# كفي (ك-ف-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Dengi” demektir

- Harfler: ك - ف - ي
- Kur'an'da: 33 geçiş · 32 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كفى

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَكَفَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%89.md) | وَفَعَلَ | Yetti; Ve yetti | 21 | 20 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:6.md) |
| [كَفَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Yetti | 5 | 5 | [13:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/13:43.md) |
| [بِكَافٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8D.md) | بِفَاعِلٍ | Yeten | 1 | 1 | [39:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/39:36.md) |
| [فَسَيَكْفِيكَهُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%83%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | فَسَيَفْعِلُكَهُمْ | Onlara karşı sana yetecek | 1 | 1 | [2:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/2:137.md) |
| [فَكَفَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%89.md) | فَفَعَلَ | Yetti | 1 | 1 | [10:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/10:29.md) |
| [كَفَيْنَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%83%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | فَعَلْنَاكَ | Sana yettik | 1 | 1 | [15:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/15:95.md) |
| [يَكْفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%81%D9%90.md) | يَفْعِلْ | Yeter | 1 | 1 | [41:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/41:53.md) |
| [يَكْفِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%81%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلْهُمْ | Onlara yeter | 1 | 1 | [29:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/29:51.md) |
| [يَكْفِيَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلَكُمْ | Size yeter | 1 | 1 | [3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/3:124.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (159 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 10 ortak ayet · G² 40 · Petekteki baldır
2. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 32 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 21 ortak ayet · G² 17 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 10 · Ana kapının önündeki bekçidir
5. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
6. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
7. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sülle çokluk demektir
8. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
9. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
10. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zenb : Kuyruk demektir
11. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
12. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ferv “Ferre”ye bak
13. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
14. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
15. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
16. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
17. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
18. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
19. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
20. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
21. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
22. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
23. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
24. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
25. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
26. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
27. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
28. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
29. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
30. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
31. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
32. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
33. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
34. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
35. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Şey
36. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
37. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
39. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كفي |
| Yapı | Üçlü kök (nâkıs) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (lâmü'l-fiil yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md), [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md), [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir ihtiyacı, gediği veya yükü dışarıdan başka hiçbir desteğe gerek bırakmayacak biçimde tam olarak karşılama ve savma |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratıcının varlığa, insana ve elçisine her düzeyde (koruma, tanıklık, hidayet, vekillik) mutlak biçimde yetmesi ve başka merci arayışını bütünüyle hükümsüz kılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde ontolojik ve ahlaki tamlık; dışsal bağımlılıkların tasfiyesi ve hakiki güven merkezinin tekilleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca asgari düzeyde idare etme veya kanaat getirme şeklinde daraltılarak ilahi koruma, mutlak yetkinlik ve tam güvence boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كف | Bir şeyi sınırlandırma, tutma, çevirme, sarıp kapatma ve dışarıya taşmayı ya da dışarıdan içeriye girişi engelleme anlamı taşır; nitekim [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) kökünde el ayası ve menetme, [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) kökünde örtme ve kapatma, [كفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%AA.md) kökünde içine alıp toplama, [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) kökünde ise himaye edip sorumluluğunu üstlenme anlamları bu ortak sınır çekme ve kuşatma mantığından türer. | ي | İki harfli çekirdeğin sunduğu tutma ve çevreleme eylemine yöneliş, işlevsel tamamlanma ve dinamik bir koruma/karşılama boyutu katarak ihtiyacın tam sınırında durmayı ve başkasına mahal bırakmayacak yetkinlikte bir ikameyi ifade eder. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | İhtiyacı veya durumu avuç içine alarak bütünüyle kavrama, kontrol altına alma ve sınırlarını kuşatma hareketini başlatır. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Kuşatılan sınırın dışa açılan ucunu belirleme, açığı kapatma veya savunan bir çıkış sağlama işlevini üstlenir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kavranan ve kapatılan durumu etkin bir edimle tamamlama, süreklilik kazandırma ve ihtiyacı bizzat karşılayıp sonuca bağlama hareketini gerçekleştirir. |
| كفي | Avuç içiyle kavranan bir ihtiyacın etkin bir müdahaleyle tam sınırında kapatılıp başka bir unsura gerek kalmayacak biçimde nihayete erdirilmesi | Bir işin bütün yükünü üstlenerek başka hiçbir müdahaleye açık kapı bırakmayacak şekilde tam ikame ve koruma sağlanmasını betimler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin ihtiyacını, yiyeceğini veya geçim yükünü başka bir arayışa mahal bırakmayacak tamlıkta üstlenme; açığı tam denk gelen payla kapatma ve saldırıyı savma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, bir topluluğun baskınına veya açlık kıtlığına karşı koruyucu bir kalkan olma, muhtaçların azığını tam karşılama anlamında şahit getirilmiştir: ومختبط لم يلق من دوننا كفى / وذات رضيع لم ينمها رضيعها (Asâsü’l-Belâga). |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir işi bizzat yüklenip başkasını o zahmetten kurtarma anlamında كفاه مؤنته ve bir kimsenin değer veya yetkinlik bakımından aranan tüm nitelikleri karşıladığını anlatmak için كافيك من رجل denilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha (Zemahşerî).

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde كفي kökü, zayıf son harfli yapısıyla Batı ve Güney Sami kollarında belirginleşen bir anlamsal gelişime sahiptir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı kök harfleriyle yetme fiili yerine, denklik ve bükülme bildiren ikili kök türevleri veya k-p-p tabanından gelen eğme, boyun eğdirme, avuç içine alma formları öne çıkar. Arapçada ise son harfin yâ olmasıyla kök, hem k-p tabanının sunduğu avuçlama ve çevreleme dairesini korumuş hem de bir yükü tamamen sırtlanıp başkasına ihtiyaç bırakmama şeklinde soyut ve hukuki bir yetkinliğe evrilmiştir. Bu yönüyle Arapça, kökün koruma, savunma ve tam karşılama niteliğini en yüksek semantik olgunluğa ulaştıran Sami dildir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كف ikili tabanından nâkıs fiile türeyiş | El ayası, tutma, engelleme ve çevreleme anlamındaki somut hareketten, bir açığı tam kapatarak yetme ve savunma soyutlamasına geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice k-p-p / k-p-y tabanları | Avuçlama, eğme, boyun eğdirme veya denklik kurma ekseninde fonetik ve semantik paralellikler barındırır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak koruma/kapatma çekirdeği | Kökün k-p morfolojik unsuru üzerinden dış etkileri savma ve bir alanı emniyete alma işleviyle bağlantılıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كفي | Anlamlı | Yetmek, savmak, ikame etmek | Bir ihtiyacı tam olarak karşılamak, zahmeti başkasından kaldırmak ve saldırılara karşı kalkan olmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) | Anlamlı | Hal, durum, keyfiyet; kesmek | Bir şeyin nasıllığını, biçimini sorgulama veya belirleme edatı; deriyi kesip şekillendirme. | Kur'an'da geçer; biçimsel sınırlama bağı vardır. |
| فكي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| فيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يكف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يفك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كفي | Merkez | Yetme, ikame, koruma | Bir gediği başkasına mahal bırakmayacak tamlıkta kapatıp yükü bütünüyle üstlenmek. | Dış etkeni savuşturma ve tam güvence oluşturma niteliği taşır. |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Kifayet, ölçü, hesap | İhtiyacın miktarına denk gelerek tam hesap edilmiş ölçüde yetmek. | كفي fiilindeki koruma ve savma yükü yerine ölçüsel denkliğe odaklanır. |
| [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Bağımsızlık, ihtiyaçsızlık | Dış unsurlara muhtaç olmama, bizatihi yetkin ve doymuş bulunma hali. | [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) durumun kendisindeki zenginliktir; كفي ise bir ihtiyacı karşılayan ilişkisel edimdir. |
| [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md) | Komşu | İkame, karşılama, yerini tutma | Bir yükümlülüğü veya borcu asgari geçerlilik sınırında karşılamak. | كفي tam ve doyurucu bir yetiş iken [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md) yalnızca hukuki veya şekli geçerlilik eşiğidir. |
| [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) | Zıt | Muhtaç olma, eksik kalma | Kendi başına varlığını veya işini sürdüremeyip dış desteğe bağımlı hale gelmek. | Yetersizliğin, eksikliğin ve harici bir kaynağa zorunlu muhtaçlığın ifadesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كفي | Yetmek, kafi gelmek, savmak | Bir ihtiyacı tam karşılayıp başkasına gerek bırakmama ve koruma altına alma. | Kesin |
| Latince | sufficere | Alttan desteklemek, yetmek, kafi gelmek | Bir gereksinimi karşılayacak tabanı sunmayı içerir; kökün aktif savunma yönünü tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | to suffice, to protect/avenge | Yetmek, kafi gelmek, koruyarak bertaraf etmek | Modern İngilizcede çoğunlukla asgari yeterliliği anlatır; Kur'ani bağlamdaki koruyucu ikameyi eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | genügen, ausreichen | Yetmek, kafi gelmek | Ölçü ve miktar bakımından yeterli olmayı karşılar; uhdesine alma ve tehlikeyi savma nüansı zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | suffire | Yetmek, kafi gelmek | Asgari veya niceliksel yeterlilik eksenlidir; kökün failin koruyuculuğuna dayanan derinliğini içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً / وَكِيلاً | Mutlak tanıklık ve yetkin güvence | Allah'ın şahitliği, koruyuculuğu ve vekilliğinin başka hiçbir beşeri tasdike ihtiyaç bırakmaması (Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md), Nisâ [4:81](https://lisan.digital/tr/ayet/4:81.md), Ra‘d [13:43](https://lisan.digital/tr/ayet/13:43.md), Furkān [25:31](https://lisan.digital/tr/ayet/25:31.md), Feth [48:28](https://lisan.digital/tr/ayet/48:28.md)). |
| فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ | Düşmanlara ve tehlikelere karşı koruyup savma | Hile, tuzak ve saldırılara karşı ilahi müdahalenin kalkan olması ve peygamberi muhafaza etmesi (Bakara [2:137](https://lisan.digital/tr/ayet/2:137.md), Hicr [15:95](https://lisan.digital/tr/ayet/15:95.md)). |
| أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ / أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ | Vahyin ve mucizenin kanıt olarak yetkinliği | İndirilen kitabın ve ilahi işaretlerin hakikati kavramak için eksiksiz ve nihai bir delil olması (Ankebût [29:51](https://lisan.digital/tr/ayet/29:51.md), Fussilet [41:53](https://lisan.digital/tr/ayet/41:53.md)). |
| أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ | Kulun tüm varoluşsal ihtiyaç ve korkularına kafi gelme | Sahte tanrıların ve beşeri tehditlerin yersizliğini bildiren mutlak itminan bağlamı (Zümer [39:36](https://lisan.digital/tr/ayet/39:36.md)). |
| أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ | İmdadın ve yardımın kuvvet olarak kafi gelmesi | Savaş meydanında meleklerle indirilen desteğin zafere ve dirence tam yetmesi (Âl-i İmrân [3:124](https://lisan.digital/tr/ayet/3:124.md)). |
| كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً | Hukuki ve ahlaki sorumluluğun kendi kendine yetmesi | Ahirette amel defterinin ve insanın kendi şahitliğinin hesabı görmeye kafi gelmesi (İsrâ [17:14](https://lisan.digital/tr/ayet/17:14.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid, tefvîz ve tevekkül bahisleri | Allah'ın zâtında ve fiillerinde yetkinliği; esbâbın ontolojik bir zorunluluk mu yoksa ilahi adetin bir perdesi mi olduğu meselesi. | İlahi kudretin ve rububiyetin hiçbir aracıya muhtaç olmaksızın yaratılmışa yetmesi. |
| Fıkıh | Kifâî yükümlülükler (farz-ı kifâye) ve nafaka | Bir görevin toplumun bir kısmı tarafından yerine getirilmesiyle diğerlerinden sorumluluğun düşmesi ve nafakanın asgari sınırı. | Bir açığın veya yükümlülüğün, başkasına gerek kalmayacak şekilde karşılanıp düşürülmesi. |
| Tefsir | "Kefâ billâh" kalıbı ve ilahi kâfîlik | Cümledeki bâ harfinin zâidliği ve ta‘cîb/tahkîk anlamı; Allah'ın vekil, şahit ve hami olarak tekilliği. | İkna, itminan ve sahte güç odaklarının bütünüyle tasfiyesi yönünde anlam genişlemesi. |
| Hadis | Gece ibadeti ve kötülüklerden korunma rivayetleri | Bakara Suresi'nin son ayetlerinin kişiye yetmesi (كَفَتَاهُ) ve sabah-akşam dualarında kifayet talebi. | Şerri savuşturma, tehlikelerden koruma ve ibadette asgari ikameyi sağlama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Mutlak Kâfî (El-Kâfî) | Aracıları devreden çıkarma | Yaratıcının kuluna her hususta yetmesi, şirk ve sahte sığınak psikolojisini temelden yıkar. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve delil sistemi | Nihai bürhan | Başka delil arayışını sonlandırma | Vahyin ve apaçık hakikatin zihinsel tatmin ve kesin bilgi için tam yeterlilik oluşturması. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve egemenlik | Tam otorite ve vekalet | Harici vesayeti reddetme | Hakka dayalı otoritenin, harici şantaj ve tehditlere karşı ilahi güvenceyle kendi kendine yetmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Bölüşüm ve kifaf miktarı | Kifayet eşiği ve farz-ı kifâye | Sosyal açıkların kapatılması | Toplumsal temel ihtiyaçların eksiksiz karşılanarak sistemik bağımlılık ve açlığın giderilmesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yeter şart (sufficient condition) ve kapalı sistem dengesi | Bir önermenin veya fiziksel durumun gerçekleşmesi için başka hiçbir ek değişkene ihtiyaç duymayan tam belirleyicilik hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik özyeterlilik ve sosyal güvence doyumu | Bireyin veya toplumun dışsal bağımlılık krizlerini aşarak varlığını tehditlere karşı tam koruma altına alabilme kapasitesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca kanaat etmek, asgari geçimle idare etmek veya niceliksel bir yetinme eşiği olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; düşmanları savma, saldırılara set çekme, tam koruyucu kalkan olma, mutlak şahitlik ve hiçbir aracıya mahal bırakmayan ontolojik güvencedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Kefâ billâh" gibi temel vahiysel güvencelerin pasif bir teselliye indirgenmesi, Allah'ın yeticiliğinin hayata ve tarihe müdahil olan kudret boyutunun silikleşmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın merkezine tevhidi yerleştiren Kur'an; korku, sığınma, şahitlik ve hidayet arayışında insanın Allah'tan başka hiçbir mercie muhtaç olmadığını bu kökle ilan eder. Sahte tanrıların ve güç odaklarının ürettiği vehimleri bertaraf eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin tehdit edildiği, yalnızlaştırılmak istendiği savaş ve kriz anlarını ele alan ayetlerde (Âl-i İmrân [3:124](https://lisan.digital/tr/ayet/3:124.md), Ahzâb [33:25](https://lisan.digital/tr/ayet/33:25.md)); vahyin hakikati karşısında inat edenlere karşı ilahi şahitliğin vurgulandığı yerlerde (Nisâ [4:81](https://lisan.digital/tr/ayet/4:81.md), Ra‘d [13:43](https://lisan.digital/tr/ayet/13:43.md), Ankebût [29:52](https://lisan.digital/tr/ayet/29:52.md)) ve tevekkül merkezli teselli ayetlerinde (Zümer [39:36](https://lisan.digital/tr/ayet/39:36.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın ilahi yardımın yanında başka aşkın veya dünyevi koruyucular araması gerektiği zannını kökten yıkar; sebepleri ilahlaştırma yanılgısını düzeltir ve dini hayatı aracılardan arındırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir açığı, ihtiyacı veya saldırıyı el ayasıyla kavrayıp tam sınırında tutarak başka hiçbir harici desteğe gerek bırakmayacak şekilde savmak ve karşılamak.
- Soyut anlam: Varlığın ve insanın ontolojik, ahlaki ve pratik bütün gereksinimlerinde Yaratıcının mutlak ikame, şahitlik ve koruma sağlayarak sahte dayanakları iptal etmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını ve dengesini sağlayan, harici entropik tehditleri engelleyen tam ve yetkin güvence mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S(x, y) \implies \left( R(x, y) = 1 \land \forall z \, (z \neq x \implies N(y, z) = 0) \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ yeten faili (ilahi fail), $y$ yetinilen durumu veya muhtaç varlığı, $S(x, y)$ ise $x$'in $y$'ye kafi gelme bağıntısını temsil eder. $R(x, y) = 1$ ifadesi $x$'in $y$'nin bütün ihtiyaç ve koruma talebini tam karşıladığını gösterir. İfadenin sağ tarafındaki $\forall z \, (z \neq x \implies N(y, z) = 0)$ bileşeni ise, $x$ dışındaki hiçbir $z$ merciine $y$'nin en küçük bir ihtiyacının veya bağımlılığının kalmadığını ($N = 0$) kesin olarak sembolize eder. Böylece kökün ikame ve dışlayıcı yetkinlik mantığı matematiksel olarak modellenmiştir.

## Geçtiği ayetler (32 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%81%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/2:137.md) — فَسَيَكْفِيكَهُمُ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Onlar da, sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse muhakkak doğru yolu bulmuşlardır. Şayet yüz çevirirlerse; şüphesiz ki onlar çekişme içerisindedirle. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, Semi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/3:124.md) — يَكْفِيَكُمْ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ

Meal (IK): Hani sen; mü’minlere: İndirilmiş üçbin melekle Rabbınızın size yardım etmesi yetmez mi? diyordun.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:6.md) — وَكَفَى

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

### [Nisa 4:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:45.md) — وَكَفَى

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا

Meal (IK): Allah, düşmanlarınızı daha iyi bilir. Allah, size dost olarak da yeter, yardımcı olarak da yeter.

### [Nisa 4:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:50.md) — وَكَفَى

انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Bir bak; Allah’a karşı nasıl yalan uyduruyorlar? Apaçık bir günah olarak bu, yeter.

### [Nisa 4:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:55.md) — وَكَفَى

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا

Meal (IK): Onlardan bir kısmı ona inandı, bir kısmı da ondan yüz çevirdi. Çılgın ateş olarak cehennem yeter.

### [Nisa 4:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:70.md) — وَكَفَى

ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا

Meal (IK): Bu büyük lütuf, Allah’tandır. Allah; her şeyi bilici olarak kafidir.

### [Nisa 4:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:79.md) — وَكَفَى

مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا

Meal (IK): Sana gelen her iyilik, Allah’tandır. Sana gelen her fenalık da kendindendir. Seni insanlara elçi olarak gönderdik. Buna şahid olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:81.md) — وَكَفَى

وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Sana; peki, derler. Yanından ayrıldıktan sonra da içlerinden bir grup sana söylediklerini hilafına geceleyin plan kurarlar. Allah gece tasarladıklarını yazıyor. Onlara aldırış etme. Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:132.md) — وَكَفَى

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Göklerde olanlar da, yerde olanlar da Allah’ındır. Vekil olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:166.md) — وَكَفَى

لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا

Meal (IK): Lakin Allah, sana indirdiğine şahidlik eder. Onu bilerek indirmiştir. Melekler de şahidlik ederler. Esasen şahid olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/4:171.md) — وَكَفَى

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; dininizde taşkınlık etmeyin. Allah hakkında ancak gerçeği söyleyin. Meryem oğlu İsa Mesih; Allah’ın peygamberi, O’nun Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve kendinden bir ruhtur. Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Allah üçtür, demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Allah sadece bir tek ilahtır. Çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O’nundur. Vekil olarak Allah yeter.

### [Yunus 10:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/10:29.md) — فَكَفَى

فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ

Meal (IK): Allah, sizinle bizim aramızda şahid olarak yeter. Sizin tapınmanızdan haberimiz yoktur.

### [Rad 13:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/13:43.md) — كَفَى

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ

Meal (IK): Küfredenler: Sen peygamber değilsin, derler. De ki: Benimle sizin aranızda şahid olarak Allah ve kitabın bilgisi kendi yanında olanlar yeter.

### [Hicr 15:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/15:95.md) — كَفَيْنَاكَ

إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ

Meal (IK): O alaycılara karşı muhakkak ki Biz, sana yeteriz.

### [İsra 17:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/17:14.md) — كَفَى

اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا

Meal (IK): Oku kitabını. Bugün kendi hesabın için kendi nefsin sana yeter.

### [İsra 17:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/17:17.md) — وَكَفَى

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): Nuh’tan sonra, nice nesilleri yok etmişizdir. Kullarının günahlarına Habir ve Basir olarak Rabbın yeter.

### [İsra 17:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/17:65.md) — وَكَفَى

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا

Meal (IK): Muhakkak ki Benim kullarım üzerine senin bir hakimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbın yeter.

### [İsra 17:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/17:96.md) — كَفَى

قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): De ki: Şahid olarak, benim ve sizin aranızda Allah yeter. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.

### [Enbiya 21:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/21:47.md) — وَكَفَى

وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ

Meal (IK): Biz; kıyamet günü adalet terazilerini kurarız. Hiç kimse hiç bir şeyle haksızlığa uğratılmaz. Hardal tanesi kadar bile olsa yapılanı ortaya koyarız. Hesab görenler olarak da Biz, yeteriz.

### [Furkan 25:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/25:31.md) — وَكَفَى

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا

Meal (IK): İşte böylece Biz; her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Hidayete götüren ve yardımcı olarak Rabbın yeter.

### [Furkan 25:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/25:58.md) — وَكَفَى

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا

Meal (IK): Sen; asla ölmeyen ve daima diri olana tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından haberdar olarak kendisi yeter.

### [Ankebut 29:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/29:51.md) — يَكْفِهِمْ

أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Kendilerine okunan bu kitabı sana indirmiş olmamız onlara yetmiyor mu? Bunda inanan bir kavim için rahmet ve öğüt vardır.

### [Ankebut 29:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/29:52.md) — كَفَى

قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): De ki: Şahid olarak benimle sizin aranızda Allah yeter. O; göklerde ve yerde olanı bilir. Batıla inanıp Allah’a küfredenler, işte onlar hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Ahzab 33:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/33:3.md) — وَكَفَى

وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Ve Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.

### [Ahzab 33:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/33:25.md) — وَكَفَى

وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا

Meal (IK): Allah, küfredenleri kinleriyle geri çevirdi. Ve hiç bir hayra nail olmadılar. Allah, savaşta mü’minlere yetti. Ve Allah; Kavi, Aziz olandır.

### [Ahzab 33:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/33:39.md) — وَكَفَى

الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Allah’ın risaletlerini tebliğ edenler ve O’ndan korkanlar; Allah’tan başka kimseden korkmazlar. Hesab görücü olarak Allah, yeter.

### [Ahzab 33:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/33:48.md) — وَكَفَى

وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Kafirlere ve münafıklara uyma, onların eziyetlerine aldırma. Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.

### [Zümer 39:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/39:36.md) — بِكَافٍ

أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Allah, kuluna kafi değil mi? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah, kimi saptırırsa; onu hidayete erdirecek yoktur.

### [Fussilet 41:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/41:53.md) — يَكْفِ

سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Meal (IK): Onun hak olduğunu anlayıncaya kadar ayetlerimizi onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde göstereceğiz. Rabbının her şeye şahid olması yetmez mi?

### [Ahkaf 46:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/46:8.md) — كَفَى

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Yoksa: Onu kendiliğinden uydurdu mu diyorlar; De ki: Eğer onu ben uydurmuşsam; Allah tarafından bana gelecek hiçbir şeye sizin gücünüz yetmez. O; yaptığınız taşkınlıkları çok daha iyi bilir. Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah, yeter. O; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Fetih 48:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/ayet/48:28.md) — وَكَفَى

هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا

Meal (IK): O’dur Rasulünü hidayet ve hak din ile gönderen. Bütün dinlerden üstün kılmak üzere. Şahid olarak Allah yeter.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Dengi” demektir. Terazinin bir kefesinin adıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والفاء و"وايء" معهما
ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك مستعملات كوف: كُوفانُ: اسم أرض، وبها سميت الكوفة.
والكافُ: ألِفها واو، فإن استعملت فعلاً قلت: كوفتُ كافاً حسنة.
وكَوفت الأديم: قورته.
وكف: الوَكْفُ: القطر. وكَفَ الماء يكفُ وكفاً، وهو مصدره. ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً، وهو هنا مصدره. والوَكيفُ: القطران. قال العجاج:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
أي: تفجر. ودمع واكفٌ، وماء واكِفٌ.
وفي الحديث: "أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار"، أي: يتطلعون إليها، والتّوكُّف: التوقع.
والوَكْفُ: وَكْفُ البيت، مثل الجناح يكون عليه الكنيفُ. والوَكَفُ: شبه العيب. هذا الأمر وَكَفٌ عليك، أي: عيب، والوَكْف: النطع.
كفي: كَفَى يَكْفِي كِفايةً، إذا قام بالأمر.
واستكفيتُه أمراً فكفانيه.
وكفاك هذا، أي: حسبك. ورأيت رجلاً كافِيَكَ من رجل، ورأيت رجلين كافِيَيْكَ من رجلينٍ، ورأيت رجالاً كافِيكَ من رجالٍ، أي: كَفاكَ بهم رجالاً.
كيف: كَيْفَ: حرف أداة، ونصبوا الفاء، فراراً من الياء الساكنة لئلا يلتقي ساكنان.
وكيَّفْتُ كيف، أي: صورته وكتبته.
ويقال: كَيَّفْتُ الأديم وكَوَّفته، إذا قطعته، وكَيَّفته بالسيف: قطعته. قال:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام
كفأ: يقال: هذا كُفءٌ له، أي: مثله في الحسب والمال والحرب. وفي التزويج: الرجل كُفْءٌ للمرأة. والجميع: الأكفاءُ.
والمكافأة: مجازاة النعم. كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً.
وفلان كِفاءٌ لك، أي: مطيق في المضادة والمناوأة، قال حسان:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
يعني: أن جبريل عليه السلام، ليس له نظير ولا مثيل.
وفلان كَفِيئُك وكَفِيءٌ لك وكفء لك، والمصدر الكَفاءة والكفاء، قال:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد
والكَفْءُ: قلبك الشيء لوجهه. كفأتُ القصعة والإناء، واستكفأته إذا أردت كَفأ ما في إنائه في إنائي.
والإِكفاءُ في الشعر بمعنيين: أحدهما: قلب القوافي على الجر والرفع والنصب مثل الإقواء، قافية جر، وأخرى نصب، وثالثة رفع. والآخر: يقال بل الاختلاط في القوافي، قافية تبنى على الراء، ثم تجيء بقافية على النون، ثم تجيء بقافية على اللام، قال:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل
وفي الحديث: "المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم"، أي: كلهم أكفاء متساوون.
ورأيته مُكْفَأَ الوجه: أي: كاسف اللون ساهماً.
وكانوا مجتمعين فأنكفأوا وانْكَفَتُوا، أي: انهزموا.
والكُفْأَة من الإبل: نتاج سنة، قال ذو الرمة:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس
واستكفأتُه: سألته نتاج إبله سنة لأنتفع بألبانها وأولادها.
والكِفاءُ: شقة أو ثنتان ينصح إحداهما بالأخرى، ثم يحمل به مؤخر الخباء.
أكف: آكَفْتُ الدابة: وضعت عليها الإِكاف. وأكَّفْتها: اتخذت لها إِكافاً، والوكاف لغة في الإِكاف.
أفك: الإفكُ: الكذب. أفك يأفك أفكاً.
وأَفَكْته عن الأمر: صرفته عنه بالكذب والباطل.
والأفيك: المكذب عن حيلته وحزمه، قال:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا
والمَأْفوكُ: الذي يقبل الإِفْك، وهو المُؤْتَفك.
والمُؤْتكِفة: الأمم الماضية الضالة المهلكة.
والأَفّاكُ: الذي يأفِك الناس عن الحق، أي: يصدهم عنه بالكذب والباطل.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الفاء** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك kullanımdadır. **كوف**: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; onunla **الكوفة** adlandırılmıştır.

Ve **الكافُ**: onun **ألِف**’i **واو**’dur; eğer fiil olarak kullanırsan şöyle dersin: كوفتُ كافاً حسنة (güzel bir **كاف** yaptım).

Ve وكَوفت الأديم: onu oydum/deldim.

Ve **كف**: **الوَكْفُ**: damlama. Ve كَفَ الماء يكفُ وكفاً; bu onun masdarıdır. Ve وَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً; burada bu onun masdarıdır. Ve **الوَكيفُ**: katran. **العجاج** dedi ki:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
Yani: fışkırdı. Ve دمع واكفٌ (damlayan gözyaşı) ve ماء واكِفٌ (damlayan su).

Ve hadiste: “أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار”; yani: onlara göz dikerler/beklerler. Ve **التّوكُّف**: bekleyiş/ummadır.

Ve **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**’u; üzerinde **الكنيفُ** bulunan kanat gibi bir şey. Ve **الوَكَفُ**: ayıp benzeri. Bu iş senin üzerine **وَكَفٌ**’tur; yani: ayıptır. Ve **الوَكْف**: **النطع**.

**كفي**: **كَفَى** **يَكْفِي** **كِفايةً**, işi üstlendiği/zorunlu olanı yerine getirdiği zaman.

Ve ondan bir işte yeterlilik istedim (واستكفيتُه أمراً), o da onu bana yeterli kıldı (فكفانيه).

Ve “وكفاك هذا”; yani: bu sana yeter. Ve bir adamı, bir adama karşı sana yeterli (كافِيَكَ) gördüm; ve iki adamı, iki adama karşı sana yeterli (كافِيَيْكَ) gördüm; ve adamları, adamlara karşı sana yeterli (كافِيكَ) gördüm; yani: onlarla sana adamlar olarak yetti.

**كيف**: **كَيْفَ**: bir edat harfidir; **الفاء**’yı nasb ettiler, sâkin **الياء**’dan kaçınarak; iki sâkin birleşmesin diye.

Ve “وكيَّفْتُ كيف”; yani: onu tasvir ettim ve yazdım.

Ve denir: “كَيَّفْتُ الأديم وكَوَّفته”, onu kestiğim zaman; ve “كَيَّفته بالسيف”: onu kılıçla kestim. Dedi ki:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام
(Manası: oğulları onu kılıçlarla parçaladıkları zaman; kasabın paylaştırması gibi.)

**كفأ**: denir: “هذا كُفءٌ له”; yani: soy-sopta, malda ve savaşta onun gibidir. Ve evlendirmede: erkek, kadın için **كُفْءٌ**’dür. Çoğulu: **الأكفاءُ**.

Ve **المكافأة**: nimetlerin karşılığını vermektir. “كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً”.

Ve falan senin için **كِفاءٌ**’dır; yani: karşı koymada ve düşmanlıkta güç yetirendir. **حسان** dedi ki:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
Yani: Cebrâil عليه السلام için ne bir benzer ne de bir misil vardır.

Ve falan senin **كَفِيئُك**’undur ve senin için **كَفِيءٌ**’dür ve senin için **كفء**’dür; masdar **الكَفاءة** ve **الكفاء**’dır. Dedi ki:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد

Ve **الكَفْءُ**: bir şeyi yüzü üzerine çevirmendir. “كفأتُ القصعة والإناء”; ve “استكفأته” (onu devirmesini istedim), onun kabındakini benim kabıma dökmek istediğim zaman.

Ve şiirde **الإِكفاءُ** iki manadadır: birincisi: kafiyeleri cer, ref‘ ve nasb üzere çevirmektir; **الإقواء** gibi: bir kafiye cer, bir başkası nasb, üçüncüsü ref‘. Diğeri: bilakis kafiyelerde karışma denir: kafiye **الراء** üzerine bina edilir, sonra **النون** üzerine bir kafiye gelir, sonra **اللام** üzerine bir kafiye gelir. Dedi ki:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل

Ve hadiste: “المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم”; yani: hepsi denk/eşit **أكفاء**’dır, eşittirler.

Ve onu “مُكْفَأَ الوجه” gördüm; yani: rengi solmuş, kederli.

Ve onlar toplanmışlardı; sonra “فأنكفأوا وانْكَفَتُوا”; yani: bozguna uğradılar.

Ve develerden **الكُفْأَة**: bir senelik yavru/üründür. **ذو الرمة** dedi ki:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس

Ve “استكفأتُه”: develerinin bir senelik yavrusunu/ürününü istedim; sütlerinden ve yavrularından faydalanayım diye.

Ve **الكِفاءُ**: bir parça yahut iki parça; biri diğeriyle sağlamlaştırılır; sonra onunla çadırın arka tarafı taşınır.

**أكف**: “آكَفْتُ الدابة”: üzerine **الإِكاف** koydum. Ve “أكَّفْتها”: ona bir **إِكاف** edindim/yaptım. Ve **الوكاف** **الإِكاف** hakkında bir lehçedir.

**أفك**: **الإفكُ**: yalandır. “أفك يأفك أفكاً”.

Ve “أَفَكْته عن الأمر”: onu işten yalan ve bâtıl ile çevirdim.

Ve **الأفيك**: hilesinden ve tedbirinden alıkonulmuş yalancı/aldatılmış kimse. Dedi ki:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا

Ve **المَأْفوكُ**: **الإِفْك**’i kabul eden kimsedir; o, **المُؤْتَفك**’tir.

Ve **المُؤْتكِفة**: geçmiş sapık, helâk olmuş ümmetlerdir.

Ve **الأَفّاكُ**: insanları haktan **يأفِك** eden; yani: onları yalan ve bâtıl ile ondan alıkoyan kimsedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: كفى

كَفاهُ مُؤُنَتَهُ كِفايةً. وكَفاكَ الشيء يَكْفيكَ، واكْتَفَيْتُ به. واسْتَكْفَيْتُهُ الشيء فكَفانِيهِ. وكافَيْتُهُ من المُكافاةِ. ورجوت مَكافاتَكَ، أي كِفايَتَكَ. ورجلٌ كافٍ وكَفِيٌّ. وهذا رجلٌ كافيكَ من رجلٌ، ورجلان كافِياكَ من رَجُلَيْنِ، ورجالٌ كافوكَ من رجال. وكَفْيُكَ بتسكين الفاء، أي حسبك. والكُفْيَةُ: القُوت؛ والجمع الكُفَى.

##### Türkçe

**كَفاهُ مُؤُنَتَهُ كِفايةً.** Onun geçimini ona yeter kıldı; bir yeter kılma ile.

**وكَفاكَ الشيء يَكْفيكَ، واكْتَفَيْتُ به.** Şey sana yeter; sana yeter olur; ve onunla yetindim.

**واسْتَكْفَيْتُهُ الشيء فكَفانِيهِ.** Ondan şeyi yeter kılmasını istedim; o da onu bana onda yeter kıldı.

**وكافَيْتُهُ من المُكافاةِ.** Ve onu karşılık verdim; **المُكافاةِ**’den.

**ورجوت مَكافاتَكَ، أي كِفايَتَكَ.** Ve senin **مَكافاتَكَ**’ını umdum; yani senin **كِفايَتَكَ**’ını.

**ورجلٌ كافٍ وكَفِيٌّ.** Ve (bir) adam **كافٍ** ve **كَفِيٌّ**’dir.

**وهذا رجلٌ كافيكَ من رجلٌ، ورجلان كافِياكَ من رَجُلَيْنِ، ورجالٌ كافوكَ من رجال.** Ve bu, bir adamdan sana yeter olan bir adamdır; ve iki adamdan sana yeter olan iki adamdır; ve adamlardan sana yeter olan adamlar(dır).

**وكَفْيُكَ بتسكين الفاء، أي حسبك.** Ve **كَفْيُكَ**, **الفاء**’ın sükûnlanmasıyla; yani “sana yeter”.

**والكُفْيَةُ: القُوت؛ والجمع الكُفَى.** Ve **الكُفْيَةُ**: azık; çoğulu **الكُفَى**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ف ( و اي ء )
كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف .
كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً .
وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً ) ( النساء : 45 ) وما أَشْبَهَه في القرآن ، معنى البَاءِ : التوكيد ، والمعْنَى : كَفَى اللَّهُ ، إلاَّ أَنَّ البَاءَ دَخَلَتْ في اسْمِ الفاعل ، لأنَّ معنى الكلامِ الأمْرُ ، المعنَى : اكْتفَوا بالله وَلِياً ، قال : وَوَلِيّاً ، مَنْصُوبٌ على الحَالِ ، وقِيلَ على التَّمْييز .
وقال في قوله : ( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 53 ) معناهُ : أو لَمْ يَكْفِ ربَّكَ ، أولَمْ تَكْفِهِمُ شَهادَةُ رَبِّكَ ، ومعنَى الكِفَايَةِ هاهُنَا : أنَّه قد بَيّنَ لهم ما فيه كفايَةٌ في الدّلالةِ على توحيده .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ ، وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ ، وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ ، كلُّه بمعنًى وَاحِدٍ .
( الليث ) : الكِفْيُ : بَطْنُ الوَادِي ، والجميعُ : الأكْفَاءُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكُفَى : الأقْوَاتُ ، وَاحِدَتُها : كُفْيَةٌ .
ويقال : فلانٌ لا يَمْلِكُ كُفَى يَوْمِه ، على مِيزَانِ هُدًى أي قُوتَ يَوْمِه ، وأنشد :
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى
كفأ : ( ابن هانىء عن أبي زيد ) : سمعْتُ امْرَأَةً من عُقَيْلٍ وَزَوْجَهَا يَقْرءان ( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) فألْقَى الهَمْزَةَ وحَوَّلَ حَرَكَتها على الفَاءِ .
وقال الزجاج في قوله : ( ولم يكن له كفؤاً أحد ) ( الإخلاص : 3 ) ، فيها أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ ، القِراءَةُ منها بثلاثةٍ ، ( كُفُؤاً ) ، بضم الكافِ والفاءِ ، ( كُفْؤاً ) ، بضم الكاف وسكونِ الفاءِ ، وَ ( كِفْأً ) بكسر الكاف وسكون الفاءِ ، ويجوزُ : ( كِفَاءً ) بكسرِ الكاف والمَدِّ ، ولم يُقْرَأ بها ، ومَعْناهُ : ولم يكنْ أحَدٌ مِثلاً لله جل وعزَّ ، ويقال : فلانٌ كَفِيءُ فلانٍ وكُفُؤُ فلانٍ ، وقرأ ابنُ كثيرٍ ، وابنُ عامرٍ وأبو عمرٍ و ، والكسائي وعاصم ( كُفُؤاً ) مُثقَّلاً مهموزاً وقرأ حمزة . ( كُفْؤاً ) ، بسكون الفاءِ مَهْمُوزاً ، وإذا وَقَفَ قرأ :
 ( كُفَى ) بغير همزٍ ، واختلف عن نافع ، فرُوِيَ عنه ( كُفُؤاً ) مثل أبي عمرٍ و ورُوِي ( كُفْؤاً ) مثل حمزة .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ ) .
قال أبو عبيد : يُرِيدُ : تَتَسَاوَى في الدِّيَاتِ والقِصَاصِ فليس لشريفٍ على وضيعٍ فَضْلٌ في ذلك ، وفي حديثٍ آخر في العَقيقَةِ ( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ ) يريدُ : مُتَساوِيَتَانِ ، وكلُّ شيءٍ ساوَى شيئاً حتى يكونَ مثلَه فهو مُكَافِىءٌ له ، والمُكَافَأَةُ بَيْنَ النَّاسِ من هذا ، يقالُ : كافأْتُ الرجُلٍ أي فعلتُ به مِثْلَ ما فعلَ بِي ، ومنه : الكُفء من الرِّجَالِ للمَرْأَةِ ، يقولُ : إنَّهُ مِثْلُها في حَسبها ، وأَمَّا قوله عليه السَّلامُ : ( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها فإنّ معنى قوله : لتكْتفىءَ تَفْتعِلُ من كفَأْتُ القِدْرَ وغيرَها إذا كبَبْتَها لِتُفْرِغَ ما فيها ، والصَّحْفَةُ : القَصْعَةُ ، وهذا مَثَلٌ لإمالةِ الضَّرَّةِ حَقَّ صاحِبَتِها من زَوْجِها إلى نَفْسِها لِيَصِيرَ حقُّ الأخْرى كلُّه من زوجِهَا لها .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَفَأْتُ الإناءَ إذا كبَبْتَهُ ، وأَكْفَأْتُ الشيءَ إذا أَمَلْتَه ، ولهذا قيلَ أَكْفَأتُ القوسَ إذا أمَلْتَ رأسَهَا ولم تَنْصِبْها نَصْباً حتى تَرْمِي عنها ، وأنشد :
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
أي مُمَالاً غير مستقيمٍ .
وقال أبو زيد : كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً إذا قلبْتَهُ ، وأكْفَأْتُ في مَسِيرِي إذا ما جُرْتَ عن القَصْدِ ، وقال في قوله :
. . . مُكْفَأً غير سَاجِعِ
السّاجِعُ : القاصدُ ، والمُكْفَأُ : الجائرُ .
قال : وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً إذا خالفْتَ بقوافِيه .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ ) قال : والإكْفَاءُ : اختلافُ إعرابِ القوافِي .
( أبو زيد ) : اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه سأَلَه أَنْ يهَبَهَا له ، وَوَلَدَها وَوَبَرَها سنَةً .
وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً إذا ما أَرَادُوا وَجْهاً فَصَرَفْتَهُم عنه إلى غيره .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي ) : أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً إذا جَعَلْتَ له أَوْبَارَها وأَلْبَانَها . وأَكْفَأْتُ إِبِلِي أيضاً كَفْأَتَيْنِ ، وبعضُهُم يقولُ : كُفْأَتَيْن ، وهو أَنْ تجْعَلَ نِصْفَيْنِ ، يَنْتِجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً كما يَصْنَعُ بالأرضِ بالزّراعة .
( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : يقال : نَتَج فلان إبِلَهُ كفأَةً ، وكُفأَةً ، وهو أَنْ يُفَرِّقَ إِبِلَهُ ، فَيُضْرِبُ الفَحْلَ العامَ إحْدَى الفِرْقَتَيْنِ ويَدَع الأخْرَى ، فإذا كان العامُ المُقْبِلُ أَرْسَلَ الفَحْلَ في الفِرْقَةِ التي لم تكن أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الماضي ، وتَرَكَ
التي كانَ أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الآخَرِ ؛ لأن أفضلَ النِّتاج أن يُحْمَل على الإبِلِ الفَحْلُ عاماً وأنشد قولَ ذي الرمةِ في ذلك :
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
يَعْنِي أَنها نُتِجَتْ إناثاً كلُّها .
وأنشد لكعب بن زهير :
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا
قال : وكَفَأتُ الإناءَ بغير ألِفٍ .
وقال ابن الأعرابي : أكْفَأْتُ : لُغَةٌ . قال : وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه .
قال : وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ إذا عَمِلْتَ له كِفَاءً ، وكِفَاءُ البَيْتِ : مُؤَخَّرُهُ .
ورَوَى حَمَّادُ بن سَلَمَة عن سِمَاكِ بن حَرْبٍ عن الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي من أهل نَصِيبِينَ أنّ أباه اشتَرَى مَعْدِناً بمئةِ شاةٍ مُتْبِعٍ فأَتَى أمه فاستأْمَرَهَا فقالت : إنّكَ اشتريته بثلاثمئةِ شاة أُمُّها : مئةٌ وأولادُها : مئةُ شاةٍ ، وكُفْأَتُها : مئةُ شاةٍ فنَدِمَ فاسْتَقَالَ صاحبَه فأَبَى أَن يُقِيلَهُ ، فقَبَضَ المَعْدِنَ فأذابَه وأَخْرج منه ثمَنَ أَلْفَيْ شاة . فأتى به صاحبُه إلى عليَ رضي الله عنه ، فقال : إنَّ أبا الحارث أصابَ رِكَازاً ، فسأله عليّ فأخبَرَهُ أنه اشتراهُ بمئةِ شاةٍ مُتُبِعٍ ، فقال عليّ : ما أرى الخُمْسَ إلا عَلَى البائع . فأخَذَ الخُمْسَ من الغَنَمِ .
أراد بالمُتْبِعِ التي يَتْبَعُها أولادُها .
وقوله : أثى به أي وَشَى به وسَعَى به يأثُو أَثْواً .
والكُفْأَةُ : أَصْلُها في الإبل كما قال أبو عمرٍ و ، والكسائي ، وأبو عبيدةَ ، وهو أنْ تُجْعَلَ الإبلُ قِطعتين ، يُرَاوَحُ بينَهما في النِّتَاجِ .
وأنشد شمر :
قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن
قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ
أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن
أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ
وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن
مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن
( قلت ) : لم يَزِدْ شمرٌ على هذا التفسير والمعنَى أَنَّ أَمَّ الرَّجُل جَعَلَتْ كُفْأَةَ مئةِ شاةٍ ، كلّ نِتَاجِ : مئةً ، ولو كانت إبلاً كان كُفْأَةُ مئةٍ من الإبل خمسينَ ، لأنَّ الغنمَ يُرْسَلُ الفَحْلُ فيها وَقْتَ ضِرَابِهَا أَجمَع ، وليستْ كالإبل يُحمَلُ الفحْلُ عليها سَنةً ، وسَنَةً لا .
وأَرادت أُمُّ الرَّجُلِ تكْثِيرَ ما اشتَرَى به ابنُهَا ، وإعْلاَمَهُ أنه مَغْبُونٌ فيما ابتَاعَ ، ففَطَّنَتْهُ أَنَّه كأَنّه اشترى المَعدِنَ بثلاثمئة شاةٍ فنَدِمَ ابنُها ، واستقال بائعَه فأَبَى ، وبارَك اللَّهُ له في المعدِنِ فحسده البائعُ على كثرةِ الرِّبح ، وسَعَى به إلى عليّ رضي اللَّهُ عنه ، ليأْخُذَ منه الْخُمسَ ، فألْزَمَ الخُمْسَ البائعَ ، وأَضَرَّ الساعي بنفْسه .
( أبو نصر ) : يقال : مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ أي طاقةٌ على أَنْ أُكَافِئَه .
وأنشد :
ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ
وقال الليث : قال بعضُهم : الإكْفَاءُ في الشِّعر هو المُعاقَبةُ بين الرَّاء واللاّم ، أو النُّون والميمِ .
( قلت ) : والقَولُ فيه ما قال أبو عمرٍ و .
وقال الليث : ورأيتُ فلاناً مُكْفَأَ الوجه إذا رأيتَهُ كاسف اللَّونِ ساهِماً .
ويقال : كان الناسُ مُجتمِعين فانكفَأُوا وانْكَفَتُوا إذا انْهَزَمُوا .
وقال أبو زيدٍ : اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً إذا سأَلْتَهُ ثمرَها سنَةً ، فجَعَل للنَّخْل كَفْأَةً ، وهو ثمرُ سَنَتها ، شُبِّهَتْ بكَفْأَة الإبل .
وأنشد :
غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها
أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ
أراد به النَّخْلَ ، وأراد بأشطانِها : عُروقَها .
وفي صِفَةِ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً ) .
فالتَّكفُّؤُ : التَّمايُلُ كما تتكفَّأُ السَّفينةُ في الماء يميناً وشمالاً ، وكلّ شيء أَمَلْتَهُ فقد كَفَأْتَه .
ويقال : أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون : مُتَغَيِّره كأنّه كُفِىءَ ، فهو مَكفوءٌ وكَفِىءٌ .
وقال دريدُ بن الصِّمَّةِ :
وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ
أي مُتَغيِّرِ اللَّون من كثرةِ ما مُسِحَ وعُضَّ .
ويقال : كافَأَ الرجلُ بينَ فارسَينِ برُمحِه إذا وَالَى بينهما ، فطَعَنَ هذا ثم هذا .
وقال الكميت :
نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ
والْمَكْثُورُ : الذي غلبَه الأقرانُ بكثرتهم ، يَهتَبِلُ : يَحْتالُ للخلاص .
ويقال : بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس لِيتَّقِيَ حرّها .
وقال أبو ذر : ( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس أي نقابل بهما الشمس ، وإني لأخشى فضل الحساب ) .
وقال ابن شميل : سَنَامٌ أَكْفَأ : وهو الذي مالَ عَلَى أَحد جنبَي البعيرِ ، وناقةٌ كَفَآء وجملٌ أَكْفَأُ ، وهو من أهون عيوبِ
البعيرِ ، لأنه إذا سَمِنَ استقام سنَامُه .
كوف كيف : قال الليث : كُوفانُ : اسمُ أرضٍ ، وبها سُمِّيَتِ الكُوفَةُ .
( اللحياني عن الكسائي ) : كانت الكوفة تُدْعَى كُوفانَ .
قال : والناسُ في كُوفانٍ من أمرهِم ، وفي كَوَّفَانٍ ، وكَوْفانٍ أي في اختلاطٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : إنّه لَفِي كُوفَانٍ أي في حِرْزٍ ومنَعَةٍ .
( ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه ) : قال : الكوفانُ : الشَّرُّ الشديدُ :
والكُوفَانُ : الدَّغَلُ من القَصَب والخَشب .
وقال الليث : الكافُ : ألِفُها وَاوٌ ، فإن استُعملَتْ فِعلاً ، قلتَ : كَوَّفْتُ كافاً حسَناً أي كَتبْتُ كافاً ، وكذلك قال اللِّحيانيُّ وغيرُه .
قال : ويقال : كَيَّفْتُ الأديمَ ، وكَوَّفْتُه إذا قطَعتَه .
وقال أبو عمرٍ و : يقال للخِرْقةِ التي يُرقَعُ بها ذَيْلُ القميص القُدَّام : كِيفَةٌ ، والتي يُرْقَعُ بها ذيلُ القميص الخَلْف : حِيفةٌ .
ويقال : ليست عليه تُوفَةٌ ولا كُوفةٌ ، وهو مِثْلُ المَرْزِية ، وقد تَاف وكَافَ .
( تفسير كيف )
حَرْفُ أَداةٍ ، ونُصِبَ الفاءُ فِرَاراً من التقاء الساكنين فيها .
وقال أبو إسحاق في قولِ الله : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا ) ( البقرة : 18 ) الآية ، تأْوِيلُ كيفَ استفهامٌ في معنى التعجُّب ، وهذا التَّعجُّبُ إنما هو للخَلْقِ وللمؤمنين أي اعْجَبُوا من هؤلاء كيف يَكْفرون ، وقد ثَبَتَتْ حُجَّةُ الله عليهم .
وقيل في مصدر كيف : الكَيْفِيَّةُ .
وكف أكف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ ) قيل : يا رسولَ الله ومَن أصحابُ الوَكَفِ ؟ قال : ( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر ) .
قال شمر : الوَكَفُ قد جاء مُفسَّراً في الحديث .
قال : وأصلُ الوَكَفِ : الجَورُ والْمَيْل .
يقال : إنِّي لأخْشَى وَكَفَ فلانٍ أي جورَه ومَيْلَه .
وقال الكميت :
بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو
رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ
وقال أبو عمرٍ و : الوَكَفُ : الثِّقْلُ ، والشِّدَّةُ .
وقالت الكِلابيَّةُ : يقال : فلانٌ على وَكَفٍ من حاجتِهِ إذا كان لا يَدْرِي على ما هو منها ، وكل هذا ليس بخارِجٍ مما جاء مُفَسَّراً في الحديث ، لأنّ التَّكفِّي هو
المَيْلُ ، والوَكَفُ : ما انْهَبَطَ من الأرضِ .
وقال العجاجُ يصف ثوراً :
يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : وَكِفَ الرَّجُلُ يَوْكَفُ وكَفاً إذا أثِمَ .
وقال ابن السكيت : الوَكَفُ الإثْمُ .
يقال : ما عليك في هذا وَكَفَ ، والوَكفُ : العيبُ أيضاً . وأنشد :
الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ
يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ
قال : والوَكْفُ : النِّطْعُ . قال أبو ذؤيب :
ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه
بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها
بجَرْدَاءَ يَعْني أرضاً ملساءَ لا تُنْبِتُ شيئاً ، يكْبُو غُرَابُ الفَأسِ عنها لصلابتها إذا حُفِرَت .
وقال ابن شميل : الوكْفُ من الأرضٍ : الفِنْعُ يَتَّسِعُ ، وهو جَلَدٌ ، طِينٌ وحَصًى ، وجمعُه : أوْكافٌ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا ) .
قال أبو عبيد : الوَكُوفُ هي الغَزِيرَةُ الكثيرةُ الدَّرِّ ومن هذا قيلَ : وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ ، ووَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ .
وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : الوَكُوفُ : التي لا يَنْقطِعُ لبنُها سَنَتَها جَمعَاءَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : وَكَفَ البيتُ ، وأَوْكَفَ ، ومصدرُ وَكَفَ : الوَكْفُ والوَكِيفُ .
وفي حديث آخر : ( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ ) .
قال أبو عبيد : معنى يَتَوَكَّفُونَ : يَتَوقَّعُونَ .
يقالُ : هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه أي يتوقَّعهُ .
وقال الليث : الوَكْفُ : وَكْفُ البَيْتِ ، مثل الجَنَاحِ يكون على الكَنِيفِ .
وقال اللحياني : وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً ، قالَ : وسحابٌ وَكُوفٌ إذا كانَ يسيلُ قليلاً قليلاً .
وجاءَ في حديث مَرْفُوعٍ ( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً ) .
قال غيرُ واحدٍ : معناه أنّه غسلَ يَدَيْهِ حتّى وكَفَ الماءُ من يَدَيْهِ أي قَطَرَ .
وقال حُمَيْدُ بن ثوْرٍ يصفُ الخمر :
إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
أرادَ إذا اسْتُقْطِرَتْ .
وقال اللحياني : أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً ، وهي لغة أهل الحجاز .
وتميمٌ تقولُ : آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً ، وهي لغة أَهْلِ ذلك الشِّقِّ .
وقال بعضُهُم : وكَّفْته توْكِيفاً ، وأكَّفْتُه تأكِيفاً ، والاسْمُ : الوِكافُ ، والإكافُ .
ويقال : هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه أي يَتَعَهَّدُهُم ويَنْظُرُ في أُمورِهم .
ويقال : واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً في الحربِ وغيرِها إذا واجهتُه وعارضته .
وقال ذو الرّمّة :
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ
أفك : قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ) ( الذاريات : 9 ) .
قال الفراء يقول : يُصْرَفُ عَنِ الإيمَانِ مَنْ صُرِفَ ، كما قال : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ) ( الأحقاف : 32 ) يقول لتَصْرِفَنَا وتَصُدَّنَا .
وقولُ الله : ( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ) ( التوبة : 7 ) .
قال الزجاج : المُؤْتَفِكَاتُ : جمعُ مُؤْتَفِكَةٍ ، ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ أي انقلبت .
يقال : إنّهم قومُ لُوطٍ ، ويقال : إنَّهم جميعُ مَنْ أُهلِكَ ، كما يقال للهالك : قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا .
وروى النَّضْرُ بن أَنَسٍ عن أبِيهِ أنه قال : ( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة ) .
قال شمرٌ يعني بالمؤتفكة أنها قد غَرِقَت مَرَّتَينٍ ، قال : والائتفاكُ عند أهل العربية : الانْقِلابُ كَقَرْيَاتِ قومِ لُوط التي ائتفكت بأهلها أي انقلبت . وقال في قول رؤبة :
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ
أي اختلفت عليه الأرْوَاحُ مِن كلِّ وَجْهٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَفَكَ يَأْفِكُ ، وأَفِكَ يأْفَكُ إذا كذبَ ، والإفْكُ : الإثْمُ ، والإفْكُ : الكَذِبُ .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : تقولُ العربُ : يا لِلأفِيكَةِ ، ويا لَلإفِيكَةِ بكسر اللامِ وفَتْحِها ؛ فمَنْ فَتَحَ اللام فهي لامُ الاستغاثةِ ، ومن كسرها فهي تَعَجُّبٌ ، كأنه قال : يأيُّهَا الرّجُلُ اعْجَبْ لهذه الأفِيكَةِ ، وهي : الكِذْبَةُ العظيمة ، وأرضٌ مأفُوكةٌ ، وهي التي لم يُصِبْهَا المطرُ فأمْحَلَتْ . وأنشد ابن الأعرابي :
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ
قال يَصِفُ قَطَاةً باطِنُ جَناحِها أسودُ ، وظاهِرُه أبيضُ ، فشبّه السوادَ بالظُّلْمَة ، وشبه البياضَ بالشّمْسِ ، ويأتفِكُ أي ينْقِلبُ .
وقال الليث : الأفِيكُ الذي لا حَزْمَ له ولا حِيلة ، وقال الراجزُ :
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا
والأفَّاكَ : الذي يَأفِكُ النّاسَ أي يصُدُّهُمْ
عن الحقِّ بباطله .
والمأفوكُ : الذي لا زَوْرُ له .
( شمرٌ ) : أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ أي قُلِبَ عنه وصُرِفَ .
وقال ابن الأعرابي : ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ أي احترقت من الجَدْبِ .

##### Türkçe

ك ف ( و اي ء )
**كفي** ، **كفأ** ، **كوف** ، **كيف** ، **وكف** ، **أفك** ، **أكف** .
**كفي** : **الليث** dedi: **كَفَى يَكْفِي كِفَايةً**; işte (bir) iş ile ayağa kalktığı zaman. Ve **اسْتَكْفَيْتُه أَمْراً**: ona bir işi yeterli kılmasını istedim; derken o da onu bana yeterli kıldı. Ve denilir: **كفاكَ هذا الأمرُ**; yani sana bu yeter. Ve **وكفاكَ هذا الشيءُ**. Ve dersin: **رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ**; ve **ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ**; ve **ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ**; mânâsı: onunla sana bir adam yetti.

Ve **الزجاج** Allah جلَّ وعزَّ’ın sözü hakkında: **( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً )** ( **النساء : 45** ) ve Kur’an’da ona benzeyen(ler)de dedi: **البَاءِ**’nın mânâsı: pekiştirmedir; mânâ: **كَفَى اللَّهُ**; ancak **البَاءَ** ism-i fâile girdi; çünkü sözün mânâsı emirdir; mânâ: **اكْتفَوا بالله وَلِياً**. Dedi: ve **وَوَلِيّاً** hâl üzere mansuptur; ve temyiz üzere (olduğu) da söylenmiştir.

Ve onun sözü hakkında dedi: **( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ )** ( **فصلت : 53** ): mânâsı: yahut Rabbin yetmedi mi; yahut Rabbinin şehadeti onlara yetmedi mi. Ve buradaki **الكِفَايَةِ**’nin mânâsı: onlara, tevhidine delâlet hususunda içinde yeterlilik bulunan şeyi açıklamış olmasıdır.

( **أبو عبيد عن أبي زيد** ) : Bu, bir adamdan sana yeten bir adamdır; ve bir adamdan sana “yeten”dir; ve bir adamdan sana “karşılığını veren”dir; ve bir adamdan sana “kâfi gelen”dir; hepsi tek bir mânâ iledir.

( **الليث** ) : **الكِفْيُ**: vadinin karnı (tabanı)dır; cemîsi: **الأكْفَاءُ**.

( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) : **الكُفَى**: azıklardır; onun bir tanesi: **كُفْيَةٌ**.

Ve denilir: falan, gününün **كُفَى**’sına mâlik değildir; **هُدًى** vezni üzere; yani gününün azığına. Ve inşâd etti:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى

**كفأ** : ( **ابن هانىء عن أبي زيد** ) : **عُقَيْل**’den bir kadını ve kocasını (şöyle) okurken işittim: **( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد )** ( **الإخلاص : 3 ، 4** ); hemzeyi düşürdü ve harekesini **الفَاءِ** üzerine çevirdi.

Ve **الزجاج** onun sözü hakkında: **( ولم يكن له كفؤاً أحد )** ( **الإخلاص : 3** ) dedi: onda dört vecih vardır; kıraat bunlardan üçü iledir: **( كُفُؤاً )**; **الكافِ** ve **الفاءِ**’nın zammı ile; **( كُفْؤاً )**; **الكاف**’ın zammı ve **الفاءِ**’nın sükûnu ile; ve **( كِفْأً )**; **الكاف**’ın kesri ve **الفاءِ**’nın sükûnu ile. Ve caizdir: **( كِفَاءً )**; **الكاف**’ın kesri ve med ile; onunla okunmamıştır. Ve mânâsı: Allah جل وعزَّ için bir benzer olarak hiçbir kimse olmadı. Ve denilir: falan, falanın **كَفِيءُ**’üdür ve falanın **كُفُؤُ**’üdür. Ve **ابنُ كثيرٍ** ve **ابنُ عامرٍ** ve **أبو عمرٍو** ve **الكسائي** ve **عاصم** **( كُفُؤاً )**’ı şeddeli hemzeli okudu; ve **حمزة** **( كُفْؤاً )**’ı, **الفاءِ**’nın sükûnu ile hemzeli okudu. Ve vakfettiği zaman okudu: **( كُفَى )** hemzesiz. Ve **نافع**’ten ihtilaf edildi; ondan **( كُفُؤاً )** rivayet edildi, **أبو عمرٍو** gibi; ve **( كُفْؤاً )** rivayet edildi, **حمزة** gibi.

Ve Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: **( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ )**.

**أبو عبيد** dedi: murad eder: diyetlerde ve kısasta eşit olur; bu hususta şerefli için aşağı olana karşı bir fazlalık yoktur. Ve **العَقيقَةِ** hakkında başka bir hadîste: **( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ )**; murad eder: eşit iki (şey). Ve her şey, bir şeye eşit olup onun gibi oluncaya kadar (eşit) olursa, o ona **مُكَافِىءٌ**’dür. Ve insanlar arasındaki **المُكَافَأَةُ** bunun(lar)dandır. Denilir: **كافأْتُ الرجُلٍ**; yani bana yaptığı gibi ona yaptım. Ve ondan: kadına erkeklerden **الكُفء**; der ki: o, hasebinde onun gibidir. Amma onun (aleyhi’s-selâm) sözü: **( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها**; onun sözü **لتكْتفىءَ**’nin mânâsı: **كفَأْتُ**’tan **تَفْتعِلُ**’dür; tencereyi ve başkasını, içindekini boşaltmak için devirdiğin zaman. Ve **الصَّحْفَةُ**: çanaktır. Ve bu, kuma’nın, sahibinin kocasından olan hakkını kendisine doğru eğmesi için bir meseldir; ta ki diğerinin hakkı, kocasından, bütünüyle ona olsun.

( **أبو عبيد عن الكسائي** ) : **كَفَأْتُ الإناءَ**: onu devirdiğin zaman. Ve **أَكْفَأْتُ الشيءَ**: onu eğdiğin zaman. Ve bunun için denildi: yayı, başını eğdiğin zaman **أَكْفَأتُ القوسَ**; onu dik tutup doğrultmazsın; ta ki ondan atış yapasın. Ve inşâd etti:
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
yani: eğilmiş, düzgün olmayan.

Ve **أبو زيد** dedi: **كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً**: onu çevirdiğin zaman. Ve yürüyüşümde **أكْفَأْتُ**: kasttan saptığın zaman. Ve onun sözü hakkında dedi:
. . . **مُكْفَأً غير سَاجِعِ**
**السّاجِعُ**: kasteden (doğru giden)dir; ve **المُكْفَأُ**: sapan (eğri giden)dir.

Dedi: kafiyelerinde muhalefet ettiğin zaman şiiri **أكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً**.

( **أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ** ) dedi: ve **الإكْفَاءُ**: kafiyelerin i‘rabının ihtilafıdır.

( **أبو زيد** ) : **اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه**: ona, onu kendisine hibe etmesini; ve yavrusunu ve yününü bir yıl (boyunca) (hibe etmesini) sordu.

Ve kavmi, bir yüze yönelmek istedikleri zaman, onları ondan başka birine çevirdiğin zaman **وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً**.

( **أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي** ) : falana develerimin yünlerini ve sütlerini onun için kıldığın zaman **أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً**. Ve develerimi iki **كَفْأَتَيْنِ** (olarak) da **أَكْفَأْتُ إِبِلِي**; bazısı der ki: **كُفْأَتَيْن**; o da iki yarım kılmandır; her yıl yarımını doğurtur; tıpkı ekinle yerde yaptığı gibi.

( **ابن السكيت عن أبي عمرٍو** ) : denilir: falan, develerini **كفأَةً** ve **كُفأَةً** doğurttu; o da develerini ayırmasıdır; böylece bir yılda iki bölüğün birine aygırı salar ve ötekini bırakır; gelecek yıl olunca, geçen yıl aygırı salmadığı bölüğe aygırı salar; ve öteki yıl aygırı saldığı bölüğü bırakır; çünkü en üstün doğurtma, aygırın develere bir yıl bindirilmesidir. Ve bu hususta **ذي الرمة**’nin sözünü inşâd etti:
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
yani: onun hepsinin dişi olarak doğurtulduğunu.

Ve **كعب بن زهير**’in (şu) beytini inşâd etti:
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا

Dedi: ve **كَفَأتُ الإناءَ** elifsizdir.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **أكْفَأْتُ**: bir lugattır. Dedi: ve onu, kendisini kaygılandıran şeyde **وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه**.

Dedi: ve eve bir **كِفَاءً** yaptığın zaman ev **مُكْفَأٌ** olur: **وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ**. Ve evin **كِفَاءُ**’ı: onun arka tarafıdır.

Ve **حَمَّادُ بن سَلَمَة** **سِمَاكِ بن حَرْبٍ**’den, o da **الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي**’den, **نَصِيبِينَ** ehlinden, rivayet etti ki: babası, yüz koyun **مُتْبِعٍ** ile bir maden satın aldı; sonra annesine geldi, onun görüşünü istedi; o dedi ki: sen onu üç yüz koyun ile satın aldın; anaları: yüz; ve yavruları: yüz koyun; ve onun **كُفْأَتُها**’sı: yüz koyun. Derken pişman oldu; sahibinden (satışı) bozmasını istedi; o ise onu bozmayı reddetti. Derken madeni teslim aldı; onu eritti ve ondan çıkardı; iki bin koyunun bedelini çıkardı. Sonra onun sahibi onu Ali’ye رضي الله عنه getirdi,

Bunun üzerine dedi ki: Şüphesiz **أبا الحارث** bir **رِكَازاً** elde etti; Ali ona sordu da ona haber verdi ki onu yüz koyun, **مُتُبِعٍ** ile satın almış. Ali dedi ki: Ben **الخُمْسَ**i ancak satıcı üzerine (gerekli) görüyorum. Böylece koyunlardan **الخُمْسَ**i aldı.

**المُتْبِعِ** ile, yavruları onu takip eden (koyun)u kastetti.

Ve onun sözü: **أثى به** yani onunla ispiyonladı ve onunla (hakkında) koşuşturdu; **يأثُو أَثْواً**.

**الكُفْأَةُ**: aslı develerdedir; **أبو عمرٍ و**’nun, **الكسائي**’nin ve **أبو عبيدةَ**’nin dediği gibi. O da şudur: develerin iki parçaya ayrılması; doğumda ikisi arasında nöbetleşe gidilip gelinir.

Şemmer inşad etti:
İki ikişer **كُفْأَتَينِ** olarak develerimi kestim (ayırdım)
Onları iki parça, iki yarım olarak böldüm
İkisinin **كُفْأَتَيْهمَا**sını iki yılda doğurturum
Bir yıl şu doğurur, bu (yıl) bunlar kısır kalır
Ve iki sürüden kısır kalanı doğurturum
Bizim gelecek yılımızdan; ve şunlar kalırlar

( Dedim ): Şemmer bu tefsirden fazlasını artırmadı; ve mana şudur ki: adamın annesi yüz koyunun **كُفْأَةَ**sini yaptı; her doğum: yüz (koyun). Eğer deve olsaydı, develerden yüzün **كُفْأَةُ**si elli olurdu; çünkü koyunda erkek, çiftleşme vaktinde hepsine birden salınır; deve gibi değildir: erkeğin üzerine bir yıl bindirilir, bir yıl da (bindirilmez).

Ve adamın annesi, oğlunun onunla satın aldığı şeyi çoğaltmayı ve ona, satın aldığı şeyde aldanmış olduğunu bildirmeyi istedi; böylece onu uyardı ki sanki madeni üç yüz koyuna satın almış gibidir. Derken oğlu pişman oldu ve satıcısından (satışı) bozmasını istedi; o ise reddetti. Allah ona madende bereket verdi; satıcı da çok kârdan dolayı onu kıskandı ve Ali’ye—Allah ondan razı olsun—onu şikâyet etti ki ondan **الْخُمسَ**i alsın. Böylece **الخُمْسَ**i satıcıya gerekli kıldı ve ispiyoncu kendi nefsine zarar verdi.

( **أبو نصر** ): Denir: “Benim ona karşı ne **قِبَلٌ**üm ne de **كِفَاءٌ**um var” yani ona karşılık vermeye güç (yok).

Ve inşad etti:
**ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ**

Leys dedi ki: Bazıları dedi: Şiirde **الإكْفَاءُ**, **الرَّاء** ile **اللاّم** arasında, yahut **النُّون** ile **الميمِ** arasında nöbetleşe (kullanma)dır.

( Dedim ): Bu hususta söz, **أبو عمرٍ و**’nun dediğidir.

Leys dedi ki: “Falancayı **مُكْفَأَ الوجه** gördüm” (denir) onu soluk renkli, kederli gördüğün zaman.

Ve denir: İnsanlar toplanmışken yenilip kaçtıklarında **انكفَأُوا** ve **انْكَفَتُوا**.

**أبو زيدٍ** dedi ki: “Falancıdan bir hurma ağacını **اسْتَكْفَأْتُ**” (denir) onun meyvesini bir yıl istediğim zaman; böylece hurmalığa bir **كَفْأَةً** yaptı; o da onun yılının meyvesidir; deve **كَفْأَة**sine benzetildi.

Ve inşad etti:
**غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها**
**أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ**

Bununla hurma ağaçlarını kastetti; **أشطانِها** ile de köklerini kastetti.

Nebi’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: (Şüphesiz o yürüdüğü zaman **تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً**).

Öyleyse **التَّكفُّؤُ**: su içinde geminin sağa sola **تتكفَّأُ** etmesi gibi sallanmadır; ve her şeyi eğdiysen onu **كَفَأْتَه** etmişsindir.

Ve denir: Falancı sabahladı, **كَفِيءَ اللّون**: rengi değişmiş; sanki **كُفِىءَ** edilmiş gibi; o halde o **مَكفوءٌ** ve **كَفِىءٌ**dür.

**دريدُ بن الصِّمَّةِ** dedi ki:
**وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ**
**كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ**

Yani çokça silinip ısırılmaktan dolayı rengi değişmiş.

Ve denir: Adam mızrağıyla iki süvari arasında **كافَأَ** etti; onları peş peşe getirdi; şu’nu sonra bunu mızrakladı.

**الكميت** dedi ki:
**نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ**

Ve **الْمَكْثُورُ**: akranları çokluklarıyla ona galip gelen kimsedir. **يَهتَبِلُ**: kurtuluş için çare arar.

Ve denir: Falanca, güneşin gözünü karşılamak için onunla güneşin gözüne **يُكافىء** ettiği bir gölgelik yaptı; onun sıcağından sakınmak için.

**أبو ذر** dedi ki: (Bizim iki **عَبَاءَتَان**ımız var; onlarla güneşin gözüne karşı **نُكافىءُ** ederiz; yani onlarla güneşe karşı dururuz; ve ben hesabın fazlasından korkarım).

**ابن شميل** dedi ki: **سَنَامٌ أَكْفَأ**: o, devenin iki yanından birine meyleden (hörgüç)tür. Ve **ناقةٌ كَفَآء** ve **جملٌ أَكْفَأُ**; bu, devenin en hafif ayıplarındandır; çünkü semirdiği zaman hörgücü doğrulur.

**كوف كيف**: Leys dedi ki: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; ve onunla **الكُوفَةُ** adlandırıldı.

( **اللحياني عن الكسائي** ): Kûfe’ye **كُوفانَ** denirdi.

Dedi ki: Ve insanlar işlerinde **كُوفانٍ**dadır; ve **كَوَّفَانٍ**da ve **كَوْفانٍ**da; yani bir karışıklık içindedir.

( **أبو عبيد عن الأموي** ): Şüphesiz o **كُوفَانٍ**dadır; yani bir sığınakta ve korunaklılıktadır.

( **ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه** ): Dedi ki: **الكوفانُ**: şiddetli kötülüktür.

Ve **الكُوفَانُ**: kamış ve ağaçtan sık çalılıktır.

Leys dedi ki: **الكافُ**: onun elif’i **وَاوٌ**dur. Eğer fiil olarak kullanılırsa, “Güzel bir **كافاً** **كَوَّفْتُ**” dersin; yani bir **كافاً** yazdım. **اللِّحيانيُّ** ve başkası da böyle dedi.

Dedi ki: Ve denir: **كَيَّفْتُ الأديمَ** ve **كَوَّفْتُه**; onu kestiğin zaman.

**أبو عمرٍ و** dedi ki: Gömleğin ön eteğini yamamakla yamalanan bez parçasına **كِيفَةٌ** denir; gömleğin arka eteğini yamamakla yamalanana ise **حِيفةٌ**.

Ve denir: Üzerinde ne **تُوفَةٌ** vardır ne de **كُوفةٌ**; bu, **المَرْزِية** gibidir; ve **تَاف** etti ve **كَافَ** etti.

( **تفسير كيف** )
Bir edat harfidir; ve onda iki sâkinin birleşmesinden kaçmak için **الفاءُ** nasbedildi.

**أبو إسحاق** Allah’ın sözü hakkında dedi ki: (**كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا**) (Bakara: 18) ayeti: **كيفَ**in te’vili, hayret manasında bir istifhamdır. Bu hayret ancak yaratılmışlar ve müminler içindir; yani: Bunlardan hayret edin; nasıl küfrediyorlar; hâlbuki Allah’ın hücceti onların aleyhine sabit olmuştur.

Ve **كيف**in masdarı hakkında denildi: **الكَيْفِيَّةُ**.

**وكف أكف**: Nebi’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: (**خِيارُ الشُّهَدَاءِ** Allah katında: **أصحابُ الوكَفِ**). Denildi ki: Ey Allah’ın Resulü, **أصحابُ الوَكَفِ** kimlerdir? Dedi ki: (Denizde binekleri üzerlerine **تُكَفَّأ** edilen bir kavim).

Şemmer dedi ki: **الوَكَفُ** hadiste açıklanmış olarak gelmiştir.

Dedi ki: **الوَكَفِ**in aslı: haksızlık ve meyildir.

Denir: “Şüphesiz ben falancanın **وَكَفَ**inden korkarım”; yani onun haksızlığından ve meylinden.

**الكميت** dedi ki:
**بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو**
**رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ**

**أبو عمرٍ و** dedi ki: **الوَكَفُ**: ağırlık ve şiddettir.

**الكِلابيَّةُ** dedi ki: Denir: Falanca, ihtiyacından bir **وَكَفٍ** üzerindedir; ihtiyacından ne üzerinde olduğunu bilmediği zaman. Bütün bunlar, hadiste açıklanmış olarak gelenden dışarı çıkmış değildir; çünkü **التَّكفِّي** meyildir; ve **الوَكَفُ**: yerden alçalmış olandır.

**العجاجُ** bir boğayı vasfederek dedi ki:
**يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا**

( **أبو عبيد عن اليزيدي** ): Adam **وَكِفَ** eder; **يَوْكَفُ**; **وكَفاً** (olur); günah işlediği zaman.

**ابن السكيت** dedi ki: **الوَكَفُ** günahtır.

Denir: “Bu hususta senin üzerine bir **وَكَفَ** yoktur.” Ve **الوَكفُ**: ayıp da(dır). Ve inşad etti:
**الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ**
**يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ**

Dedi ki: Ve **الوَكْفُ**: deridir. **أبو ذؤيب** dedi ki:
**ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه**
**بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها**

**بجَرْدَاءَ** ile, hiçbir şey bitirmeyen düz bir araziyi kasteder; sertliğinden dolayı kazıldığında balta ağzı ondan sekip düşer.

**ابن شميل** dedi ki: Yerden **الوكْفُ**: genişleyen **الفِنْعُ**dur; ve o serttir,

Çamur ve çakıl; çoğulu: **أوْكافٌ**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ( **مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا** ).

Ebû Ubeyd dedi: **الوَكُوفُ**; bol, çok süt veren (çok sağımı olan)dır. Bundan dolayı şöyle denildi: **وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ** (ev yağmurla damladı), ve **وَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ** (göz yaşla damladı).

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَكُوفُ**: sütü, bütün senesi boyunca kesilmeyen (hayvan)dır.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ömer’den (ve) ): **وَكَفَ** ev, ve **أَوْكَفَ**; **وَكَفَ**’ın masdarı: **الوَكْفُ** ve **الوَكِيفُ**.

Başka bir hadiste: ( **أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ** ).

Ebû Ubeyd dedi: **يَتَوكَّفُونَ**’un manası: **يَتَوقَّعُونَ**.

Denilir: **هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه**; yani onu bekler.

Leys dedi: **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**’u; **الجَنَاحِ** gibi, **الكَنِيفِ** üzerinde olur.

Lihyânî dedi: **وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً**. Dedi: **وسحابٌ وَكُوفٌ**; eğer az az akıyor olursa.

Merfû bir hadiste geldi: ( **أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً** ).

Birden fazla kişi dedi: Manası, ellerinden su **وكَفَ** edinceye kadar, yani damlayıncaya kadar, ellerini yıkamış olmasıdır.

Humeyd b. Sevr, şarabı vasfederek dedi:
إذا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ

Maksadı: **إذا اسْتُقْطِرَتْ** (damlatılıp süzüldüğünde).

Lihyânî dedi: **أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً**; bu Hicaz ehlinin dilidir.

Temîm ise der: **آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً**; bu da o tarafın ehlinin dilidir.

Bazıları dedi: **وكَّفْته توْكِيفاً** ve **أكَّفْتُه تأكِيفاً**; isim: **الوِكافُ** ve **الإكافُ**.

Denilir: **هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه**; yani onları gözetir ve işlerine bakar.

Denilir: **واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً** savaşta ve başkasında; eğer onunla yüz yüze geldim ve ona karşı durdumsa.

Zü’r-Rumme dedi:
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ

**أفك**: Allah, aziz ve celil, dedi: ( **مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ** ) ( الذاريات: 9 ).

Ferrâ dedi, şöyle der: İmandan çevrilir, çevrilen kimse; nitekim dedi: ( **قَالُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ** ) ( الأحقاف: 32 ); yani bizi çeviresin ve bizi alıkoyasın.

Allah’ın sözü: ( **وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ** ) ( التوبة: 7 ).

Zeccâc dedi: **المُؤْتَفِكَاتُ**, **مُؤْتَفِكَةٍ**’nin çoğuludur; **ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ** yani yer onlarla ters döndü.

Denilir: onlar Lût kavmidir; ve denilir: onlar, helâk edilenlerin hepsidir; nitekim helâk olana denildiği gibi: **قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا** (dünya onun aleyhine döndü).

Nadr b. Enes, babasından rivayet etti; o şöyle dedi: ( **أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة** ).

Şemmer dedi: **المؤتفكة** ile, iki defa boğulmuş olmasını kastediyor. Dedi: Arap dili ehli katında **الائتفاكُ**: Lût kavminin köyleri gibi, dönüp halkıyla birlikte ters dönen (yerlerin) ters dönmesidir; yani ters döndü. Rü’be’nin sözü hakkında da dedi:
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ

Yani rüzgârlar ona her yönden farklı farklı esti.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **أَفَكَ يَأْفِكُ** ve **أَفِكَ يأْفَكُ**; eğer yalan söylediyse. **الإفْكُ**: günah. **الإفْكُ**: yalan.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ): Araplar der: **يا لِلأفِيكَةِ** ve **يا لَلإفِيكَةِ**; lâmın kesresiyle ve fethasıyla. Lâmı fetha yapan kimse için o, imdat isteme lâmıdır; onu kesre yapan kimse için ise o, şaşmadır; sanki şöyle demiştir: ey adam, bu **الأفِيكَةِ**’ye şaş! O ise: büyük yalan. Ve **أرضٌ مأفُوكةٌ**; o, yağmurun isabet etmediği, bu yüzden kurak kalan (arazi)dir. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ

Dedi: Kanadının içi siyah, dışı beyaz olan bir **قَطَاةً**’yı vasfediyor; siyahlığı karanlığa benzetti, beyazlığı güneşe benzetti; **يأتفِكُ** yani ters döner.

Leys dedi: **الأفِيكُ**; ne sağlam görüşü ne de çaresi olan kimsedir. Râciz dedi:
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا

Ve **الأفَّاكَ**: insanları **يَأفِكُ** eden; yani onları bâtılıyla haktan alıkoyan kimsedir.

Ve **المأفوكُ**: onda **زَوْرُ** bulunmayan (kimse)dir.

( Şemmer ): **أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ**; yani ondan çevrildi ve ondan uzaklaştırıldı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ**; yani kıtlıktan yanıp kavruldu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: كفى

- الكفاية: ما فيه سد الخلة وبلوغ المراد في الأمر. قال تعالى: ﴿وكفى الله المؤمنين القتال﴾ [الأحزاب/25]، ﴿إنا كفيناك المستهزئين﴾ [الحجر/95]. وقوله: ﴿وكفى بالله شهيدا﴾ [النساء/79] قيل: معناه: كفى الله شهيدا، والباء زائدة. وقيل: معناه: اكتف بالله شهيدا (انظر: معاني القرآن وإعرابه للزجاج 2/57؛ ومغني اللبيب ص 144)، والكفية من القوت: ما فيه كفاية، والجمع: كفى، ويقال: كافيك فلان من رجل، كقولك: حسبك من رجل.

##### Türkçe

- **الكفاية**: onda ihtiyacın giderilmesi ve işte muradın elde edilmesi bulunan şey. Yüce Allah dedi ki: ﴿وكفى الله المؤمنين القتال﴾ [الأحزاب/25], ﴿إنا كفيناك المستهزئين﴾ [الحجر/95]. Ve O’nun sözü: ﴿وكفى بالله شهيدا﴾ [النساء/79]; denildi ki: manası: “Allah şahit olarak yeter”; **الباء** ziyadedir. Ve denildi ki: manası: “Allah’ı şahit olarak yeterli gör” (bak: الزجاج’ın معاني القرآن وإعرابه’i 2/57; ve مغني اللبيب s. 144). Ve **الكفية** (azıktan): onda yeterlilik bulunan şey; çoğulu: **كفى**. Ve denilir: “**كافيك** falan kimse, bir adam olarak”; senin “**حسبك** bir adam olarak” demen gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ف ي
كفاه مؤنته كفاية وكفاك بهم رجالاً‏.‏
وكفاني ما أوليتني‏.‏
واستكفيته الأمر فكفانيه وهذا كافيك وكفيك‏:‏ هذا حسبك‏.‏
واكتفيت به‏.‏
وقنعت بالكفية وهي القوت وقنعوا بالكفى ولا ومختبط لم يلق من دوننا كفًى وذات رضيع لم ينمها رضيعها

##### Türkçe

ك ف ي
Onun geçimini **كفاية** olarak karşıladı; ve “Sana onlar hakkında erkekler olarak yeter” (denir).‏
Ve “Bana verdiğin şey bana yetti.”‏
Ve işi ondan yeterli kılmasını istedim; o da onu bana yeterli kıldı. Ve “Bu sana yeter” ve **كفيك**: yani “Bu sana yeter, bu sana kâfidir.”‏
Ve onunla yetindim.‏
Ve **الكفية** ile kanaat ettim; o, azıktır. Ve **الكفى** ile kanaat ettiler. Ve:
“Ne de (rastgele) odun toplayan, bizden başka bir **كفًى** bulmuştur; ve emzikli bir (kadın) ki, emzirdiği onu uyutmamıştır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: كَفَى يَكْفِي كِفايةً إِذا قام بالأَمر. ويقال:
اسْتَكْفَيْته أَمْراً فكَفانِيه. ويقال: كَفاك هذا الأَمرُ أَي حَسْبُك، وكَفاكَ هذا الشيء. وفي الحديث: من قرأَ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة كَفَتاه أَي أَغْنَتاه عن قيام الليل، وقيل: إِنهما أَقل ما يُجزئ من القراءة في قيام الليل، وقيل: تَكْفِيانِ الشرَّ وتَقِيان من المكروه. وفي الحديث: سَيَفْتَحُ اللهُ عليكم ويَكْفِيكم اللهُ أَي يَكْفيكم القِتالَ بما فتَح عليكم. والكُفاةُ: الخَدَمُ الذين يَقومون بالخِدْمة، جمع كافٍ. وكفَى الرجلُ كِفايةً، فهو كافٍ وكُفًى مثل حُطَمٍ؛ عن ثعلب، واكْتَفَى، كلاهما: اضْطَلَع، وكَفاه ما أَهَمَّه كِفايةً وكَفاه مَؤُونَته كِفاية وكَفاك الشيءُ يَكفِيك واكْتَفَيْت به. أَبو زيد: هذا رجل كافِيك من رَجُل وناهيك من رجل وجازيكَ من رجل وشَرْعُكَ من رجُل كله بمعنى واحد. وكَفَيْته ما أَهَمَّه. وكافَيْته: من المُكافاة، ورَجَوْتُ مُكافاتَك. ورجل كافٍ وكَفِيٌّ: مثل سالِم وسَلِيمٍ. ابن سيده: ورجل كافِيكَ من رجل وكَِفْيُكَ من رجُل
(* قوله« وكفيك من رجل» في القاموس مثلثة الكاف.)
وكَفَى به رجلاً. قال: وحكى ابن الأَعرابي كَفاكَ بفلان وكَفْيُكَ به وكِفاكَ، مكسور مقصور، وكُفاكَ، مضموم مقصور أَيضاً، قال: ولا يثنى ولا يجمع ولا يؤنث. التهذيب: تقول رأَيت رجُلاً كافِيَك من رجل، ورأَيت رجلين كافِيَك من رجلين، ورأَيت رجالاً كافِيَكَ من رجال، معناه كَفاك به رجلاً. الصحاح: وهذا رجل كافِيكَ من رجُل ورَجلان كافِياكَ من رجلين ورِجالٌ كافُوكَ من رِجال، وكَفْيُك، بتسكين الفاء، أَي حَسْبُكَ؛ وأَنشد ابن بري في هذا الموضع لجثامة الليثي:
سَلِي عَنِّي بَني لَيْثِ بنِ بَكْرٍ،
كَفَى قَوْمي بصاحِبِهِمْ خَبِيرا
هَلَ اعْفُو عن أُصولِ الحَقِّ فِيهمْ،
إِذا عَرَضَتْ، وأَقْتَطِعُ الصُّدُورا
وقال أَبو إِسحق الزجاج في قوله عز وجل: وكفَى بالله وليّاً، وما أَشبهه في القرآن: معنى الباء للتَّوْكيد، المعنى كفَى اللهُ وليّاً إِلا أَن الباء دخلت في اسم الفاعل لأَن معنى الكلام الأَمْرُ، المعنى اكْتَفُوا بالله وليّاً، قال: ووليّاً منصوب على الحال، وقيل: على التمييز. وقال في قوله سبحانه: أَوَلم يَكْفِ بربّك أَنه على كل شيء شهيد؛ معناه أَوَلم يَكْفِ ربُّك أَوَلم تَكْفِهم شهادةُ ربِّك، ومعنى الكِفاية ههنا أَنه قد بين لهم ما فيه كِفاية في الدلالة على توحيده. وفي حديث ابن مريم: فأَذِنَ لي إِلى أَهْلي بغير كَفِيٍّ أَي بغير مَن يَقوم مَقامي. يقال: كَفاه الأَمرَ إِذا قام فيه مَقامه. وفي حديث الجارود: وأَكْفي مَنْ لم يَشهد أَي أَقوم بأَمْرِ مَن لم يَشهد الحَرْبَ وأُحارِبُ عنه؛ فأَمّا قول الأَنصاري:
فكَفَى بِنا فَضْلاً، على مَن غَيْرُنا،
حُبُّ النبيِّ مُحَمَّدٍ إِيّانا
فإِنما أَراد فكَفانا، فأَدخل الباء على المفعول، وهذا شاذ إِذ الباء في مثل هذا إِنما تدخل على الفاعل كقولك كفَى باللهِ؛ وقوله: إِذا لاقَيْتِ قَوْمي فاسْأَلِيهمْ،
كَفَى قَوْماً بِصاحِبِهمْ خَبِيرا
هو من المقلوب، ومعناه كفَى بقوم خَبِيراً صاحبُهم، فجعل الباء في الصاحب، وموضعها أَن تكون في قوم وهم الفاعلون في المعنى؛ وأَما زيادَتها في الفاعل فنحو قولهم: كَفى بالله، وقوله تعالى: وكفى بنا حاسبين، إِنما هو كفى اللهُ وكفانا كقول سحيم:
كفى الشَّيْبُ والإِسْلامُ للمَرْء ناهِياً
فالباء وما عملت في موضع مرفوع بفعله، كقولك ما قام من أَحد، فالجار والمجرور هنا في موضع اسم مرفوع بفعله، ونحوه قولهم في التعجب: أَحْسِنْ بِزَيْدٍ، فالباء وما بعدها في موضع مرفوع بفعله ولا ضمير في الفعل، وقد زيدت أَيضاً في خبر لكنَّ لشبهه بالفاعل؛ قال:
ولَكِنَّ أَجْراً لو فَعَلْتِ بِهَيِّنٍ،
وهَلْ يُعْرَفُ المعْروفُ في الناسِ والأَجْرُ
(* قوله« وهل يعرف» كذا بالأصل، والذي في المحكم: ولم ينكر.) أَراد: ولكِنّ أَجراً لو فَعَلْتِه هَيِّن، وقد يجوز أَن يكون معناه ولكنَّ أَجراً لو فعلته بشيء هين أَي أَنت تَصِلين إِلى الأَجرِ بالشيء الهين، كقولك: وُجُوبُ الشكر بالشيءِ الهيّن، فتكون الباء على هذا غير زائدة، وأَجاز محمد بن السَّرِيّ أَن يكون قوله: كَفَى بالله، تقديره كفَى اكْتِفاؤك بالله أَي اكْتفاؤك بالله يَكْفِيك؛ قال ابن جني: وهذا يضعف عندي لأَن الباء على
هذا متعلقة بمصدر محذوف وهو الاكتفاء، ومحال حذف الموصول وتبقية صلته، قال: وإِنما حسَّنه عندي قليلاً أَنك قد ذكرت كفَى فدلَّ على الاكتفاء لأَنه من لفظه، كما تقول: مَن كَذب كان شرًّا له، فأَضمرته لدلالة الفعل عليه، فههنا أَضمر اسماً كاملاً وهو الكذب، وهناك أَضمر اسماً وبقي صلته التي هي بعضه، فكان بعضُ الاسم مضمراً وبعضه مظهراً، قال: فلذلك ضعف عندي، قال: والقول في هذا قول سيبويه من أَنه يريد كفى الله، كقولك: وكفى الله المؤمنين القتال؛ ويشهد بصحة هذا المذهب ما حكي عنهم من قولهم مررت بأَبْياتٍ جادَ بِهنَّ أَبياتاً وجُدْنَ أَبْياتاً، فقوله بهنَّ في موضع رفع، والباء زائدة كما ترى. قال: أَخبرني بذلك محمد بن الحسن قراءة عليه عن أَحمد بن يحيى أَن الكسائي حكى ذلك عنهم؛ قال: ووجدت مثله للأَخطل وهو قوله:فقُلْتُ: اقْتُلُوها عَنْكُمُ بِمِزاجِها،
وحُبَّ بِها مَقْتولَةً حِينَ تُقْتَل
فقوله بها في موضع رفع بحُبَّ؛ قال ابن جني: وإِنما جاز عندي زيادة الباء في خبر المبتدإِ لمضارعته للفاعل باحتياج المبتدإِ إِليه كاحتياج الفعل إِلى فاعله.
والكُفْيةُ، بالضم: ما يَكْفِيك من العَيش، وقيل: الكُفْيَةُ القُوت، وقيل: هو أَقلّ من القوت، والجمع الكُفَى. ابن الأَعرابي: الكُفَى الأَقوات، واحدتها كُفْيةٌ. ويقال: فلان لا يملك كُفَى يومه على ميزان هذا أَي قُوتَ يومه؛ وأَنشد ثعلب:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِن دُونِنا كُفًى،
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها
قال: يكون كُفًى جمع كُفْيَة وهو أَقلّ من القُوت، كما تقدّم، ويجوز أَن يكون أَراد كُفاةً ثم أَسقط الهاء، ويجوز أَن يكون من قولهم رجل كَفِيٌّ أَي كافٍ.
والكِفْيُ: بطن الوادي؛ عن كراع، والجمع الأَكْفاء.
ابن سيده: الكُفْوُ النظير لغة في الكُفءِ، وقد يجوز أَن يريدوا به الكُفُؤ فيخففوا ثم يسكنوا.

##### Türkçe

الليث: **كَفَى يَكْفِي كِفايةً**: işte bir işi yerine getirdiği zaman. Ve denir ki: **اسْتَكْفَيْته أَمْراً**; sonra o, onu bana **فكَفانِيه**. Ve denir ki: **كَفاك هذا الأَمرُ** yani: sana yeter; ve **كَفاكَ هذا الشيء**. Hadiste: “Kim Bakara sûresinin sonundan iki âyeti bir gecede okursa, **كَفَتاه**” yani gece namazı kılmaktan onu **أَغْنَتاه**; ve denildi ki: ikisi, gece namazında kıraatten yeterli olanın en azıdır; ve denildi ki: şerri **تَكْفِيانِ** ve mekruhtan korurlar. Hadiste: “Allah size fetih verecek ve Allah sizi **يَكْفِيكم**” yani size açtığı şeyle savaşmayı size yeter kılar. **والكُفاةُ**: hizmeti yerine getiren hizmetçiler; **كافٍ**’ın çoğulu. Ve **كفَى الرجلُ كِفايةً**; o hâlde o **كافٍ**’dır ve **كُفًى**’dır; **حُطَمٍ** gibi; Sa‘leb’den. Ve **واكْتَفَى**; ikisi de: yüklenip üstlendi. Ve onu kaygılandıran şeyi ona **كَفاه** **كِفايةً**; ve masrafını ona **كَفاه** **كِفاية**; ve **كَفاك الشيءُ يَكفِيك**; ve onunla **واكْتَفَيْت**. Ebû Zeyd: “Bu, bir adamdan sana **كافِيك** olan bir adamdır; ve bir adamdan sana **وناهيك** olan; ve bir adamdan sana **وجازيكَ** olan; ve bir adamdan sana **وشَرْعُكَ** olan” hepsi tek bir mânâdadır. Ve onu kaygılandıran şeyi ona **كَفَيْته**. Ve **وكافَيْته**: **المُكافاة**’dandır; ve senin **مُكافاتَك**’ı umdum. Ve bir adam **كافٍ** ve **كَفِيٌّ**: **سالِم** ve **سَلِيمٍ** gibi. İbn Sîde: ve “bir adamdan sana **كافِيكَ** olan bir adam” ve “bir adamdan sana **كَِفْيُكَ** olan bir adam”.
(* “**وكفيك من رجل**” sözü: Kāmûs’ta **الكاف** üç türlü harekeli.)
Ve **وكَفَى به رجلاً**. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî “**كَفاكَ بفلان**”ı ve “**كَفْيُكَ به**”yi ve “**وكِفاكَ**”yı (kesreli, maksûr) ve “**وكُفاكَ**”yı (damme­li, maksûr) da rivayet etti; dedi ki: ne tesniye edilir, ne cem‘ edilir, ne de müennes yapılır. Tehzîb: “Bir adamdan sana **كافِيَك** olan bir adam gördüm; ve iki adamdan sana **كافِيَك** olan iki adam gördüm; ve adamlardan sana **كافِيَكَ** olan adamlar gördüm” dersin; mânâsı: “Onunla sana bir adam yeter”dir. Sıhâh: “Bu, bir adamdan sana **كافِيكَ** olan bir adamdır; ve iki adamdan sana **كافِياكَ** olan iki adamdır; ve adamlardan sana **كافُوكَ** olan adamlardır”; ve **وكَفْيُك** (fâ’sı sâkin): yani: sana yeter; ve İbn Berrî bu yerde Cüsâme el-Leysî’den şu beyti okudu:
سَلِي عَنِّي بَني لَيْثِ بنِ بَكْرٍ،
كَفَى قَوْمي بصاحِبِهِمْ خَبِيرا
هَلَ اعْفُو عن أُصولِ الحَقِّ فِيهمْ،
إِذا عَرَضَتْ، وأَقْتَطِعُ الصُّدُورا

Ebû İshâk ez-Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın “**وكفَى بالله وليّاً**” sözü ve Kur’ân’daki benzerleri hakkında dedi ki: **الباء**’nın mânâsı te’kîd içindir; mânâ: “Allah velî olarak yeter”dir; ancak **الباء**, sözün mânâsı emir olduğu için ism-i fâile girmiştir; mânâ: “Allah’ı velî olarak **اكْتَفُوا** edin”dir. Dedi ki: **وليّاً** hâl üzere mansûbdur; ve denildi ki: temyîz üzere. Ve Yüce’nin “**أَوَلم يَكْفِ بربّك أَنه على كل شيء شهيد**” sözü hakkında dedi ki: mânâsı: “Rabbin yetmedi mi?” yahut “Rabbinin şahitliği onlara yetmedi mi?”; ve buradaki **الكِفاية** mânâsı: onlara, tevhidine delâlet hususunda içinde yeterlilik bulunan şeyi açıklamış olmasıdır. İbn Meryem hadîsinde: “Bana, **بغير كَفِيٍّ** olarak ehlimin yanına gitmeme izin verdi” yani yerime duracak kimse olmaksızın. Denir ki: **كَفاه الأَمرَ**: onda onun makamında durduğu zaman. Cârûd hadîsinde: “Ve hazır bulunmayan kimseyi **وأَكْفي**” yani savaşa şahit olmayanın işini üstlenirim ve onun yerine savaşırım; ensârînin şu sözüne gelince:
فكَفَى بِنا فَضْلاً، على مَن غَيْرُنا،
حُبُّ النبيِّ مُحَمَّدٍ إِيّانا
o ancak “**فكَفانا**”yı kastetmiştir; sonra **الباء**’yı mef‘ûle sokmuştur; bu şâzdır; zira **الباء** bu gibi yerde ancak fâile girer; “**كفَى باللهِ**” demen gibi. Ve şu sözü:
إِذا لاقَيْتِ قَوْمي فاسْأَلِيهمْ،
كَفَى قَوْماً بِصاحِبِهمْ خَبِيرا
bu, maklûbdandır; mânâsı: “Bir kavme, onların sahibi habîr olarak yeter”dir; sonra **الباء**’yı **الصاحب**’a getirmiştir; onun yeri, mânâda fâil olan **قوم**’da olmasıdır. Fâilde ziyâdesine gelince, onların “**كَفى بالله**” sözü ve Yüce’nin “**وكفى بنا حاسبين**” sözü gibidir; o ancak “Allah yeter” ve “bize yeter”dir; Suhaym’ın sözü gibi:
كفى الشَّيْبُ والإِسْلامُ للمَرْء ناهِياً
Böylece **الباء** ve onun amel ettiği şey, fiiliyle merfû‘ yerindedir; “Hiç kimseden kimse kalkmadı” demen gibi; burada câr ve mecrûr, fiiliyle merfû‘ bir isim yerindedir. Bunun benzeri, taaccüpte onların “**أَحْسِنْ بِزَيْدٍ**” sözüdür; **الباء** ve ondan sonrası fiiliyle merfû‘ yerindedir ve fiilde zamir yoktur. **الباء**, fâile benzemesinden dolayı **لكنَّ**’nın haberinde de ziyâde edilmiştir; dedi ki:
ولَكِنَّ أَجْراً لو فَعَلْتِ بِهَيِّنٍ،
وهَلْ يُعْرَفُ المعْروفُ في الناسِ والأَجْرُ
(* “**وهل يعرف**” sözü: asılda böyle; Muhkem’de olan: “**ولم ينكر**”.)
Şunu kastetti: “Fakat bir ecir, eğer onu yapsaydın, kolaydır”; ve câizdir ki mânâsı: “Fakat bir ecir, eğer onu kolay bir şeyle yapsaydın” yani sen, kolay şeyle ecire ulaşırsın; “kolay şeyle şükrün vâcip oluşu” demen gibi; bu takdirde **الباء** ziyâde değildir. Muhammed b. es-Serî, “**كَفَى بالله**” sözünün takdirinin “Allah ile **اكْتِفاؤك** yeter” yani “Allah ile iktifân sana yeter” olmasını câiz gördü; İbn Cinnî dedi ki: Bu, bende zayıflar; çünkü **الباء** bu takdirde hazfedilmiş bir masdara, o da **الاكتفاء**’ya taalluk eder; mevsûlü hazfedip sılasını bırakmak imkânsızdır. Dedi ki: Bende onu azıcık güzelleştiren, senin **كفَى**’yı zikretmiş olmandır; böylece **الاكتفاء**’ya delâlet etti; çünkü o, onun lafzındandır; “Kim yalan söylerse, o onun için şer olur” demen gibi; fiilin ona delâleti sebebiyle onu gizlersin; burada tam bir isim olan “yalan”ı gizledi; orada ise bir isim gizledi ve onun bir parçası olan sılasını bıraktı; böylece ismin bir kısmı gizli, bir kısmı açık oldu; dedi ki: bu yüzden bende zayıfladı. Dedi ki: Bu hususta söz, Sîbeveyh’in sözüdür: onun muradı “Allah yeter”dir; “Allah müminlere savaşı yeter kıldı” demen gibi. Bu mezhebin sıhhatine şahit olan, onlardan şu sözün rivayet edilmesidir: “**مررت بأَبْياتٍ جادَ بِهنَّ أَبياتاً وجُدْنَ أَبْياتاً**”; böylece “**بهنَّ**” sözü ref‘ yerindedir ve **الباء** ziyâdedir, gördüğün gibi. Dedi ki: Bunu bana Muhammed b. el-Hasen, ona okuma yoluyla, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: el-Kisâî bunu onlardan rivayet etti. Dedi ki: el-Ahtal’da da bunun benzerini buldum; o da şu sözüdür:
فقُلْتُ: اقْتُلُوها عَنْكُمُ بِمِزاجِها،
وحُبَّ بِها مَقْتولَةً حِينَ تُقْتَل
Böylece “**بها**” sözü, **حُبَّ** ile ref‘ yerindedir. İbn Cinnî dedi ki: Mübteda haberinde **الباء**’nın ziyâdesi bende ancak, mübtedanın ona muhtaç oluşu sebebiyle, fiilin fâiline muhtaç oluşuna benzemesinden dolayı câiz oldu.

**والكُفْيةُ** (damme ile): geçimden sana yetecek olan şey; ve denildi ki: **الكُفْيَةُ** azıktır; ve denildi ki: o, azıktan daha azdır; çoğulu **الكُفَى**. İbnü’l-A‘râbî: **الكُفَى** azıklardır; onun tekili **كُفْيةٌ**’dir. Ve denir ki: “Falan, bu ölçüye göre gününün **كُفَى**’sına sahip değildir” yani gününün azığına; ve Sa‘leb şu beyti okudu:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِن دُونِنا كُفًى،
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها
Dedi ki: **كُفًى**, daha önce geçtiği üzere, azıktan daha az olan **كُفْيَة**’nin çoğulu olur; ve câizdir ki **كُفاةً**yı kastetmiştir de sonra **الهاء**’yı düşürmüştür; ve câizdir ki “**رجل كَفِيٌّ**” sözünden olsun; yani **كافٍ**.

**والكِفْيُ**: vâdinin karnı; Kurâ‘dan; çoğulu **الأَكْفاء**.

İbn Sîde: **الكُفْوُ**, **الكُفءِ** hakkında “denk”tir; ve câizdir ki onunla **الكُفُؤ**’yu kastederler; sonra hafifletirler, sonra sükûn verirler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ف ي * * كَفَاهُ * مؤونته يكفيه * كِفَايةً * و * كَفَاهُ * الشيء و * اكتَفَى * به و * اسْتَكْفَيْتُهُ * الشيء * فَكَفَانِيهِ * و * كَافَاهُ مُكافاةً * ورجا * مُكافَاتَهُ * أي * كِفاَيَتَهُ * ورجل * كافِ * و * كَفِيٌّ * مثل سالم وسليم

##### Türkçe

* ك ف ي * **كَفَاهُ** geçimini; ona yeter, **كِفَايةً**. Ve **كَفَاهُ** şeye (yetti). Ve onunla **اكتَفَى**. Ve ben ondan şeyi istedim: **اسْتَكْفَيْتُهُ**; böylece onda bana yetti: **فَكَفَانِيهِ**. Ve **كَافَاهُ** karşılık verme olarak, **مُكافاةً**. Ve onun karşılık vermesini umdu: **مُكافَاتَهُ**; yani onun yeterli kılmasını: **كِفاَيَتَهُ**. Ve (bir) adam: **كافِ**; ve **كَفِيٌّ**; سالم ve سليم gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و كذا في النسخ والصَّوابُ أَنْ يُكْتَب بالياءِ ، فإنَّ الحرفَ يائِيٌّ .
( *!كَفاهُ مَؤُونَتَهُ *!يَكْفِيهِ *!كِفايَةً ) ، بالكسْرِ : قامَ به .
( *!وكَفاكَ الشَّيءُ ) *!يَكْفِيكَ ( *!واكْتَفَيْتَ به ) ، كِلاهُما اضْطَلَعَ .
( *!واسْتَكْفَيْتُهُ الشَّيءَ *!فكَفَانِيهِ ) ؛ ) نقلَهُ الأزْهرِي والجَوْهرِي .
( ورجُلٌ *!كافٍ *!وكَفِيٌّ ) ، كسالِمٍ وسَلِيمٍ ؛ كذا في الصِّحاح .
( و ) هذا رجُلٌ ( *!كافِيكَ من رجُلٍ ) : ) أَي كَفاكَ به ، ومِثْلُه ناهِيكَ من رجلٍ وجازِيكَ ؛ عن أَبي عُبَيْدٍ . ورجُلانِ *!كافِيانِ مِن رَجُلَيْنِ ورِجالٌ *!كافُوكَ من رِجالٍ ؛ ( *!وكَفْيُكَ من رجُلٍ ، مثلَّثَة الكافِ ) : ) أَي ( حَسْبُكَ ) ، اقْتَصَرَ الجَوْهرِي على الفَتْح .
وحَكَى ابنُ الأعْرابي : *!كَفاكَ بفلانٍ *!وكَفْيُكَ به *!وكِفاكَ ، بكسْرٍ وقَصْرٍ ، *!وكُفاكَ ، بضمٍ وقَصْر ، قالَ : ولا يُثَنَّى ولا يُجْمَع ولا يُؤَنَّثُ ؛ ومِثْلُه لابنِ وَلاَّدٍ .
هذا غيرُ مُطابِقٍ لسِياقِ المصنِّفِ كما يَظْهَرُ عنْدَ التأَمّل .
( *!والكُفْيَةُ ، بالضَّمِّ : القُوتُ ) ، وهو ما *!يَكْفِيكَ مِن العَيْشِ ؛ وقيل : هو أَقَلُّ مِن القُوتِ ؛ ( ج *!الكُفَى ) ، بضم ففتح ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي والقالِي :
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دُونِنَا *!كُفًى
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُهاقال ابنُ سِيدَه : ويجوزُ أَنْ يكونَ أَرادَ *!كُفاةً ثم أَسْقَطَ الهاءَ .

( *!وتَكَفَّى النَّباتُ ) : ) تَعقَّرَ أَي ( طالَ ) ؛ ) وهو مجازٌ .
( و ) *!الكَفِيُّ ، ( كغَنِيَ : المَطَرُ ) . ) يقالُ لأرضٍ إذا أَصابَهَا مَطَرٌ بَعْد مَطَرٍ : أَصابَها *!كَفِيٌّ عَلى *!كَفِيَ .
( وبَيْعُ *!الكِفايَةِ ) عنْدَ الفُقهاءِ هو ( أن يكونَ لي على رجُلٍ خَمْسَةُ دَراهِمَ وَأَشْتَرِي منك شَيئاً بخَمْسةٍ ، فأقُولُ : خُذْها منه ) ؛ ) هكذا هو في التكمِلَةِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المُكافَاةُ : المُساوَاةُ بينَ الشَّيْئَيْنِ .
*!وكَافاهُ : جَازَاهُ وَرَجَوْتُ *!مُكافَاتَك : أي كِفَايَتكَ .
ومِن أَسْماءِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ : الكافِي .
*!والمُسْتَكْفِي باللَّهِ : مِن العبَّاسِيِّين .
*!واسْتَكْفَى به : كَفاهُ ذلِك .
*!والكِفْيُ ، بالكسْرِ : بَطْنُ الوادِي ، والجَمْعُ *!أَكْفاءٌ ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
ورجُلٌ *!كُفًى كحُطَم : أَي *!كافٍ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه عن ثَعْلَب ، وبه فُسِّرَ قولُ الشاعرِ أَيْضاً : ومُخْتَبِطٍ إِلى آخِرِه .
وكَفى عنه الشَّيءَ : صَرَفَهُ إِيَّاهُ .
*!وكَفَى الشَّيء : فاتَ ، عن ابنِ القطَّاع .

##### Türkçe

: (ve nüshalarda da böyledir; doğrusu, **الياء** ile yazılmasıdır; çünkü harf **يائِيٌّ**dur.
( **كَفاهُ مَؤُونَتَهُ** **يَكْفِيهِ** **كِفايَةً** ) , kesre ile: onu yerine getirdi.
( **وكَفاكَ الشَّيءُ** ) **يَكْفِيكَ** ( **واكْتَفَيْتَ به** ) , ikisi de: yüklendi.
( **واسْتَكْفَيْتُهُ الشَّيءَ** **فكَفَانِيهِ** ) ; ) bunu Ezherî ve Cevherî nakletti.
(ve bir adam **كافٍ** ve **كَفِيٌّ** ) , **سالِمٍ** ve **سَلِيمٍ** gibi; Sıhâh’ta böyledir.
(ve) bu bir adamdır ( **كافِيكَ من رجُلٍ** ) : ) yani onunla sana yetti; benzeri: **ناهِيكَ من رجلٍ** ve **جازِيكَ**; Ebû Ubeyd’den.
Ve iki adam **كافِيانِ مِن رَجُلَيْنِ** ve adamlar **كافُوكَ من رِجالٍ**;
( **وكَفْيُكَ من رجُلٍ ، مثلَّثَة الكافِ** ) : ) yani ( **حَسْبُكَ** ); Cevherî fetha üzerine iktisar etti.
İbnü’l-A‘râbî nakletti: **كَفاكَ بفلانٍ** ve **وكَفْيُكَ به** ve **وكِفاكَ**; kesre ve kısaltma ile; ve **وكُفاكَ**; damme ve kısaltma ile; dedi ki: tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz; bunun benzeri İbn Vallâd’ındır.
Bu, musannifin siyakına mutabık değildir; teemmül عندında göründüğü üzere.
( **والكُفْيَةُ** , damme ile: **القُوتُ** ) , o, yaşayıştan **يَكْفِيكَ** olan şeydir; denildi ki: o, **القُوتِ**tan daha azdır;
(ç. **الكُفَى** ) , damme sonra fetha ile; Cevherî ve Kâlî inşâd etti:

ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ من دُونِنَا **كُفًى**
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها

İbn Sîde dedi ki: **كُفاةً**yı kastetmiş olup sonra **الهاء**yı düşürmüş olması caizdir.

( **وتَكَفَّى النَّباتُ** ) : ) kökünden kesildi; yani (uzadı); ) bu mecazdır.
(ve) **الكَفِيُّ** , ( **كغَنِيَ** : yağmur ) . ) bir yere, bir yağmurdan sonra yağmur isabet ederse denilir: ona **كَفِيٌّ** **عَلى** **كَفِيَ** isabet etti.
(ve fukahâ نزدinde **بَيْعُ الكِفايَةِ** ) şudur: (bir adamın üzerinde benim beş dirhemim olsun ve senden beş ile bir şey satın alayım da şöyle diyeyim: onu ondan al); ) Tekmile’de böyledir.
Ona istidrâk olunanlardandır:
**المُكافَاةُ**: iki şey arasında eşitleme.
**وكَافاهُ**: onu mükâfatlandırdı; ve **مُكافَاتَك**ı umdum: yani **كِفَايَتكَ**.
Allah عزّ وجلّ’in isimlerindendir: **الكافِي**.
**والمُسْتَكْفِي باللَّهِ**: Abbâsîlerdendir.
**واسْتَكْفَى به**: bu ona yetti.
**والكِفْيُ** , kesre ile: vadinin karnı; cem‘i **أَكْفاءٌ**; bunu Ezherî nakletti.
Ve bir adam **كُفًى** **كحُطَم**: yani **كافٍ**; bunu İbn Sîde Sa‘leb’den nakletti; şairin sözünde de bununla tefsir edildi: “ومُخْتَبِطٍ” sonuna kadar.
Ve ondan şeyi **وكَفى عنه الشَّيءَ**: onu ondan çevirdi.
**وكَفَى الشَّيء**: geçti; İbnü’l-Kattâ‘dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: كفى

كَفَى
1 كَفَى ذ He, or it, sufficed, or contented: hence كَفَانِى فُلَانٌ الأَمْرَ Such a one sufficed me, or contented me, in respect of the affair; i. e., by taking upon himself to perform it or accomplish it if good, or to prevent it or avert it if evil: and كَفَانِى شَهِيدًا He sufficed me as, or for, a witness; or he suffices me as, or for, such: and sometimes بِ is redundantly prefixed to its agent, and sometimes to its objective complement; as in exs. cited in art. ب. See Ham, p. 152. كَفَى [It sufficed, or satisfied, or contented,] it stood instead of another thing, or other things; (Msb;) [as also كَفَى عَنْ غَيْرِهِ.] ― -b2- كَفَى بِنَا for كَفَانَا &c. See W, pp. 5 and 6 ― -b3- كَفَى, aor. يَكْفِى, inf. n. كِفَايَةٌ, also signifies دَفَعَ and مَنَعَ followed by مِنْ. (Har, p. 43, q. v.) [You say, كَفَاهُ الشَّرَّ He repelled from him evil; and hence, he defended him therefrom; and he freed him therefrom: said of God, and of a man, &c.]

اِكْتَفَى بِالشَّىْءِ
8 اِكْتَفَى بِالشَّىْءِ ذ He was, or became, sufficed by the thing, so as to need nothing more; or content with it. (Msb.)

كِفَايَةٌ
كِفَايَةٌ ذ A sufficiency; enough; a thing that suffices, or contents, and enables one to obtain what one seeks. (TA, art. بلغ.) ― -b2- قَامَ بِكِفَايَتِهِ He undertook his maintenance; he maintained him; syn. مَانَهُ. (S, K, art. مون.)

أَكْفَى
أَكْفَى ذ [More, and most, satisfying]. (Mgh, in art. جزأ.)

##### Türkçe

كَفَى
1 **كَفَى** ذ O, yahut o, yetti, yahut tatmin etti: bundan dolayı **كَفَانِى فُلَانٌ الأَمْرَ** Şu kimse, iş hususunda bana yetti, yahut beni tatmin etti; yani onu yapmayı yahut (eğer iyi ise) tamamlamayı üzerine almasıyla, yahut (eğer kötü ise) onu önlemesi yahut defetmesiyle: ve **كَفَانِى شَهِيدًا** Bana bir şahit olarak, yahut bir şahit yerine yetti; yahut bana böyle olarak, yahut böyle yerine yeter: ve bazen **بِ** fazlalık olarak onun âmiline başına getirilir, ve bazen onun mef‘ûl tamamlayıcısına; ب maddesinde zikredilen örneklerde olduğu gibi. Ham, s. 152’ye bak. **كَفَى** [Yetti, yahut tatmin etti, yahut hoşnut etti,] başka bir şeyin, yahut başka şeylerin yerine geçti; (Msb;) [**كَفَى عَنْ غَيْرِهِ** de böyledir.] ― -b2- **كَفَى بِنَا** **كَفَانَا** vb. yerine. W, s. 5 ve 6’ya bak. ― -b3- **كَفَى**, muzâri‘i **يَكْفِى**, mastarı **كِفَايَةٌ**, ayrıca **مِنْ** ile gelen **دَفَعَ** ve **مَنَعَ** mânâsına da gelir. (Har, s. 43, ona bak.) [**كَفَاهُ الشَّرَّ** dersin: Kötülüğü ondan defetti; ve bundan dolayı, onu ondan savundu; ve onu ondan kurtardı: Allah hakkında ve bir adam vb. hakkında söylenir.]

اِكْتَفَى بِالشَّىْءِ
8 **اِكْتَفَى بِالشَّىْءِ** ذ O, şey ile yetindi, yahut şey ile yetinir oldu; öyle ki daha fazlasına ihtiyaç duymadı; yahut onunla kanaat etti. (Msb.)

كِفَايَةٌ
**كِفَايَةٌ** ذ Bir yeterlilik; kâfi miktar; yeten, yahut tatmin eden, ve kişinin aradığını elde etmesine onu muktedir kılan bir şey. (TA, **بلغ** maddesi.) ― -b2- **قَامَ بِكِفَايَتِهِ** Onun nafakasını üstlendi; onu geçindirdi; eş anlamlısı **مَانَهُ**. (S, K, **مون** maddesi.)

أَكْفَى
**أَكْفَى** ذ [Daha çok, ve en çok, tatmin edici]. (Mgh, **جزأ** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَفَى
كَفَى I ( n. ac. كِفَاْيَة 23t ),
a.  Sufficed.

b.  [ acc. &  Min or 'An ], Served instead of.

كَفَّيَ
كَفَّيَ II ,
a.  see I (a) .

كَاْفَيَ
كَاْفَيَ III ,
a.  see I (a) .

b.  [ acc. &  Bi ], Requited by.

اِكْتَفَيَ
اِكْتَفَيَ VIII
a.  [ Bi ], Was satisfied, contented with, found sufficient.

اِسْتَكْفَيَ
اِسْتَكْفَيَ X ,
a.  see VIII .

b.  Asked to give enough of.

كَُِفْي
كَُِفْي [ كَفْي 1 ,  كِفْي 2 ,  3 ],
a.  see 21 (b) &  23t .

كُفْيَة
كُفْيَة ( pl. كُفَي 9 ),
a.  Food.

كُفًى
كُفًى [ 9 ],
a.  Equal, like.

كَافٍ
كَافٍ [ 21 ] , ( pl. كُفَاة [ 9tA ] ),
a.  Sufficient; sufficiency.

b.  [ Min ], Substitute for.

كِفَايَة
كِفَايَة [ 23t ],
a.  Sufficiency; sufficient quantity; sufficient.

كَفِيّ
كَفِيّ [ 25 ],
a.  see 21 (a) .

مُكَفَّى
مُكَفَّى [ N. P.
a.  II] [ coll. ], One who pays for his own board ( workman ).

مُكَافَاة
مُكَافَاة [ N. Ac. كَاْفَيَ III ( كِفْي 2 )],
a.  Retribution, requital; recompense, compensation.

اِكْتِفَآء
اِكْتِفَآء [ N. Ac.
a.  VIII], Sufficiency, satisfaction.

بِالكِفَايَة
بِالكِفَايَة
a.  Sufficiently; enough.

هٰذَا رَجُل كَِفْيُكَ مِن رَجُل
هٰذَا رَجُل كَِفْيُكَ مِن رَجُل
a.  This man will suffice thee.

كَك
كَك
a.  Likewise.

كَاكَنْج
كَاكَنْج
a.  A species of gum.

##### Türkçe

**كَفَى**
**كَفَى** I ( n. ac. **كِفَاْيَة** 23t ),
a. Yetti.

b. [ acc. & Min or 'An ], Yerine geçti.

**كَفَّيَ**
**كَفَّيَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**كَاْفَيَ**
**كَاْفَيَ** III ,
a. I (a)’ya bak.

b. [ acc. & Bi ], Karşılığını verdi.

**اِكْتَفَيَ**
**اِكْتَفَيَ** VIII
a. [ Bi ], İle yetindi, onunla hoşnut oldu, yeterli buldu.

**اِسْتَكْفَيَ**
**اِسْتَكْفَيَ** X ,
a. VIII’e bak.

b. Yetecek kadar vermesini istedi.

**كَُِفْي**
**كَُِفْي** [ **كَفْي** 1 , **كِفْي** 2 , 3 ],
a. 21 (b) ve 23t’ye bak.

**كُفْيَة**
**كُفْيَة** ( pl. **كُفَي** 9 ),
a. Yiyecek.

**كُفًى**
**كُفًى** [ 9 ],
a. Eşit, benzer.

**كَافٍ**
**كَافٍ** [ 21 ] , ( pl. **كُفَاة** [ 9tA ] ),
a. Yeterli; yeterlilik.

b. [ Min ], Yerine geçen.

**كِفَايَة**
**كِفَايَة** [ 23t ],
a. Yeterlilik; yeterli miktar; yeterli.

**كَفِيّ**
**كَفِيّ** [ 25 ],
a. 21 (a)’ya bak.

**مُكَفَّى**
**مُكَفَّى** [ N. P.
a. II] [ coll. ], Kendi yiyeceğinin bedelini ödeyen kimse (işçi).

**مُكَافَاة**
**مُكَافَاة** [ N. Ac. **كَاْفَيَ** III ( **كِفْي** 2 )],
a. Ceza, karşılık verme; mükâfat, tazmin.

**اِكْتِفَآء**
**اِكْتِفَآء** [ N. Ac.
a. VIII], Yeterlilik, hoşnutluk.

**بِالكِفَايَة**
**بِالكِفَايَة**
a. Yeterince; kâfi miktarda.

**هٰذَا رَجُل كَِفْيُكَ مِن رَجُل**
**هٰذَا رَجُل كَِفْيُكَ مِن رَجُل**
a. Bu adam sana yeter.

**كَك**
**كَك**
a. Aynı şekilde.

**كَاكَنْج**
**كَاكَنْج**
a. Bir tür zamk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كفي
كَفَى - يَكْفِي - كَافِي - كَافٍ
كَفى - يَكْفي + كائن أو شيء + كائناً أو أمراً: كفى الكائن أو الشيء لفعل أمر: يكون الكائن أو الشيء وحده دون عون أو مشاركة من آخر قادراً على القيام بالفعل كاملاً
كَفَى - يَكْفِي + كائن  + كائناً آخر + شيئاَ أو فعل شيء: الفعل متعدي لمفعولين: يجعل الكائنُ  الكائن َ الآخرَ، مكتفياً: يجعله يستغني ولا يحتاج إلى الشيء الآخر المشار إليه، لا لفعله في عمل يريد القيام به، ولا لجسمه لملء أو شغل فراغ أو حجم: يزود بالقدر المطلوب (الكافي) (من حيث الوزن أو الحجم أو الفعل أوالطاقة) بحيث يجعل الفاعل يستغني عن اللجوء إلى غيره، سواء لملء وعاء، أو لفعل وإنجاز عمل
كَفَى - يَكْفِي + (ضمير الشأن المقدر: شأن الشيء أو الكائن) + بـِ كائن أو شيء + فعل أو اسم فعل
﴿وكفى بالله شهيدا﴾كفى + (شأن أو أمر الناس) + بـِ الله + شهيداً أو وكيلاً: صار شأن  أو أمر الناس " بـِ الله " مكتفياَ ومستغنياً عن الشهيد أو الوكيل الآخر، والتقدير: كفى + الأمر أو الشأن + بـِ الاستعانة  بالله + الحاجةَ لوكيل أو شهيد آخر
كَافِي - كافٍ: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَفَى - يَكْفِي ": الذي يعين ويزود الآخر بما يغنيه عن أي سؤال
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالملاءة والاكتفاء بدرجاتها المختلفة " وهي:
غَنِيَ - يَغْنَى، مَكَلَ - يَمْكُلُ (مَكِلَ - يَمْكَلُ)، عَفَّ- يَعِفُّ، كَفى - يَكْفي، عَالَ - يَعُولُ، فَقُرَ- يَفْقُرُ
يفرق لفظاً:
كَفى - يَكْفي + كائن أو شيء + كائناً أو أمراً: كفى الكائن أو الشيء لفعل أمر: يكون الكائن أو الشيء وحده دون عون أو مشاركة من آخر قادراً على القيام بالفعل كاملاً
كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو) + كائن + كائناً: ساواه في القدر أو المنزلة
كَفَّ - يَكُفُّ + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على نفسه ويقصر من طوله

كفى
كفى كائنٌ كائناً شيئاً أو بشيء
 	﴿ورد الله الذين كفروا بغيظهم لم ينالوا خيرا وكفى الله المؤمنين القتال وكان الله قويا عزيزا(25)﴾ الأحزاب ﴿أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36)﴾ الزمر
 	﴿فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به فقد اهتدوا وإن تولوا فإنما هم في شقاق فسيكفيكهم الله وهو السميع العليم(137)﴾ البقرة ﴿إنا كفيناك المستهزئين(95)﴾ الحجر
 	﴿إذ تقول للمؤمنين ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين(124)﴾ آل عمران
 	﴿أولم يكفهم أنا أنزلنا عليك الكتاب يتلى عليهم إن في ذلك لرحمة وذكرى لقوم يؤمنون(51)﴾ العنكبوت
كفى بـ +
كفى بالله شهيد
 ﴿ما أصابك من حسنة فمن الله وما أصابك من سيئة فمن نفسك وأرسلناك للناس رسولا وكفى بالله شهيدا(79)﴾ النساء ﴿لكن الله يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه والملائكة يشهدون وكفى بالله شهيدا(166)﴾ النساء ﴿هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله وكفى بالله شهيدا(28)﴾ الفتح
 	﴿فكفى بالله شهيدا بيننا وبينكم إن كنا عن عبادتكم لغافلين(29)﴾ يونس ﴿ويقول الذين كفروا لست مرسلا قل كفى بالله شهيدا بيني وبينكم ومن عنده علم الكتاب(43)﴾ الرعد ﴿قل كفى بالله شهيدا بيني وبينكم إنه كان بعباده خبيرا بصيرا(96)﴾ الإسراء ﴿قل كفى بالله بيني وبينكم شهيدا يعلم ما في السماوات والأرض والذين آمنوا بالباطل وكفروا بالله أولئك هم الخاسرون(52)﴾ العنكبوت ﴿أم يقولون افتراه قل إن افتريته فلا تملكون لي من الله شيئا هو أعلم بما تفيضون فيه كفى به شهيدا بيني وبينكم وهو الغفور الرحيم(8)﴾ الأحقاف
 	﴿سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم حتى يتبين لهم أنه الحق أولم يكف بربك أنه على كل شيء شهيد(53)﴾ فصلت
كفى بالله وكيل
 ﴿ويقولون طاعة فإذا برزوا من عندك بيت طائفة منهم غير الذي تقول والله يكتب ما يبيتون فأعرض عنهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(81)﴾ النساء ﴿وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(3)﴾ الأحزاب ﴿ولا تطع الكافرين والمنافقين ودع أذاهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(48)﴾ الأحزاب
 	﴿ولله ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(132)﴾ النساء ﴿ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)﴾ النساء
 	﴿إن عبادي ليس لك عليهم سلطان وكفى بربك وكيلا(65)﴾ الإسراء
 	﴿وكم أهلكنا من القرون من بعد نوح وكفى بربك بذنوب عباده خبيرا بصيرا(17)﴾ الإسراء ﴿وتوكل على الحي الذي لا يموت وسبح بحمده وكفى به بذنوب عباده خبيرا(58)﴾ الفرقان
كفى بالله حسيب
 ﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء ﴿الذين يبلغون رسالات الله ويخشونه ولا يخشون أحدا إلا الله وكفى بالله حسيبا(39)﴾ الأحزاب
 	﴿ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا وإن كان مثقال حبة من خردل أتينا بها وكفى بنا حاسبين(47)﴾ الأنبياء
 	﴿اقرأ كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيبا(14)﴾ الإسراء
كفى بالله
 ﴿والله أعلم بأعدائكم وكفى بالله وليا وكفى بالله نصيرا(45)﴾ النساء ﴿ذلك الفضل من الله وكفى بالله عليما(70)﴾ النساء ﴿وكذلك جعلنا لكل نبي عدوا من المجرمين وكفى بربك هاديا ونصيرا(31)﴾ الفرقان

 ﴿انظر كيف يفترون على الله الكذب وكفى به إثما مبينا(50)﴾ النساء ﴿فمنهم من آمن به ومنهم من صد عنه وكفى بجهنم سعيرا(55)﴾ النساء
كاف - بكاف
 ﴿أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد(36)﴾ الزمر
مختار الصحاح
● [كفي] ك ف ي: كَفَاهُ مؤونته يكفيه كِفَايةً و كَفَاهُ الشيء و اكتَفَى به و اسْتَكْفَيْتُهُ الشيء فَكَفَانِيهِ و كَافَاهُ مُكافاةً ورجا مُكافَاتَهُ أي كِفاَيَتَهُ ورجل كافِ و كَفِيٌّ مثل سالم وسليم
الراغب
كفى
- الكفاية: ما فيه سد الخلة وبلوغ المراد في الأمر. قال تعالى: }وكفى الله المؤمنين القتال﴿[الأحزاب/25]،﴾إنا كفيناك المستهزئين﴿[الحجر/95]. وقوله:﴾وكفى بالله شهيدا{ [النساء/79] قيل: معناه: كفى الله شهيدا، والباء زائدة. وقيل: معناه: اكتف بالله شهيدا (انظر: معاني القرآن وإعرابه للزجاج 2/57؛ ومغني اللبيب ص 144)، والكفية من القوت: ما فيه كفاية، والجمع: كفى، ويقال: كافيك فلان من رجل، كقولك: حسبك من رجل.
ملخص اللسان:
1.     كَفَى يَكْفِي كِفايةً إِذا قام بالأَمر.
2.     كَفاك هذا الأَمرُ أَي حَسْبُك،
3.     وفي الحديث: من قرأَ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة  كَفَتاه أَي أَغْنَتاه عن قيام الليل،
4.     والكُفاةُ: الخَدَمُ الذين يَقومون بالخِدْمة، جمع كافٍ.
5.     وكَفَيْته  ما أَهَمَّه.
6.     وكافَيْته: من المُكافاة،
7.  وكفَى بالله وليّاً، وما أَشبهه  في القرآن: معنى الباء للتَّوْكيد، المعنى كفَى اللهُ وليّاً إِلا أَن  الباء دخلت في اسم الفاعل لأَن معنى الكلام الأَمْرُ، المعنى اكْتَفُوا  بالله وليّاً،
8.     يقال: كَفاه  الأَمرَ إِذا قام فيه مَقامه.
9.     والكُفْيةُ، بالضم: ما يَكْفِيك من العَيش، وقيل: الكُفْيَةُ القُوت،
لسان العرب
● - كفي: الليث: كَفَى يَكْفِي كِفايةً إِذا قام بالأَمر. ويقال:  اسْتَكْفَيْته أَمْراً فكَفانِيه. ويقال: كَفاك هذا الأَمرُ أَي حَسْبُك، وكَفاكَ  هذا الشيء. وفي الحديث: من قرأَ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة  كَفَتاه أَي أَغْنَتاه عن قيام الليل، وقيل: إِنهما أَقل ما يُجزئ من القراءة  في قيام الليل، وقيل: تَكْفِيانِ الشرَّ وتَقِيان من المكروه. وفي  الحديث: سَيَفْتَحُ اللهُ عليكم ويَكْفِيكم اللهُ أَي يَكْفيكم القِتالَ بما  فتَح عليكم. والكُفاةُ: الخَدَمُ الذين يَقومون بالخِدْمة، جمع كافٍ.  وكفَى الرجلُ كِفايةً، فهو كافٍ وكُفًى مثل حُطَمٍ؛ عن ثعلب، واكْتَفَى،  كلاهما: اضْطَلَع، وكَفاه ما أَهَمَّه كِفايةً وكَفاه مَؤُونَته كِفاية  وكَفاك الشيءُ يَكفِيك واكْتَفَيْت به. أَبو زيد: هذا رجل كافِيك من رَجُل  وناهيك من رجل وجازيكَ من رجل وشَرْعُكَ من رجُل كله بمعنى واحد. وكَفَيْته  ما أَهَمَّه. وكافَيْته: من المُكافاة، ورَجَوْتُ مُكافاتَك.  ورجل كافٍ وكَفِيٌّ: مثل سالِم وسَلِيمٍ. ابن سيده: ورجل كافِيكَ من رجل  وكَِفْيُكَ من رجُل  (* قوله« وكفيك من رجل» في القاموس مثلثة الكاف.)  وكَفَى به رجلاً. قال: وحكى ابن الأَعرابي كَفاكَ بفلان وكَفْيُكَ به  وكِفاكَ، مكسور مقصور، وكُفاكَ، مضموم مقصور أَيضاً، قال: ولا يثنى ولا يجمع  ولا يؤنث. التهذيب: تقول رأَيت رجُلاً كافِيَك من رجل، ورأَيت رجلين  كافِيَك من رجلين، ورأَيت رجالاً كافِيَكَ من رجال، معناه كَفاك به رجلاً.  الصحاح: وهذا رجل كافِيكَ من رجُل ورَجلان كافِياكَ من رجلين ورِجالٌ  كافُوكَ من رِجال، وكَفْيُك، بتسكين الفاء، أَي حَسْبُكَ؛ وأَنشد ابن بري في  هذا الموضع لجثامة الليثي:  سَلِي عَنِّي بَني لَيْثِ بنِ بَكْرٍ،  كَفَى قَوْمي بصاحِبِهِمْ خَبِيرا  هَلَ اعْفُو عن أُصولِ الحَقِّ فِيهمْ،  إِذا عَرَضَتْ، وأَقْتَطِعُ الصُّدُورا  وقال أَبو إِسحق الزجاج في قوله عز وجل: وكفَى بالله وليّاً، وما أَشبهه  في القرآن: معنى الباء للتَّوْكيد، المعنى كفَى اللهُ وليّاً إِلا أَن  الباء دخلت في اسم الفاعل لأَن معنى الكلام الأَمْرُ، المعنى اكْتَفُوا  بالله وليّاً، قال: ووليّاً منصوب على الحال، وقيل: على التمييز. وقال في  قوله سبحانه: أَوَلم يَكْفِ بربّك أَنه على كل شيء شهيد؛ معناه أَوَلم  يَكْفِ ربُّك أَوَلم تَكْفِهم شهادةُ ربِّك، ومعنى الكِفاية ههنا أَنه قد  بين لهم ما فيه كِفاية في الدلالة على توحيده. وفي حديث ابن مريم: فأَذِنَ  لي إِلى أَهْلي بغير كَفِيٍّ أَي بغير مَن يَقوم مَقامي. يقال: كَفاه  الأَمرَ إِذا قام فيه مَقامه. وفي حديث الجارود: وأَكْفي مَنْ لم يَشهد أَي  أَقوم بأَمْرِ مَن لم يَشهد الحَرْبَ وأُحارِبُ عنه؛ فأَمّا قول  الأَنصاري:  فكَفَى بِنا فَضْلاً، على مَن غَيْرُنا،  حُبُّ النبيِّ مُحَمَّدٍ إِيّانا  فإِنما أَراد فكَفانا، فأَدخل الباء على المفعول، وهذا شاذ إِذ الباء في  مثل هذا إِنما تدخل على الفاعل كقولك كفَى باللهِ؛ وقوله:  إِذا لاقَيْتِ قَوْمي فاسْأَلِيهمْ،  كَفَى قَوْماً بِصاحِبِهمْ خَبِيرا  هو من المقلوب، ومعناه كفَى بقوم خَبِيراً صاحبُهم، فجعل الباء في  الصاحب، وموضعها أَن تكون في قوم وهم الفاعلون في المعنى؛ وأَما زيادَتها في  الفاعل فنحو قولهم: كَفى بالله، وقوله تعالى: وكفى بنا حاسبين، إِنما هو  كفى اللهُ وكفانا كقول سحيم:  كفى الشَّيْبُ والإِسْلامُ للمَرْء ناهِياً  فالباء وما عملت في موضع مرفوع بفعله، كقولك ما قام من أَحد، فالجار  والمجرور هنا في موضع اسم مرفوع بفعله، ونحوه قولهم في التعجب: أَحْسِنْ  بِزَيْدٍ، فالباء وما بعدها في موضع مرفوع بفعله ولا ضمير في الفعل، وقد  زيدت أَيضاً في خبر لكنَّ لشبهه بالفاعل؛ قال:  ولَكِنَّ أَجْراً لو فَعَلْتِ بِهَيِّنٍ،  وهَلْ يُعْرَفُ المعْروفُ في الناسِ والأَجْرُ  (* قوله« وهل يعرف» كذا بالأصل، والذي في المحكم: ولم ينكر.)  أَراد: ولكِنّ أَجراً لو فَعَلْتِه هَيِّن، وقد يجوز أَن يكون معناه  ولكنَّ أَجراً لو فعلته بشيء هين أَي أَنت تَصِلين إِلى الأَجرِ بالشيء  الهين، كقولك: وُجُوبُ الشكر بالشيءِ الهيّن، فتكون الباء على هذا غير زائدة،  وأَجاز محمد بن السَّرِيّ أَن يكون قوله: كَفَى بالله، تقديره كفَى  اكْتِفاؤك بالله أَي اكْتفاؤك بالله يَكْفِيك؛ قال ابن جني: وهذا يضعف عندي  لأَن الباء على  هذا متعلقة بمصدر محذوف وهو الاكتفاء، ومحال حذف الموصول وتبقية صلته،  قال: وإِنما حسَّنه عندي قليلاً أَنك قد ذكرت كفَى فدلَّ على الاكتفاء  لأَنه من لفظه، كما تقول: مَن كَذب كان شرًّا له، فأَضمرته لدلالة الفعل  عليه، فههنا أَضمر اسماً كاملاً وهو الكذب، وهناك أَضمر اسماً وبقي صلته  التي هي بعضه، فكان بعضُ الاسم مضمراً وبعضه مظهراً، قال: فلذلك ضعف عندي،  قال: والقول في هذا قول سيبويه من أَنه يريد كفى الله، كقولك: وكفى الله  المؤمنين القتال؛ ويشهد بصحة هذا المذهب ما حكي عنهم من قولهم مررت  بأَبْياتٍ جادَ بِهنَّ أَبياتاً وجُدْنَ أَبْياتاً، فقوله بهنَّ في موضع رفع،  والباء زائدة كما ترى. قال: أَخبرني بذلك محمد بن الحسن قراءة عليه عن  أَحمد بن يحيى أَن الكسائي حكى ذلك عنهم؛ قال: ووجدت مثله للأَخطل وهو  قوله:فقُلْتُ: اقْتُلُوها عَنْكُمُ بِمِزاجِها،  وحُبَّ بِها مَقْتولَةً حِينَ تُقْتَل  فقوله بها في موضع رفع بحُبَّ؛ قال ابن جني: وإِنما جاز عندي زيادة  الباء في خبر المبتدإِ لمضارعته للفاعل باحتياج المبتدإِ إِليه كاحتياج الفعل  إِلى فاعله.  والكُفْيةُ، بالضم: ما يَكْفِيك من العَيش، وقيل: الكُفْيَةُ القُوت،  وقيل: هو أَقلّ من القوت، والجمع الكُفَى. ابن الأَعرابي: الكُفَى  الأَقوات، واحدتها كُفْيةٌ. ويقال: فلان لا يملك كُفَى يومه على ميزان هذا أَي  قُوتَ يومه؛ وأَنشد ثعلب:  ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِن دُونِنا كُفًى،  وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها  قال: يكون كُفًى جمع كُفْيَة وهو أَقلّ من القُوت، كما تقدّم، ويجوز أَن  يكون أَراد كُفاةً ثم أَسقط الهاء، ويجوز أَن يكون من قولهم رجل كَفِيٌّ  أَي كافٍ.  والكِفْيُ: بطن الوادي؛ عن كراع، والجمع الأَكْفاء.  ابن سيده: الكُفْوُ النظير لغة في الكُفءِ، وقد يجوز أَن يريدوا به  الكُفُؤ فيخففوا ثم يسكنوا.
مقاييس اللغة:
(كفا) الكاف والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على الحَسْب الذي لا مُستَزَادَ فيه. يقال: كفاك الشّيءُ يَكفِيك. وقد كَفَى كِفاية، إذا قام بالأمر. والكُفْيَةُ: القوت الكَافِي، والجمع كُفىً. ويقال حَسْبُك زيدٌ من رجلٍ، وكافيك.
القاموس المحيط:
و كَفَاهُ مَؤُونَتَهُ يَكْفِيه كِفايَةً، وكفاكَ الشيءُ، واكْتَفَيْتَ به، واسْتَكْفَيْتُهُ الشيءَ فكفَانِيه، ورجلٌ كافٍ وكَفِيٌّ. وكافِيكَ من رجل، وكَفْيُكَ من رجُلٍ، مثلثةَ الكافِ حَسْبُكَ. والكُفْيَةُ، بالضم القُوتُ
ج: الكُفَى. وتَكَفَّى النَّباتُ: طالَ. وكَغَنِيٍّ: المَطَرُ، وبيع الكِفايةِ: أن يكونَ لي على رجُلٍ خَمْسَةُ دراهِمَ، وأشْرِي منكَ شيئاً بِخَمْسةٍ، فأقولُ: خُذْها منه.
تاج العروس:
الصفحة محذوفة

##### Türkçe

كفي
**كَفَى - يَكْفِي - كَافِي - كَافٍ**
**كَفى - يَكْفي** + bir varlık veya şey + bir varlık veya iş: varlık veya şey bir işi yapmaya yeter: varlık veya şey, başka birinden yardım veya katılım olmaksızın tek başına fiili bütünüyle yerine getirmeye kâdir olur.
**كَفَى - يَكْفِي** + bir varlık + başka bir varlık + bir şey veya bir şey yapmak: fiil iki mef‘ûle müteaddîdir: varlık, başka varlığı **مكتفياً** kılar: onu, işaret edilen diğer şeye muhtaç olmaktan ve ona ihtiyaç duymaktan müstağni kılar; ne yapmak istediği bir işte onu yapmak için, ne de bedenine bir boşluğu veya hacmi doldurmak yahut işgal etmek için: gerekli miktarla (yeterli olanla) (ağırlık, hacim, fiil veya enerji bakımından) donatır; öyle ki fâil, ister bir kabı doldurmak için, ister bir işi yapmak ve gerçekleştirmek için, başkasına başvurmaktan müstağni olur.
**كَفَى - يَكْفِي** + (takdir edilen شأن zamiri: şeyin veya varlığın شأن’ı) + بـِ bir varlık veya şey + فعل veya اسم فعل
﴿**وكفى بالله شهيدا**﴾ **كفى** + (insanların شأن’ı veya işi) + بـِ **الله** + şahit veya vekil olarak: insanların شأن’ı veya işi “**بـِ الله**” ile, diğer şahit veya vekilden yeterli ve müstağni oldu; takdir: **كفى** + iş veya شأن + **بـِ** **الاستعانة بالله** + başka bir vekile veya şahide ihtiyaç.
**كَافِي - كافٍ**: “**كَفَى - يَكْفِي**”den, sıfat-ı müşebbehe olan ism-i fâil: başkasını, onu her türlü sorudan müstağni kılacak şeyle destekleyen ve donatan.
Ve lafız, “derecelerinin farklılığıyla doluluk ve yetinme hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**غَنِيَ - يَغْنَى**، **مَكَلَ - يَمْكُلُ** (**مَكِلَ - يَمْكَلُ**)، **عَفَّ- يَعِفُّ**، **كَفى - يَكْفي**، **عَالَ - يَعُولُ**، **فَقُرَ- يَفْقُرُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**كَفى - يَكْفي** + bir varlık veya şey + bir varlık veya iş: varlık veya şey bir işi yapmaya yeter: varlık veya şey, başka birinden yardım veya katılım olmaksızın tek başına fiili bütünüyle yerine getirmeye kâdir olur.
**كَفَأَ - يَكْفَؤُ** (**كَفَا - يَكْفُو**) + bir varlık + bir varlık: miktarda veya mertebede ona eşit oldu.
**كَفَّ - يَكُفُّ** + bir varlık + bir şey: onu kendine doğru katar ve toplar, ve onun uzunluğundan kısaltır.

كفى
Bir varlık, bir varlığa bir şeyi veya bir şey ile yeter.
	﴿**ورد الله الذين كفروا بغيظهم لم ينالوا خيرا وكفى الله المؤمنين القتال وكان الله قويا عزيزا(25)**﴾ الأحزاب ﴿**أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36)**﴾ الزمر
	﴿**فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به فقد اهتدوا وإن تولوا فإنما هم في شقاق فسيكفيكهم الله وهو السميع العليم(137)**﴾ البقرة ﴿**إنا كفيناك المستهزئين(95)**﴾ الحجر
	﴿**إذ تقول للمؤمنين ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين(124)**﴾ آل عمران
	﴿**أولم يكفهم أنا أنزلنا عليك الكتاب يتلى عليهم إن في ذلك لرحمة وذكرى لقوم يؤمنون(51)**﴾ العنكبوت

**كفى بـ +**
**كفى بالله شهيد**
 ﴿**ما أصابك من حسنة فمن الله وما أصابك من سيئة فمن نفسك وأرسلناك للناس رسولا وكفى بالله شهيدا(79)**﴾ النساء ﴿**لكن الله يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه والملائكة يشهدون وكفى بالله شهيدا(166)**﴾ النساء ﴿**هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله وكفى بالله شهيدا(28)**﴾ الفتح
	﴿**فكفى بالله شهيدا بيننا وبينكم إن كنا عن عبادتكم لغافلين(29)**﴾ يونس ﴿**ويقول الذين كفروا لست مرسلا قل كفى بالله شهيدا بيني وبينكم ومن عنده علم الكتاب(43)**﴾ الرعد ﴿**قل كفى بالله شهيدا بيني وبينكم إنه كان بعباده خبيرا بصيرا(96)**﴾ الإسراء ﴿**قل كفى بالله بيني وبينكم شهيدا يعلم ما في السماوات والأرض والذين آمنوا بالباطل وكفروا بالله أولئك هم الخاسرون(52)**﴾ العنكبوت ﴿**أم يقولون افتراه قل إن افتريته فلا تملكون لي من الله شيئا هو أعلم بما تفيضون فيه كفى به شهيدا بيني وبينكم وهو الغفور الرحيم(8)**﴾ الأحقاف
	﴿**سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم حتى يتبين لهم أنه الحق أولم يكف بربك أنه على كل شيء شهيد(53)**﴾ فصلت

**كفى بالله وكيل**
 ﴿**ويقولون طاعة فإذا برزوا من عندك بيت طائفة منهم غير الذي تقول والله يكتب ما يبيتون فأعرض عنهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(81)**﴾ النساء ﴿**وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(3)**﴾ الأحزاب ﴿**ولا تطع الكافرين والمنافقين ودع أذاهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(48)**﴾ الأحزاب
	﴿**ولله ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(132)**﴾ النساء ﴿**ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)**﴾ النساء
	﴿**إن عبادي ليس لك عليهم سلطان وكفى بربك وكيلا(65)**﴾ الإسراء
	﴿**وكم أهلكنا من القرون من بعد نوح وكفى بربك بذنوب عباده خبيرا بصيرا(17)**﴾ الإسراء ﴿**وتوكل على الحي الذي لا يموت وسبح بحمده وكفى به بذنوب عباده خبيرا(58)**﴾ الفرقان

**كفى بالله حسيب**
 ﴿**وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)**﴾ النساء ﴿**الذين يبلغون رسالات الله ويخشونه ولا يخشون أحدا إلا الله وكفى بالله حسيبا(39)**﴾ الأحزاب
	﴿**ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا وإن كان مثقال حبة من خردل أتينا بها وكفى بنا حاسبين(47)**﴾ الأنبياء
	﴿**اقرأ كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيبا(14)**﴾ الإسراء

**كفى بالله**
 ﴿**والله أعلم بأعدائكم وكفى بالله وليا وكفى بالله نصيرا(45)**﴾ النساء ﴿**ذلك الفضل من الله وكفى بالله عليما(70)**﴾ النساء ﴿**وكذلك جعلنا لكل نبي عدوا من المجرمين وكفى بربك هاديا ونصيرا(31)**﴾ الفرقان
 ﴿**انظر كيف يفترون على الله الكذب وكفى به إثما مبينا(50)**﴾ النساء ﴿**فمنهم من آمن به ومنهم من صد عنه وكفى بجهنم سعيرا(55)**﴾ النساء

**كاف - بكاف**
 ﴿**أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد(36)**﴾ الزمر

مختار الصحاح
● [كفي] ك ف ي: **كَفَاهُ** masrafını **يكفيه كِفَايةً**; ve **كَفَاهُ** şeyi; ve onunla **اكتَفَى**; ve ben ondan şeyi istedim: **اسْتَكْفَيْتُهُ** şeyi, derken o bana onu yeter kıldı: **فَكَفَانِيهِ**; ve onu karşılıklı yeter kıldı: **كافَاهُ مُكافاةً**; ve onun **مُكافَاتَهُ**’ını umdu; yani onun **كِفاَيَتَهُ**’ını; ve **كافِ** bir adam ve **كَفِيٌّ**; **سالم** ve **سليم** gibi.

الراغب
كفى
- **الكفاية**: onda, ihtiyacı kapatma ve işte murada ulaşma bulunan şey. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وكفى الله المؤمنين القتال**﴾ [الأحزاب/25]، ﴿**إنا كفيناك المستهزئين**﴾ [الحجر/95]. Ve O’nun sözü: ﴿**وكفى بالله شهيدا**﴾ [النساء/79]; denildi ki: manası: **كفى الله شهيدا**; ve **الباء** ziyadedir. Ve denildi ki: manası: şahit olarak **بالله** yetin (bak: الزجاج için **معاني القرآن وإعرابه** 2/57؛ ve **مغني اللبيب** s 144); ve azıktan **الكفية**: onda yeterlik bulunan şey; çoğulu: **كفى**; ve denilir: “**كافيك** falan, adam olarak”; senin “adam olarak **حسبك**” demen gibi.

ملخص اللسان:
1. **كَفَى يَكْفِي كِفايةً**: işi yerine getirdiği zaman.
2. **كَفاك هذا الأَمرُ**: yani **حَسْبُك**.
3. Hadiste: kim Bakara sûresinin sonundan iki âyeti bir gecede okursa, **كَفَتاه**: yani gece namazını kılmaktan onu müstağni kıldılar.
4. **الكُفاةُ**: hizmeti yerine getiren hizmetçiler; **كافٍ**’ın çoğulu.
5. **وكَفَيْته ما أَهَمَّه**.
6. **وكافَيْته**: **المُكافاة**’dandır.
7. Kur’ân’da **وكفَى بالله وليّاً** ve benzerleri: **الباء**’nın manası te’kîd içindir; mana: **كفَى اللهُ وليّاً**; ancak **الباء**, ism-i fâile girdi; çünkü sözün manası emirdir; mana: **اكْتَفُوا بالله وليّاً**.
8. Denilir: **كَفاه الأَمرَ**: onda onun makamında durduğu zaman.
9. **الكُفْيةُ** (ötre ile): yaşayıştan sana yetecek şey; ve denildi ki: **الكُفْيَةُ** azıktır.

لسان العرب
● - كفي: el-Leys: **كَفَى يَكْفِي كِفايةً**: işi yerine getirdiği zaman. Ve denilir: ondan bir iş istedim: **اسْتَكْفَيْته أَمْراً**; derken o bana onu yeter kıldı: **فكَفانِيه**. Ve denilir: **كَفاك هذا الأَمرُ**: yani **حَسْبُك**; ve **كَفاكَ هذا الشيء**. Ve hadiste: kim Bakara sûresinin sonundan iki âyeti bir gecede okursa, **كَفَتاه**: yani gece namazını kılmaktan onu müstağni kıldılar; ve denildi ki: ikisi, gece namazında kıraatten yeterli olanın en azıdır; ve denildi ki: şerri yeter ve mekruhtan korur. Ve hadiste: Allah size fetih açacaktır ve Allah sizi yeter kılacaktır: **سَيَفْتَحُ اللهُ عليكم ويَكْفِيكم اللهُ**; yani size açtığı şeyle savaşı size yeter kılar. Ve **الكُفاةُ**: hizmeti yerine getiren hizmetçiler; **كافٍ**’ın çoğulu. Ve adam **كَفَى** yeterlik olarak: **كفَى الرجلُ كِفايةً**; o da **كافٍ** ve **كُفًى**; **حُطَمٍ** gibi; Sa‘leb’den. Ve **اكْتَفَى**: ikisi de: yüklendi. Ve onu meşgul eden şeyi ona yeter kıldı: **كَفاه ما أَهَمَّه كِفايةً**; ve masrafını ona yeter kıldı: **كَفاه مَؤُونَته كِفاية**; ve şey sana yeter: **كَفاك الشيءُ يَكفِيك**; ve onunla yetindim: **اكْتَفَيْت به**. Ebû Zeyd: “Bu, adam olarak sana yeter bir adamdır: **هذا رجل كافِيك من رَجُل**; ve **ناهيك**; ve **جازيكَ**; ve **شَرْعُكَ**; hepsi tek manadadır.” Ve onu meşgul eden şeyi ona yeter kıldım: **وكَفَيْته ما أَهَمَّه**. Ve onu karşılıklı yeter kıldım: **وكافَيْته**; **المُكافاة**’dandır; ve senin **مُكافاتَك**’ını umdum. Ve **كافٍ** bir adam ve **كَفِيٌّ**: **سالِم** ve **سَلِيمٍ** gibi. İbn Sîde: “Adam olarak sana yeter bir adam: **رجل كافِيكَ من رجل**; ve adam olarak senin yeterin: **وكَِفْيُكَ من رجُل**.” (* “**وكفيك من رجل**” sözü: **القاموس**’ta **الكاف**’ı üç harekeli.) Ve “adam olarak onunla yeter”: **وكَفَى به رجلاً**. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’den şu nakledildi: “**كَفاكَ بفلان** ve **كَفْيُكَ به** ve **كِفاكَ** (kesreli, maksûr) ve **كُفاكَ** (ötreli, maksûr)”; yani; dedi: tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz. **التهذيب**: “Adam olarak sana yeter bir adam gördüm: **رأَيت رجُلاً كافِيَك من رجل**; ve adam olarak iki adama yeter iki adam gördüm; ve adam olarak adamlara yeter adamlar gördüm”; manası: “adam olarak onunla sana yeter: **كَفاك به رجلاً**.” **الصحاح**: “Bu, adam olarak sana yeter bir adamdır; ve iki adam, iki adama yeter; ve adamlar, adamlara yeter”; ve **كَفْيُك** (fâ’nın sükûnu ile): yani **حَسْبُكَ**. Ve İbn Berrî bu yerde Cüsâme el-Leysî’nin şu beytini inşad etti:
سَلِي عَنِّي بَني لَيْثِ بنِ بَكْرٍ،
كَفَى قَوْمي بصاحِبِهِمْ خَبِيرا
هَلَ اعْفُو عن أُصولِ الحَقِّ فِيهمْ،
إِذا عَرَضَتْ، وأَقْتَطِعُ الصُّدُورا
Ve Ebû İshâk ez-Zeccâc, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: **وكفَى بالله وليّاً** ve Kur’ân’da benzerleri: **الباء**’nın manası te’kîd içindir; mana: **كفَى اللهُ وليّاً**; ancak **الباء**, ism-i fâile girdi; çünkü sözün manası emirdir; mana: “veli olarak **بالله** yetinin: **اكْتَفُوا بالله وليّاً**.” Dedi: **وليّاً** hâl üzere mansuptur; ve denildi ki: temyiz üzere. Ve O’nun sözü hakkında dedi: **أَوَلم يَكْفِ بربّك أَنه على كل شيء شهيد**; manası: “Rabbin yeter değil mi?” yahut “Rabbinin şahitliği onlara yetmedi mi?”; ve buradaki **الكِفاية**’nın manası: O, onlara, tevhidine delâlet için yeterlik bulunan şeyi açıklamıştır. Ve İbn Meryem hadîsinde: “Aileme, **بغير كَفِيٍّ** olarak izin verdi”; yani benim makamımda duracak kimse olmaksızın. Denilir: **كَفاه الأَمرَ**: onda onun makamında durduğu zaman. Ve el-Cârûd hadîsinde: “Ve hazır bulunmayanın işini ben görürüm: **وأَكْفي مَنْ لم يَشهد**”; yani savaşa şahit olmayanın işini üstlenirim ve onun yerine savaşırım. Ensârî’nin sözüne gelince:
فكَفَى بِنا فَضْلاً، على مَن غَيْرُنا،
حُبُّ النبيِّ مُحَمَّدٍ إِيّانا
O ancak “bize yeter kıldı: **فكَفانا**”yı kastetti; derken **الباء**’yı mef‘ûle soktu; bu şâzdır; zira **الباء** bu gibi yerde ancak fâile girer; senin “**كفَى باللهِ**” demen gibi. Ve şu sözü:
إِذا لاقَيْتِ قَوْمي فاسْأَلِيهمْ،
كَفَى قَوْماً بِصاحِبِهمْ خَبِيرا
Bu, maklûbdandır; manası: “kavme, onların sahibi haber verici olarak yeter: **كفَى بقوم خَبِيراً صاحبُهم**”; derken **الباء**’yı **الصاحب**’a koydu; onun yeri, **قوم**’da olmasıdır; onlar manada fâildir. Fâilde ziyade oluşuna gelince: “**كفى بالله**” demeleri ve Yüce Allah’ın sözü: **وكفى بنا حاسبين**; bu ancak “Allah yeter kıldı” ve “bize yeter kıldı”dır; Suhaym’ın sözü gibi:
كفى الشَّيْبُ والإِسْلامُ للمَرْء ناهِياً
Böylece **الباء** ve onun amel ettiği şey, fiiliyle merfû‘ bir isim yerindedir; senin “**ما قام من أَحد**” demen gibi; burada câr ve mecrûr, fiiliyle merfû‘ isim yerindedir. Ve bunun benzeri, taaccüpte onların sözü: **أَحْسِنْ بِزَيْدٍ**; böylece **الباء** ve ondan sonrası, fiiliyle merfû‘ yerindedir; fiilde zamir yoktur. Ve ayrıca, **لكنَّ**’nın haberinde de, fâile benzemesinden dolayı ziyade edilmiştir; dedi ki:
ولَكِنَّ أَجْراً لو فَعَلْتِ بِهَيِّنٍ،
وهَلْ يُعْرَفُ المعْروفُ في الناسِ والأَجْرُ
(* “**وهل يعرف**” sözü: asılda böyledir; **المحكم**’de ise: “**ولم ينكر**”.) Kastetti: “Fakat bir ecir, onu yapsaydın kolaydır.” Ve caizdir ki manası: “Fakat bir ecir; onu kolay bir şeyle yapsaydın”; yani sen ecire kolay şeyle ulaşırsın; senin “kolay şeyle şükrün vücûbu” demen gibi; bu takdirde **الباء** zâid değildir. Muhammed b. es-Serî, “**كفى بالله**” sözünün takdirinin “Allah ile yetinmen yeter: **كفَى اكْتِفاؤك بالله**” olmasını caiz gördü; yani “Allah ile yetinmen sana yeter.” İbn Cinnî dedi: Bu, bende zayıflar; çünkü **الباء** bu takdirde, hazfedilmiş bir masdara bağlıdır; o da **الاكتفاء**’dır; ve mevsûlü hazfedip sılasını bırakmak muhaldir. Dedi: Bende onu biraz güzelleştiren, senin **كفَى**’yı zikretmiş olmandır; böylece **الاكتفاء**’ya delâlet etti; çünkü o, onun lafzındandır; senin “kim yalan söylerse, o onun için şer olur” demen gibi; fiilin ona delâletinden dolayı onu gizledin; burada tam bir isim olan “yalan”ı gizledi; orada ise bir isim gizledi ve onun sılasını bıraktı; o da onun bir parçasıdır; böylece ismin bir kısmı gizli, bir kısmı açık oldu; bu yüzden bende zayıfladı. Dedi: Bu hususta söz, Sîbeveyh’in sözüdür: onun muradı “Allah yeter kıldı”dır; senin “**وكفى الله المؤمنين القتال**” demen gibi. Bu mezhebin sıhhatine şahit olan, onlardan şu sözün nakledilmesidir: “Şu beyitlere uğradım; babî beyitler olarak onlarla cömertlik etti: **مررت بأَبْياتٍ جادَ بِهنَّ أَبياتاً**; ve beyitler cömertlik etti: **وجُدْنَ أَبْياتاً**”; böylece “**بهنَّ**” sözü merfû‘ yerindedir; ve **الباء** ziyadedir, gördüğün gibi. Dedi: Bunu bana Muhammed b. el-Hasen, ona okuma yoluyla, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: el-Kisâî bunu onlardan nakletti. Dedi: Bunun benzerini el-Ahtal’da buldum; o da şu sözüdür:
فقُلْتُ: اقْتُلُوها عَنْكُمُ بِمِزاجِها،
وحُبَّ بِها مَقْتولَةً حِينَ تُقْتَل
Böylece “**بها**” sözü, **حُبَّ** ile merfû‘ yerindedir. İbn Cinnî dedi: Bende, mübtedânın haberinde **الباء**’nın ziyadesi, haberin fâile benzemesinden dolayı caiz oldu; çünkü mübtedânın ona ihtiyacı, fiilin fâiline ihtiyacı gibidir.
Ve **الكُفْيةُ** (ötre ile): yaşayıştan sana yetecek şey; ve denildi ki: **الكُفْيَةُ** azıktır; ve denildi ki: o, azıktan daha azdır; çoğulu **الكُفَى**. İbnü’l-A‘râbî: **الكُفَى** azıklardır; tekili **كُفْيةٌ**’dir. Ve denilir: “Falan, gününün **كُفَى**’sını bu ölçüde sahip değildir”; yani gününün azığını. Sa‘leb inşad etti:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِن دُونِنا كُفًى،
وذاتِ رَضِيعٍ لم يُنِمْها رَضِيعُها
Dedi: **كُفًى**, daha önce geçtiği üzere, **كُفْيَة**’nin çoğulu olabilir; o, azıktan daha azdır. Ve caizdir ki **كُفاةً**yı kastetmiştir; sonra **الهاء**’yı düşürmüştür. Ve caizdir ki “**رجل كَفِيٌّ**” sözündendir; yani **كافٍ**.
Ve **الكِفْيُ**: vadi karnı; Kurâ‘dan; çoğulu **الأَكْفاء**.
İbn Sîde: **الكُفْوُ**, **الكُفءِ**’deki “denk”tir; **الكُفُؤ**’yu kastetmeleri de caizdir; sonra hafifletirler, sonra sükûn verirler.

مقاييس اللغة:
(**كفا**) **الكاف** ve **الفاء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; içinde ziyade olmayan **الحَسْب**’a delâlet eder. Denilir: “Şey sana yeter: **كفاك الشّيءُ يَكفِيك**.” Ve “yeterlik olarak yeter kıldı: **كَفَى كِفاية**”; işi yerine getirdiği zaman. Ve **الكُفْيَةُ**: yeterli azık; çoğulu **كُفىً**. Ve denilir: “Adam olarak sana Zeyd yeter: **حَسْبُك زيدٌ من رجلٍ**”; ve “sana yeter: **وكافيك**.”

القاموس المحيط:
Ve onun masrafını ona yeter kıldı: **كَفَاهُ مَؤُونَتَهُ**; ona yeter: **يَكْفِيه كِفايَةً**; ve şey sana yeter: **وكفاكَ الشيءُ**; ve onunla yetindin: **واكْتَفَيْتَ به**; ve ben ondan şeyi istedim: **واسْتَكْفَيْتُهُ الشيءَ**; derken o bana onu yeter kıldı: **فكفَانِيه**; ve **كافٍ** bir adam ve **كَفِيٌّ**. Ve “adam olarak sana yeter: **وكافِيكَ من رجل**”; ve “adam olarak senin yeterin: **وكَفْيُكَ من رجُلٍ**”; **الكاف**’ı üç harekeli; yani **حَسْبُكَ**. Ve **الكُفْيَةُ** (ötre ile): azık;
çoğulu: **الكُفَى**. Ve bitki uzadı: **وتَكَفَّى النَّباتُ**. Ve **كَغَنِيٍّ**: yağmur. Ve **بيع الكِفايةِ**: bir adamın üzerinde benim beş dirhemim olması ve senden beşle bir şey satın almam; sonra “onu ondan al” demem.

تاج العروس:
Sayfa silinmiştir.
