الثانية بعد الشَّلِّ. وعَيْبةٌ مَكْفوفة أَي مُشْرَجةٌ مَشْدودة. وفي كتاب النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بالحديْبِية لأَهل مكة: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفةً؛ أَراد بالمكفوفة التي أُشْرِجَت على ما فيها وقُفِلت وضَربها مثلاً للصدور أَنها نَقِيَّة من الغِلِّ والغِشّ فيما كتبوا واتَّفَقُوا عليه من الصُّلْح والهُدْنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعِياب التي تُشْرَج على حُرِّ الثياب وفاخِر المتاع، فجعل النبي، صلى اللّه عليه وسلم، العِياب المُشْرجة على ما فيها مثلاً للقلوب طُوِيَت على ما تعاقدوا؛ ومنه قول الشاعر:
وكادَت عِيابُ الوُدِّ بيني وبينكم،
وإن قيل أَبْناءُ العُمومةِ، تَصْفَرُ
فجعل الصُّدور عِياباً للوُدِّ. وقال أَبو سعيد في قوله: وإنَّ بيننا وبينكم عَيبةً مكفوفة: معناه أَن يكون الشر بينهم مكفوفاً كما تُكَفُّ العَيبة إذا أُشْرِجَت على ما فيها من مَتاع، كذلك الذُّحُول التي كانت بينهم قد اصطلحوا على أَن لا يَنْشُروها وأَن يَتكافُّوا عنها، كأَنهم قد جعلوها في وِعاء وأَشرجوا عليها. الجوهري: كُفّةُ القَمِيص، بالضم، ما استدار حول الذَّيل، وكان الأَصمعي يقول: كلُّ ما استطال فهو كُفة، بالضم، نحو كفة الثوب وهي حاشيته، وكُفَّةِ الرمل، وجمعه كِفافٌ، وكلُّ ما استدار فهو كِفّة، بالكسر، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصائد، وهي حِبالته، وكِفَّةِ اللِّثةِ، وهو ما انحدرَ منها. قال: ويقال أَيضاً كَفّة الميزان، بالفتح، والجمع كِفَفٌ؛ قال ابن بري: شاهد كِفَّةِ الحابِل قول الشاعر: كأَنَّ فِجاجَ الأَرضِ، وهي عَرِيضةٌ
على الخائفِ المَطْلوبِ، كِفّةُ حابِلِ
وفي حديث عطاء: الكِفَّةُ والشَّبكةُ أَمرهما واحد؛الكُفَّة، بالكسر: حِبالة الصائد. والكِفَفُ في الوَشْم: داراتٌ تكون فيه. وكِفافُ الشيء: حِتارُه. ابن سيده: والكِفة، بالكسر، كل شيء مستدير كدارة الوشم وعُود الدُّفّ وحبالة الصيْد، والجمع كِفَفٌ وكِفافٌ. قال: وكفة الميزان الكسر فيها أَشهر، وقد حكي فيها الفتح وأَباها بعضهم. والكُفة: كل شيء مستطيل ككُفة الرمل والثوب والشجر وكُفّة اللِّثةِ، وهي ما سال منها على الضِّرس. وفي التهذيب: وكِفَّة اللثة ما انحدر منها على أُصول الثغْر، وأَمّا كُفَّةُ الرمْل والقميص فطُرّتهما وما حولهما. وكُفة كل شيء، بالضم: حاشيته وطرَّته. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه، يصف السحاب: والتَمع بَرْقُه في كُفَفِه أَي في حواشيه؛ وفي حديثه الآخر: إذا غَشِيكم الليلُ فاجعلوا الرِّماح كُفّة أَي في حواشي العسكر وأَطرافه. وفي حديث الحسن: قال له رجل إنَّ برِجْلي شُقاقاً، فقال: اكفُفه بخِرْقة أَي اعْصُبْه بها واجعلها حوله. وكُفة الثوب: طُرَّته التي لا هُدب فيها، وجمع كل ذلك كُفَف وكِفافٌ. وقد كَفَّ الثوبَ يكُفه كَفّاً: تركه بلا هُدب. والكِفافُ من الثوب: موضع الكف. وفي الحديث: لا أَلبس القميص المُكَفَّف بالحرير أَي الذي عُمِل على ذَيْله وأَكمامه وجَيْبه كِفاف من حرير، وكلُّ مَضَمِّ شيء كِفافُه، ومنه كِفافُ الأُذن والظفُر والدبر، وكِفّة الصائد، مكسور أَيضاً. والكِفَّة: حبالة الصائد، بالكسر. والكِفَّةُ: ما يُصاد به الظِّباء يجعل كالطوْق. وكُفَفُ السحاب وكِفافُه: نواحيه. وكُفَّة السحاب: ناحيته. وكِفافُ السحاب: أَسافله، والجمع أَكِفَّةٌ. والكِفافُ: الحوقة والوَتَرَةُ. واسْتكَفُّوه: صاروا حَواليْه. والمستكِفّ: المستدير كالكِفّة. والكَفَفُ: كالكِفَفِ، وخصَّ بعضهم به الوَشم. واستكفَّت الحيَّة إذا ترَحَّتْ كالكِفَّةِ. واستكَفَّ به الناسُ إذا عَصبوا به. وفي الحديث: المنفِقُ على الخيل كالمسْتَكِفّ بالصدقة أَي الباسطِ يدَه يُعطِيها، من قولهم استكفَّ به الناسُ إذا أَحدَقوا به، واستكَفُّوا حوله ينظرون إليه، وهو من كِفاف الثوب، وهي طُرَّته وحَواشِيه وأَطرافُه، أَو من الكِفّة، بالكسر، وهو ما استدار ككفة الميزان. وفي حديث رُقَيْقَة: فاستكفُّوا جَنابَيْ عبدِ المطلب أَي أَحاطوا به واجتمعوا حوله. وقوله في الحديث: أُمرتُ أَن لا أَكُفَّ شَعراً ولا ثوباً، يعني في الصلاة يحتمل أَن يكون بمعنى المنع، قال ابن الأَثير: أَي لا أَمنَعهما من الاسترسال حال السجود ليَقَعا على الأَرض، قال: ويحتمل أَن يكون بمعنى الجمع أَي لا يجمعهما ولا يضمهما. وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن يَكُفُّ عليه ضَيْعَته أَي يجمع عليه مَعِيشتَه ويَضُمُّها إليه؛ ومنه الحديث: يَكُفُّ ماء وجهه أَي يصُونُه ويجمعه عن بَذْلِ السؤال وأَصله المنع؛ ومنه حديث أُم سلمة: كُفِّي رأْسي أَي اجمعِيه وضُمِّي أَطرافه، وفي رواية: كفِّي عن رأْسي أَي دَعيه واتركي مَشْطَه.والكِفَفُ: النُّقَر التي فيها العيون؛ وقول حميد: ظَلَلْنا إلى كَهْفٍ، وظلَّت رِحالُنا
إلى مُسْتَكِفَّاتٍ لهنَّ غُروبُ
قيل: أَراد بالمُسْتَكِفّات الأَعين لأَنها في كِفَفٍ، وقيل: أَراد الإبل المجتمعة، وقيل: أَراد شجراً قد استكفَّ بعضُها إلى بعض، وقوله لهنَّ غُروب أَي ظِلال.
والكافَّةُ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الناس. يقال: لَقِيتهم كافَّةً أَي كلَّهم. وقال أبو إسحق في قوله تعالى: يا أَيها الذين آمنوا ادْخلُوا في السلم كافَّةً، قال: كافة بمعنى الميع والإحاطة، فيجوز أَن يكون معناه ادخلوا في السِّلْمِ كلِّه أَي في جميع شرائعه، ومعنى كافةً في اشتقاق اللغة: ما يكفّ الشيء في آخره، من ذلك كُفَّة القميص وهي حاشيته، وكلُّ مستطيل فحرفه كُفة، وكل مستدير كِفة نحو كِفة الميزان. قال: وسميت كُفَّة الثوب لأَنها تمنعه أَن ينتشر، وأَصل الكَفّ المنع، ومن هذا قيل لطَرف اليد كَفٌّ لأَنها يُكَفُّ بها عن سائر البدن، وهي الراحة مع الأَصابع، ومن هذا قيل رجل مَكْفوف أَي قد كُفَّ بصرُه من أَن ينظر، فمعنى الآية ابْلُغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه فَتُكَفُّوا من أَن تعدُو شرائعه وادخلوا كلُّكم حتى يُكَفَّ عن عدد واحد لم يدخل فيه. وقال في قوله تعالى: وقاتلوا المشركين كافة، منصوب على الحال وهو مصدر على فاعلة كالعافية والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أَن يثنى ولا يجمع لا يقال قاتلوهم كافَّات ولا كافّين، كما أَنك إذا قلت قاتِلْهم عامّة لم تثنِّ ولم تجمع، وكذلك خاصة وهذا مذهب النحويين؛ الجوهري: وأَما قول ابن رواحة الأَنصاري:
فسِرْنا إليهم كافَةً في رِحالِهِمْ
جميعاً، علينا البَيْضُ لا نَتَخَشَّعُ
فإنما خففه ضرورة لأَنه لا يصح الجمع بين ساكِنين في حشو البيت؛ وكذلك قول الآخر:
جَزى اللّهُ الروابَ جزاء سَوْءٍ،
وأَلْبَسَهُنّ من بَرَصٍ قَمِيصا

### Türkçe

**كفّ** şeyi **يكُفُّه** **كَفّاً**: onu topladı. Hasan’ın hadîsinde: Bir adam vardı, onda bir yara vardı; ona sordu: “Nasıl abdest alır?” Dedi ki: “Onu bir bezle **كُفَّه**,” yani onu onun etrafında topla.

Ve **الكفُّ**: eldir; dişildir. **التهذيب**’de: ve **الكف** elin **كفّ**’ıdır; Araplar der ki: “Bu bir tek **كفّ**’tır.” İbn Berrî dedi: ve Ferrâ’nın şu beytini okudu:

“Size, boğazımı tükürüğüm ıslattığı müddetçe,
ve iki **كفّ**’ımın on parmağı taşıdığı müddetçe, vefâ ederim.”

Dedi: ve Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

“Onun iki **كفّ**’ı vardır: bir **كفّ**, zarar **كفّ**’ı,
ve bir **كفّ**, fazlalıklar **كفّ**’ı; onun çiyi ıslaktır.”

Ve Züheyr dedi:

“Ne vakit ki onun için çocuğun **كفُّ**’ı düştü,
uçtu; ve onun elinde onun tüyünden bir parça vardır.”

Dedi: ve A‘şâ dedi:

“İki elin, doğruluk iki elidir: bir **كفّ** fayda vericidir,
öteki ise, maldan cimrilik edildiği vakit, harcar.”

Ve yine dedi:

“Parlak (kadın), kocasını sevindirir,
ve **الكفُّ**’u onun kınası süsledi.”

Dedi: ve Kumeyt dedi:

“Nizâr’ı topladım, hâlbuki onun kolları ayrı ayrı idi,
tıpkı bir **كفّ**’ın kendisine **الأَباخِسا**’yı toplaması gibi.”

Ve Zû’l-İsba‘ dedi:

“Bir zaman ki onda Allah’a ait cömert bir **كفّ**,
üzerimizdedir; ve onun nimetleri onlarla yürür.”

Ve Hansâ dedi:

“Bir alan kimsenin **كفُّ**’ı,
onunla şerefe uzanarak, senin eriştiğin yerden başka bir yere erişmedi.
Ve sana doğru övgü getirenler bir övgüye erişmedi,
uzatsalar bile, ancak sende olan daha faziletlidir.”

Ve şöyle rivayet edilir:

“Ve övgü sözünde övgü getirenler erişmedi…”

A‘şâ’nın şu sözüne gelince:

“Onlardan bir adamı kederli görüyorum; sanki
iki böğrüne kınalı bir **كفّ**’ı sıkıştırıyor.”

Şüphesiz o, pazuyu kastetti de müzekker yaptı; ve denildi ki: ancak uzvu kastetti; ve denildi ki: o, **يضمّ**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu **أَكُفٌّ**’dur. Sîbeveyh dedi: bu misali aşmadılar. Başkası **كُفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâra b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah azze ve celle’ye dua ederken nakletti:

“Ey Latîf baba ile kanadımı birleştir,
ta ki **الزَّحْفَ**’ı **بالزُّحوفِ** ile **يَكُفَّ** etsin,
her yumuşak, keskin, ince ile,
ve **بالكُفُوفِ** ile lezzet veren bir mızrakla.”

Ebû Latîf, kendisinden küçük bir erkek kardeşi kastediyor. İbn Berrî, İbn Ahmer’den şu beyti okudu:

“Bir el ki, Sükayn üzerine el uzatmadım,
ve Abdullah üzerine; o vakit ki **الكُفُوفُ** ısırıldı.”

Ve Leylâ el-Ahyeliyye’den okudu:

“Yemenî’nin süslemesi gibi bir sözle ve bir bağışla,
verişin önünde **كُفوفُ** çevrildiği vakit.”

İbn Berrî dedi: **كفّ**’ın cem‘inde **أَكْفاف** da gelmiştir. Ali b. Hamza şu beyti okudu:

“Karınlarında gizlediklerinden dolayı akşamlarlar,
sağ ellerinin **أَكْفافُ**’ı parçalanmış olarak.”

Sadaka hadîsinde: “Sanki onu Rahmân’ın **كفِّ**’ine koyuyor.” İbnü’l-Esîr dedi: bu, kabul ve mükâfat mahalline kinayedir; yoksa Rahmân’ın **كفّ**’ı ve uzvu yoktur; Allah, müşebbihelerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Allah dilerse yaratıklarını bir tek **كفّ** ile cennete sokar.” Bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem: “Ömer doğru söyledi,” dedi. Hadîste **الكف** ve **الحفْنة** ve **اليد** zikri tekrar etmiştir; hepsi teşbih olmaksızın temsildir. Doğanın ve başka yırtıcı kuşların bacaklarında iki **كفّ** vardır; yırtıcı hayvanın da iki **كفّ**’ı ellerindedir; çünkü aldığı şeye onlarla **يَكُفُّ** eder. Ve **الكفُّ الخَضيب**: bir yıldızdır. Ve **كفُ الكلب**: hürlerden bir ottur; onun zikri gelecektir.

**واسْتَكفَّ** gözünü: güneşte bir şey görür mü diye bakarken **كفّ**’ını onun üzerine koydu. İbn Mukbil, kendisine ait bir ok parçasını vasfederken dedi:

“Bulutluktan çıkıcıdır; bir vuruşla vurulduğu vakit
belirir; ve **المُسْتَكِفَّةُ** gözler seçer.”

Kisâî: “**اسْتَكْفَفْت** şeyi ve **اسْتَشْرَفْته**,” ikisi de: güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koymandır; ta ki şey açıklığa kavuşsun. Denir: gözü **اسْتَكفَّت**; yani **الكفّ**’ın altından baktı. Cevherî: “**اسْتَكفَفْت** şeyi” onu açıklığa kavuşturdum; o da, güneşten gölgelenen kimse gibi elini kaşının üzerine koyup şeye bakmandır: onu görüyor musun? Ferrâ dedi: kavim, şeyin etrafında **استكفّ** etti; yani ona kuşattılar, ona bakıyorlar; bunun örneği İbn Mukbil’in sözü:

“Ma‘add’dan ‘İmâra ona göz diktiği vakit
belirir; ve **المستكفَّة** gözler seçer.”

Ve dilenen kimse **استكفّ** etti: **كفّ**’ını açtı. Ve **تَكَفَّفَ** şeyi: onu **كفّ**’ıyla istedi ve onu **تَكَفَّفَ** etti. Hadîste: bir adam rüyada gördü; sanki bir gölgelik bal ve yağ damlatıyor ve sanki insanlar onu **يتَكفَّفُونه**; bunun tefsiri Herevî’nin **الغريبين**’indedir; bunun ismi **الكفَف**’tir. Hadîste: “Varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتَكفَّفون** olmalarından hayırlıdır.” Manası: insanlardan **أَكُفِّ**’leriyle isterler; onları kendilerine doğru uzatırlar.

Ve denir: **تكفَّف** ve **استكفَّ**; eğer şeyi **كفّ**’ıyla aldıysa. Kumeyt dedi:

“Orada, sizden başkasına **مُسْتَكِفّة** bir eli umutlandırmayın,
onu çekip çıkarabilseydiniz.”

Cevherî: **استكفَّ** ve **تكفَّفَ** aynı manadadır; o da, **كفّ**’ını uzatıp insanlardan istemesidir. Denir: falan, insanlara **يَتكَفَّف** eder. Hadîste: bütün malını sadaka verir, sonra oturur, insanlara **يستكِفُّ** eder. İbnü’l-Esîr: denir: **استكفَّ** ve **تَكَفَّفَ**; eğer **كفّ**’ının içiyle aldıysa yahut yemekten bir **كفّ** istedi yahut açlığı **يكُفُّ** eden şeyi (istedi).

Onların sözü: “Onu **كَفَّةَ كَفَّةَ** ile karşılaştım,” **الكاف**’ın fethiyle; yani yüz yüze. Bu, onu karşıdan, yüzleşerek karşıladığın zamandır. İkisi, bir tek yapılmış iki isimdir ve on beş gibi fetha üzerine bina edilmiştir. Zübeyr hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu **كفّةَ كفّةَ** karşıladı,” yani yüz yüze; sanki her biri, diğerini başkasına geçmekten **كفَّ** etmiş; yani onu men etmiştir. Ve **الكَفّة**: **الكفّ**’tan bir keredir. İbn Sîde: “Onu **كفَّةَ كفَّةَ** ve izafetle **كفَّةَ كفَّةٍ** karşılaştım,” yani ansızın yüz yüze. Sîbeveyh dedi: sonuncunun mecrur olduğuna delil şudur: Yûnus, Rü’be’nin “Onu **كفّةً لِكفّةً** yahut **كفّةً عن كفّةٍ** karşılaştım” dediğini iddia etti; bunu zarf ve hâlde böyle yaptı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır.

Ve adamı işten **كفَّ** etti; onu **يكُفُّه كَفّاً**; ve onu **كفْكَفَه**; derken o **كفَّ** etti; ve **اكتفَّ** etti; ve **تكفَّف** etti. Leys: “Falanı kötülükten **كَفَفْت**; o da **كفّ** etti, **يكُفّ كَفّاً**”; lâzımın ve müteaddînin lafzı eşittir. İbnü’l-A‘râbî: **كَفْكَفَ**; eğer borçlusuna yumuşak davrandıysa yahut onu incitenden onu geri çevirdiyse. Cevherî: “Adamı şeyden **كَفَفْت**; o da **كفّ** etti”; geçişli de olur geçişsiz de; masdar birdir. Ve “adamı **كفْكَفْت**”: **كفَفْته** gibidir. Ebû Zübeyd’in sözü bundandır:

“Görmedin mi, köpeklerinizin inatçılığını yatıştırdım,
ve sizin üzerinizden kendi köpeklerimi **كَفْكَفْت** ettim; hâlbuki onlar azgınlardır?”

Ve adam, adamı **استكفَّ** etti: şeyden **الكفِّ** (men etme) cinsindendir. Ve gözyaşı **تَكَفَّفَ** etti: geri döndü; onu o **كَفْكَفَه** etti. Ebû Mansûr dedi: aslı, bence, **وكَفَ يَكِفُ**’tendir; bu, “Bana öğüt verme ve öğütlenip durma” demen gibidir. Ve dediler: “Şeyi suda **خَضْخضتُ**,” aslı **خُضْت**’tendir. Ve **المكفوف**: kördür; çoğulu **المكافِيفُ**’dur. Görmesi **كُفَّ** edildi ve görmesi **كَفَّ** edildi, **كَفّاً**: gitti. Ve adam **مَكْفوف**: yani kör; ve **كُفَّ** edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: görmesi **كَفَّ** etti ve **كُفَّ** edildi. Ve **الكَفْكفة**: senin şeyi **كفُّ** etmendir; yani şeyi şeyden geri çevirmendir; ve gözün yaşını **كفْكَفْت** ettim. Ve **كافٌّ** deve: dişleri yenmiş ve yaşlılıktan kısalmıştır; neredeyse gider; dişisi **هاء**’sızdır; dişleri **كُفَّت** edilmiştir. Bundan yükselirse o **ماجٌّ**’dır. Ve dişi deve **كَفَّت** etti, **تَكُفُّ كُفوفاً**.

Ve **الكَفُّ** arûzda: parçanın yedincisini hazfetmektir; meselâ **مفاعيلن**’den **النون**’u hazfederek **مفاعيلُ** oluncaya kadar; ve **فاعلاتن**’den (yedinciyi hazfederek) **فاعلات** oluncaya kadar; yedincisi hazfedilen her şey de böyledir; gömleğin **كُفّة**’sine benzetme yoluyla; o, eteğinin ucunda bulunan şeydir. İbn Sîde dedi: bu, İbn İshak’ın sözüdür. Arûz illetlerinde **المَكفوف**: **مفاعيلُ**’dür; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince Halîl dedi ki: o **مكفوف**’tur.

Ve elbisenin **كِفافُ**’ı: yanlarıdır. Ve **الدِّخْريصُ** dikildikten sonra bir kere **كُفَّ** edilirse **يُكَفُّ** edilir. Ve “elbiseyi **كَفَفْت**”: yani onun kenarını diktim; o, **الشَّلِّ**’den sonra ikinci dikiştir. Ve **عَيْبةٌ مَكْفوفة**: yani kapatılmış, sıkıca bağlanmış. Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, Hudeybiye’de Mekke ehline yazısında: “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفةً** vardır.” **المكفوفة** ile, içindekinin üzerine kapatılmış ve kilitlenmiş olanı kastetti; onu, sulh ve ateşkes hususunda yazdıkları ve üzerinde anlaştıkları şeyde, göğüslerin kin ve hileden temiz oluşuna misal yaptı. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, sıcak elbiseler ve değerli eşya üzerine kapatılan **العِياب**’a benzetirler. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, içindekinin üzerine kapatılmış **العِياب**’ı, anlaştıkları şey üzerine dürülmüş kalplere misal yaptı. Şairin sözü de bundandır:

“Aramızdaki sevginin **عِيابُ**’ı neredeyse sararır,
‘Amcaoğulları’ denilse bile, sararır.”

Böylece göğüsleri sevgi için **عِياب** yaptı. Ebû Saîd, “Ve şüphesiz bizimle sizin aranızda **عَيبةً مكفوفة** vardır” sözünde dedi: manası, aralarındaki şerrin, içindeki eşyaya kapatıldığı vakit **العَيبة**’nin **تُكَفُّ** edilmesi gibi **مكفوفاً** olmasıdır; yine aralarındaki kan davaları, onları yaymamak ve onlardan **يَتكافُّوا** etmek üzere sulh ettiler; sanki onları bir kaba koymuşlar ve üzerine kapatmışlar. Cevherî: gömleğin **كُفّةُ**’si, damme ile: eteğin etrafında dolaşan şeydir. Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفة**’dir, damme ile; elbisenin **كفة**’si gibi; o, onun kenarıdır; ve kumun **كُفَّة**’si; bunun cem‘i **كِفافٌ**’dır. Ve yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir, kesre ile; terazinin **كِفَّة**’si gibi; ve avcının **كِفَّة**’si; o, onun ağıdır; ve diş etinin **كِفَّة**’si; o, ondan aşağı inen şeydir. Dedi: ve ayrıca “terazinin **كَفّة**’si” de denir, fetha ile; cem‘i **كِفَفٌ**’tır. İbn Berrî dedi: **كِفَّةِ الحابِل**’e şahit, şairin sözüdür:

“Sanki yerin geçitleri, geniş olduğu hâlde,
korkan, aranan kimse üzerine, bir ağcının **كِفّة**’sidir.”

Atâ hadîsinde: **الكِفَّةُ** ve **الشَّبكةُ** ikisinin işi birdir. **الكُفَّة** kesre ile: avcının ağıdır. Ve **الكِفَفُ** dövmede: onda bulunan dairelerdir. Ve bir şeyin **كِفافُ**’ı: onun çevresidir. İbn Sîde: **الكِفة** kesre ile, dövmenin dairesi, def çubuğu ve av ağı gibi yuvarlak olan her şeydir; cem‘i **كِفَفٌ** ve **كِفافٌ**’dır. Dedi: terazinin **كفة**’sinde kesre daha meşhurdur; onda fetha da nakledilmiştir; bazıları onu reddetmiştir. Ve **الكُفة**: kumun ve elbisenin ve ağacın **كُفة**’si gibi, ve diş etinin **كُفّة**’si gibi, uzayan her şeydir; o, ondan azı dişinin üzerine akan şeydir. **التهذيب**’de: diş etinin **كِفَّة**’si, ondan dişlerin kökleri üzerine inen şeydir; kumun ve gömleğin **كُفَّة**’si ise, onların saçakları ve etraflarıdır. Ve her şeyin **كُفة**’si, damme ile: onun kenarı ve saçak kısmıdır. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, bulutu vasfederken: “Şimşeği onun **كُفَفِه**’inde parladı,” yani onun kenarlarında. Diğer hadîsinde: “Gece sizi kapladığı vakit mızrakları **كُفّة** yapın,” yani ordunun kenarlarında ve uçlarında. Hasan hadîsinde: bir adam ona dedi: “Bacağımda çatlaklar var.” Dedi ki: “Onu bir bezle **اكفُفه**,” yani onunla sar ve onu onun etrafına yap.

Ve elbisenin **كُفة**’si: püskülü olmayan saçak kısmıdır; bütün bunların cem‘i **كُفَف** ve **كِفافٌ**’dır. Ve elbiseyi **كَفَّ** etti, onu **يكُفه كَفّاً**: onu püskülsüz bıraktı. Ve elbiseden **الكِفافُ**: **الكف** yeridir. Hadîste: “İpek ile **المُكَفَّف** gömleği giymem,” yani eteğinde, kollarında ve yakasında ipekten **كِفاف** yapılmış olan. Her şeyin birleştirilmiş yeri onun **كِفافُ**’ıdır; bundan: kulağın, tırnağın ve makatın **كِفافُ**’ı; ve avcının **كِفّة**’si; o da kesrelidir. Ve **الكِفَّة**: avcının ağıdır, kesre ile. Ve **الكِفَّةُ**: ceylanların avlandığı şeydir; tasma gibi yapılır. Bulutun **كُفَفُ**’ı ve **كِفافُه**: yanlarıdır. Bulutun **كُفَّة**’si: onun yanıdır. Bulutun **كِفافُ**’ı: altlarıdır; cem‘i **أَكِفَّةٌ**’dir. Ve **الكِفافُ**: **الحوقة** ve **الوَتَرَةُ**’dir. Ve “Onu **اسْتكَفُّوه**”: onun çevresinde oldular. Ve **المستكِفّ**: **الكِفّة** gibi yuvarlak olandır.

Ve **الكَفَفُ**: **الكِفَفِ** gibidir; bazıları onu dövmeye tahsis etti. Yılan **استكفَّت** etti; eğer **الكِفَّةِ** gibi kıvrıldıysa. İnsanlar onunla **استكفَّ** etti; eğer onunla sardılarsa. Hadîste: “Ata harcayan, sadaka ile **المسْتَكِفّ** gibidir,” yani elini açıp onu verir; “insanlar onunla **استكفَّ** etti” sözündendir; eğer ona halka oldularsa; ve “onun etrafında **استكَفُّوا**” ettiler; ona bakıyorlar. Bu, elbisenin **كِفاف**’ındandır; o, onun saçağı, kenarları ve uçlarıdır; yahut **الكِفّة**’dendir, kesre ile; o da terazinin **كِفّة**’si gibi yuvarlak olandır. Rukayka hadîsinde: “Abdülmuttalib’in iki yanını **فاستكفُّوا**,” yani onu kuşattılar ve onun etrafında toplandılar. Hadîste: “Saçı ve elbiseyi **أَكُفَّ** etmemem emrolundum,” yani namazda; men etme manasına ihtimal verir. İbnü’l-Esîr dedi: yani secde hâlinde ikisini salınmaktan men etmem; ta ki yere düşsünler. Dedi: toplama manasına da ihtimal verir; yani ikisini toplamaz ve birbirine katmaz. Hadîste: “Mümin, müminin kardeşidir; onun geçimini onun üzerine **يَكُفُّ** eder,” yani onun maişetini onun üzerine toplar ve onu kendisine katar. Bundan hadîs: “Yüz suyunu **يَكُفُّ** eder,” yani onu korur ve isteme zilletini vermekten onu toplar; aslı men etmektir. Bundan Ümmü Seleme hadîsi: “Başımı **كُفِّي** et,” yani onu topla ve uçlarını birleştir. Bir rivayette: “Başım hakkında **كفِّي**,” yani onu bırak ve tarağını terk et.

Ve **الكِفَفُ**: içinde gözler bulunan çukurlardır. Humeyd’in sözü:

“Bir mağaraya gölgelendik; ve yüklerimiz gölgelendi
batışları olan **مُسْتَكِفَّاتٍ**’a.”

Denildi ki: **المُسْتَكِفّات** ile gözleri kastetti; çünkü onlar **كِفَفٍ** içindedir. Ve denildi ki: toplanmış develeri kastetti. Ve denildi ki: bazıları bazısına doğru **استكفَّ** etmiş bir ağacı kastetti. “Onlara batışlar vardır” sözü: yani gölgeler.

Ve **الكافَّةُ**: topluluktur; ve denildi ki: insanlardan topluluktur. Denir: onları **كافَّةً** gördüm; yani hepsini. Ebû İshak, Allah’ın şu sözü hakkında: “Ey iman edenler, barışa **كافَّةً** girin,” dedi: **كافة** yayılma ve kuşatma manasındadır; böylece manası, barışın tamamına, yani bütün şeriatlarına girin, olabilir. **كافةً**’nin dil iştikakındaki manası: şeyin sonunda onu **يكفّ** eden şeydir; bundan gömleğin **كُفَّة**’si; o, onun kenarıdır. Uzayan her şeyin kenarı **كُفة**’dir; yuvarlak olan her şey **كِفة**’dir; terazinin **كِفة**’si gibi. Dedi: elbisenin **كُفَّة**’si, onun yayılmasını men ettiği için böyle adlandırıldı. **الكَفّ**’ın aslı men etmektir. Bundan, elin ucuna **كَفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından **يُكَفُّ** edilir; o, parmaklarla birlikte avuçtur. Bundan, “adam **مَكْفوف**” denildi; yani görmesi bakmaktan **كُفَّ** edilmiştir. Âyetin manası: İslâm’da, şeriatları nereye varıyorsa oraya kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan **تُكَفُّوا** olursunuz; ve hepiniz girin; ta ki bir tek sayının (yani bir kişinin) girmemesi sebebiyle **يُكَفَّ** olunmasın. Ve Allah’ın şu sözü hakkında: “Müşriklerle **كافة** savaşın,” dedi: hâl üzere mansuptur; **العافية** ve **العاقبة** gibi **فاعلة** üzere bir masdardır; “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” yerindedir. Dedi: ikilenmesi ve çoğullanması caiz değildir; “onlarla **كافَّات**” yahut “**كافّين**” denmez; tıpkı “onlarla **عامّة** savaş” dediğin vakit ikilemediğin ve çoğullamadığın gibi; aynı şekilde **خاصة** da böyledir. Bu, nahivcilerin mezhebidir. Cevherî: İbn Revâha el-Ensârî’nin sözüne gelince:

“Onlara, yükleri içinde **كافَةً** yürüdük,
hep birlikte; üzerimizde beyazlar (kılıçlar) vardır; boyun eğmeyiz.”

Onu ancak zaruret sebebiyle hafifletti; çünkü beytin iç kısmında iki sâkini bir araya getirmek sahih olmaz. Aynı şekilde diğerinin sözü:

“Allah, **الروابَ**’a kötü bir ceza versin,
ve onlara alacalıktan bir gömlek giydirsin.”
