# كفف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كفف

الكف: اليد سميت لأنها تكف عن صاحبها، أو يكف بها ما آذاه، أو غير ذلك أو منها إلى الكوع قال شيخنا: هي مؤنثة وتذكيرها غلط غير معروف، وإن جوزه بعض تأويلا، وقال بعض: هي لغة قليلة، فالصواب أنه لا يعرف، وما ورد حملوه على التأويل، ولم يتعرض المصنف لذلك قصورا، أو بناء على شهرته، أو على أن الأعضاء المزدوجة كلها مؤنثة. انتهى.
 قلت: وفي التهذيب: الكف: كف اليد، والعرب تقول: هذه كف واحدة، قال ابن بري: وأنشد الفراء:

  أوفيكما ما بل حلقي ريقـتـي                      وما حملت كفاي أنملي العشرا قال: وقال بشر بن أبي خازم:
  له كـفـان: كـف ضـر                      وكف فواضل خضل نداها وقالت الخنساء:
  فما بلغت كف امريء متـنـاول                      بها المجد إلا حيث ما نلت أطول قال: وأما قول الأعشى:
  أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا فإنه أراد الساعد فذكر، وقيل: إنما أراد العضو، وقيل: هو حال من ضمير يضم، أو من هاء كشحيه. ج: أكف قال سيبويه: لم يجاوزوا هذا المثال وحكى غيره كفوف قال أبو عمارة بن أبي طرفة الهذلي يدعو الله عز وجل.

  فصل جناحي بأبي لطيف
  حتى يكف الزحف بالزحوف
  بكل لين صارم رهيف
  وذابل يلذ بالكفوف أبو لطيف، يعني أخا له أصغر منه، وأنشد ابن بري لليلى الأخيلية:
  بقول كتحبير اليماني ونـائل                      إذا قلبت دون العطاء كفوف وكف، بالضم وهذه عن ابن عباد. وقال ابن دريد: وكف الطائر أيضا، وفي اللسان: وللصقر وغيره من جوارح الطير كفان في رجليه، وللسبع كفان في يديه، لأنه يكف بهما على ما أخذ. والكف: بقلة الحمقاء قال أبو حنيفة: هكذا ذكره بعض الرواة، وهي الرجلة. ومن المجاز: الكف: النعمة يقال: لله علينا كف واقية، وكف سابغة، وأنشد ابن بري لذي الأصبع:
  زمان به لله كف كريمة                      علينا ونعماه بهن تسير والكف في زحاف العروض: إسقاط الحرف السابع من الجزء إذا كان ساكنا، كنون فاعلاتن، ومفاعيلن، فيصير: فاعلات ومفاعيل وكذل: كل ما حذف سابغه، على التشبيه بكفة القمي التي تكون في طرف ذيله، فبيت الأول:
  لن يزال قومنا مخصبـين                      سالمين ما اتقوا واستقاموا وبيت الثاني:
  دعاني إلى سعـادا                      دواعي هوى سعادا قال ابن سيده: هذا قول أبي إسحاق، والمكفوف في علل العروض مفاعيل كان أصله مفاعيلن فلما ذهبت النون قال الخليل: هو مكفوف. وذو الكفين: صنم كان لدوس قال ابن دريد: وقال ابن الكلبي: ثم لمنهب بن دوس، فلما أسلموا بعث النبي صلى الله عليه وسلم الطفيل بن عمرو الدوسي فحرقه، وهو الذي يقول:
  يا ذا الكفين لست من عبادكا
  ميلادنا أكبر من ميلادكا
  إني حشوت النار في فؤادكا وإنما خفف الفاء لضرورة الشعر، كما صرح به السهيلي في الروض. وذو الكفين: سيف أنمار ابن حلف قالت أخت أنمار:
  إضرب بذي الكفين مستقبلا                      واعلم بأني لك في المأتـم وذو الكفين: سيف عبد الله بن أصرم بن عمرو بن شعيثة، وكان وفد على كسرى فسلحه بسيفين أحدهما هذا، والآخر أسطام فشهد يزيد بن عبد الله حرب الجمل مع عائشة رضي الله عنها، فجعل يضرب بالسيفين، ويقول:
  أضرب في حافاتهم بسـيفـين
  ضربا بإسطام وذي الـكـفـين
  سيفي هلالي كـريم الـجـدين
  واري الزناد وابن واري الزندين

  وذو الكف: سيف مالك بن أبي ابن كعب هكذا في النسخ، وصوابه مالك بن أبي كعب الأنصاري. وتخاطر أبو الحسام ثابت بن المنذر ابن حرام، ومالك، أيهما أقطع سيفا، فجعلا سفودا في عنق جزور، فنبا سيف ثابت، فقال مالك:
  لم ينب ذو الكف عن العظام
  وقد نبا سيف أبي الحسام وذو الكف أيضا: سيف خالد ابن المهاجر بن خالد بن الوليد المخزومي، وقال حين قتل ابن أثال، وكان يكنى أبا الورد:
  سل ابن أثال هل علـوت قـذالـه                      بذي الكف حتى غـير مـوسـد
  ولو عض سيفي بابن هند لساغ لي                      شرابي، ولم أحفل متى قام عودي وذو الكف الأشل: هو عمرو بن عبد الله أخو بني سعد بن ضبيعة ابن قيس بن ثعلبة الحصن بن عكابة من فرسان بكر بن وائل وكان أشل.وكف الكلب ويقال له: راحة الكلب، وهو غير الرجلة، وكف السبع أو الضبع، وكف الهر، وكف الأسد، وكف الذئب، وكف الأجذم أو الجذماء، وكف آدم، وكف مريم: نباتات والأخير هي أصول العرطنيثا، ويقال أيضا: الركفة، وبخور مريم، ولكل منها خواص ومنافع مذكورة في كتب الطب. ويقال: لقيته كفة كفة وهما اسمان جعلا واحدا، وبنيا على الفتح، كخمسة عشر نقله الجوهري. ويقال أيضا: لقيته كفة لكفة، وكفة عن كفة، على فك التركيب، أي: كفاحا هكذا فسره الجوهري كأن كفك مست كفه، أو ذلك. هكذا في النسخ، والصواب: وذلك إذا لقيته فمنعته من النهوض ومنعك وفي حديث ابن الزبير: فتلقاه رسول الله صلى الله عليه وسلم كفة كفة: أي مواجهة، كأن كل واحد منهما قد كف كف صاحبه عن مجاوزته إلى غيره، أي: منعه، قال ابن الأثير، وفي المحكم: لقيته كفة كفة، وكفة كفة على الإضافة: أي فجأة مواجهة، قال سيبويه: والدليل على أن الآخر مجرور أن يونس زعم أن رؤبة كان يقول: لقيته كفة لكفة، أو كفة عن كفة، إنما جعل هذا هكذا في الظرف والحال؛ لأن أصل هذا الكلام أن يكون ظرفا أو حالا. وجاء الناس كافة: أي جاءوا كلهم، ولا يقال: جاءت الكافة، لأنه لا يدخلها أل، ووهم الجوهري، ولا تضاف ونص الجوهري: الكافة: الجميع من الناس، يقال: لقيتهم كافة: أي كلهم، وأما قول ابن رواحة:
  فسرنا إليهم كافة في رحالهم                      جميعا علينا البيض لا نتخشع

  فإنما خففه ضرورة؛ لأنه لا يصح الجمع بين الساكنين في حشو البيت، وهذا كما ترى لا وهم فيه، لأن النكرة إذا أريد لفظها جاز تعريفها، كما هو منصوص عليه. وأما قوله: ولا يقال: جاءت الكافة، فهو الذي أطبق عليه جماهير أئمة العربية، وأورد بحثه النووي في التهذيب، وعاب على الفقهاء وغيرهم استعماله معرفا بأل أو الإضافة، وأشار إليه الهروي في الغريبين، وبسط القول في ذلك الحريري في درة الغواص، وبالغ في النكير على من أخرجه عن الحالية، وقال أبو إسحاق الزجاج في تفسير قوله تعالى:  يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة  قال: كافة بمعنى الجميع والإحاطة، فيجوز أن يكون معناه ادخلوا في السلم كله، أي في جميع شرائعه، ومعنى كافة في اشتقاق اللغة: ما يكف الشيء في آخره، فمعنى الآية: ابلغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه، فتكفوا من أن تعدوا شرائعه، وادخلوا كلكم حتى يكف عن عدد واحد لم يدخل فيه، وقال: وفي قوله تعالى:  وقاتلوا المشركين كافة  منصوب على الحال، وهو مصدر على فاعلة، كالعافية والعاقبة، وهو في موضع قاتلوا المشركين محيطين، قال: فلا يجوز أن يثنى ولا أن يجمع، ولا يقال: قاتلوهم كافات ولا كافين، كما أنك إذا قلت : قاتلهم عامة لم تثن ولم تجمع، وكذلك خاصة، وهذه مذهب النحويين، قال شيخنا: ويدل على أن الجوهري لم يرد ما قصده المصنف أنه لما أراد بيان حكمها مثل بما هو موافق لكلام الجمهور. على أن قول الجمهور كالمصنف: لا يقال: جاءت الكافة رده الشهاب في شرح الدرة، وصحح أنه يقال، وأطال البحث فيه في شرح الشفاء، ونقله عن عمر وعلي رضي الله عنهما، وأقرهما الصحابة، وناهيك بهم فصاحة، وهو مسبوق بذلك، فقد قال شارح اللباب: إنه استعمل مجرورا واستدل له بقول عمر بن الخطاب رضي الله عنه:  على كافة بيت مال المسلمين  وهو من البلغاء، ونقله الشمني في حواشي المغني، وقل الشيخ إبراهيم الكوراني في شرح عقيدة أستاذه: من قال من النحاة إن كافة لا تخرج عن النصب فحكمه ناشئ عن استقراء ناقص، قال شيخنا: وأقول: إن ثبت شيء مما ذكروه ثبوتا لا مطعن فيه فالظاهر أنه قليل جدا، والأكثر استعماله على ما قاله ابن هشام والحريري والمصنف. وكفت الناقة كفوفا: كبرت فقصرت أسنانها حتى تكاد تذهب فهي كاف وكذلك البعير، نقله الجوهري، وفي اللسان: فإذا ارتفع عن ذلك فالبعير ماج، قال الصاغاني: وناقة كفوف مثله. وكف الثوب كفا: خاط حاشيته قال الجوهري: وهو الخياطة الثانية بعد الشل كذا في النسخ، وفي الصحاح والعباب: بعد المل، وهي الكفافة، وهو مجاز. وكف الإناء كفا: ملأه ملأ مفرطا فهو ثوب مكفوفن وإناء مكفوف. وكف رجله كفا: عصبها بخرقة ومنه حديث الحسن: قال له رجل: إن برجلي شقاقا، قال: اكففه بخرقة. أي: اعصبه بها، واجعلها حوله. ومن المجاز: عيبة مكفوفة: أي مشرجة مشدودة كما في الصحاح وفي الحديث في كتاب النبي صلى الله عليه وسلم في صلح الحديببة حين صالح أهل مكة، وكتب بينه وبينهم كتابا، فكتب فيه أن لا إغلال ولا إسلال، وأن بينهم عيبة مكفوفة أراد بالمكفوفة: التي أشرجت على ما فيها، وقفلت، ومثل بها الذمة المحفوظة التي لا

  تنكث وقال ابن الأثير: ضربها مثلا للصدور، وأنها نقية من الغل والغش فيما كتبوا واتفقوا عليه من الصلح والهدنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعباب التي تشرج على حر الثياب، وفاخر المتاع، فجعل النبي صلى الله عليه وسلم العياب المشرجة على ما فيها مثلا للقلوب طويت على ما تعاقدوا، ومنه قول الشاعر:نكث وقال ابن الأثير: ضربها مثلا للصدور، وأنها نقية من الغل والغش فيما كتبوا واتفقوا عليه من الصلح والهدنة، والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعباب التي تشرج على حر الثياب، وفاخر المتاع، فجعل النبي صلى الله عليه وسلم العياب المشرجة على ما فيها مثلا للقلوب طويت على ما تعاقدوا، ومنه قول الشاعر:
  وكادجت عياب الود بيني وبينكم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر فجعل الصدور عيابا للود، أو معناه أن الشر يكونن مكفوفا بينهم، كما تكف العياب إذا أشرجت على ما فيها من المتاع، كذلك الذحول التي كانت بينهم قد اصطلحوا على أن لا ينشروها، بل يتكافون عنها، كأنهم جعلوها في وعاء وتشاجروا عليها وهذا الوجه قد نقله أبو سعيد الضرير. ومن المجاز: هو مكفوف، وهم مكافيف، وقد كف بصره، بالفتح والضم الأولى عن ابن الأعرابي: عمي ومنع من أن ينظر.وكففته عنه كفا: دفعته ومنعته وصرفته عنه، نقله الجوهري، ككفكفته نقله الصاغاني وصاحب اللسان، ومنه قول أبي زبيد الطائي:
  ألم ترني سكنت لأيا كـلابـكـم                      وكفكفت عنكم أكلبي وهي عقر فكف هو قال الجوهري: لازم متعد والمصدر واحد، وقال الليث: كففت فلانا عن السوء، فكف يكف كفا، سواء لفظ اللازم والمجاوز. وكفاف الشيء كسحاب: مثله، وقيسه. والكفاف من الرزق والقوت: ما كف عن الناس وأغنى وفي الصحاح: أي أغنى، وفي الحديث:  اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا  كالكفف مقصورا، منه، وقال الأصمعي: يقال: نفقته الكفاف: أي ليس فيها فضل، وإنما عنده ما يكفه عن الناس، وفي حديث الحسن:  ابدأ بمن تعول، ولا تلام على كفاف  يقول: إذا لم يكن عندك فضل لم تلم على أن لا تعطي أحدا. وقول رؤبة لأبيه العجاج:
  فليت حظي من نداك الضافي
  والفضل أن تتركني كفاف هو من قولهم: دعني كفاف، كقطام: أي كف عني، وأكف عنك أي: ننجو رأسا برأس، يجيء معربا، ومنه قول الأبيرد اليربوعي:
  ألا ليت حظي من غدانة أنه                      يكون كفافا، لا علي ولا ليا

  وفي حديث عمر رضي الله عنه:  وددت أني سلمت من الخلافة كفافا، لا علي ولا لي  وهو نصب على الحال، وقيل: إنه أراد مكفوفا عني شرها. وكفة القميص، بالضم: ما استدار حول الذيل كما في الصحاح أو كل ما استطال فهو كفة بالضم، كحاشية الثوب، وكفة الرمل والجمع: كفاف، نقله الجوهري عن الأصمعي. والكفة: حرف الشيء لأن الشيء إذا انتهى إلى ذلك كف عن الزيادة قاله الأصمعي. والكفة من الثوب: طرته العليا التي لا هدب فيها وقد كف الثوب يكفه كفا: تركه بلا هدب. والكفة: حاشية كل شيء وطرته، وفي التهذيب: وأما كفة الرمل والقميص فطرتهما وما حولهما. ج: كصرد، وجبال وفي بعض النسخ ج: كصرد، جج: كفاف. أي أن الأخير جمع الجمع، والأول هو الصواب، ومن الأول قول علي رضي الله عنه يصف السحاب: والتمع برقه في كففه أي في حواشيه. وكفاف الشيء، بالكسر: حتاره قاله الأصمعي. ومن السيف: غراره ونص النوادر للأصمعي: كفافا الشيء: غراراه. قال: والكفة، بالكسر من الميزان: م، أي معروف، قال ابن سيده: والكسر فيها أشهر وقد يفتح وأباها بعضهم.والكفة من الصائد: حبالته تجعل كالطوق، وقال ابن بري: وشاهده قول الشاعر:
  كأن فجاج الأرض وهي عريضة                      على الخائف المطلوب كفة حابل ويضم. والكفة من الدف: عوده قال الأصمعي: وكل مستدير كفة، بالكسر، كدارة الوشم، وعود الدف، وحبالة الصيد. والكفة، نقرة مستديرة يجتمع فيها الماء. والكفة من اللثة: ما انحدر منها على أصول الثغر، وكذا في التهذيب، وفي المحكم: هي ما سال منها على الضرس ويضم. ج: كفف، وكفاف بكسرهما. والكفف أيضا: أي بالكسر في الوشم: دارات تكون فيه قاله الأصمعي، وأنشد قول لبيد رضي الله عنه:
  أو رجع واشمة أسف نؤورها                      كففا تعرض فوقهن وشامها كالكفف، محركة. والكفف: النقر التي فيها العيون ومنه المستكفات على ما يأتي بيانه. وقال الفراء: الكفة، بالضم من الشجر: منتهاه حيث ينتهي وينقطع. والكفة من الناس: الكثرة وذلك أنك تعلو الفلاة أو الخطيطة، فإذا عاينت سوادهم وجماعتهم قلت: هاتيك كفة الناس. أو كفتهم: أدناهم إليك مكانا. والكفة من الغيم: طرته كطرة الثوب، وقيل: ناحيته، قال القناني:
  ولو أشرفت من كفة الستر عاطلا                      لقلت غزال ما عليه خضـاض وقال ابن عباد: الكفة: مثل العلاة، وهي حجر يجعل حوله أخثاء وطين، ثم يطبخ فيه الأقط. قال: والكفة من الليل: حيث يلتقي الليل والنهار، إما في المشرق وإما في المغرب. وفي اللسان: الكفة: ما يصاد به الظباء يجعل كالطوق. والكفة من الدرع: أسفلها. والكفة من الدرع: أسفلها. والكفة من الرمل: ما استطال في استدارة وهذا بعينه قد تقدم آنفا، فهو تكرار، وكأنه جمع بين القولين: أي الاستطالة والاستدارة. وقال الفراء: يقال: استكفوا حوله: إذا أحاطوا به ينظرون إليه ومنه الحديث، أنه صلى الله عليه وسلم الكعبة وقد استكف له الناس فخطبهم، قال الجوهري: ومنه قول ابن مقبل:
  إذ رمقته من معد عمـارة                      بدا والعيون المستكفة تلمح

  واستكفت الحية: إذا ترحت كالكفة. واستكف الشعر: اجتمع وانضمت أطرافه. واستكف بالصدقة: إذا مد يده بها ومنه الحديث: المنفق على الخيل كالمستف بالصدقة: أي الباسط يده يعطيها. واستكف السائل: طلب بكفه كتكفف وقد استكفهم، وتكففهم، وفلان يستكف الأبواب ويتكففها، وفي الحديث: إن: إن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تذرهم عالة يتكففون الناس والاسم الكفف محركة قاله الهروي، وقال ابن الأثير: استكف وتكفف: إذا أخذ بيطن كفه، أو سأل كفا من الطعام، أو يكف الجوع. ويقال: تكفف واستكف: إذا أخذ الشيء بكفه، قال الكميت:
  ولا تطعموا فيها يدا مستكفة                      لغيركم لو تستطيع انتشالها واستكففته: استوضحته، بأن تضع يدك على حاجبك، كمن يستظل من الشمس ينظر إلى الشيء هل يراه، نقله الجوهري، وقال الكسائي: استكففت الشيء، واستشرفته، كلاهما أن تضع يدك على حاجبك، كالذي يستظل من الشمس، حتى يستبين. يقال: استكفت عينه: إذا نظرت تحت الكف. وقول حميد بن ثور رضي الله عنه:
  ظللنا إلى كهف وظلت ركابنا                      إلى مستكفات لهن غـروب قيل: المستكفت: هي العيون لأنها في كفف: أي نقر، وقيل: المستكفة هنا: هي الإبل المجتمعة يقال: جمة مجتمعة، لهن غروب: أي دموعهن تسيل مما لقين من التعب، وقيل: أراد بها الشجر قد استكف بعضها إلى بعض. والغروب: الظلال. وتكفكف عن الشيء: انكف وهما مطاوعا كفه، وكفكفه. وقال الأزهري: تكفكف أصله عندي من وكف يكف، وهذا كقولهم: لا تعظيني وتعظعظي، وقالوا: خضخضت الشيء في الماء، وأصله من خضت. وانكفوا عن الموضع: تركوه نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: قد يجمع الكف على أكفاف، وأنشد ابن بري لعلي بن حمزة:
  يمسون مما أضمروا في بطونهم                      مقطعة أكفاف أيديهم الـيمـن والكف الخضيب: نجم. والكفة: المرة من الكف. واكتف اكتفافا: انكف. وقال ابن الأعرابي: كفكف: إذا رفق بغريمه، أو رد عنه من يؤذيه. واستكف الرجل الرجل، من الكف عن الشيء. وتكفكف دمعه: ارتد. وكفكفه هو: مسحه مرة بعد أخرى؛ ليرده. والكفيف، كأمير: الضرير، وقد لقب به بعض المحدثين، كالمكفوف وجمعه مكافيف. والكفاف من الثوب: موضع الكف. وفي الحديث: لا ألبس القميص المكفف بالحرير أي الذي عمل على ذيله وأكمامه وجيبه كفاف من حرير. كل مضم شيء: كفافه، ومنه كفاف الأذن، والظفر، والدبر. وكفاف السحاب: أسافله: والجمع أكفة. والكفاف: الحوقة والوترة. والمستكف: المستدير كالكفة. وكف عليه ضيعته: جمع عليه معيشته وضمها إليه. وكف ماء وجهه: صانه ومنعه عن بذل السؤال. وفي الحديث: كفي رأسي: أي اجمعيه وضمي أطرافه، وفي رواية كفي عن رأسي أي: دعيه واتركي مشطه. واستكف الشجر بعضها إلى بعض: اجتمع، وبه فسر قول حميد السابق، كما تقدم. والأكافيف الجبل: حيوده، قال:
  مسحنفرا من جبال الروم يستره                      منها أكافيف فيما دونهـا زور

  يصف الفرات وجربه في جبال الروم المطلة عليه، حتى يشق بلاد العراق. قال أبو سعيد: يقال: فلان لحمه كفاف لأديمه: إذا امتلأ جلده من لحمه، قال النمر بن تولب:
  فضول أراها في أديمى بعدمـا                      يكون كفاف اللحم أو هو أجمل أراد بالفضول: تغضن جلده لكبره بعدما كان مكتنز اللحم، وكان الجلد ممتدا مع اللحم لا يفضل عنه، وهو مجاز. وقوله أنشده ابن الأعرابي:
  نجوس عمارة ونكف أخرى                      لنا حتى يجاوزهـا دلـيل رام تفسيرها فقال: نكف: نأخذ في كفاف أخرى، قال ابن سيده: وهذا ليس بتفسير؛ لأنه لم يفسر الكفاف، وقال الجوهري في تفسير هذا البيت: يقول: نطأ? قبيلة ونتخللها، ونكف أخرى: أي نأخذ في كفتها، ناحيتها، ثم ندعها ونحن نقدر عليها. والكفاف، ككتاب: الطور، وأنشد ابن بري لعبد بني الحسحاس:
  أحار ترى البرق لم يغتمض                      يضيء كفافا ويخبو كفافـا وكفت الزندة كفا: صوتت نارها عند خروجها، نقله ابن القطاع. ورجل كاف، ومكفوف: قد كف نفسه عن الشيء. والمكافة: المحاجزة. وتكافوا: تحاجزوا. واستكف الرجل: استمسك. ويقال: هو أضيق من كفة الحابل. وثوب مكفف: خيط أطرافه بحرير. وجئته في كفة الليل: أي أوله، وهو مجاز.

### Türkçe

**الكف**: el; “sahibinden alıkoyduğu için” adlandırılmıştır; yahut “onunla kendisine eziyet edeni alıkoyar”, yahut bunun dışındaki (bir sebeple); yahut (elin) ondan **الكوع**’a kadar (olan kısmı). Şeyhimiz dedi ki: O müennestir; onu müzekker yapmak yanlıştır, bilinmeyen (bir şey)dir; her ne kadar bazıları te’vil yoluyla onu caiz görmüşse de. Bazıları dedi ki: O az (kullanılan) bir dildir; doğru olan, onun bilinmediğidir; vârid olanı te’vile hamletmişlerdir. Müellif buna temas etmedi; kusurdan dolayı, yahut şöhreti üzerine binaen, yahut çift olan uzuvların hepsinin müennes olması üzerine. Bitti.

Dedim ki: **التهذيب**’de: **الكف**: elin **كف**’i. Araplar der: “bu bir tek **كف**’tir.” İbn Berrî dedi ki: el-Ferrâ’ şu beyti inşad etti:

أوفيكما ما بل حلقي ريقـتـي                      وما حملت كفاي أنملي العشرا

Dedi ki: Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

له كـفـان: كـف ضـر                      وكف فواضل خضل نداها

el-Hansâ’ dedi:

فما بلغت كف امريء متـنـاول                      بها المجد إلا حيث ما نلت أطول

Dedi ki: el-A‘şâ’nın sözüne gelince:

أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا

O, **الساعد**’i kastetmiştir; bu yüzden müzekker yaptı. Ve denildi ki: ancak uzvu kastetmiştir. Ve denildi ki: o, **يضم**’un zamirinden yahut **كشحيه**’nin **هاء**’sından hâldir. Çoğulu: **أكف**. Sîbeveyh dedi ki: bu misali aşmadılar. Başkası **كفوف**’u nakletti. Ebû ‘Umâra b. Ebî Tarafe el-Hüzelî, Allah عز وجل’e dua ederken (şunu söyledi):

فصل جناحي بأبي لطيف
حتى يكف الزحف بالزحوف
بكل لين صارم رهيف
وذابل يلذ بالكفوف

**أبو لطيف**; yani kendisinden küçük bir erkek kardeşini (kasteder). İbn Berrî, Leylâ el-Ahîliyye için (şunu) inşad etti:

بقول كتحبير اليماني ونـائل                      إذا قلبت دون العطاء كفوف

Ve **كف**; damme ile. Bu, İbn ‘Abbâd’dandır. İbn Düreyd dedi ki: Kuşun da **كف**’i (vardır). **اللسان**’da: Doğanın ve başka yırtıcı kuşların, ayaklarında iki **كف**’i vardır; yırtıcı hayvanın da ellerinde iki **كف**’i vardır; çünkü onunla aldığı şeyin üzerine kapanır. Ve **الكف**: **بقلة الحمقاء**. Ebû Hanîfe dedi ki: Bazı râviler onu böyle zikretti; o, **الرجلة**’dir. Mecazdan: **الكف**: nimet; “Allah’ın üzerimizde koruyucu bir **كف**’i ve bol bir **كف**’i vardır” denir. İbn Berrî, Zî’l-İsba‘ için (şunu) inşad etti:

زمان به لله كف كريمة                      علينا ونعماه بهن تسير

Ve **الكف** arûz zihâfında: parça (cüz)’ün yedinci harfini, sâkin ise düşürmektir; **فاعلاتن**’ın **نون**’u gibi ve **مفاعيلن** (gibi); böylece **فاعلات** ve **مفاعيل** olur. Ve keza: “ön tarafı (sâbiği) hazfedilen her şey”; gömleğin **كفة**’sine benzetme yoluyla; o, eteğinin ucunda bulunan (şey)dir. Birinci beyt:

لن يزال قومنا مخصبـين                      سالمين ما اتقوا واستقاموا

İkinci beyt:

دعاني إلى سعـادا                      دواعي هوى سعادا

İbn Sîde dedi ki: Bu, Ebû İshâk’ın sözüdür. Ve **المكفوف** arûz illetlerinde: **مفاعيل**’dir; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince el-Halîl dedi ki: o, **مكفوف**’tur. Ve **ذو الكفين**: Devs’un bir putu idi. İbn Düreyd dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi: sonra Menheb b. Devs’a (aitti). Müslüman olunca Peygamber صلى الله عليه وسلم, Tufeyl b. ‘Amr ed-Devsi’yi gönderdi de onu yaktı. O, şu söyleyendir:

يا ذا الكفين لست من عبادكا
ميلادنا أكبر من ميلادكا
إني حشوت النار في فؤادكا

**الفاء** ancak şiir zarureti için hafifletildi; Süheylî **الروض**’da bunu açıkça belirttiği gibi. Ve **ذو الكفين**: Enmâr b. Hılf’ın bir kılıcıdır. Enmâr’ın kız kardeşi dedi:

إضرب بذي الكفين مستقبلا                      واعلم بأني لك في المأتـم

Ve **ذو الكفين**: ‘Abdullah b. Asram b. ‘Amr b. Şu‘ayse’nin kılıcıdır. Kisrâ’ya elçi olarak gelmişti; o da onu iki kılıçla silahlandırdı; bunlardan biri bu, diğeri **أسطام**. Yezîd b. ‘Abdullah, Âişe رضي الله عنها ile Cemel savaşına şahit oldu; iki kılıçla vurmaya başladı ve şöyle diyordu:

أضرب في حافاتهم بسـيفـين
ضربا بإسطام وذي الـكـفـين
سيفي هلالي كـريم الـجـدين
واري الزناد وابن واري الزندين

Ve **ذو الكف**: Mâlik b. Ebî b. Ka‘b’ın kılıcıdır; nüshalarda böyle. Doğrusu: Mâlik b. Ebî Ka‘b el-Ensârî’dir. Ebû’l-Husâm Sâbit b. el-Münzir b. Harâm ile Mâlik, hangisinin kılıcı daha keskin diye övünüşüp yarıştılar; bir devenin boynuna bir şiş sapladılar; Sâbit’in kılıcı sıçradı (işlemedi). Mâlik dedi:

لم ينب ذو الكف عن العظام
وقد نبا سيف أبي الحسام

Ve **ذو الكف** ayrıca: Hâlid b. el-Muhâcir b. Hâlid b. el-Velîd el-Mahzûmî’nin kılıcıdır. İbn Esâl’ı öldürdüğünde—künyesi **أبو الورد** idi—şöyle dedi:

سل ابن أثال هل علـوت قـذالـه                      بذي الكف حتى غـير مـوسـد
ولو عض سيفي بابن هند لساغ لي                      شرابي، ولم أحفل متى قام عودي

Ve **ذو الكف الأشل**: o, Bekr b. Vâil’in süvarilerinden; Benî Sa‘d b. Dubey‘a b. Kays b. Sa‘lebe el-Hısn b. ‘Ukâbe’nin kardeşi ‘Amr b. ‘Abdullah’tır; ve **أشل** idi. Ve **كف الكلب**—ona **راحة الكلب** da denir—ve o, **الرجلة** değildir; ve **كف السبع** yahut **الضبع**; ve **كف الهر**; ve **كف الأسد**; ve **كف الذئب**; ve **كف الأجذم** yahut **الجذماء**; ve **كف آدم**; ve **كف مريم**: bitkilerdir; sonuncusu **العرطنيثا**’nın kökleridir. Ve ayrıca **الركفة** ve **بخور مريم** de denir. Her birinin, tıp kitaplarında zikredilmiş özellikleri ve faydaları vardır. Ve denir: “ona **كفة كفة** rastladım”; ikisi iki isimdir, bir (şey) yapılmıştır; ve “on beş” gibi fetha üzere bina edilmiştir; Cevherî bunu nakletti. Ve ayrıca denir: “ona **كفة لكفة** rastladım” ve “**كفة عن كفة**”; terkibi çözme üzere; yani: yüz yüze; Cevherî bunu böyle tefsir etti; sanki senin **كف**’in onun **كف**’ine değmiştir, yahut o. Nüshalarda böyledir; doğrusu: “ve bu, ona rastladığında, onu kalkmaktan men ettiğinde ve o da seni (men ettiğinde)”dir. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu **كفة كفة** karşıladı”: yani yüz yüze; sanki her biri, diğerinin **كف**’ini, onu başkasına geçmekten alıkoymuştur; yani onu men etmiştir; İbnü’l-Esîr dedi. Ve **المحكم**’de: “ona **كفة كفة** rastladım” ve izafet üzere “**كفة كفة**”: yani ansızın, yüz yüze. Sîbeveyh dedi ki: Sonuncunun mecrûr olduğuna delil, Yûnus’un, Ru’be’nin “ona **كفة لكفة**” yahut “**كفة عن كفة**” dediğini iddia etmesidir; bunu ancak zarf ve hâl içinde böyle yaptı; çünkü bu sözün aslı, zarf yahut hâl olmasıdır. Ve “insanlar **كافة** geldi”: yani hepsi geldi. “**الكافة** geldi” denmez; çünkü ona **أل** girmez; Cevherî yanıldı. Ve izafet yapılmaz. Cevherî’nin nassı: **الكافة**: insanlardan olan topluluğun tamamı; “onlara **كافة** rastladım”: yani hepsine. İbn Revâha’nın sözüne gelince:

فسرنا إليهم كافة في رحالهم                      جميعا علينا البيض لا نتخشع

Şüphesiz onu ancak zaruret sebebiyle hafifletti; çünkü beytin iç kısmında iki sâkini bir araya getirmek sahih olmaz; ve bu, gördüğün gibi, onda bir vehim yoktur; çünkü nekre, lafzı kastedildiği zaman, onun marife kılınması caiz olur; nitekim bunun üzerine nass vardır. Ama onun sözü: “Ve denilmez: **جاءت الكافة**”, işte bu, Arapça imamlarının çoğunluğunun üzerinde ittifak ettiği şeydir; Nevevî onun araştırmasını **التهذيب**’de zikretti; ve fukahaya ve başkalarına, onu **أل** ile yahut izafetle marife olarak kullanmalarını ayıpladı; ve Herevî buna **الغريبين**’de işaret etti; ve bu hususta sözü Harîrî **درة الغواص**’ta genişletti; ve onu hâliyyetten çıkarana karşı inkârda mübalağa etti. Ve Ebû İshâk ez-Zeccâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsirinde: **يا أيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة** dedi ki: **كافة** “hep, kuşatma” mânâsınadır; böylece mânâsı “sulhun tamamına girin”, yani “şeriatlarının tamamına” olabilir. Ve **كافة**’nin lugat iştikakında mânâsı: “şeyin sonunda onu tutan (engelleyen) şey”dir; böylece âyetin mânâsı: “İslâm’da, şeriatlarının bittiği yere kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan kendinizi tutarsınız; ve hepiniz girin; ta ki girmemiş tek bir sayıdan (tek bir kişiden) alıkoysun.” Ve dedi ki: Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **وقاتلوا المشركين كافة**; hâl üzere mansuptur; ve o, **فاعلة** vezninde bir masdardır; **العافية** ve **العاقبة** gibi; ve o, “müşriklerle kuşatıcılar olarak savaşın” mevkiindedir. Dedi ki: Ne tesniye edilmesi caizdir ne de cem‘ edilmesi; ve denilmez: **قاتلوهم كافات** ne de **كافين**; nitekim sen “**قاتلهم عامة**” dediğin zaman tesniye etmez ve cem‘ etmezsin; aynı şekilde **خاصة**. Ve bu, nahivcilerin mezhebidir. Şeyhimiz dedi ki: Cevherî’nin, musannifin kastettiğini murad etmediğine delil şudur ki: onun hükmünü beyan etmek istediğinde, cumhurun sözüne muvafık olanla misal getirdi. Şu da var ki: cumhurun, musannif gibi, “denilmez: **جاءت الكافة**” sözüne Şihâb, **شرح الدرة**’de reddiye verdi; ve “denilir” olduğunu sahih gördü; ve **شرح الشفاء**’da onun hakkında araştırmayı uzattı; ve onu Ömer ve Ali’den—Allah ikisinden razı olsun—nakletti; ve sahâbe onları onayladı; ve fesahat bakımından onlara yeter. Ve bu, bununla öncelenmiştir; zira **شارح اللباب** dedi ki: Onun mecrûr olarak kullanıldığı; ve Ömer b. el-Hattâb’ın—Allah ondan razı olsun—şu sözüyle ona delil getirdi: **على كافة بيت مال المسلمين**; ve o, belîğlerdendir. Ve Şümnî bunu **حواشي المغني**’de nakletti. Ve Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, üstadının akîdesi şerhinde dedi ki: Nahivcilerden “**كافة** nasbdan çıkmaz” diyenin hükmü, eksik bir istikrâdan doğmuştur. Şeyhimiz dedi ki: Ve derim ki: Onların zikrettiklerinden bir şey, kendisinde ta‘n olmayan bir sabitlikle sabit olursa, zâhir olan şudur ki o pek azdır; ve çoğu, İbn Hişâm’ın, Harîrî’nin ve musannifin söylediği üzere kullanımdır.

Ve **كفت الناقة كفوفا**: büyüdü de dişleri kısaldı; ta ki neredeyse gider; böylece o **كاف**’dır; aynı şekilde deve; Cevherî onu nakletti. Ve **اللسان**’da: “Bundan yükselirse, deve **ماج**’dır.” Sâgânî dedi ki: Ve **ناقة كفوف** da bunun gibidir.

Ve **كف الثوب كفا**: kenarını dikti. Cevherî dedi ki: O, **الشل**’den sonra ikinci dikiştir; nüshalarda böyle. Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: **المل**’den sonra; ve o **الكفافة**’dir; ve o mecazdır.

Ve **كف الإناء كفا**: onu, aşırı bir dolduruşla doldurdu; böylece o, **ثوب مكفوفن** ve **إناء مكفوف**’tur.

Ve **كف رجله كفا**: onu bir bezle sardı; ve ondan Hasan hadisi: Bir adam ona dedi ki: “Şüphesiz ayağımda çatlaklar var.” Dedi ki: “Onu bir bezle **اكففه**.” Yani: onunla sar; ve onu onun etrafına yap.

Ve mecazdan: **عيبة مكفوفة**: yani **مشرجة** (ağzı bağlanmış) sıkıca bağlanmış; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste, Nebî’nin—sallallahu aleyhi ve sellem—Hudeybiye sulhunda, Mekke ehliyle sulh yaptığı ve onunla onların arasında bir yazı yazdığı sırada, onda “ne **إغلال** ne **إسلال**; ve aralarında **عيبة مكفوفة** vardır” diye yazdı; **المكفوفة** ile murad etti: içindekinin üzerine **أشرجت** edilmiş ve kilitlenmiş olan; ve onunla, bozulmayan korunmuş zimmeti temsil etti. Ve İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu, göğüslere misal vurdu; ve onların sulh ve ateşkes olarak yazdıkları ve üzerinde anlaştıkları şeyde, kin ve hileden arınmış olduğuna; ve Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, elbiselerin harî (kıymetli) olanı ve değerli eşya üzerine ağzı bağlanan **عباب**’lara benzetirler; böylece Nebî—sallallahu aleyhi ve sellem—içindekinin üzerine ağzı bağlanmış **العياب**’ı, akdedip anlaştıkları şey üzerine dürülmüş kalplere misal kıldı. Ve ondan şairin sözü:

وكادجت عياب الود بيني وبينكم                      وإن قيل أبناء العمومة تصفر

Böylece göğüsleri, sevginin **عياب**’ları kıldı; yahut mânâsı: şerrin, aralarında **مكفوفا** olmasıdır; nitekim **العياب** içindeki metanın üzerine ağzı bağlandığı zaman tutulur; aynı şekilde aralarında olan kan davaları, onları yaymamak üzere sulh ettiler; bilakis ondan birbirlerini alıkoyarlar; sanki onu bir kap içine koydular ve onun üzerinde çekiştiler. Ve bu vechi Ebû Saîd ed-Darîr nakletmiştir.

Ve mecazdan: o **مكفوف**’tur; ve onlar **مكافيف**’dir. Ve onun gözü **كف** oldu; fetha ile ve damme ile; birincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir: kör oldu; ve bakmaktan men olundu.

Ve **كففته عنه كفا**: onu itti; ve onu men etti; ve onu ondan çevirdi; Cevherî onu nakletti; **ككفكفته**; Sâgânî ve **صاحب اللسان** onu nakletti. Ve ondan Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:

ألم ترني سكنت لأيا كـلابـكـم                      وكفكفت عنكم أكلبي وهي عقر

Böylece o **كف** etti. Cevherî dedi ki: lâzım ve müteaddîdir; ve masdar birdir. Leys dedi ki: “Falancayı kötülükten **كففت**”; böylece o **كف يكف كفا**; lâzım ve mücâviz lafzı eşittir.

Ve **كفاف**’u şeyin—**كسحاب** gibi—misli ve kıyasıdır.

Ve rızık ve azıktan **الكفاف**: insanlardan alıkoyan ve zengin kılan şeydir. Ve **الصحاح**’ta: yani zengin kılan. Ve hadiste: **اللهم اجعل رزق آل محمد كفافا**; **كالكفف** (maksûr) gibi; ondan. Asmaî dedi ki: “Onun nafakası **الكفاف**” denir; yani onda fazlalık yoktur; ancak onda, onu insanlardan alıkoyan şey vardır. Ve Hasan hadîsinde: **ابدأ بمن تعول، ولا تلام على كفاف**; der ki: yanında fazlalık yoksa, kimseye vermemenden dolayı kınanmazsın.

Ve Ru’be’nin babası Accâc’a sözü:

فليت حظي من نداك الضافي
والفضل أن تتركني كفاف

Bu, onların “Beni **كفاف** bırak” sözündendir; **كقطام** gibi; yani benden el çek; ve senden el çekerim; yani başa baş kurtuluruz; i‘râblı gelir. Ve ondan el-Ebîred el-Yerbû‘î’nin sözü:

ألا ليت حظي من غدانة أنه                      يكون كفافا، لا علي ولا ليا

Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Hilâfetten **كفافا** olarak, ne aleyhime ne lehime (bir şey) olmaksızın selâmetle çıkmış olmayı temenni ettim.” (vardır). Bu, hâl üzere nasbdır; ve denildi ki: O, “şerri benden **مكفوفا** (tutulmuş) olarak”ı murad etti.

Gömleğin **كفة**’si, damme ile: **الصحاح**’ta olduğu üzere etek çevresinde dolaşan şey; yahut uzayan her şey damme ile **كفة**’dir; elbisenin kenarı gibi. Ve kumun **كفة**’si; çoğulu: **كفاف**; bunu el-Cevherî, el-Asmaî’den nakletti. Ve **الكفة**: şeyin kenarıdır; çünkü şey oraya vardığında artmadan **كف** eder; bunu el-Asmaî söyledi. Ve elbiseden **الكفة**: püskülü olmayan üst bordürüdür; ve elbiseyi **كف** etti, onu **يكفه كفا**: onu püskülsüz bıraktı. Ve **الكفة**: her şeyin kenarı ve bordürüdür. Ve **التهذيب**’de: “Kumun ve gömleğin **كفة**’si ise ikisinin bordürü ve çevresinde olan şeydir.” (denilmiştir). Çoğul: **كصرد** ve **جبال**; ve bazı nüshalarda çoğul: **كصرد**; çoğulların çoğulu: **كفاف**. Yani sonuncu, çoğulun çoğuludur; birincisi ise doğrudur. Ve birinciden, Ali’nin (Allah ondan razı olsun) bulutu vasfederken sözü: “Ve şimşeği **في كففه** parladı” yani “onun kenarlarında.” Ve şeyin **كفاف**’ı, kesre ile: onun çevresi/kuşağıdır; bunu el-Asmaî söyledi. Ve kılıçtan: onun ağzı/kenarıdır. Ve el-Asmaî’nin **النوادر**’inde: “Şeyin **كفافا**’sı: onun iki ağzı/iki kenarıdır.” Dedi ki: Ve teraziden **الكفة** (kesre ile): m; yani bilinen (şey). İbn Sîde dedi ki: Kesre onda daha meşhurdur; bazen fetha da yapılır; bazıları ise onu reddetti.

Ve avcıdan **الكفة**: boyunluk gibi yapılan onun tuzağıdır. İbn Berrî dedi ki: Bunun şahidi şairin sözü:

  “Yeryüzünün geçitleri, geniş olduğu hâlde,
  korkmuş, aranan kimseye, bir tuzakçının **كفة**’si gibi (gelir).”

Ve damme ile de (okunur). Ve def’ten **الكفة**: onun çubuğudur. El-Asmaî dedi ki: “Her yuvarlak olan, kesre ile **كفة**’dir; dövmenin yuvarlağı gibi; def çubuğu gibi; av tuzağı gibi.” Ve **الكفة**: içinde suyun toplandığı yuvarlak bir çukurdur. Ve dişetinden **الكفة**: ondan, dişlerin kökleri üzerine doğru inen şeydir; **التهذيب**’de de böyledir. Ve **المحكم**’de: “O, ondan azı dişine akan şeydir.” Ve damme ile de (okunur). Çoğul: **كفف** ve **كفاف**, ikisi de kesre ile.

Ve **الكفف** de: yani dövmede kesre ile: onda bulunan dairelerdir; bunu el-Asmaî söyledi. Ve Lebîd’in (Allah ondan razı olsun) sözünü şahit getirdi:

  “Yahut geri dönen bir dövmeci; izleri kararmış, ışıkları sönmüş;
  üstlerinde dövmesi beliren **كففا** (daireler) (vardır).”

**كالكفف**: harekeli (olarak). Ve **الكفف**: içinde gözlerin (pınarların) bulunduğu çukurlardır; ve ondan, ileride beyanı gelecek olan **المستكفات** (vardır). El-Ferrâ dedi ki: Ağaçtan **الكفة**, damme ile: onun sonudur; orada biter ve kesilir. Ve insanlardan **الكفة**: çokluktur; şu ki sen düzlük yahut çizgiye yükselirsin; onların karaltısını ve topluluğunu görünce “Şu, insanların **كفة**’sidir” dersin. Yahut “onların **كفتهم**’i”: mekânca sana en yakın olanlarıdır. Ve buluttan **الكفة**: elbisenin bordürü gibi onun bordürüdür; ve denildi ki: onun tarafıdır. el-Kunânî dedi ki:

  “Eğer örtünün **كفة**’sinden süssüz olarak baksaydın,
  ‘Üzerinde boya yok; (bu) bir ceylandır’ derdin.”

İbn Abbâd dedi ki: **الكفة**: **العلاة** gibidir; etrafına tezek ve çamur konulan bir taştır; sonra içinde **الأقط** pişirilir. Dedi ki: Ve geceden **الكفة**: gecenin ve gündüzün birleştiği yer; ya doğuda ya batıda. Ve **اللسان**’da: **الكفة**: ceylanların avlandığı şeydir; boyunluk gibi yapılır. Ve zırhtan **الكفة**: onun alt kısmıdır. Ve zırhtan **الكفة**: onun alt kısmıdır. Ve kumdan **الكفة**: yuvarlaklık içinde uzayan şeydir; bu, aynen az önce geçti; o hâlde tekrardır; sanki iki sözü birleştirdi: yani uzama ve yuvarlaklık.

El-Ferrâ dedi ki: “Onun etrafında **استكفوا**” denir: ona bakarak onu kuşattıklarında. Ve ondan hadis: “O (sallallahu aleyhi ve sellem) Kâbe’de idi; insanlar onun için **استكف** etmişti; onlara hutbe okudu.” el-Cevherî dedi ki: Ve ondan İbn Mukbil’in sözü:

  “Onu, Umâre’nin Ma‘d’ından (bir yerden) gözlediğimde,
  göründü; **العيون المستكفة** (kuşatıp bakan gözler) parıldıyordu.”

Ve yılan **استكفت**: **كالكفة** gibi kıvrıldığında. Ve saç **استكف** etti: toplandı ve uçları birleşti. Ve sadaka ile **استكف** etti: onunla elini uzattığında. Ve ondan hadis: “Ata harcayan, sadaka ile **المستف** gibi(dır)”: yani elini açıp onu veren. Ve dilenci **استكف** etti: **تكفف** gibi avucuyla istedi; ve onları **استكف** etti ve onları **تكفف** etti. Ve falan, kapılarda **يستكف** eder ve onları **يتكفف** eder. Ve hadiste: “Şüphesiz, varislerini zengin bırakman, onları yoksul bırakıp insanlara **يتكففون** (av açıp) bırakmandan daha hayırlıdır.” İsim **الكفف**’tir; harekeli; bunu el-Herevî söyledi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **استكف** ve **تكفف**: avucunun içiyle aldığında; yahut yemekten bir avuç istediğinde; yahut açlığı **يكف** ettiğinde (olur). Ve denir: **تكفف** ve **استكف**: bir şeyi avucuyla aldığında. el-Kumeyt dedi ki:

  “Orada, sizin dışınız için **يدا مستكفة** (avucunu uzatan bir el)i doyurmayın;
  eğer onu çekip almayı başarabilirseniz.”

Ve onu **استكففته**: onu aydınlatmasını/iyice görmeyi istedim; şu şekilde ki elini kaşının üzerine koyarsın; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu (diye). el-Cevherî bunu nakletti. el-Kisâî dedi ki: “**استكففت** şeyi ve **استشرفته**: ikisi de elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; ta ki belirginleşsin.” Denir: Gözü **استكفت**: elin altından baktığında. Ve Humeyd b. Sevr’in (Allah ondan razı olsun) sözü:

  “Bir mağaraya kadar gölgelendik; bineklerimiz de gölgelendi,
  kendileri için **مستكفات**’a; onların **غروب**’u (vardır).”

Denildi ki: **المستكفت**: gözlerdir; çünkü onlar **كفف** içindedir: yani çukurlarda. Ve denildi ki: Burada **المستكفة**: toplanmış develerdir; denir: toplanmış bir **جمة**; onların **غروب**’u: yani yorgunluktan karşılaştıkları şey sebebiyle gözyaşları akar. Ve denildi ki: Bununla ağaçları murad etti; bazısı bazısına doğru **استكف** etmişti. Ve **الغروب**: gölgelerdir.

Ve şeyden **تكفكف** etti: geri çekildi; ikisi de **كفه**’nin ve **كفكفه**’nin mutâva‘ıdır. el-Ezherî dedi ki: **تكفكف**’in aslı bence **وكف يكف**’tendir; bu, onların “Bana öğüt verme ve **تعظعظي** etme” sözleri gibidir. Ve “Şeyi suda **خضخضت** ettim” dediler; aslı **خضت**’tendir. Ve yerden **انكفوا** ettiler: onu terk ettiler; es-Sâgânî bunu nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الكف** bazen **أكفاف** üzerine cem‘ olunur. İbn Berrî, Ali b. Hamza’dan şu beyti şahit getirdi:

  “Karınlarında gizledikleri şeyden dolayı akşamlarlar;
  sağ ellerinin **أكفاف**’ı parçalanmış (olarak).”

Ve **الكف الخضيب**: bir yıldızdır. Ve **الكفة**: **الكف**’ten bir keredir. Ve **اكتف اكتفافا**: geri çekildi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **كفكف**: alacaklısına yumuşak davrandığında; yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiğinde. Ve adam, adamı **استكف** etti: şeyden **الكف** (etme)den. Ve gözyaşı **تكفكف** etti: geri döndü. Ve o, onu **كفكفه** etti: onu bir kereden sonra bir kere daha sildi; onu geri çevirmek için. Ve **الكفيف**, **كأمير**: kördür; bazı muhaddisler onunla lakaplanmıştır; **كالمكفوف**; çoğulu **مكافيف**’tir. Ve elbiseden **الكفاف**: avuç yeri. Ve hadiste: “İpekle **المكفف** gömleği giymem” yani eteği, kolları ve yakası üzerine ipekten **كفاف** yapılmış olan.

Her şeyin kenarı: onun **كفاف**’ıdır; ve ondan kulağın **كفاف**’ı, tırnağın (kenarı) ve makatın (kenarı). Ve bulutun **كفاف**’ı: onun altlarıdır; çoğul: **أكفة**. Ve **الكفاف**: **الحوقة** ve **الوترة**’dir. Ve **المستكف**: **كالكفة** gibi yuvarlaktır. Ve zayi‘asını onun üzerine **كف** etti: geçimini onun üzerine topladı ve onu kendine kattı. Ve yüz suyunu **كف** etti: onu korudu ve dilenme vermesinden men etti. Ve hadiste: “**كفي رأسي**”: yani onu topla ve uçlarını birbirine kat; ve bir rivayette “**كفي عن رأسي**”: yani onu bırak ve tarağını terk et. Ve ağaç, bazısı bazısına doğru **استكف** etti: toplandı; Humeyd’in önceki sözü bununla tefsir edildi; geçtiği üzere. Ve dağın **الأكافيف**’i: onun sırtları/kenar sırtlarıdır. Dedi ki:

  “Roma dağlarından (bir) **مسحنفرا**; onu örter,
  ondan **أكافيف**; onun aşağısında **زور** (vardır).”

Fırat’ı ve ona bakan Rum dağlarındaki mecrasını, nihayet Irak beldelerini yarıp geçinceye kadar vasfeder. Ebû Saîd dedi: Denir ki: **فلان لحمه كفاف لأديمه**: derisi etinden dolup şiştiği zaman. En-Nemir b. Tevleb dedi ki:
  “Derimde, artık                      etin **كفاف**’ı olur yahut o daha güzel olurken, fazlalıklar görüyorum”
**الفضول** ile muradı: yaşlılığından dolayı derisinin buruşmasıdır; etçe dolgun iken, deri etle birlikte uzanmış olurdu, ondan artmazdı; bu ise mecazdır. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu rivayet etti:
  “Bir **عمارة**’yı çiğneriz ve bir başkasını **نكف** ederiz                      bize, ta ki bir kılavuz onu aşıncaya kadar”
Onun tefsirini murad etti de dedi ki: **نكف**: bir başkasının **كفاف**’ına gireriz (ona yöneliriz). İbn Sîde dedi: Bu tefsir değildir; çünkü **الكفاف**’ı tefsir etmedi. El-Cevherî bu beytin tefsirinde dedi ki: der ki: bir kabileyi çiğneriz ve onun arasına gireriz; ve bir başkasını **نكف** ederiz: yani onun **كفة**’sine, tarafına gireriz; sonra da ona güç yetirdiğimiz hâlde onu bırakırız. Ve **الكفاف**, **ككتاب** (vezninde): **الطور**’dur. İbn Berrî, Abd Benî’l-Hasḥâs’a ait olarak rivayet etti:
  “Ey Hâr, görür müsün, şimşek gözünü yummadı;                      bir **كفاف**’ı aydınlatır ve bir **كفاف**’ı söner”
Ve **كفت الزندة كفا**: ateşi çıktığı sırada ses çıkardı; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **رجل كاف** ve **مكفوف**: bir şeyi kendinden alıkoymuş kimsedir. Ve **المكافة**: engelleşme (birbirini men etme). Ve **تكافوا**: engelleştiler. Ve **استكف الرجل**: tutundu. Ve denir ki: o, **كفة الحابل**’dan daha dardır. Ve **ثوب مكفف**: uçları ipekle dikilmiş (kenarları ipekle çevrilmiş) elbise. Ve ona **في كفة الليل** geldim: yani gecenin evvelinde; bu da mecazdır.
