# كلا (ك-ل-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öyle değil

- Harfler: ك - ل - ا
- Kur'an'da: 33 geçiş · 33 ayet · 1 sîga
- 6 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَلَّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/siga/%D9%83%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A7.md) | كَلَّا | Öyle değil | 33 | 33 | [19:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/19:79.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (87 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
2. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
3. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
4. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كلا |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | Son harfi illetli ve edatlaşmış yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md), [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md), [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md), لا |
| Zıt Kök | [ايي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yönelişi, iddiayı veya hareketi sert bir engelle çarpıp geri püskürtme |
| Çekirdek Özet 2 | Batıl zannı, kibirli vehmi ve haddi aşmayı kökten geçersiz kılıp hakikati ikame etme |
| Çekirdek Özet 3 | Mekkî hitapta zihinsel ve ahlaki kırılma noktası oluşturan ontolojik veto mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Sıradan bir olumsuzluk edatı sayılarak içerdiği sert azarlama ve tahkik boyutunun yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كل | Kuşatma, bütünü kavrama, ağırlık, sınır koyma ve hareketi takatsiz bırakma; bu anlam [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md), [كلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD.md), [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md), [كلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%84.md) ve [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) köklerinde belirgindir. | ا | Kuşatma ve sınır koyma hareketini ani, dik ve keskin bir durdurma tazyikine dönüştürerek sözü veya iddiayı sert bir sedle kesintiye uğratmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir varlığı ya da iddiayı bütünüyle avuçlayıp durdurma ve baskı altına alma hareketini başlatır. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete doğrudan müdahale ederek gidişatı sert bir istikamete çevirme ve bağlama eylemini yükler. |
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Durdurma ve çevirme fiilini mutlak bir güç, nihai bir başlangıç ve sarsılmaz bir kararlılık düzeyine çıkarır. |
| كلا | Güçlü bir hamleyle kavrayıp değnekle yönünü keserek sarsılmaz bir sed oluşturma | Önceden gelen bâtıl iddiayı veya eylemi kavrayıp yere çalan, ardından kesin ve tavizsiz yeni bir başlangıç kuran zecr hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel düzlemde bir şeyin önünü kesip geçişe izin vermeme, çevirip koruma altına alma veya süreci bir sınırla sert biçimde nihayete erdirme anlamı taşır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye dönemi şiirinde bu lafız, muhatabın sözünü yüzüne çarparak iptal etme ve onu ayıplama makamında kullanılmıştır. Şairin pakette geçen kullanımı: وعينه كالكالئ الضمار |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kelamında bir kimsenin haksız bir talep veya cüretkâr bir tavır sergilemesi durumunda sözü kesmek ve onu haddine döndürmek için sert bir nidâ olarak kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde كلا formu, iki ana damarın kesişim noktasında yer alır. Birinci damar, iki varlığı birleştiren ve kuşatan ikilik-bütünlük alanıdır (Aramice ve Süryanice kolunda her ikisi manasındaki yapılarla örtüşür); ikinci damar ise koruma, hapsetme, alıkoyma ve men etme kökü olan [كلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A3.md) ile doğrudan fonetik ve anlamsal temastadır. Akadca dilinde hapsetmek, alıkoymak ve engellemek anlamına gelen kalû fiili, bu morfemik yapının kökündeki durdurma, men etme ve sınırlama fonksiyonunu açıkça gösterir. Arapçada şeddeli telaffuzla müstakil bir edat hüviyeti kazanan كَلَّا biçimi, bu arkaik sınırlama ve hapsetme gücünü sözcelem düzeyine taşımış; muhatabın batıl iddiasını zihinsel olarak hapsedip geçersiz kılan bir ret mekanizmasına dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كل çekirdeğinden türeyen ردع وزجر edatı | Kuşatma ve sınır koyma manasından sözü sertçe kesip reddetme işlevine evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kalû ve Süryanice k-l-’ | Engellemek, men etmek, geri tutmak ve sınırlandırmak anlamlarıyla ortak kök tabanına dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bariyer ve durdurma morfemleri | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كلا | Anlamlı | Reddetme ve zecr | Hedef köktür; sözü kesip batıl iddiayı iptal eder. | Kur'an'da geçer |
| [كلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A3.md) | Anlamlı | Koruma ve erteleme | Bir şeyi gözetmek, muhafaza etmek ve borcu ertelemek demektir. | Kur'an'da geçer |
| كال | Anlamlı | Ölçme ve tartma | Hacim ve miktar tayin ederek hakkı belirlemektir. | Kur'an'da geçmez |
| لكا | Anlamlı | Düşkünlük ve yapışma | Bir işe veya duruma aşırı düşkün olup ona sımsıkı bağlanmaktır. | Kur'an'da geçmez |
| لاك | Anlamlı | Çiğneme ve evirip çevirme | Lokmayı ağızda çiğnemek, bir sözü dilde dolandırmaktır. | Kur'an'da geçmez |
| [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) | Anlamlı | Tüketme ve yeme | Maddi veya manevi bir nesneyi alıp içe katarak tüketmektir. | Kur'an'da geçer |
| [الك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%83.md) | Anlamlı | Elçilik ve risalet | Mesaj taşımak, elçilik göreviyle bir sözü iletmektir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كلا | Merkez | Ret, zecr ve tahkik | Önceden geçen iddiayı şiddetle yıkarak ardından kesin gerçeği ilan eder. | Batılı kökten silip gerçeği dikleştiren kesin kesinti |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Geri çevirme ve men | Muhatabı fiilî veya sözlü olarak bulunduğu tavırdan zorla geri püskürtür. | Eylemi fiziksel ve psikolojik olarak durdurma vurgusu |
| [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Azarlama ve bağırma | İçinde sesli kınama ve tehdit barındıran caydırma hareketidir. | Ses tonu ve korkutma yoluyla engelleme |
| [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Menfi sözü iptal | Yalnızca olumsuz soruya karşı gerçeği ispat etmek üzere devreye girer. | Soru ve nefyin ardından olumlama kurma |
| لا | Komşu | Salt nefy | Hükmü veya eylemi sadece olumsuzlar; içinde azarlama ve sarsma barındırmaz. | Tarafsız ve yalın olumsuzlama |
| [ايي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) | Zıt | Kesin tasdik ve kabul | Önceden söylenen sözü yeminle pekiştirerek tamamen onaylar ve kabullenir. | Muhatabın beyanını şeksiz tasdik etme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كلا | Reddetme, azarlama ve hakikati bildirme | Bir iddiayı hem geçersiz kılan hem de muhatabı kınayarak gerçeği vurgulayan işlev sözüdür. | Kesin |
| Latince | Nequaquam, immo | Asla, bilakis | Nequaquam mutlak reddi karşılar; immo ise reddin ardından asıl doğruyu getirme yönünü verir. | Güçlü |
| İngilizce | Nay, by no means, not at all | Asla, kesinlikle öyle değil | Nay arkaik ret nüansını yakalasa da kökün barındırdığı zecr ve ontolojik tokat tonunu tam vermez. | Güçlü |
| Almanca | Keineswegs, mitnichten | Asla, hiçbir surette | Mantıksal reddi çok iyi sağlar fakat hitaptaki kınama ve azarlama boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Nullement, point du tout | Kesinlikle hayır, asla | Hükmü tamamen bozar ancak kökün Kur'an'daki uyarıcı ve sarsıcı tınısını eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَلَّا | Red ve zecr (Önceki batıl sözü iptal ve azarlama) | İnkârcıların şefaat, mal ve evlatla kurtulma vehimlerinin boşa çıkarıldığı bağlamlar; Meryem [19:79](https://lisan.digital/tr/ayet/19:79.md), Mü'minûn [23:100](https://lisan.digital/tr/ayet/23:100.md). |
| كَلَّا | Tahkik ve hakka (Kesinlikle, gerçek şu ki) | Muhatabın gafletine son verilip kaçınılmaz hakikatin tekit edildiği durumlar; Müddessir [74:54](https://lisan.digital/tr/ayet/74:54.md), Tekâsür [102:3](https://lisan.digital/tr/ayet/102:3.md). |
| كَلَّا | İbtida ve tenbih (Sözü başlatma ve dikkat çekme) | Muhatabın zihnini önceki dağınıklıktan sıyırıp yeni ve sarsıcı bir vahiy kesitine hazırlama bağlamı; Fecr [89:17](https://lisan.digital/tr/ayet/89:17.md), Alak [96:19](https://lisan.digital/tr/ayet/96:19.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret, ceza ve şefaat iddialarının reddi | Müşriklerin dünyevi güçle veya putların desteğiyle kurtulacakları zannının iptali | İnsanın sahte güvencelerinin ontolojik olarak yok hükmünde sayılması |
| Fıkıh | Tilavet ve vakf-ibtida hükümleri | Namazda ve kıraatte bu lafız üzerinde durulup durulamayacağı veya bununla başlanıp başlanamayacağı | Anlamın bozulmaması için vakfın caiz olduğu ve olmadığı yerlerin sınırlandırılması |
| Tefsir | Mekkî-Medenî sure ayrımı | Bu lafzın yalnızca Mekke döneminde nazil olan surelerde yer almasının hikmeti | Kibirli, inatçı ve meydan okuyan muhataba karşı üslubun sertleştirilmesi |
| Hadis | Nehy ve zecr üslubu | Hz. Peygamber'in ashabı aşırılıktan veya hatalı yargılardan sakındırma anları | Muhatabı derhal durdurup yanlışından vazgeçiren nihai ikaz |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şirk ve sahte ilah tasavvuru | Tevhidî veto | İptal | İnsanın kendisini müstağni saymasını ve aracı edinme vehmini kesin bir dille çürütür. | Kesin |
| İlmi | Zan ve heva temelli bilgi iddiası | Epistemolojik kesinti | Eleme | Delilsiz varsayımları, temelsiz kuruntuları ve epistemik kibri kökten reddeder. | Güçlü |
| Siyasi | Mütekebbir otorite ve tağuti baskı | Meşruiyet vetosu | Direnç | Zorbaların dokunulmazlık ve ebedi iktidar iddialarını hukuken ve ahlaken hükümsüz kılar. | Güçlü |
| İktisadi | Mal yığma ve tekelcilik hırsı | Kapital illüzyonunu kırma | Dengeleme | Servetin ebedi kılacağı veya tek başına üstünlük sağladığı zannını yıkar. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesinti fonksiyonu ve mantıksal ret | Bir sistemde yanlış bir girdinin akışı anında sıfırlaması veya eşik değerini aşamayan verinin mantıksal bir duvarla engellenmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mutlak veto ve paradigma yıkımı | Hukukta bir yasanın meşruiyetini sıfırlayan veto yetkisi veya sosyolojide yerleşik bâtıl bir kabullenişin devrimci bir karşı çıkışla lağvedilmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Bu edatın sadece Türkçedeki «hayır» veya «asla» kelimeleriyle karşılanıp içerdiği sarsıcı azarlama ve gerçeği ortaya çıkarma işlevinin göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sadece bir olumsuzluk değil, öncesindeki batıl iddiayı kökünden söküp atan, muhatabı kibriyle yüzleştiren ve ardından kaçınılmaz gerçeği getiren ikili bir hamledir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mekkî hitaptaki meydan okuma ve muhatabın ontolojik zeminini sarsma gücü kaybolur; ayetler didaktik ve edilgen birer önermeye dönüşür. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin inkârcı kibre, sahte güven duygusuna ve insanın kendini kendine yeterli görme yanılsamasına vurduğu en keskin tevhidi darbeyi temsil eder. |
| Hangi ayetgroups'ta belirleyicidir? | Mekkî surelerde, özellikle insanın ölüm ötesi sorumluluktan kaçtığı, malıyla övündüğü ve ahireti inkâr ettiği hesaplaşma ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi amelleri veya soyut güvenceleriyle hesap gününden kurtulabileceği zannını ve vahiyle pazarlık yapılabileceği yanılgısını tamamen düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hareketi veya nesneyi sert bir fiziki sedle durdurup geri itme.
- Soyut anlam: Zihindeki batıl iddiayı, vehmi ve hadsizliği kökten hükümsüz kılıp hakikati sarsılmaz biçimde dikme.
- Sistematik karşılık: Sisteme giren zararlı veya meşruiyetsiz veriyi anında geçersiz kılan mutlak filtre ve veto mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ \mathcal{K}(x) = (1 - \operatorname{sgn}(x)) \cdot \mathbf{0} + \delta(x) \cdot \mathbf{1} $$
- LaTeX açıklaması: Modelde yer alan $\mathcal{K}$ fonksiyonu hedef lafzın dönüştürücü gücünü temsil eder; sıfırdan farklı veya batıl her $x$ girdisini sıfırlayarak yok hükmüne getirir, ardından delta fonksiyonu $\delta(x)$ aracılığıyla hakikate ait tekil ve kesin doğruluk değerini $\mathbf{1}$ olarak sisteme yerleştirir.

## Geçtiği ayetler (33 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D8%A7/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/19:79.md) — كَلَّا

كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا

Meal (IK): Hayır, onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız.

### [Meryem 19:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/19:82.md) — كَلَّا

كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا

Meal (IK): Hayır, onlar kendilerinin ibadetlerini inkar edecekler ve aleyhlerine döneceklerdir.

### [Müminun 23:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/23:100.md) — كَلَّا

لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ

Meal (IK): Belki yapmadan bıraktığımı tamamlar ve salih amel işlerim. Hayır, bu söylediği, sadece kendi lafıdır. Tekrar diriltilecekleri güne kadar arkalarında onları geriye dönmekten alıkoyan bir berzah vardır.

### [Şuara 26:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/26:15.md) — كَلَّا

قَالَ كَلَّا فَاذْهَبَا بِآيَاتِنَا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Hayır, ikiniz ayetlerimizle gidin. Muhakkak Biz, sizinle beraber dinleyicilerdeniz.

### [Şuara 26:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/26:62.md) — كَلَّا

قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ

Meal (IK): Hayır, dedi. Muhakkak ki Rabbım benimledir. Bana doğru yolu gösterecektir.

### [Sebe 34:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/34:27.md) — كَلَّا

قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): De ki: O’na, haşa ortaklar olarak iliştirdiklerinizi gösterin bana. Hayır, O; Allah’tır, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Mearic 70:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/70:15.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّهَا لَظَى

Meal (IK): Fakat ne mümkün, çünkü o; halis alevdir.

### [Mearic 70:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/70:39.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hayır. Doğrusu Biz; onları, bilip durdukları şeyden yarattık.

### [Müddessir 74:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/74:16.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا

Meal (IK): Hayır; çünkü o, ayetlerimize karşı bir inatçı kesildi.

### [Müddessir 74:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/74:32.md) — كَلَّا

كَلَّا وَالْقَمَرِ

Meal (IK): Hayır, andolsun aya,

### [Müddessir 74:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/74:53.md) — كَلَّا

كَلَّا بَلْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ

Meal (IK): Hayır, doğrusu onlar, ahiretten korkmuyorlar.

### [Müddessir 74:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/74:54.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ

Meal (IK): Hayır, muhakkak ki o, bir öğüttür.

### [Kıyamet 75:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/75:11.md) — كَلَّا

كَلَّا لَا وَزَرَ

Meal (IK): Hayır, hiç bir sığınak yoktur.

### [Kıyamet 75:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/75:20.md) — كَلَّا

كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ

Meal (IK): Hayır, bilakis siz, çabuk geçeni seversiniz.

### [Kıyamet 75:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/75:26.md) — كَلَّا

كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ

Meal (IK): Dikkat edin, köprücük kemiğine bir dayandığı zaman;

### [Nebe 78:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/78:4.md) — كَلَّا

كَلَّا سَيَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hayır; ilerde, bileceklerdir.

### [Nebe 78:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/78:5.md) — كَلَّا

ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yine hayır; ilerde, bileceklerdir.

### [Abese 80:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/80:11.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ

Meal (IK): Sakın; çünkü bu, bir öğüttür.

### [Abese 80:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/80:23.md) — كَلَّا

كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ

Meal (IK): Hayır; Allah’ın emrettiğini yerine getirmemiştir.

### [İnfitar 82:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/82:9.md) — كَلَّا

كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ

Meal (IK): Hayır; bilakis siz, dini yalan sayıyorsunuz.

### [Mutaffifun 83:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/83:7.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ

Meal (IK): Doğrusu kötülerin kitabı, muhakkak Siccin’dedir.

### [Mutaffifun 83:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/83:14.md) — كَلَّا

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Hayır; onların kazandıkları, kalblerini paslandırıp körletmiştir.

### [Mutaffifun 83:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/83:15.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ

Meal (IK): Hayır doğrusu onlar, o gün Rabblarından kesinlikle mahrumdurlar.

### [Mutaffifun 83:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/83:18.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ

Meal (IK): Doğrusu iyilerin kitabı, İlliyyin’dedir.

### [Fecr 89:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/89:17.md) — كَلَّا

كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ

Meal (IK): Hayır; doğrusu siz, yetime ikram etmezsiniz.

### [Fecr 89:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/89:21.md) — كَلَّا

كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا

Meal (IK): Ama yer; parça parça dağıtıldığında.

### [Alak 96:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/96:6.md) — كَلَّا

كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى

Meal (IK): Hayır; insan azgınlık eder.

### [Alak 96:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/96:15.md) — كَلَّا

كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ

Meal (IK): Ama bundan vazgeçmezse; andolsun ki; onu alnından tutup sürükleriz.

### [Alak 96:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/96:19.md) — كَلَّا

كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

Meal (IK): Sakın, sen ona uyma. Secde et ve yaklaş.

### [Tekasür 102:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/102:3.md) — كَلَّا

كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hayır; ilerde bileceksiniz.

### [Tekasür 102:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/102:4.md) — كَلَّا

ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yine hayır; ilerde bileceksiniz.

### [Tekasür 102:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/102:5.md) — كَلَّا

كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ

Meal (IK): Hayır; eğer kesin bir bilgi ile bilseydiniz,

### [Hümeze 104:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/ayet/104:4.md) — كَلَّا

كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ

Meal (IK): Hayır; andolsun ki o, Hutame’ye atılacaktır.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف واللام و"وايء" معهما
ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك مستعملات كلو: الكُلْوة: لغة في الُكْلية لأهل اليمن.
كول: الكَوْلانُ: نبات في الماء يشبه البردي، وورقه وساقه يشبه السعد، إلا أنه أغلظ منه، وأصله مثل أصله، يجعل في الدواء.
وكل: تقول: وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً، أي: فوضته.
ورجل وَكَلٌ ووُكَلَةٌ وهو المُواكِلُ يتكل على غيره فيضيع أمره.
وتقول: وَكِلْتُ بالله، وتوكَّلْت على الله، قال:
إلا ويسمـع مـا أقـو		ل وإن وَكِلْتُ به كفاني
وتقول: وَكَلْتُ فلاناً إلى الله، أَكِلُه إليه.
والوِكالُ في الدابة، أن تحب التأخر خلف الدواب.
والوَكيلُ فعله التَّوَكُّل، ومصدره الوِكالة.
ومَوْكَل: اسم جبل. ومِيكال: اسم مَلَك.
لوك: اللَّوْكُ: مضغ الشيء الصلب الممضغة، وإدارته في الفم، قال:
ولَوْكُهُمُ جذل الحصى بشفاههم		كأن على أكتافهم فلقاً صخرا
كلي: الكُلْية لكل حيوان: لحمتان منتبرتان حمراوان لازقتان بعظم الصلب عند الخاصرتين في كظرين من الشحم، وهما منبت بيت الزرع كذا يسميان في الطب، يراد به زرع الولد.
وكلُيةُ المزادة والراوية وشبههما: جليدة مستديرة تحت العروة قد خرزت مع الأديم، والجميع: الكُلَى. وتقول: كَلَيْت الرجل، أي: رميته، فأصبت كُلْيته فأنا كالٍ وذاك مَكْلِيٌّ، قال:
من علق المَكْلِيِّ والموتون
والمَوْتُونُ: الذي وتنته.
كيل:
كال البر يَكيلُ كَيْلاً. والبرُّ مكيل، ويجوز في القياس: مَكْيُول، ولغة بني أسد: مَكُول وهي لغة رديئة ولغة أردأ: مُكال.
والمِكْيالُ: ما يُكالُ به. واكْتَلْتُ من فلان، واكْتَلْتُ عليه. وكِلْتُه طعاماً، أي: كِلْتُ له.
والكَيْل: ما يتناثر من الزند.
والفرس يُكايِلُ الفرس إذا عارضه وباراه كأنه يكيل له من جريه مثل ما يكيل له الآخر. وكايلت بين أمرين، أي: نظرت بينهما أيهما الأفضل. وتقول: أكلْتُ الرجل، أي أمكنته من كَيْله فهو مُكال.
كلاّ: كلاّ على وجهين: تكون حقاً، وتكون نفياً. وقوله عز وجل: "كلاّ لئن لم ينته لنسفعاً بالناصية". أي: حقاً. وقوله سبحانه: "أيطمع كل امرئٍ منهم أن يدخل جنة نعيم ... كلاّ"، وهو نفي.
لَكِيَ: لَكِيَ فلان بهذا الأمر يَلكَى به لَكىً، أي: أولع به.
كلأ: كَلأَك الله كلاءة، أي: حفظك وحرسك. والمفعول: مكلوء.
وقد تَكَّلأت تَكْلِئةً، إذا استنسأت نسيئة، والنسيئة: التأخير.
ونهي عن الكالِىءِ بالكالِىء، أي: النسيئة بالنسيئة.
ويقال: بلغ الله بك أَكلأَ العمر، أي: آخره وأبعده، وهو من التأخير أيضاً. قال:
وعينه كالكالئ الضمار
والمُكَلأُ: موضع ترفأ فيه السفن. والجميع المُكَلأَّت.
والكَلأُ: العشب، رطبه ويبسه. والعشب لا يكون إلا رطباً، والخلى: الرطب من النبات، واحدتها: خلاة، ومنه اشتقت المخلاة.
وأرض مُكْلِئةٌ ومكلأة: كثيرة الكلأ، وقد يجمع الكَلأَ فيقال: أكلاء.
كأل: الكَوَأْلَلُ: القصير. ويجمع على الكالِل. قال العجاج:
ليس بزميل ولا كوأللِ
لكأ: لَكَأْتُه بالسَّوْط لَكْأ، أي: ضَرَبْتُه ضرباً.
أكل: الأَكْلَةُ: المرة. والأُكْلَةُ: اسم كاللقمة.
والأَكْاَلُ: أن يَتَأَكَّل عود أو شيء.
والأكولة من الشاء: التي ترعى للأكل، لا للنسل والبيع.
وَأكِيلُك: الذي يُؤاكِلُك وتُؤاكِلُه. وأكيلُ الذئب: شاة أو غيرها إذا أردت معنى المأكول، سواء فيه الذكر والأنثى، وإن أردت به اسماً جعلته: أكيلة ذئب.
المأْكُلَةُ: ما جعل للإنسان لا يحاسب عليه.
والنار إذا اشتد التهابها، كأنها يأكل بعضها بعضاً تقول: ائتكلت النار. والجل إذا اشتد غضبه يَأْتَكِلُ، قال:
أبلغ يزيد بني شيبان مألكة		أبا ثبيت أما تنفك تَأْتكِـلُ
والرجل يَسْتَأْكِلُ قوماً، أي: يأَكُلُ أموالهم من الإسنات.
ورجل أكول: كثير الأكل. وامرأة أكول. والمأَكَلْ كالمطعم والمشرب. والمُؤْكِلُ: المطعم، وفي الحديث: "لعن آكل الربا ومُؤْكِلُهُ".
والآكالُ: مآكِلُ الملوك، أي: قطائعهم.
والمَأْكَلَةُ والمَأَكُلَةُ: الطعام. باتوا على مَأْكلة، أي: على طعام، ويقال: استغنيا بالدر عن الْمَأْكلةِ، أي: باللبن عن الطعام.
والمِثْكَلُ: إناء يؤكل فيه. والمِثكلةُ: قصعة تشبع الرجلين والثلاثة.
ألك: الألُوكُ: الرسالة، وهي الْمَأْلُكةُ، على مفعلة، سميت أَلُوكاً لأنها تؤلك في الفم، من قولهم: يَأْلُكُ الفرس اللجام، أي: يَعْلُكُهُ. قال:
أَلِكْني يا عتيق إليك قولاً		ستهديه الرواة إليك عني

##### Türkçe

الكاف واللام و"وايء" معهما
ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك مستعملات كلو: **الكُلْوة**: Yemen ehli için **الُكْلية** hakkında bir lugattır.

كول: **الكَوْلانُ**: suda bir bitkidir; **البردي**’ye benzer; yaprağı ve sapı **السعد**’a benzer; ancak ondan daha kalındır; kökü de onun kökü gibidir; ilâçta yapılır.

وكل: dersin ki: **وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً**, yani: onu (işi) sana havale ettim.
Ve bir adam **وَكَلٌ** ve **وُكَلَةٌ** (olur); o, **المُواكِلُ**’dir; başkasına dayanır da işi zayi olur.
Ve dersin ki: **وَكِلْتُ بالله** ve **توكَّلْت على الله**; dedi ki:
إلا ويسمـع مـا أقـو		ل وإن وَكِلْتُ به كفاني
Ve dersin ki: **وَكَلْتُ فلاناً إلى الله**; **أَكِلُه إليه**.
Ve **الوِكالُ** binek hayvanda: bineklerin arkasında geri kalmayı sevmendir.
Ve **الوَكيلُ**’ün fiili **التَّوَكُّل**’dür; masdarı **الوِكالة**’dir.
Ve **مَوْكَل**: bir dağın adıdır. Ve **مِيكال**: bir meleğin adıdır.

لوك: **اللَّوْكُ**: çiğnenmiş katı şeyi çiğnemek ve onu ağızda döndürmektir; dedi ki:
ولَوْكُهُمُ جذل الحصى بشفاههم		كأن على أكتافهم فلقاً صخرا

كلي: **الكُلْية** her hayvan için: iki böbrektir; iki kabarık kırmızı et parçası; iki böğürde omurga kemiğine yapışık; yağdan iki **كظر** içinde; ikisi de tıpta böyle adlandırılır: **منبت بيت الزرع**; bununla çocuk zürriyeti kastedilir.
Ve **كلُيةُ المزادة والراوية وشبههما**: askının altında yuvarlak bir dericiktir; deriye birlikte dikilmiştir; hepsi: **الكُلَى**. Ve dersin ki: **كَلَيْت الرجل**; yani: onu attım; böbreğine isabet ettirdim; ben **كالٍ**’im ve o **مَكْلِيٌّ**’dir; dedi ki:
من علق المَكْلِيِّ والموتون
Ve **المَوْتُونُ**: onu **وتنته** (yani: **وتن**’ini kestin) olan kimsedir.

كيل:
**كال البر يَكيلُ كَيْلاً**. Ve **البرُّ** ölçülüdür; kıyasta caiz olur: **مَكْيُول**; ve Benî Esed’in lugatı: **مَكُول**; o kötü bir lugattır; daha kötü bir lugat: **مُكال**.
Ve **المِكْيالُ**: kendisiyle ölçülen şeydir. Ve **اكْتَلْتُ من فلان** ve **اكْتَلْتُ عليه**. Ve **كِلْتُه طعاماً**; yani: ona ölçtüm.
Ve **الكَيْل**: **الزند**’den saçılan şeydir.
Ve at, atı **يُكايِلُ**; ona karşı çıkarsa ve onunla yarışırsa; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü kadar ölçer. Ve iki iş arasında **كايلت**; yani: ikisine baktım, hangisi daha üstün. Ve dersin ki: **أكلْتُ الرجل**; yani: onu **كَيْله**’inden (ölçmesinden) mümkün kıldım; o da **مُكال**’dır.

كلاّ: **كلاّ** iki vecih üzeredir: hak olarak olur, ve nefy olarak olur. Aziz ve celil olanın sözü: **"كلاّ لئن لم ينته لنسفعاً بالناصية"**; yani: hak olarak. Ve yüce olanın sözü: **"أيطمع كل امرئٍ منهم أن يدخل جنة نعيم ... كلاّ"**; o ise nefy’dir.

لَكِيَ: **لَكِيَ** falan bu işle **يَلكَى** onunla **لَكىً**; yani: ona düşkün oldu.

كلأ: **كَلأَك الله كلاءة**; yani: seni korudu ve gözetti. Mef’ûl: **مكلوء**.
Ve **تَكَّلأت تَكْلِئةً**; eğer **نسيئة** olarak erteleme istediysen; ve **النسيئة**: geciktirmedir.
Ve **الكالِىءِ بالكالِىء**’den nehyedildi; yani: **النسيئة** ile **النسيئة**.
Ve denir ki: Allah seni **أَكلأَ العمر**’a ulaştırsın; yani: onun sonuna ve en uzağına; bu da yine geciktirmedendir. Dedi ki:
وعينه كالكالئ الضمار
Ve **المُكَلأُ**: gemilerin içinde barındığı yerdir. Hepsi: **المُكَلأَّت**.
Ve **الكَلأُ**: ottur; yaşı ve kurusu. Ve **العشب** ancak yaş olur. Ve **الخلى**: bitkiden yaş olandır; onun bir tanesi: **خلاة**; ondan **المخلاة** türetilmiştir.
Ve **أرض مُكْلِئةٌ** ve **مكلأة**: otu çok. Ve bazen **الكَلأَ** cem’ edilir de **أكلاء** denir.

كأل: **الكَوَأْلَلُ**: kısa boylu. Ve **الكالِل** üzerine cem’ edilir. **العجاج** dedi ki:
ليس بزميل ولا كوأللِ

لكأ: **لَكَأْتُه بالسَّوْط لَكْأ**; yani: onu bir vuruşla dövdüm.

أكل: **الأَكْلَةُ**: bir keredir. Ve **الأُكْلَةُ**: lokma gibi bir isimdir.
Ve **الأَكْاَلُ**: bir dalın yahut bir şeyin **يَتَأَكَّل** (yenir hâle gelmesi / yenmesi).
Ve koyundan **الأكولة**: yemek için otlayan; nesil ve satış için değil.
Ve **وَأكِيلُك**: seni **يُؤاكِلُك** olan ve senin onu **تُؤاكِلُه** olduğun kimsedir. Ve kurdun **أكيلُ**’i: yenilen manasını murad ettiğinde bir koyun yahut başkasıdır; onda erkek ve dişi eşittir. Eğer onunla bir isim murad edersen onu: **أكيلة ذئب** yaparsın.
**المأْكُلَةُ**: insan için kılınan, kendisi hakkında hesaba çekilmeyen şeydir.
Ve ateş, alevlenmesi şiddetlendiğinde, sanki bir kısmı bir kısmını yer; dersin ki: **ائتكلت النار**. Ve **الجل** (yüce kişi) öfkesi şiddetlendiğinde **يَأْتَكِلُ**; dedi ki:
أبلغ يزيد بني شيبان مألكة		أبا ثبيت أما تنفك تَأْتكِـلُ
Ve adam bir kavmi **يَسْتَأْكِلُ**; yani: **الإسنات** yoluyla mallarını yer.
Ve **رجل أكول**: çok yiyen. Ve **امرأة أكول**. Ve **المأَكَلْ**; **المطعم** ve **المشرب** gibidir. Ve **المُؤْكِلُ**: yediren; ve hadiste: **"لعن آكل الربا ومُؤْكِلُهُ"**.
Ve **الآكالُ**: kralların **مآكِلُ**’idir; yani: onların **قطائع**’ları.
Ve **المَأْكَلَةُ** ve **المَأَكُلَةُ**: yemektir. **باتوا على مَأْكلة**; yani: yemek üzere (yemekle). Ve denir ki: **استغنيا بالدر عن الْمَأْكلةِ**; yani: yemek yerine süt ile yetindiler.
Ve **المِثْكَلُ**: içinde yenilen kaptır. Ve **المِثكلةُ**: iki ve üç adamı doyuran büyük çanaktır.

ألك: **الألُوكُ**: mektuptur; o da **الْمَأْلُكةُ**’dır; **مفعلة** vezni üzerinedir. Ona **أَلُوكاً** adı verildi; çünkü ağızda **تؤلك** edilir; onların sözü olan: **يَأْلُكُ الفرس اللجام**’dan; yani: onu **يَعْلُكُهُ**. Dedi ki:
أَلِكْني يا عتيق إليك قولاً		ستهديه الرواة إليك عني

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَلاَّ: كلمة زجْرٍ وردعٍ، ومعناها انْتَهِ لا تفعلْ، كقوله تعالى: "أَيَطْمَعُ كلُّ امرئٍ أن يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعيمٍ. كَلاَّ"، أي لا يطمع في ذلك. وقد تكون بمعنى حقًّا، كقوله تعالى: "كَلاَّ لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعا بالناصِيَة".

##### Türkçe

**كَلاَّ**: bir azarlama ve men etme kelimesidir; mânâsı “vazgeç, yapma”dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “أَيَطْمَعُ كلُّ امرئٍ أن يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعيمٍ. **كَلاَّ**”، yani o hususta tamah etmez. Ve “gerçekten” mânâsında olabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**كَلاَّ** لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعا بالناصِيَة”.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ل ( و ا ي ء )
كول ، كيل ، كلي ، كلأ ، كلا ، أكل ، ألك ، لكأ ، وكل ، لكي ، لوك : مستعملة .
كول كيل : تَكَوَّلَ القومُ عليه تكَوُّلاً ، وتثَوَّلُوا عليه تَثَوُّلاً إذا اجتمعوا عليه يَضْرِبونَه ، فلا يُقْلِعُونَ عن ضربِه وشَتْمه ، وهم قاهرونَ له .
وقال غيره يقال : انكَالُوا عليه ، وانْثَالُوا بهذا المعنى .
وقال الليث : الكَوْلاَنُ : نباتٌ ينْبُت في الماء مثل البرْديّ يُشْبِهُ ورقهُ وساقهُ السعْدَ إلا أَنَّه أغْلظُ وأعظمُ ، وأصلُه مثل أَصْلِه ، يُجْعلُ في الدَّواءِ .
وقال أبو زيد : اكْوَألّ الرَّجُلُ ، فهو مكْوِئلُّ إذا قصُرَ ، وهو الكَوَأْلَلُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا كان فيه قصرٌ وغلظٌ من شِدَّةٍ قيل : رجُلٌ كَوَأْللٌ ، وكُلْكُلٌ ، وكُلاكِلٌ .
ومن ذَوَاتِ اليَاءِ ، قال الليث : الكَيْلُ : كَيْلُ البُرِّ ونَحْوه ، تقول : كالَ يكِيلُ كيْلاً ، وبُرٌّ مكِيلٌ ، ويجوزُ في القياسِ : مكْيُولٌ ، ولُغةُ بني أَسدٍ مكُولٌ ولغةٌ رَدِيَّةٌ : مُكَالٌ .
( قلتُ ) : أَمَّا مُكَالٌ فمن لُغةِ المُولَّدِين وأما مَكُولٌ فمنْ لغةٍ رَدِيَّةٍ ، واللغةُ الفصيحةُ : مَكِيلٌ ثم يليها في الجودَةِ : مكْيُولٌ .
وقال الليث : المِكْيَالُ : ما يكالُ به ،
حديداً كان أو خشباً ، واكْتَلْتُ من فلانٍ ، واكْتَلْتُ عليه .
ومنه قول الله : ( الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ ) ( المطففين : 2 ) ، أي : اكْتَالُوا منهم لأنفُسِهمْ ، وكِلْتُ فلاناً طعاماً ، أي : كِلْتُ له .
قال الله : ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( المطففين : 3 ) أي كَالُوا لهمْ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : المِكْيَالُ : مكيالُ أَهْلِ المدينةِ ، والميزان : ميزانُ أهل مكةَ .
قال أبو عبيد يقال : إنَّ هذا الحديثَ أصْلٌ لكلِّ شيءٍ من الكيْلِ والوَزْنِ ، إنَّمَا يَأْتَمُّ الناسُ فيهما بأهل مكة ، وأهل المدينةِ ، وإن تغيَّر ذلك في سائر الأمصارِ ، ألاَ ترَى أن أصلَ التمر بالمدينة : كَيْلٌ ، وهو يُوزنُ في كثيرٍ من الأمصارِ ، وأنَّ السمنَ عندهم : وَزْنٌ ، وهو كَيْلٌ في كثيرٍ من الأمصارِ ، والذي يعرفُ به أصْلُ الكَيْلِ والوزنِ أنَّ كلَّ ما لَزِمَهُ اسمُ المَخْتُومِ والقَفِيز ، والمكُّوك ، والمُدِّ ، والصَّاعِ فهو كَيْلٌ وكلّ ما لَزِمَهُ اسمُ الأرْطَالِ ، والأوَاقيّ والأمْنَاءِ فهو وَزْنٌ .
( قلت ) : فالتَّمْرُ أَصْلُه الكيل ، فلا يجوزُ أن يباعَ منه رطلٌ برطل ، ولا وزنٌ بوزنٍ ، لأنَّه إذا رُدَّ بعد الوزنِ أن الكَيْلِ تفَاضَل وإنَّمَا يُباعُ كيلاً بكَيْلٍ سواءً بسواءٍ ، وكذلك ما كان أصلُه موزوناً فإنَّه لا يجوزُ أن يباعَ منه كَيْلٌ بكَيْلٍ ، لأنَّه إذا رُدَّ إلى الوزنِ لم يُؤْمَنْ فيه التفاضلُ ، وإنما احتيج إلى هذا الحديث لهذا المعنى ، ولئلا يتهافت النّاسُ في الرِّبَا المنهيّ عنه .
وفي حديث آخرَ : أن رجُلاً أتى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يقاتلُ العَدُوَّ ، فسأله سيفاً يقاتلُ به ، فقال له : فلَعَلّكَ إنْ أعْطَيْتُك أن تقومَ به في الكَيُّولِ ، فقال : لا ، فأَعطاهُ سيفاً فجعلَ يقاتِلُ به وهو يقول :
إنّي امرؤٌ عاهَدَنِي خَلِيلِي
أَنْ لا أَقُومَ الدّهرَ في الكَيُّولِ
أضْرِبْ بِسَيْفِ الله والرَّسُولِ
فلم يزلْ يقاتلُ به حتى قُتِلَ .
قال أبو عبيد : قولُه في الكَيُّولِ : هو مُؤَخَّرُ الصفوفِ ، ولم أسمَعْ هذا الحرفَ إلا في الحديث .
( قلت ) : والكَيُّولُ في كلام العرب : فيْعُولٌ من كَالَ الزّنْدُ يكِيلُ كَيْلاً إذا كبا ولم يُخْرِجْ ناراً فشُبّهِ مُؤَخَّرُ صفوف الحربِ به ، لأن مَنْ كان فيه لا يكَادُ يقاتلُ .
وقال الليث : الفَرَسُ يكَايِلُ الفَرَسَ في الجري إذا عارضَه وبَارَاه ، كأَنَّهُ يكِيلُ له من جَرْيهِ مثل ما يكِيلُ له الآخَرُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُكايلَةُ : أَنْ يتَشَاتمَ رَجُلاَن فَيُربِي أحدُهَما على الآخرِ .
قال : والمُوَاكلَةُ : أَنْ يُهدِيَ المُدَانُ لِلْمُدينِ ليُؤخّرَ قضاءَهُ .
وقال غيرُه : كِلْتُ فلاناً بفُلاَنٍ أي : قستُه به ، وإذا أَرَدْتَ عِلْمَ رَجُلٍ فكِلْهُ بغيره ؛ وكلِ الفَرَسَ بغيرِه أي قسهُ به في الجري .
وقال الأخطل :
فَقَدَ كِلْتُمُوني بالسَّوَابِقِ قَبَلَها
فَبَرَّزتُ منها ثَانِياً من عَنَانيَا
أي سبقتها وبعضُ عناني مكفوف ، وقال آخر فجعلَ الكَيلَ وزناً :
قارُورَةٌ ذاتُ مِسكٍ عندَ ذِي لَطَفٍ
من الدّنانِيرِ كالُوها بمثقَالِ
قال يقال : كل هذا الدِّرْهَم أي زِنْهُ ، وأنشد ابن الأعرابي هذا البيت .
وفي ( نوادِرِ الأعرابِ ) : الأكَاوِلُ : نشُوزٌ من الأرضِ أشباهُ الجِبالِ ، واحدُها : أكْوَل .
كلي : قال الليث : الكُلْيَةُ للإنسانِ وكل حيوَان ، وهما لَحْمتَانِ مُنتَبِرَتانِ حَمْرَاوَانَ لازقتَانِ بعَظْم الصُّلْبِ عند الخاصِرَتينِ في كُظْرين من الشَّحمِ ، وهما منبتُ بيتِ الزّرْع ، هكذا يُسمَّيَانِ في كتبِ الطِّبِّ ، يرادُ به زَرْعُ الولَدِ .
وكُلْيَةُ المزَادةِ : رقعةٌ مستديرةٌ تُخْرزُ تحت العُرْوَةِ على أديمِ المزَادةِ ، وجمعها : الكُلَى ، وأنشد :
كأنَّهُ منْ كُلَى مَفْرِيَّةٍ سَرَبُ
وقال الليث : الكُلْوَةُ : لغةٌ في الكلْيَةِ ، لأهل اليمنِ .
وقال ابنُ السكيت : يقال : كلَيْتُ فلاناً فهو مكلْيٌّ إذا أَصبْتَ كُلْيَتُه .
قال حُمَيْدٌ الأرْقَطُ :
مِنْ عَلَقِ المكْلِيِّ والمَوْتُونِ
وإذا أُصيبَ كِبدُه فهو مكْبُودٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثمِ أنه قال : العربُ إذا أَضافَتْ ( كُلاَّ ) إلى اثنين ليَّنَتْ لامَهَا ، وجعلَتْ معها ألف التَّثنيةِ ، ثم سوتْ بينها في الرفعِ والنصبِ والخفضِ فجعلت إعرابها بالألف ، وأضافتَها إلى اثنين ، وأَخْبرَتْ عن واحدٍ ، فقالت : كِلاَ أخَوَيْكَ كان قائماً ، ولم يقولوا : كانَا قائِميْنِ ، وكلا عمَّيْكَ كان فَقِيهاً ، وكلْتَا المَرْأتين كانت جميلة ، لا يقولون : كانَتَا جَمِيلَتَيْنِ .
قال الله جل وعز : ( كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا ) ( الكهف : 33 ) ولم يقل : آتتا .
وتقول : مررت بِكلاَ الرَّجُلين ، وجاءني كِلاَ الرَّجُلَين ، فيسْتَوِي في كلا إذا أضفتها إلى ظاهرَيْنِ الرفعُ ، والنصبُ ، والخفضُ ، فإذا كنَوْا عن مَخْفوضِها أجرَوها بما يُصيبُها من الإعراب .
فقالوا : أَخَوَاكَ مررتُ بكلَيْهِما ، فجُعلوا نَصْبَها وخفضها بالياء .
وقالوا : أَخَوَايَ جاءاني كلاهُمَا جعلُوا رفعَ الإثنين بالألف .
وقال الأعشى في موضع الرَّفعِ :
كِلاَ أَبَوَيكُمْ كانَ فَرْعاً دِعَامةً
يريدُ كل واحدٍ منهما كان فرعاً ، وكذلك قال لبيد :
فَعَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَوْلَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها
عَدَتْ يعني بقرةً وحشيةً ، وكلاَ الفَرْجين أراد كِلاَ فرجَيْها ، فأقامَ الألفَ واللام مُقام الكِنايَة .
ثم قال : تحسب يعني البقرة ، أنه ولم يقل : أَنَّهُما مَوْلى المخافة أي وليُّ مخافتِها ، ثم ترجمَ عن قوله كِلاَ الفَرْجينِ فقال : خلفُها وأمامُها .
وكذلك تقولُ : كِلاَ الرَّجُلين قائمٌ ، وكلتا المرأتينِ قائمةٌ .
وأنشد :
كِلاَ الرَّجُلَيْنِ أَفّاكٌ أثِيمُ
وقد مر تفسيرُ ( كلّ ) في باب المضاعف ، فكرهتُ إعادته .
كلأ : قال الله جلَّ وعزَّ : ( قُلْ مَن يَكْلَؤُكُم بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَانِ ) ( الأنبياء : 42 ) .
قال الفراء : هي مهموزة ، ولو تَركْتَ هَمْز مثله في غير القرآن لقلتَ يَكْلُوكم بواوٍ ساكنة ، ويكلاَكُم بألف ساكنة ، مثل يَخْشَاكُمْ ، فمن جعلها واواً ساكنة ، وقال : كلاَتُ بألف يترك النَّبرَة منها ، ومن قال : يَكَلاكُم قال : كلَيْتُ مثل قَضَيْت ، وهي من لغة قريش ، وكلٌّ حسنٌ ، إلا أنَّهم يقولونَ في الوجهين : مكْلُوَّة ومكْلُوٌّ أكْثرَ مما يقولُونَ : مكْليٌّ .
ولو قيل : مكْليٌّ في الذين يقولُون : كلَيْتُ كان صواباً .
قال : وسمعتُ بعض العرب ينشد :
ما خاصم الأقوامَ من ذي خصومَةٍ
كَوَرْهَاءَ مَشْنِيَ إليها حَليلُها
فَبَنَى على شَنَيْت بتركِ النَّبْرةِ .
وقال الليث : يقال : كَلأكَ اللَّهُ كَلاءَةً أي حفظِكَ وحَرَسكَ ، والمفعول به : مكلوءٌ ، وأنشد :
إنَّ سُلَيمَى ، والله يكْلَؤُها
ضَنَّتْ بزادٍ ما كان يَرَزَؤُها
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّه نهَى عن الكالِىء بالكالىء ) .
قال أبو عبيدةَ : هو النّسيئةُ بالنّسيئةِ .
ويقال : تكلأَّتُ كلاءةً إذا استَنْسأتَ نسيئةً ، والنَّسِيئةُ : التّأخيرُ .
قال أبو عبيدٍ : وتفسيرُه أن يسلم الرَّجُلُ إلى الرجل مِئةَ درهمٍ إلى سنةٍ في كُرِّ طعامٍ ، فإذا انقضتِ السنةُ وحلَّ الطعامُ عليه ، قال الذي عليه الطعامُ للدّافع : ليسَ
عندي طعامٌ ولكن بِعْني هذا الكُرَّ بمئتي درهم إلى شهرٍ ، فهذه نَسيئةٌ انتقلت إلى نسيئة ، وكلُّ ما أشبهَ هذا هكذا ، ولو قبضَ الطعامَ منه ثم باعه منه أو من غيره بنسيئة لم يكن كالِئاً بكالىء .
وقال أبو زيد : كلَّأْتُ في الطعامِ تكلِيئاً ، وأكلأْتُ فيه إكلاءً إذا سلَّفْتَ فيه ، وما أعطيتَ في الطعام من الدراهم ، نسيئةً ، فهي الكُلأةُ .
قال ويقال : كلأَ القومُ سفِينتَهُم تكليئاً إذا ما حبسوها .
ويقالُ : بَلَغَ الله بكَ أَكْلأ العُمُرِ ، يَعْنِي آخِرَه وأَبْعدَه .
وقال غيرُه : الكَلاَّء والمُكَلَّأُ ، والأوَّلُ ممْدُودٌ ، والثاني مهموز مَقْصورٌ : مكانٌ يُرْفأُ فيه السُّفُنُ ، وهو ساحلُ كلِّ نَهْرٍ ، وجاء في بعض الأخْبَارِ ( مَن عَرَّضَ عرَّضْنَا له . ومَنْ مشَى على الكَلاَّءِ ألْقَيْناهُ في البَحْرِ ) ومَعْنَاهُ أنَّ مَنْ عرَّض بالقَذْفِ ، ولم يُصَرّحُ عُرِّضَ له بضرْبٍ خفيف تأْديباً ، ولم يُضْرَبِ الحدَّ كاملاً ، ومَنْ صَرَّحَ بالقَذْفِ ألقيناه في نَهَرِ الحَدِّ فحدَدْنَاهُ ، وذلك أَنَّ الكَلاَّءَ : مَرْفأُ السُّفُنِ عند السّاحِلِ في الماءِ ، ويُثَنَّى الكَلاَّءُ فيقالُ : كَلاّءانِ ، ويُجْمَعُ فيقال : كَلاّءونَ .
وقال أبو النجم :
, تَرَى بكَلاَّوَيْهِ منه عَسْكَرَا
قَوْماً يدُقُّون الصَّفَا المكَسَّرَا
وصَفَ الهَنِىءَ والمَرِىءَ ، وهما نهرانِ حفرهُما هشام بن عبد الملك يقول : ترى بكَلاَّوَيْ هذا النهْرِ من الحَفرَةِ قَوْماً يَحْفِرُون ويدُقونَ حِجَارةً موضعَ الحَفْرِ منه ويُكَسّرُونَه .
وقال أبو زيد : اكْتَلأتُ مِنَ الرَّجُلِ اكْتِلاَءً إذا ما احْتَرَسْتَ منه .
ويقال اكتلأَتْ عَيْنِي اكتِلاءً إذا حَذِرَتْ أَمْراً فَسَهِرَتْ له ولم تَنَمْ .
وقَالَ غيرُه : كَلأتُه مِئةَ سَوْطٍ كَلأً إذا ضَرَبْتَه .
ويُقَالُ : كَلأتُ إليه تكْلِيئاً أي تَقَدَّمْتُ إليه .
وأنْشد الفراء في لُغَة مَنْ لا يَهْمِزُ :
فَمَنْ يُحْسِنْ إليْهِمْ لا يُكلِّي
إلى جازٍ بذَاكَ ولا شَكُورِ
وقال أبو وَجْزَةَ :
فإنْ تبدَّلْتَ أو كلَّأتَ في رجُلٍ
فلا يغُرَّنْكَ ذُو ألْفَينِ مغمورُ
قالوا أرادَ بذِي ألْفَينِ : من له ألْفان من المالِ .
أخبرنَي المُنْذِريُّ عن الحَرَّانِيِّ عن ابن السكيت أَنّه قال : الكَلاّءُ : مُجْتَمَعُ السُّفُنِ ، ومن هذا سُمِّي كلاءُ البَصْرَةِ كلاّءً لاجْتِماع سُفُنِه .
قال : والتَّكْلِئةٌ : التَّقَدُّمُ إلى المكانِ ، والوقوفُ به ، ومن هذا يقال كلّأتُ إلى فلانٍ في الأمْرِ أي تقدّمْتُ إليه .
ويقال : كلّأتُ في أَمْرِكَ تكلِيئاً أي تأمَّلْتُ ونَظَرْتُ فيه ، وكلّأتُ في فلانٍ أي نَظَرْتُ إليه متأمِّلاً فأعْجَبَنِي .
ويقال : عَينٌ كَلُوءٌ إذا كانت ساهرةً ، ورجُلٌ كَلُوءُ العَينِ ، وقال الأخطل :
ومَهْمَهٍ مُقْفِرِ تُخْشَى غَوَائِلُه
قطعْتُهُ بكلُوءِ العَيْنِ مِسْفَارِ
والكَلأُ مَهْمُوزٌ : ما يُرْعَى ، وأَرضٌ مُكْلِئَةٌ ، وقد أَكْلأت إكْلاءً .
( أبو عبيد عن أبي عُبيدةَ ) : كَلأَتِ النَّاقَةُ وأَكْلأَت إذَا أَكَلَتِ الكلأ .
وقال أَبُو نَصرٍ : كَلَّى فلانٌ يُكَلِّي تَكلِيَةً ، وهو أَن يَأْتِيَ مكاناً فيه مُستَتَرٌ ، جاء به غيرَ مهموزٍ .
وقال الليث : الكَلأُ : العشْبُ رطَبُه ويَبْسُهُ ، قال : وأَرْضٌ مُكْلِئةٌ ومِكْلاءٌ : كثِيرَةُ الكلأ ، والكَلأُ : اسْمٌ لجماعةٍ لا يُفْرَدُ .
( قلت ) : الكلأ : اسْمٌ واحدٌ يدخُلُ فيه النَّصِيُّ والصِّلِّيان ، والحَلَمةُ والشِّيحُ والعَرْفجُ ، وضُرُوبُ العُرَا كلُّها دَاخِلةٌ في الكلأ ، وكذلك : العُشْبُ والبَقْلُ ، وكُلُّ ما يرعاهُ المال .
وقال الأصمعي : كلأتُ الرَّجُلَ كلْأً ، وسَلأْتُه سَلأً بالسّوطِ .
وقال النَّضْرُ : أرضٌ مُكْلِئةٌ وهي التي قد شبعَ إبلُهَا ، وما لم تَشْبَعِ الإبلُ لم يَعُدُّوهُ إعْشَاباً ولا إكْلاءً وإنْ شَبِعَتِ الغَنَمُ ، والمُكِلئةُ والكَلِئةُ : واحدٌ .
قال : والكَلأُ : البَقْلُ والشجرُ .
( تفسير كلاَّ )
( كلاَّ ) : سلمة عن الفراء . قال : قال الكسائي : ( لا ) تَنْفِي حَسْبُ و ( كَلاَّ ) تَنْفِي شيئاً وتُوجِبُ غَيْرَه ، من ذلك قولك لرَجُلٍ قال لك : أَكلْتَ شَيْئاً فقلتَ أَنْتَ : لا ، ويقول الآخَرُ : أكَلْتُ تَمْراً ، فتقول أَنْتَ : كلاَّ ، أَرَدْتَ أَنَّكَ أكَلْتَ عَسَلاً لا تَمْراً ، قال : وتَأْتِي كلاَّ بمعنَى قولهم : حَقّاً .
ورواهُ أبو عُمَرَ عن ثعلب عن سلمة .
وقال ابن الأنْبَارِيِّ في تفسير كلاَّ : هي عند الفراء تكونُ صِلَةً لا يُوقَفُ عليها ، وتكونُ حرْفَ ردَ بمنْزِلة نَعَمْ ولا في الاكتِفَاءِ ، فإذا جعلتها صِلَةً لِمَا بعدَها لم تَقِفْ عليها ، كقولك : كلاَّ وربِّ الكعبةِ ، لا تَقَفُ على كلاَّ لأنَّها بمنزلة إي والله ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( لِلْبَشَرِ كَلاَّ وَالْقَمَرِ ) ( المدثر : 22 ) الوَقْفُ على كلا قبيحٌ ، لأنها صِلةٌ لليَمِينِ .
قال : وقال الأخفش : معنى كلاَّ : الرَّدْعُ والزّجْرُ .
( قلت ) : وهو مذهب الخليل ، وإليه ذهب الزّجاجُ في جميع القُرْآنِ .
وقال ابن الأنْبَاريِّ : قال المفسِّرُونَ : معنى كلاَّ : حقّاً .
قال : وقال أبو حاتم : جاءت كلاَّ في القرآنِ على وجهَيْن ، فهي في موضعٍ بمعنى لا ، وهو رَدٌّ للأوَّلِ كما قال العجاج :
قَدْ طَلَبَتْ شَيْبانُ أَنْ يُصَاكِمُوا
كَلاّ ولمَّا تَصْطَفِقْ مَآتِمُ
قال : وتَجيءُ كلا بمعنى أَلاَ التي للتنبيه كقوله : ( أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ ) ( هود : 5 ) وهي زائدةٌ ، لَوْ لمْ تَأْتِ كان الكلامُ تامّاً مفهوماً ، قال ومنه المَثَلُ : ( كلاَّ زَعمْتَ العِيَرُ لا تُقَاتَل ) وقال الأعشى :
كلا زَعمْتُمْ بِأنَّا لا نُقَاتِلُكُمْ
إنَّا لأمْثَالِكُمْ يا قَوْمَنَا قُتُلُ
قال أبو بكر : وهذا غلطٌ ، معنى كلاَّ في المَثَلِ والبَيْتِ : لا ، ليس الأمْرُ على ما يقولونَ ، قال : وسمعت أبا العباس ، يقول : لا يُوقَفُ على كلاَّ في جميع القُرَآن ، لأنها جوابٌ ، والفائدة تَقَعُ فيما بَعْدَهَا ، قال : واحْتَجَّ السِّجِسْتَانيُّ في أَنّ كلاَّ بمعنى ألاَ بقوله جلَّ وعزَّ : ( يَعْلَمْ كَلاَّ إِنَّ الإِنسَانَ لَيَطْغَى ) ( العلق : 6 ) قال : فمعناهُ : ألاَ ، قال أبو بكر : ويجوزُ أنْ يكون بمعنى حقّاً إنّ الإنسان ليطغى ، ويجوزُ أنْ يكونَ رَدّاً كأنه قال : لا ، ليس الأمْرُ على ما تظُنُّونَ .
وروى ابن شميل عن الخليل أنه قال : كلُّ شيء في القرآن كلاّ : رَدٌّ يَرُدُّ شيئاً ، ويُثْبِتُ آخر .
قال أبو زيد : وسمعتُ العربَ تقول : كلاَّكَ والله ، وبلاك والله بمعنى كلاَّ والله ، وبَلَى والله .
( قلت ) : والكاف لا موضع لها .
أكل : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أكلْتُ أُكْلَةً أي لُقْمَةً ، وأكلْتُ أَكْلَةً إذا أكلَ حتى يَشْبَعَ ، وإنه لذو أُكلة للناس وإكلةٍ إذا كان ذا غِيبة يَغْتَابُهُمْ .
وفي أَسْنَانِه أَكَلٌ أي أَنّها مُؤْتكِلةٌ .
وإنّه لعظيمُ الأكْلِ في الدُّنْيَا أي عظيم الرزْقِ ، ومنه قيل للمَيِّتِ : انقطعَ أُكْلُهُ .
ورجُلٌ ذُو أُكْلٍ إذا كان ذا رأْيٍ وعَقْلٍ .
وتَوْبٌ ذُو أُكْلٍ إذا كان صفِيقاً ، قَوِيّاً .
وقال أعرابيٌّ : أُريدُ ثَوْباً له أكْلٌ أي نفْسٌ وقُوَّةٌ .
( الأصمعي والكسائي ) : وجَدْتُ في جَسَدِي أُكَالاً أي حِكّةً .
وقال غيرُه : أكَلَتِ النَّارُ الحَطَبَ ، وآكَلْتُها إيّاه أي أَطْعَمْتُها ، وكذلك : كلُّ شيء أَطْعَمْتَه شيئاً .
ويقال : آكَلْتُ الرَّجُلَ ، وواكلتُه فهو أكِيلِي ، والهمزةُ في آكَلْتُ : أكْثَرُ وأَجْوَدُ .
قال : وواكَلَتِ الدابَّةُ وِكَالاً إذا أساءتِ
السَّيْرَ ، وما ذُقْتُ أَكَالاً أي ما يُؤْكلُ .
ويقال : أَكِلَتِ الناقةُ تأكَلُ أكَلاً إذا نَبَتَ وَبَرُ جَنِينِهَا في بَطْنِها فوجَدَتْ لذلك حِكَّةً وأَذىً .
وسمعتُ بعضَ العَرَبِ يقول : جِلْدِي يأْكُلُنِي إذا وَجَدَ حِكَّةً ، ولا يقُولُ : جِلْدِي يَحُكُّنِي .
وقال أبو نصرٍ في قول الأعْشَى :
أبا ثُبَيْتٍ أَمَا تَنْفَكُّ تَأْتَكِلُ
قال : معناه أَمَا تَرَاكَ تَأْكُلُ لحُومنَا وتَغْتَابُنَا ، وهو تَفْتَعِلُ من الأكْلِ .
ورَجلٌ أَكُولٌ أي كثيرُ الأكْلِ .
وفلانٌ أَكِيلِي ، وهو الذي يأْكُلُ مَعَكَ .
ويقال لما أُكِلَ : مأْكولٌ وأَكِيلٌ .
وتَأَكَّلَ السّيفُ تأكُّلاً إذا ما تَوَهَّجَ من الحِدَّةِ .
وقال أوسُ بن حجرٍ :
وأبْيَضَ صُوليّاً كأَنَّ غِرَارَهْ
تَلألُؤُ بَرْقٍ في حَبِيَ تأكَّلا
وفي حديث عمر أنه قال : ( لَيَضْرِبَنَّ أحَدُكم أخاهُ بمِثْلِ آكِلَةِ اللّحْمِ ثم يَرَى أَنَّي لا أُقِيدُه ، والله لأُقِيدَنَّهُ منه ) .
قال أبو عبيد ، قال الحجاج : أَرَادَ بِآكِلَةِ اللّحْمِ عَصاً مُحَدَّدةً .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الأصلُ في هذا أنها السِّكِّينُ ، وإنما شُبِّهَتِ العصا المحدَّدة بها .
وقال شمر : قِيلَ في آكِلَةِ اللّحم : إنها السِّيَاطُ ، شَبَّهَهَا بالنار لأنَّ آثارَها كآثارِها .
ويقال : أكلَتْهُ العَقْرَبُ ، وأكلَ فلانٌ عُمْرهُ إذا أَفْنَاهُ ، والنّارُ تأكلُ الحَطَبَ .
وفي حديثٍ آخرَ لعمرَ أنه قال لِسَاعٍ بَعَثَهُ مُصَدِّقاً : ( دَعِ الرُّبَّى والمَاخِضَ والأَكُولَةَ ) .
قال أبو عبيد : الأكُولَةُ التي تُسَمَّنُ للأكْلِ .
وقال شمر : قال غيره : أَكُولَةُ غَنَمِ الرَّجُلِ : الْخَصِيُّ والهَرِمَةُ والعَاقِرُ .
وقال ابن شميل : أكُولَةُ الحيِّ : التي يَجْلُبُونَ لِلْبَيْع يأكلون ثَمَنها : التَّيْسُ والجَزْرَةُ ، والكَبْشُ العظيمُ التي ليست بِقُنْوَةٍ ، والْهَرِمَةُ والشارِفُ التي ليست من جَوَارِح المَالِ .
قال : وقد تكُونُ أكُولَةُ الحَيِّ أَكِيلَةً ، فيما زعم يونس فيقال : هَلْ في غَنَمِكَ أكُولةٌ ؟ فيقال : لا إِلاَّ شَاةٌ واحدةٌ .
يقالُ هذا من الأكُولة ، ولا يقال للواحدة هذه أكولة .
ويقال : ما عِنْدَهُ مِئَةُ أكَائِلَ ، وعندَه مِئَةُ أكولة .
وقال الفرّاء : هي أكولةُ الرّاعِي ، وأكِيلةُ السَّبُعِ .
قال : وأَكِيلَةُ السَّبُعِ : التي يأكلُ منها ، وتُسْتَنْقَذُ منه .
وقال أبو زيد : هي أَكِيلَةُ الذِّئْبِ ، وهي فَرِيستُه .
قال : والأكُولةُ من الغَنَم خاصة وهي الواحدةُ إلى ما بَلَغَتْ وهي القَواصِي ، وهي العاقرُ ، والهَرِمُ والْخَصِيُّ من الذِّكَارَةِ ، صغَاراً أو كِبَاراً ، وجمعُها : الأكَائِلُ .
( اللحياني ) : إِنَّهُ لَيَجِدُ أَكِلَةً ، عَلَى فَعِلَةٍ ، وأَكْلَةً ، وأُكَالاً أي حِكَّةً .
قال : ويقال : كَثُرَتِ الآكِلَةُ في أرضِ بني فلانٍ ، أي كثُرَ مَن يَرْعَى ، وناقةٌ أكِلةٌ على فَعِلَةٍ إذا وَجَدَتْ أَلَماً في بطْنِهَا من نَبَاتِ وَبَرِ جَنِينِها .
والإكْلَةُ : الحالُ التي يأكلُ عليها مُتَّكئاً أو قاعِداً .
والتأكُّلُ : شِدَّةُ بَرِيقِ الكُحْلِ إذا كُسِرَ ، والفِضَّةِ أو الصَّبرِ .
ويقال : فلانةُ أكِيلَتي للمرأةِ التي تُؤَاكِلُكَ .
وإنَّهُ لَعَظِيمُ الأكْلِ من الدُّنْيَا أَيْ عظيمُ الرِّزْقِ .
والأكْلُ : الطُّعْمَةُ : يقال : جَعَلْتُه له أُكْلاً أي طُعْمَةً .
ويقال : ما هُمْ إلا أَكَلَةُ رَأْسٍ أي قليلٌ ، قَدْرُ ما يُشْبِعُهم رَأْسٌ .
والأكولةُ : الشَّاةُ تُنْصَبُ للأسَد أو الذِّئْب أو الضّبُع يُصَادُ بها .
وأما التي يَفْرِسُها الأسدُ فهي أَكِيلةٌ .
ويقال : أكَّلْتَنِي ما لمْ آكُلْ ، وآكلْتَنِي ما لمْ آكُلْ .
ويقال : أَلَيْسَ قَبِيحاً أَنْ تُؤَكِّلَنِي ما لمْ آكُلْ ؟
ويقال : قد أَكَّلَ فلانٌ غَنمِي وشَرَّبَها .
ويقالُ : ظَلّ مالِي يُؤَكَّلُ ويُشَرَّبُ .
ورَجُلٌ أُكَلَةٌ : كثيرُ الأكل .
ويقال : أُكُلُ بُسْتَانِكَ دائمٌ ، وأُكُلْهُ : ثَمَرُه .
ويقال : شاةٌ مَأْكلَةٌ ، ومَأكُلَةٌ .
والمِئْكَلَةُ : ضَرْبٌ من البِرَامِ ، وضَرْبٌ من الأقْدَاحِ ، وكلُّ ما أُكِلَ فيه فهو المِئكَلَة ، والجميعُ : المآكِلُ .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : وقال بعضُهم : الحمد لله الذي أَغنانا بالرِّسْلِ عن الْمَأكَلَةِ .
قال : وهي المِيرَةُ ، وإنما يَمْتَارُونَ في الجَدْبِ .
وقال الليثُ : الآكالُ : جماعةُ الآكِلِ . والأكْلُ : ما جَعَلَهُ الملُوكُ مأكَلَةً ، والأكْلُ : الرِّعْيُ أيضاً .
قال : وأَكُولَةُ الرّاعي التي يُكْرَهُ للمُصَدِّقِ أَنْ يأخذَها ، هي التي يُسَمِّنُها الرّاعِي .
والْمَأكلَةُ : ما جُعِلَ للإنسان لا يحاسَبُ عليه .
قال : والنارُ إذا اشتَدّ التِهابُها كأَنَّها تأكلُ
بعضَها . يقال : ائْتَكَلَتِ النَّارُ ، والرَّجُلُ إذا اشْتَدَّ غضبُهُ يأتَكِلُ ، واحتَجَّ بقول الأعْشَى . والرجُلُ يَسْتَأكِلُ قوماً أي يأكلُ أَمْوالهم من الإسْنَاتِ .
والْمُؤْكِلُ : الْمُطْعِمُ ، وفي الحديث : ( لُعِنَ آكِلُ الرِّبَا ومُؤْكِلُهُ ) .
والآكالُ : مَآكِلُ المُلوكِ .
( أبو سَعِيدٍ ) : رجُلٌ مُوكَلٌ أي مرزوقٌ ، وأنشدَ :
مُنْهَرِتِ الأشْدَاقِ عَضْبٍ مُؤْكَلِ
في الآهِلِينَ واخْتِرَامِ السُّبَّلِ
آكَلْتُ بينَ القومِ أي حرَّشْتُ وأَفْسَدْتُ .
وأكلَ فلانٌ عُمْرَهُ إذا أَفْنَاهُ ، وقال الجعديُّ :
سَأَلَتْنِي عن أُنَاسٍ هلكوا
شَرِبَ الدَّهْرُ عليهم وأَكَلْ
قال أبو عمرٍ و يقول : مَرَّ عليهم ، وهو مَثَلٌ .
وقال غيره : معناه شَرِبَ النّاسُ بعدَهمُ وأكَلُوا .
ألك : قال الليث الألُوكُ : الرِّسالةُ ، وهي المأْلُكَةُ ، على مَفْعُلَةٍ سُمِّيَتْ ألُوكاً لأنّه يُؤْلَكَ في الفَمِ ، مُشْتَقٌّ من قولِ العرب : الفرسُ يألُكّ اللِّجَامَ ، والمعروفُ : يَلُوكُ أو يَعْلُكُ أي يَمْضَغُ .
وقال غيرُه : جاءَ فلانٌ وقد اسْتَالَكَ مالُكَتَه أي حَمَلَ رسالَتَه .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : هي المأْلُكَةُ .
وقال ابن السكيت مِثْلَه ، قال : والمَلأكَةُ على القَلْبِ .
والمَلاَئِكَةُ : جَمْعُ مَلأَكَةٍ ومَلأَكٍ ، ثُمّ تُرِكَ الهَمْزُ ، فقيلَ : مَلَك في الوُحْدَانِ ، وأَصْلُه مَلأَكٌ كما ترى ، وأنشد :
فَلَسْتَ لإنْسِيَ ولكِنْ لِمَلأكٍ
تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ
لكي : ( أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرٍ و ) : لَكِيَ به لكًى ، مَقْصُوراً إذا لَزِمَهُ .
وقال شمرٌ : لَكِيَ به إذا أُولِعَ به .
وقال رؤبةُ :
والمِلْغُ يَلْكَى بالكلامِ الأمْلَغِ
( أبو عبيد عن الفراء ) : لَكِئْتُ به : لَزِمْتُه ، جاء به مهموزاً .
لكأ : وقال الليث : لكَأْتُهُ بالسَّوْطِ لكْأً إذا ضربْتَه .
وقال أبو زيد : تلَكَّأتُ عليه تلكُّؤاً إذا اعْتَلَلْت عليه وامْتَنعت .
وكل : قال ابن الأنباريّ في قولهم : ( حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ) ( آل عمران : 173 ) يقول كافِينَا الله ونعم الكافِي ، كقولك : رَازِقُنا اللَّهُ ونِعْمَ الرَّازِقُ .
وقال الفراء في قَوْل الله ) أَلاَّ تَتَّخِذُواْ مِن دُونِى وَكِيلاً ) ( الإسراء : 2 ) .
قال ، يقال : ربّاً ، ويقال : كافِياً .
قال ابن الأنباري : وقيلَ : الوكِيلُ : الحافِظُ ، وقيلَ : الوَكيلُ : الكَفيلُ ، فَنِعْمَ الكفيلُ اللَّهُ بأرْزَاقِنا .
وقال أبو إسحاقَ : الوكيلُ في صِفةِ الله جل وعزّ : الذي توكَّل بالقِيَامِ بجميع ما خَلَق .
وقال اللحْياني : رجُلٌ وَكَلٌ إذا كانَ ضَعيفاً ليْس بنَافِذٍ .
ويقال : رَجُلٌ مُوَاكِلٌ أي لا تَجِدُهُ خَفيفاً ، بغير هَمْزٍ .
ويقال : فيه وَكَالٌ أي بُطْءٌ وبَلادَةٌ .
ويقال : قدِ اتَّكلَ فُلانٌ عَلَيْكَ ، وأَوْكَل عليكَ فلانٌ بمعْنًى واحدٍ .
ويقالُ : قَدْ أوْكلْتَ على أخِيكَ العَمَلَ : خلَّيْتَه كلَّهُ عليه .
ورجُلٌ وُكَلَةٌ إذا كان يَكِلُ أمْرَه إلى النّاسِ .
ورجُلٌ تُكَلَة إذا كانَ يَتَّكِلُ على غيرِه .
وقال غيره : المتوَكِّلُ على الله : الذي يعلمُ أن الله كافِلُ رزْقِهِ وأَمْرِه فاطْمَأنَّ قلْبُه على ذلك ، ولم يَتَوَكلْ على غيره .
وغُرْفةُ مَوْكَل : موضعٌ باليَمَنِ ذَكَرَه لبيد فقال :
وغَلَبْنَ أَبْرَهَةَ الذي أَلْفَيْنَهُ
قد كَانَ خُلِّدَ فَوْق غُرْفَةِ مَوْكَلِ
وجاءَ مَوْكَلٌ على مَفْعَلٍ نَادِراً في بابِه ، والقياسُ : مَوْكِلٌ .
( أبو عبيد ) : وَاكَلَتِ الدَّابَّةُ وِكالاً إذا أساءَت السَّيْرَ .
قال وقال أبو عمرو : المُوَاكِلُ من الخَيْلِ : الذي يَتَّكلُ على صاحبِهِ في العَدْوِ .
وَكِيلُ الرَّجُل : الذي يقومُ بأمْره ، سُمِّيَ وَكِيلاً ، لأنَّ مُوَكِّلَه به قد وَكلَ إليه القِيَامَ بأمْرِه فهو مَوْكُولٌ إليه الأمْرُ ، والوَكِيلُ على هذا المعْنَى : فَعيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ .
ويُقالُ : اللَّهُمَّ لا تكِلْنَا إلى أنفُسنَا طرْفَةَ عيْنٍ .
وقيلَ : الوَكِيلُ : رَبُّ الإبِل .
لوك : ( شمرٌ ) : مَا ذُقْتُ عنده لَوَاكاً أي مَضَاغاً ، مِنْ لاكَ يَلُوكُ إذا مَضغَ .
وقال الليثُ : اللَّوْكُ : المَضْغُ للشيء الصُّلْبِ المَمْضَغةِ ، وإدَارَتُه في الفَم : لَوْكٌ ، وأنشد :
ولَوْكُهُمُ جَذْلَ الحصَى بِشِفَاهِهِم
كَأنَّ على أكْتَافِهِمْ فِلَقاً صَخْرَا

##### Türkçe

ك ل ( و ا ي ء )
**كول** ، **كيل** ، **كلي** ، **كلأ** ، **كلا** ، **أكل** ، **ألك** ، **لكأ** ، **وكل** ، **لكي** ، **لوك** : kullanımdadır.
**كول كيل** : **تَكَوَّلَ القومُ عليه تكَوُّلاً** ، ve **تثَوَّلُوا عليه تَثَوُّلاً**; üzerine toplanıp onu dövdükleri zaman (böyledir); artık onu dövmekten ve ona sövmekten vazgeçmezler; onlar ona galiptirler.
Başkası dedi ki: denilir: **انكَالُوا عليه** , ve **انْثَالُوا** bu mânâ ile.
Leys dedi: **الكَوْلاَنُ** : suda biten bir bitkidir; **البرْديّ** gibi; yaprağı ve sapı **السعْدَ**’a benzer; ancak o daha kalın ve daha büyüktür; kökü onun kökü gibidir; ilâçta yapılır.
Ebû Zeyd dedi: **اكْوَألّ الرَّجُلُ** , o hâlde o **مكْوِئلُّ**’dür; kısa olduğu zaman; ve o **الكَوَأْلَلُ**’dür.
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): onda şiddetten bir kısalık ve bir kalınlık olduğu zaman denildi: adam **كَوَأْللٌ** , ve **كُلْكُلٌ** , ve **كُلاكِلٌ**.
**ذَوَاتِ اليَاءِ**’dandır; Leys dedi: **الكَيْلُ** : buğdayın ve benzerinin ölçmesi; dersin: **كالَ يكِيلُ كيْلاً**; ve buğday **مكِيلٌ**’dir; ve kıyasta câizdir: **مكْيُولٌ**; ve Benî Esed’in dili **مكُولٌ**’dür; ve kötü bir dil: **مُكَالٌ**.
( dedim ): **مُكَالٌ** ise müvelledlerin dilindendir; **مَكُولٌ** ise kötü bir dildendir; fasih dil ise: **مَكِيلٌ**; sonra kalitece onu izleyen: **مكْيُولٌ**.
Leys dedi: **المِكْيَالُ** : kendisiyle ölçülen şeydir,
demir de olsa, tahta da olsa; ve **واكْتَلْتُ من فلانٍ** , ve **واكْتَلْتُ عليه**.
Ondan, Allah’ın sözü: ( **الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ** ) ( المطففين : 2 ) yani: kendileri için onlardan ölçtüler; ve **كِلْتُ فلاناً طعاماً** , yani: ona ölçtüm.
Allah dedi: ( **يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ** ) ( المطففين : 3 ) yani: onlara ölçtüler.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o dedi: **المِكْيَالُ** : Medine ehlinin ölçeğidir; ve terazi: Mekke ehlinin terazisidir.
Ebû Ubeyd dedi: denilir: bu hadis, ölçme ve tartmadan her şey için bir asıldır; insanlar bu ikisinde ancak Mekke ehli ve Medine ehli ile uyarlar; diğer şehirlerde bu değişse bile; görmez misin ki hurmanın aslı Medine’de: ölçüdür; o ise şehirlerin çoğunda tartılır; ve sadeyağ onların yanında: tartıdır; o ise şehirlerin çoğunda ölçüdür; ölçmenin ve tartının aslı kendisiyle bilinen şudur: her ne ki **المَخْتُومِ** ve **القَفِيز** , ve **المكُّوك** , ve **المُدِّ** , ve **الصَّاعِ** adını gerektirirse o ölçüdür; ve her ne ki **الأرْطَالِ** , ve **الأوَاقيّ** ve **الأمْنَاءِ** adını gerektirirse o tartıdır.
( dedim ): hurmanın aslı ölçüdür; ondan bir rıtlın bir rıtl ile satılması câiz olmaz; ne de bir tartının bir tartı ile; çünkü tartıdan sonra ölçmeye döndürülürse fazlalık meydana gelir; ancak o, ölçü ile ölçü olarak, eşit eşite satılır; aynı şekilde aslı tartılmış olan şey, ondan ölçü ile ölçü olarak satılması câiz olmaz; çünkü tartıya döndürülürse onda fazlalık emniyette olmaz; ancak bu hadise bu mânâ için ihtiyaç duyuldu; ve insanların, yasaklanmış ribâda birbirine düşüp yığılmaması için.
Başka bir hadiste: bir adam, düşmanla çarpışırken Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; onunla çarpışacağı bir kılıç istedi; ona dedi ki: belki de sana verirsem **الكَيُّولِ**’de onunla ayağa kalkarsın; dedi ki: hayır; ona bir kılıç verdi; onunla çarpışmaya başladı ve diyordu:
إنّي امرؤٌ عاهَدَنِي خَلِيلِي
أَنْ لا أَقُومَ الدّهرَ في الكَيُّولِ
أضْرِبْ بِسَيْفِ الله والرَّسُولِ
Onunla çarpışmayı sürdürdü; nihayet öldürüldü.
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **في الكَيُّولِ**: safların arka tarafıdır; bu harfi hadisten başka işitmedim.
( dedim ): ve **الكَيُّولُ** Arapların sözünde: **فَيْعُولٌ**’dür; **كَالَ الزّنْدُ يكِيلُ كَيْلاً**’dan; çakmak taşı sekip ateş çıkarmadığı zaman; savaş saflarının arka tarafı ona benzetildi; çünkü onda olan kimse neredeyse savaşmaz.
Leys dedi: at, koşuda ata **يكَايِلُ**; onu karşılayıp ona denk olduğu zaman; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü kadar ölçüyor.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **المُكايلَةُ** : iki adamın birbirine sövüşmesi; sonra ikisinden birinin ötekine üstün gelmesi.
Dedi: ve **المُوَاكلَةُ** : borçlunun, borç verene, ödemesini geciktirsin diye hediye vermesidir.
Başkası dedi: **كِلْتُ فلاناً بفُلاَنٍ** yani: onu onunla ölçtüm; ve bir adamın bilgisini istemek istersen onu başkasıyla ölç; ve atı başkasıyla ölç, yani koşuda onu onunla kıyasla.
Ahtal dedi:
فَقَدَ كِلْتُمُوني بالسَّوَابِقِ قَبَلَها
فَبَرَّزتُ منها ثَانِياً من عَنَانيَا
yani: onu geçti; ve dizginimin bir kısmı tutulmuş iken. Başkası da söyledi; böylece ölçmeyi tartı yaptı:
قارُورَةٌ ذاتُ مِسكٍ عندَ ذِي لَطَفٍ
من الدّنانِيرِ كالُوها بمثقَالِ
Dedi: denilir: **كل هذا الدِّرْهَم** yani: onu tart; İbnü’l-A‘râbî bu beyti inşad etti.
( **نوادِرِ الأعرابِ** )’da: **الأكَاوِلُ** : yerden bir yükselti; dağların benzerleri; onun teki: **أكْوَل**.
**كلي** : Leys dedi: **الكُلْيَةُ** insan içindir ve her hayvan içindir; ikisi, böğürlerin yanında, bel kemiğine yapışık, yağdan iki kılıf içinde, kabarık iki kırmızı et parçasıdır; ve ikisi, **بيتِ الزّرْع**’ın bitim yeridir; tıp kitaplarında böyle adlandırılır; bununla çocuğun ziraati kastedilir.
Ve **كُلْيَةُ المزَادةِ** : **المزَادةِ**’nin derisi üzerinde, kulpun altında dikilen yuvarlak bir yamadır; onun çoğulu: **الكُلَى**; ve inşad etti:
كأنَّهُ منْ كُلَى مَفْرِيَّةٍ سَرَبُ
Leys dedi: **الكُلْوَةُ** : **الكلْيَةِ**’de bir dildir; Yemen ehli için.
İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: **كلَيْتُ فلاناً**; o hâlde o **مكلْيٌّ**’dir; onun böbreğine isabet ettiğin zaman.
Humeyd el-Arkat dedi:
مِنْ عَلَقِ المكْلِيِّ والمَوْتُونِ
Ve eğer karaciğerine isabet edilirse o **مكْبُودٌ**’dur.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: Araplar, **( كُلاَّ )**’yı ikiye izafe ettikleri zaman lâmını yumuşattılar; ve onunla birlikte tesniye elifini yaptılar; sonra onu ref‘, nasb ve cerde eşitlediler; böylece i‘rabını elif ile yaptılar; ve onu ikiye izafe ettiler; ve birden haber verdiler; böylece dediler: **كِلاَ أخَوَيْكَ كان قائماً**; ve demediler: **كانَا قائِميْنِ**; ve **كلا عمَّيْكَ كان فَقِيهاً**; ve **وكلْتَا المَرْأتين كانت جميلة**; demezler: **كانَتَا جَمِيلَتَيْنِ**.
Allah جل وعز dedi: ( **كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا** ) ( الكهف : 33 ) ve demedi: **آتتا**.
Ve dersin: **مررت بِكلاَ الرَّجُلين**; ve **وجاءني كِلاَ الرَّجُلَين**; böylece **كلا**’da, onu iki zahire izafe ettiğin zaman ref‘, nasb ve cer eşit olur; onu mecrurundan kinaye ettikleri zaman, ona isabet eden i‘rab ile onu yürüttüler.
Böylece dediler: **أَخَوَاكَ مررتُ بكلَيْهِما**; böylece onun nasbını ve cerini **الياء** ile yaptılar.
Ve dediler: **أَخَوَايَ جاءاني كلاهُمَا**; iki kişinin ref‘ini elif ile yaptılar.
A‘şâ ref‘ yerinde dedi:
كِلاَ أَبَوَيكُمْ كانَ فَرْعاً دِعَامةً
Her birinin, bir dal olarak bir dayanak olduğunu ister; ve aynı şekilde Lebîd dedi:
فَعَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه

**مَوْلَى المخافةِ** arkasında ve önünde
**عَدَتْ** yani vahşî bir inek; ve **كلاَ الفَرْجين** ile **كِلاَ فرجَيْها**yı murat etti; böylece **الألفَ واللام**ı **الكِنايَة** makamına ikame etti.

Sonra dedi: **تحسب** yani inek; ve “**أَنَّهُما**” demedi: **مَوْلَى المخافة** yani onun korkusunun velîsi; sonra **كِلاَ الفَرْجينِ** sözünden tercüme etti de dedi: arkasında ve önünde.

Ve bunun gibi dersin: **كِلاَ الرَّجُلين** ayaktadır, ve **كلتا المرأتينِ** ayaktadır.

Ve inşad etti:
**كِلاَ الرَّجُلَيْنِ أَفّاكٌ أثِيمُ**

Ve **( كلّ )**ün tefsiri مضاعف بابında geçmişti; onu iade etmeyi kerih gördüm.

**كلأ**: Allah جلَّ وعزَّ dedi: **( قُلْ مَن يَكْلَؤُكُم بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَانِ )** (الأنبياء: 42).

Ferrar dedi: O hemzelidir; ve Kur’an dışında onun benzerinin hemzesini terk etseydin “**يَكْلُوكم**” sâkin bir **واو** ile ve “**ويكلاَكُم**” sâkin bir **ألف** ile derdin; **يَخْشَاكُمْ** gibi. Artık onu sâkin bir **واو** yapan ve “**كلاَتُ**” bir **ألف** ile diyen, ondan **النَّبرَة**yi terk eder. “**يَكَلاكُم**” diyen ise “**كلَيْتُ**” der; **قَضَيْت** gibi. Ve o Kureyş’in lügatindendir; hepsi güzeldir; ancak onlar iki vecihte de “**مكْلُوَّة**” ve “**مكْلُوٌّ**”u, “**مكْليٌّ**” dediklerinden daha çok söylerler.

Ve “**مكْليٌّ**” denilseydi, “**كلَيْتُ**” diyenlerde doğru olurdu.

Dedi: Bazı Arapları işittim, inşad ediyordu:
ما خاصم الأقوامَ من ذي خصومَةٍ
كَوَرْهَاءَ مَشْنِيَ إليها حَليلُها
Böylece **شَنَيْت** üzerine, **النَّبْرة**yi terk ederek bina etti.

Leys dedi: “**كَلأكَ اللَّهُ كَلاءَةً**” denir; yani seni korudu ve seni gözetti; ve mef‘ûl bih: **مكلوءٌ**. Ve inşad etti:
إنَّ سُلَيمَى ، والله يكْلَؤُها
ضَنَّتْ بزادٍ ما كان يَرَزَؤُها

Ve Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: **( أنَّه نهَى عن الكالِىء بالكالىء )**.

Ebû Ubeyde dedi: O, **النّسيئةُ بالنّسيئةِ**dir.

Ve “**تكلأَّتُ كلاءةً**” denir; eğer bir **نسيئةً**yi **استَنْسأتَ** isen; ve **النَّسِيئةُ**: te’hirdir.

Ebû Ubeyd dedi: Ve onun tefsiri: adamın adama bir yıl vadeyle yiyecekten bir **كُرّ** karşılığında yüz dirhem teslim etmesidir; yıl bitince ve yiyecek ona vâcip olunca, yiyecek borcu olan, ödeyene der ki: “Yanımda yiyecek yok; fakat bu **الكُرَّ**ı bana iki yüz dirheme bir ay vadeyle sat.” İşte bu, bir **نَسيئةٌ**nin bir **نسيئة**ye intikalidir; bunun benzeri olan her şey böyledir. Eğer yiyeceği ondan kabzeder, sonra onu ondan veya başkasından **نسيئة** ile satarsa, **كالِئاً بكالىء** olmaz.

Ebû Zeyd dedi: Yiyecekte “**كلَّأْتُ**” **تكلِيئاً**; ve onda “**أكلأْتُ**” **إكلاءً** (denir) eğer onda selef verdiysen; ve yiyecekte dirhemlerden verdiğin şey, **نسيئةً** ise, o **الكُلأةُ**dir.

Dedi: Ve “**كلأَ القومُ سفِينتَهُم تكليئاً**” denir; eğer onu hapsettilerse.

Ve “**بَلَغَ الله بكَ أَكْلأ العُمُرِ**” denir; yani onun sonunu ve en uzağını.

Ve başkası dedi: **الكَلاَّء** ve **المُكَلَّأُ**; birincisi meddlidir, ikincisi hemzeli maksûrdur: gemilerin içinde rıf’ edildiği yer; ve o, her nehrin sahilidir. Ve bazı haberlerde geldi: **( مَن عَرَّضَ عرَّضْنَا له . ومَنْ مشَى على الكَلاَّءِ ألْقَيْناهُ في البَحْرِ )**. Ve onun manası: kim **القَذْفِ** ile ta‘rîz ederse ve tasrîh etmezse, ona hafif bir darb ile ta‘rîz olunur, te’dîben; ve had tam olarak vurulmaz. Kim **القَذْفِ** ile tasrîh ederse, onu had nehrine attık; böylece ona had uyguladık. Bu, **الكَلاَّءَ**ın: sahilde suda gemilerin limanı olması sebebiyledir. Ve **الكَلاَّءُ** tesniye edilir de “**كَلاّءانِ**” denir; ve cem‘ edilir de “**كَلاّءونَ**” denir.

Ebû’n-Necm dedi:
, تَرَى بكَلاَّوَيْهِ منه عَسْكَرَا
قَوْماً يدُقُّون الصَّفَا المكَسَّرَا
**الهَنِىءَ** ve **المَرِىءَ**i vasfetti; ikisi, Hişâm b. Abdülmelik’in kazdırdığı iki nehirdir. Diyor ki: Bu nehrin kazısından, onun iki **كَلاَّوَيْ**inde bir topluluk görürsün; kazıyorlar ve onun kazı yerinin taşlarını dövüyorlar ve onu kırıyorlar.

Ebû Zeyd dedi: “**اكْتَلأتُ مِنَ الرَّجُلِ اكْتِلاَءً**” eğer ondan sakındıysan.

Ve “**اكتلأَتْ عَيْنِي اكتِلاءً**” denir; eğer bir işten sakındı da onun için uykusuz kaldı ve uyumadıysa.

Ve başkası dedi: “**كَلأتُه مِئةَ سَوْطٍ كَلأً**” eğer onu dövdüysen.

Ve “**كَلأتُ إليه تكْلِيئاً**” denir; yani ona doğru öne geçtim.

Ferrar, hemzelemeyen kimsenin lügatinde inşad etti:
فَمَنْ يُحْسِنْ إليْهِمْ لا يُكلِّي
إلى جازٍ بذَاكَ ولا شَكُورِ

Ebû Vecze dedi:
فإنْ تبدَّلْتَ أو كلَّأتَ في رجُلٍ
فلا يغُرَّنْكَ ذُو ألْفَينِ مغمورُ
Dediler: **ذُو ألْفَينِ** ile muradı: maldan iki bini olan kimsedir.

Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten: O dedi ki: **الكَلاّءُ**: gemilerin toplandığı yer. Bundan dolayı Basra’nın **كلاءُ**u, gemilerinin toplanması sebebiyle **كلاّءً** diye adlandırıldı.

Dedi: Ve **التَّكْلِئةٌ**: mekâna doğru öne geçmek ve orada durmaktır. Bundan dolayı “**كلّأتُ إلى فلانٍ في الأمْرِ**” denir; yani o işte ona doğru öne geçtim.

Ve “**كلّأتُ في أَمْرِكَ تكلِيئاً**” denir; yani onda teemmül ettim ve baktım. Ve “**كلّأتُ في فلانٍ**” (denir); yani ona teemmül ederek baktım da hoşuma gitti.

Ve “**عَينٌ كَلُوءٌ**” denir; eğer uykusuz ise; ve “**رجُلٌ كَلُوءُ العَينِ**”. Ahtal dedi:
ومَهْمَهٍ مُقْفِرِ تُخْشَى غَوَائِلُه
قطعْتُهُ بكلُوءِ العَيْنِ مِسْفَارِ

Ve **الكَلأُ** hemzelidir: otlanan şey. Ve **أَرضٌ مُكْلِئَةٌ**; ve “**أَكْلأت إكْلاءً**” (denir).

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den ): “**كَلأَتِ النَّاقَةُ**” ve “**أَكْلأَت**” eğer **الكلأ**yı yediyse.

Ebû Nasr dedi: “**كَلَّى** falan “**يُكَلِّي تَكلِيَةً**”; ve o, içinde gizlenen bulunan bir yere gelmektir; onu hemzesiz getirdi.

Leys dedi: **الكَلأُ**: ot; yaş olanı ve kuru olanı. Dedi: Ve **أَرْضٌ مُكْلِئةٌ** ve **مِكْلاءٌ**: **الكلأ**sı çok olan. Ve **الكَلأُ**: bir cemaatin ismidir; tekil yapılmaz.

( قلت ): **الكلأ**: tek bir isimdir; onun içine **النَّصِيُّ** ve **الصِّلِّيان** girer; ve **الحَلَمةُ** ve **الشِّيحُ** ve **العَرْفجُ**; ve **العُرَا**nın türleri, hepsi **الكلأ**ya dahildir. Ve bunun gibi: **العُشْبُ** ve **البَقْلُ**; ve malın otladığı her şey.

Asma‘î dedi: “**كلأتُ الرَّجُلَ كلْأً**” ve “**سَلأْتُه سَلأً**” kamçı ile.

Nadr dedi: **أرضٌ مُكْلِئةٌ**; ve o, develeri doymuş olan yerdir. Develer doymadıkça, koyunlar doysa bile, onu **إعْشَاباً** da **إكْلاءً** da saymazlardı. Ve **المُكِلئةُ** ile **الكَلِئةُ**: birdir.

Dedi: Ve **الكَلأُ**: **البَقْلُ** ve ağaçtır.

( **تفسير كلاَّ** )

**( كلاَّ )**: Seleme, Ferrâ’dan. Dedi: Kisâî dedi: **( لا )** yalnızca nefy eder; ve **( كَلاَّ )** bir şeyi nefy eder ve başkasını îcâb eder. Bundan, bir adama sözün: sana “Bir şey yedin mi?” dedi de sen “**لا**” dedin; bir başkası “Hurma yedim” der; sen de “**كلاَّ**” dersin; muradın: sen hurma değil bal yedin. Dedi: Ve **كلاَّ**, onların “**حَقّاً**” sözünün manasında gelir.

Ebû Ömer onu, Sa‘leb’den, Seleme’den rivayet etti.

İbnü’l-Enbârî **كلاَّ**’nın tefsirinde dedi ki: o, Ferrâ’ya göre, üzerinde durulmayacak bir **صِلَة** olur; ve **نَعَمْ** mertebesinde bir **حرْفَ ردَ** olur, ve **الاكتِفَاءِ**’da olmaz; onu kendisinden sonrakine **صِلَة** yaptığın zaman onun üzerinde durmazsın; senin “**كلاَّ** ve Kâbe’nin Rabbi hakkı için” demen gibi; **كلاَّ** üzerinde durmazsın, çünkü o “Evet, Allah’a yemin olsun” mertebesindedir; Allah celîl ve azîz dedi ki: “( **لِلْبَشَرِ كَلاَّ وَالْقَمَرِ** ) (Müddessir: 22)” **كلا** üzerinde vakf çirkindir; çünkü o yemine **صِلة**dir.
Dedi ki: ve Ahfeş dedi ki: **كلاَّ**’nın manası: **الرَّدْعُ** ve **الزّجْرُ**’dür.
( Dedim ): ve o, Halîl’in mezhebidir; ve Zecâc bütün Kur’ân’da ona gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi ki: müfessirler dedi: **كلاَّ**’nın manası: **حقّاً**.
Dedi ki: ve Ebû Hâtim dedi ki: **كلاَّ** Kur’ân’da iki vecih üzere geldi; o, bir yerde **لا** manasındadır; ve o, evveli reddediştir; A‘câc’ın dediği gibi:
قَدْ طَلَبَتْ شَيْبانُ أَنْ يُصَاكِمُوا
كَلاّ ولمَّا تَصْطَفِقْ مَآتِمُ
Dedi ki: ve **كلا** tenbih için olan **أَلاَ** manasında gelir; onun sözü gibi: “( **أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ** ) (Hûd: 5)” ve o zâiddir; eğer gelmemiş olsaydı söz tamam, anlaşılır olurdu; dedi ki: ve ondan mesel: “( **كلاَّ زَعمْتَ العِيَرُ لا تُقَاتَل** )” ve A‘şâ dedi ki:
كلا زَعمْتُمْ بِأنَّا لا نُقَاتِلُكُمْ
إنَّا لأمْثَالِكُمْ يا قَوْمَنَا قُتُلُ
Ebû Bekir dedi ki: ve bu yanlıştır; meselde ve beyitte **كلاَّ**’nın manası: **لا**’dır; iş onların söyledikleri üzere değildir; dedi ki: ve Ebû’l-Abbâs’ı işittim, diyordu ki: bütün Kur’ân’da **كلاَّ** üzerinde durulmaz; çünkü o bir cevaptır; ve fayda ondan sonrasında vâki olur; dedi ki: ve Sicistânî, **كلاَّ**’nın **ألاَ** manasında olduğuna, celîl ve azîz olanın sözüyle delil getirdi: “( **يَعْلَمْ كَلاَّ إِنَّ الإِنسَانَ لَيَطْغَى** ) (Alak: 6)” dedi ki: bunun manası: **ألاَ**’dır; Ebû Bekir dedi ki: ve “gerçekten insan azgınlık eder” manasında **حقّاً** olması câizdir; ve reddediş olması da câizdir; sanki dedi ki: **لا**; iş sizin zannettiğiniz üzere değildir.
İbn Şümeyl, Halîl’den rivayet etti: o dedi ki: Kur’ân’da her şey ki **كلاّ**: bir reddediştir; bir şeyi reddeder, bir başkasını ispat eder.
Ebû Zeyd dedi ki: ve Arapları işittim, derler: **كلاَّكَ والله** ve **بلاك والله**; **كلاَّ والله** ve **بَلَى والله** manasında.
( Dedim ): ve **الكاف**’ın yeri yoktur.

**أكل**: (Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): “**أكلْتُ أُكْلَةً**” yani bir lokma; ve “**أكلْتُ أَكْلَةً**” doyuncaya kadar yediği zaman; ve o, insanlar için **أُكلة** ve **إكلةٍ** sahibidir; eğer bir gıybet sahibi olup onları gıybet ediyorsa.
Ve dişlerinde **أَكَلٌ** vardır; yani onlar **مُؤْتكِلةٌ**dir.
Ve o, dünyada **الأكْلِ** bakımından büyüktür; yani rızıkça büyüktür; ve ondan, ölüye denildi: “**انقطعَ أُكْلُهُ**”.
Ve bir adam **ذُو أُكْلٍ**; eğer görüş ve akıl sahibi ise.
Ve bir elbise **ذُو أُكْلٍ**; eğer kalın, güçlü ise.
Ve bir bedevî dedi: “**أُريدُ ثَوْباً له أكْلٌ**” yani nefis ve kuvvet.
(Asma‘î ve Kisâî): “**وجَدْتُ في جَسَدِي أُكَالاً**” yani bir kaşıntı.
Ve başkası dedi: “**أكَلَتِ النَّارُ الحَطَبَ**” ve “**آكَلْتُها إيّاه**” yani onu ona yedirdim; ve bunun gibi: her şey ki ona bir şeyi yedirdin.
Ve denilir: “**آكَلْتُ الرَّجُلَ**” ve “**واكلتُه**”; o da benim **أكِيلِي**’mdir; ve “**آكَلْتُ**”teki hemze daha çok ve daha iyidir.
Dedi ki: ve binek hayvanı “**واكَلَتِ**” **وِكَالاً**; eğer yürüyüşü kötü yaptıysa; ve “**ما ذُقْتُ أَكَالاً**” yani yenilen bir şey tatmadım.
Ve denilir: deve “**أَكِلَتِ**” “**تأكَلُ أكَلاً**”; eğer karnında cenininin tüyü bitti de bundan dolayı kaşıntı ve eziyet bulduysa.
Ve Araplardan bazısını işittim, der: “**جِلْدِي يأْكُلُنِي**” kaşıntı bulduğu zaman; ve “**جِلْدِي يَحُكُّنِي**” demez.
Ebû Nasr, A‘şâ’nın sözü hakkında:
أبا ثُبَيْتٍ أَمَا تَنْفَكُّ تَأْتَكِلُ
Dedi ki: manası: “Baksana, sen bizim etlerimizi yiyor ve bizi gıybet ediyorsun”; ve o, **الأكْلِ**’den **تَفْتَعِلُ** veznindedir.
Ve bir adam **أَكُولٌ**; yani çok yiyen.
Ve falan **أَكِيلِي**’dir; o, seninle beraber yiyendir.
Ve yenilene denilir: **مأْكولٌ** ve **أَكِيلٌ**.
Ve kılıç “**تَأَكَّلَ**” **تأكُّلاً**; eğer keskinlikten parladıysa.
Evs b. Hacer dedi ki:
وأبْيَضَ صُوليّاً كأَنَّ غِرَارَهْ
تَلألُؤُ بَرْقٍ في حَبِيَ تأكَّلا
Ve Ömer’in hadîsinde: o dedi: “(Sizden biri kardeşini **بِمِثْلِ آكِلَةِ اللّحْمِ** ile mutlaka dövecek, sonra benim ona kısas yapmayacağımı görecek; Allah’a yemin olsun, mutlaka ondan ona kısas yapacağım).”
Ebû Ubeyd dedi: Haccâc dedi: **بِآكِلَةِ اللّحْمِ** ile murad, ucu sivriltilmiş bir asadır.
Dedi ki: ve Emevî dedi: bunun aslı, bıçaktır; ancak sivriltilmiş asa ona benzetildi.
Şemmer dedi: **آكِلَةِ اللّحم** hakkında denildi: o, kamçılardır; izleri onun izleri gibi olduğu için onu ateşe benzetti.
Ve denilir: akrep onu “**أكلَتْهُ**”; ve falan ömrünü “**أكلَ**”; eğer onu tükettiyse; ve ateş odunu yer.
Ömer’in başka bir hadîsinde: sadaka tahsildarı olarak gönderdiği bir saî’ye dedi: “( **دَعِ الرُّبَّى والمَاخِضَ والأَكُولَةَ** ).”
Ebû Ubeyd dedi: **الأكُولَةُ**; yenmek için semirtilen.
Şemmer dedi: başkası dedi: bir adamın koyununun **أَكُولَةُ**’si: iğdiş edilmiş, yaşlı, ve kısır olandır.
İbn Şümeyl dedi: mahallenin **أكُولَةُ**’si: satmak için getirdikleri, bedelini yedikleri: teke ve kesimlik koyun; ve boynuzlu olmayan büyük koç; ve yaşlı; ve sürüden olmayan yaşlı deve; malın “yaralayıcıları”ndan olmayan.
Dedi ki: ve mahallenin **أكُولَةُ**’si, Yunus’un zannettiği üzere, **أَكِيلَةً** de olabilir; denilir: “Senin koyununda **أكُولةٌ** var mı?” denilir: “Hayır, ancak bir tek koyun.”
Bu, **الأكُولة**’den söylenir; ve bir taneye “bu **أكولة**” denilmez.
Ve denilir: onun yanında “yüz **أكَائِلَ**” yoktur; ve onun yanında “yüz **أكولة**” vardır.
Ferrâ dedi: o, çobanın **أكولةُ**’sidir; ve yırtıcının **أكِيلةُ**’sidir.
Dedi ki: ve yırtıcının **أَكِيلَةُ**’si: ondan yediği ve ondan kurtarılan.
Ebû Zeyd dedi: o, kurdun **أَكِيلَةُ**’sidir; ve o, onun avıdır.
Dedi ki: ve **الأكُولةُ** özellikle koyundandır; ve o, bir taneden ulaştığı sayıya kadardır; ve onlar **القَواصِي**’dir; ve o, kısır; ve yaşlı; ve erkeklerden iğdiş edilmiş olandır; küçük veya büyük; ve onun çoğulu: **الأكَائِلُ**.
(Lihyânî): “O, **أَكِلَةً** bulur” **فَعِلَةٍ** üzere; ve “**أَكْلَةً**” ve “**أُكَالاً**” yani kaşıntı.
Dedi ki: ve denilir: falan oğullarının toprağında **الآكِلَةُ** çoğaldı; yani otlayan çoğaldı; ve bir deve **أكِلةٌ** **فَعِلَةٍ** üzere; eğer karnında cenininin tüyünün bitmesinden bir ağrı bulduysa.
Ve **الإكْلَةُ**: üzerine yaslanarak veya oturarak yediği hâl.
Ve **التأكُّلُ**: sürmenin kırıldığı zaman, ve gümüşün veya sabrın (aloenin) parlaklığının şiddeti.
Ve denilir: falanca kadın, seninle birlikte yiyen kadın için, benim **أكِيلَتي**’mdir.
Ve o, dünyadan **الأكْلِ** bakımından büyüktür; yani rızıkça büyüktür.
Ve **الأكْلُ**: **الطُّعْمَةُ**; denilir: “Onu ona **أُكْلاً** yaptım” yani bir **طُعْمَةً**.
Ve denilir: onlar ancak “**أَكَلَةُ رَأْسٍ**”tir; yani azdır; bir başın onları doyuracağı kadardır.

**والأكولةُ**: aslan yahut kurt yahut sırtlan için dikilen, onunla avlanılan koyundur.

Aslanın parçaladığı ise **أَكِيلةٌ**’dir.

Ve denilir: “Bana, yemediğim şeyi **أكَّلْتَنِي**”, ve “Bana, yemediğim şeyi **آكلْتَنِي**”.

Ve denilir: “Yemediğim şeyi bana **تُؤَكِّلَنِي**men çirkin değil midir?”

Ve denilir: Falan, koyunlarımı **أَكَّلَ** ve onları suladı.

Ve denilir: Malım durup dururken **يُؤَكَّلُ** ve **يُشَرَّبُ**.

Ve **رَجُلٌ أُكَلَةٌ**: çok yiyen.

Ve denilir: Senin bahçenin **أُكُلُ**’ü daimdir; onun **أُكُلْهُ**’ü: meyvesidir.

Ve denilir: **شاةٌ مَأْكلَةٌ** ve **مَأكُلَةٌ**.

Ve **المِئْكَلَةُ**: tencerelerden bir tür, ve kadehlerden bir tür; ve içinde yenilen her şey **المِئكَلَة**’dir; çoğulu: **المآكِلُ**.

Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: Bazıları da dedi ki: “Bizi **الرِّسْلِ** ile **الْمَأكَلَةِ**’den müstağni kılan Allah’a hamdolsun.”

Dedi ki: O, **المِيرَةُ**’dir; ancak kıtlıkta azık edinirler.

Leys dedi ki: **الآكالُ**: yiyenin topluluğudur. **الأكْلُ**: kralların **مأكَلَةً** kıldığı şeydir; ve **الأكْلُ**: otlatmadır da.

Dedi ki: Çobanın **أَكُولَةُ**’si ki sadaka toplayanın onu alması hoş görülmez; çobanın semirttiği olandır.

Ve **الْمَأكلَةُ**: insan için yapılıp da onun hakkında hesaba çekilmeyeceği şeydir.

Dedi ki: Ateş, alevlenmesi şiddetlendiğinde sanki yer
bir kısmını. Denilir: **ائْتَكَلَتِ النَّارُ**; ve adam, öfkesi şiddetlendiğinde **يأتَكِلُ**; ve A‘şâ’nın sözüyle delil getirdi. Ve adam, bir kavmi **يَسْتَأكِلُ**; yani onların mallarını **الإسْنَاتِ**’ten yer.

Ve **الْمُؤْكِلُ**: yediren; ve hadiste: “(**لُعِنَ آكِلُ الرِّبَا ومُؤْكِلُهُ**)”.

Ve **الآكالُ**: kralların **مَآكِلُ**’idir.

(**أبو سَعِيدٍ**): **رجُلٌ مُوكَلٌ**; yani rızıklandırılmış; ve inşad etti:
مُنْهَرِتِ الأشْدَاقِ عَضْبٍ مُؤْكَلِ
في الآهِلِينَ واخْتِرَامِ السُّبَّلِ

**آكَلْتُ** بين القوم: yani kışkırttım ve bozdum.

Ve falan, ömrünü **أكلَ**; onu tükettiğinde. C‘adî dedi ki:
سَأَلَتْنِي عن أُنَاسٍ هلكوا
شَرِبَ الدَّهْرُ عليهم وأَكَلْ

Ebû Ömer dedi ve der ki: Üzerlerinden geçti; bu bir meseldir.

Başkası dedi ki: Manası: Onlardan sonra insanlar içti ve yedi.

**ألك**: Leys dedi: **الألُوكُ**: mesajdır; o da **المأْلُكَةُ**’dir; **مَفْعُلَةٍ** vezninde; ona **ألُوكاً** denildi, çünkü o ağızda **يُؤْلَكَ** edilir; Arapların şu sözünden türemiştir: At, gemi **يأলُكّ** eder; bilinen: **يَلُوكُ** yahut **يَعْلُكُ**; yani çiğner.

Başkası dedi ki: Falan geldi, **اسْتَالَكَ** **مالُكَتَه**; yani mesajını taşıdı.

(**أبو عبيد عن الأحمر**): O, **المأْلُكَةُ**’dir.

İbnü’s-Sikkît de onun benzerini söyledi; dedi ki: **والمَلأكَةُ** kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzerinedir.

Ve **المَلاَئِكَةُ**: **مَلأَكَةٍ** ve **مَلأَكٍ**’in çoğuludur; sonra hemze terk edildi; böylece tekilde **مَلَك** denildi; aslı, gördüğün gibi, **مَلأَكٌ**’tır. Ve inşad etti:
فَلَسْتَ لإنْسِيَ ولكِنْ لِمَلأكٍ
تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ

**لكي**: (**أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرٍ و**): Ona **لَكِيَ**; **لكًى** ile, maksûr olarak; ona yapıştığında.

Şemmer dedi ki: Ona **لَكِيَ**; ona tutulduğunda.

Rü’be dedi ki:
والمِلْغُ يَلْكَى بالكلامِ الأمْلَغِ

(**أبو عبيد عن الفراء**): Ona **لَكِئْتُ**: ona yapıştım; onu hemzeli getirdi.

**لكأ**: Leys dedi: Onu kamçıyla **لكَأْتُهُ**; **لكْأً** ile; onu dövdüğümde.

Ebû Zeyd dedi: Ona karşı **تلَكَّأتُ**; **تلكُّؤاً** ile; ona karşı mazeret ileri sürdüğümde ve kaçındığımda.

**وكل**: İbnü’l-Enbârî, onların “(**حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ**)” (Âl-i İmrân: 173) sözünde dedi ki: “Bize Allah yeter ve ne güzel yeter”; senin “Bizi Allah rızıklandırır ve ne güzel rızıklandırır” demen gibi.

Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında dedi: “(**أَلاَّ تَتَّخِذُواْ مِن دُونِى وَكِيلاً**)” (İsrâ: 2).

Dedi: “Rab” denilir; ve “yeter” denilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: Ve denildi ki: **الوكِيلُ**: koruyandır; ve denildi ki: **الوَكيلُ**: kefildir; öyleyse rızıklarımızda Allah ne güzel kefildir.

Ebû İshâk dedi: Allah جل وعزّ sıfatında **الوكيلُ**: yarattığı her şeyin işini üstlenendir.

Lahyânî dedi: **رجُلٌ وَكَلٌ**: zayıf olup nüfuz edici olmayan kimse.

Ve denilir: **رَجُلٌ مُوَاكِلٌ**; yani onu hafif bulmazsın; hemzesiz.

Ve denilir: Onda **وَكَالٌ** vardır; yani yavaşlık ve ahmaklık.

Ve denilir: Falan sana **اتَّكلَ** etti; ve falan sana **أَوْكَل** etti; tek manadadır.

Ve denilir: Kardeşine işi **أوْكلْتَ**; hepsini onun üzerine bıraktın.

Ve **رجُلٌ وُكَلَةٌ**: işini insanlara havale eden kimse olduğunda.

Ve **رجُلٌ تُكَلَة**: başkasına dayanan kimse olduğunda.

Başkası dedi: Allah’a tevekkül eden: Allah’ın rızkının ve işinin kefili olduğunu bilen, bunun üzerine kalbi sükûna eren ve başkasına tevekkül etmeyen kimsedir.

Ve **غُرْفةُ مَوْكَل**: Yemen’de bir yerdir; Lebîd onu zikretti, şöyle dedi:
وغَلَبْنَ أَبْرَهَةَ الذي أَلْفَيْنَهُ
قد كَانَ خُلِّدَ فَوْق غُرْفَةِ مَوْكَلِ

Ve **مَوْكَلٌ**, babında nadiren **مَفْعَلٍ** üzere geldi; kıyas: **مَوْكِلٌ**’dir.

(**أبو عبيد**): Binek hayvanı **وَاكَلَتِ**; **وِكالاً** ile; yürüyüşü kötü yaptığında.

Dedi ki: Ebû Amr dedi: Atlardan **المُوَاكِلُ**: koşuda sahibine dayanan kimsedir.

**وَكِيلُ الرَّجُل**: onun işini üstlenen kimsedir; ona **وَكِيلاً** denildi; çünkü onu vekil tayin eden, işini yürütmeyi ona **وَكلَ** etmiştir; böylece iş ona **مَوْكُولٌ** olmuştur; ve **الوَكِيلُ** bu manada: **فَعيلٌ** olup **مَفْعُولٍ** manasındadır.

Ve denilir: “Allah’ım, bizi göz açıp kapayıncaya kadar kendi nefislerimize **تكِلْنَا** etme.”

Ve denildi ki: **الوَكِيلُ**: develerin sahibidir.

**لوك**: (Şemmer): Onun yanında **لَوَاكاً** tatmadım; yani çiğnenmiş bir şey; **لاكَ يَلُوكُ**’tan; çiğnediğinde.

Leys dedi: **اللَّوْكُ**: sert, çiğnenen şeyi çiğnemektir; ve onu ağızda döndürmek: **لَوْكٌ**tur. Ve inşad etti:
ولَوْكُهُمُ جَذْلَ الحصَى بِشِفَاهِهِم
كَأنَّ على أكْتَافِهِمْ فِلَقاً صَخْرَا

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

(هذا الفصل نقله السيوطي في الإتقان 1/220)
- كلا في التثنية ك (كل) في الجمع، وهو مفرد اللفظ مثنى المعنى. عبر عنه بلفظ الواحد مرة اعتبارا بلفظه، وبلفظ الاثنين مرة اعتبارا بمعناه. قال: ﴿إما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما﴾ [الإسراء/23] ويقال في المؤنث: كلتا. ومتى أضيف إلى اسم ظاهر بقي ألفه على حالته في النصب والجر والرفع، وإذا أضيف إلى مضمر قلبت في النصب والجر ياء، فيقال: رأيت كليهما، ومررت بكليهما، قال: ﴿كلتا الجنتين آتت أكلها﴾ [الكهف/33]. وتقول في الرفع: جاءني كلاهما.

- كلا: ردع وزجر وإبطال لقول القائل، وذلك نقيض (إي) في الإثبات. قال تعالى: ﴿أفرأيت الذي كفر﴾ إلى قوله: ﴿كلا﴾ [مريم/77 - 79] (الآية: ﴿أفرأيت الذي كفر بآياتنا وقال: لأوتين مالا وولدا * أطلع الغيب أم اتخذ عند الرحمن عهدا * كلا سنكتب ما يقول ونمد له من العذاب مدا﴾ )، وقال تعالى: ﴿لعلي أعمل صالحا فيما تركت كلا﴾ [المؤمنون/100] إلى غير ذلك من الآيات، وقال: ﴿كلا لما يقض ما أمره﴾ [عبس/23].

##### Türkçe

(Bu faslı Süyûtî, el-İtkân 1/220’de nakletmiştir)
- **كلا** tesniyede, cem‘deki **كل** gibidir; lafız bakımından müfred, mâna bakımından tesniyedir. Bir defa lafzı itibarıyla tek lafzıyla, bir defa da mânası itibarıyla iki lafzıyla ondan ibare edilmiştir. Dedi ki: ﴿إما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما﴾ [الإسراء/23]. Müenneste şöyle denir: **كلتا**. Ne zaman zahir bir isme izafe edilirse, nasb, cerr ve ref‘te elifi hâli üzere kalır; zamire izafe edilirse nasb ve cerrde yâ’ya çevrilir; şöyle denir: رأيت **كليهما**، ومررت ب**كليهما**. Dedi ki: ﴿كلتا الجنتين آتت أكلها﴾ [الكهف/33]. Ref‘te şöyle dersin: جاءني **كلاهما**.

- **كلا**: söyleyenin sözünü reddetme ve azarlama ve iptal etmedir; bu, isbâtta **إي**’nin nakîzidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿أفرأيت الذي كفر﴾ … şu sözüne kadar: ﴿كلا﴾ [مريم/77 - 79] (âyet: ﴿أفرأيت الذي كفر بآياتنا وقال: لأوتين مالا وولدا * أطلع الغيب أم اتخذ عند الرحمن عهدا * كلا سنكتب ما يقول ونمد له من العذاب مدا﴾)، ve Yüce Allah dedi ki: ﴿لعلي أعمل صالحا فيما تركت كلا﴾ [المؤمنون/100] ve âyetlerden bunun dışındakiler; ve dedi ki: ﴿كلا لما يقض ما أمره﴾ [عبس/23].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: كِلا كلمة مَصُوغة للدلالة على اثنين، كما أَنَّ كُلاًّ مصوغة للدلالة على الجمع؛ قال سيبويه: وليست كِلا من لفظ كلٍّ، كلٌّ صحيحة وكِلا معتلة. ويقال للأُنثيين كِلْتا، وبهذه التاء حُكم على أَن أَلف كِلا منقلبة عن واو، لأَن بدل التاء من الواو أَكثر من بدلها من الياء، قال: وأَما قول سيبويه جعلوا كِلا كَمِعًى، فإِنه لم يرد أَن أَلف كِا منقلبة عن ياء كما أَنَّ أَلف مِعًى منقلبة عن ياء، بدليل قولهم معيان، وإِنما أَراد سيبويه أَن أَلف كلا كأَلف معى في اللفظ، لا أَن الذي انقلبت عليه أَلفاهما واحد، فافهم، وما توفيقنا إِلا بالله، وليس لك في إِمالتها دليل على أَنها من الياء، لأَنهم قد يُمِيلون بنات الواو أَيضاً، وإِن كان أَوَّله مفتوحاً كالمَكا والعَشا، فإِذا كان ذلك مع الفتحة كما ترى فإِمالَتُها مع الكسرة في كِلا أَولى، قال: وأَما تمثيل صاحب الكتاب لها بَشَرْوَى، وهي من شريت، فلا يدل على أَنها عنده من الياء دون الواو، ولا من الواو دون الياء، لأَنه إِنما أَراد البدل حَسْبُ فمثل بما لامه من الأَسماء من ذوات الياء ،مبدلة أَبداً نحو الشَّرْوَى والفَتْوَى. قال ابن جني: أَما كلتا فذهب سيبويه إِلى أَنها فِعْلَى بمنزلة الذِّكْرَى والحِفْرَى، قال: وأَصلها كِلْوا، فأُبدلت الواو تاء كما أُبدلت في أُخت وبنت، والذي يدل على أَنَّ لام كلتا معتلة قولهم في مذكرها كِلا، وكِلا فِعْلٌ ولامه معتلة بمنزلة لام حِجاً ورِضاً، وهما من الواو لقولهم حَجا يَحْجُو والرِّضْوان، ولذلك مثلها سيبويه بما اعتلَّت لامه فقال هي بمنزلة شَرْوَى، وأَما أَبو عُمر الجَرْمِي فذهب إِلى أَنها فِعْتَلٌ، وأَن التاء فيها علم تأْنِيثها وخالف سيبويه، ويشهد بفساد هذا القول أَن التاء لا تكون علامة تأْنيث الواحد إِلا وقبلها فتحة نحو طَلحة وحَمْزَة وقائمة وقاعِدة، أَو أَن يكون قبلها أَلف نحو سِعْلاة وعِزْهاة، واللام في كِلتا ساكنة كما ترى، فهذا وجه، ووجه آخر أَن علامة التأْنيث لا تكون أَبداً وسطاً، إِنما تكون آخراً لا محالة، قال: وكلتا اسم مفرد يفيد معنى التثنية بإِجماع من البصريين، فلا يجوز أَن يكون علامة تأْنيثه التاء وما قبلها ساكن، وأَيضاً فإِن فِعتَلاً مثال لا يوجد في الكلام أَصلاً فيُحْمَل هذا عليه، قال: وإِن سميت بكِلْتا رجلاً لم تصرفه في قول سيبويه معرفة ولا نكرة، لأَن أَلفها للتأْنيث بمنزلتها في ذكْرى، وتصرفه نكرة في قول أَبي عمر لأَن أَقصى أَحواله عنده أَن يكون كقائمة وقاعدة وعَزَّة وحمزة، ولا تنفصل كِلا ولا كِلتا من الإِضافة. وقال ابن الأَنباري: من العرب من يميل أَلف كلتا ومنهم من لا يميلها، فمن أَبطل إمالتها قال أَلفها أَلف تثنية كأَلف غلاما وذوا، وواحد كلتا كِلت، وأَلف التثنية لاتمال، ومن وقف على كلتا بالإِمالة فقال كلتا اسم واحد عبر عن التثنية، وهو بمنزلة شِعْرَى وذِكْرَى. وروى الأَزهري عن المنذري عن أَبي الهيثم أَنه قال: العرب إِذا أَضافت كُلاًّ إِلى اثنين لينت لامها وجعلت معها أَلف التثنية، ثم سوّت بينهما في الرفع والنصب والخفض فجعلت إِعرابها بالأَلف وأَضافتها إِلى اثنين وأَخبرت عن واحد، فقالت: كِلا أَخَوَيْك كان قائماً ولم يقولوا كانا قائمين، وكِلا عَمَّيْك كان فقيهاً، وكلتا المرأَتين كانت جميلة، ولا يقولون كانتا جميلتين،. قال الله عز وجل: كِلْتا الجَنَّتَيْنِ آتَت أُكُّلَها، ولم يقل آتَتا. ويقال: مررت بكِلا الرجلين، وجاءني كلا الرجلين، فاستوى في كلا إِذا أَضفتها إِلى ظاهرين الرفع والنصب والخفض، فإِذا كنوا عن مخفوضها أَجروها بما يصيبها من الإِعراب فقالوا أَخواك مررت بكليهما، فجعلوا نصبها وخفضها بالياء، وقالوا أَخواي جاءاني كلاهما فجعلوا رفع الاثنين بالأَلف، وقال الأَعش في موضع الرفع:
كِلا أَبَوَيْكُمْ كانَ فَرْعاً دِعامةً
يريد كلّ واحد منهما كان فرعاً؛ وكذلك قال لبيد:
فَغَدَتْ، كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَوْلى المَخافةِ: خَلْفَها وأَمامها
غَدَتْ: يعني بقرة وحشية، كلا الفرجين: أَراد كلا فرجيها، فأَقام الأَلف واللام مُقام الكِناية، ثم قال تحسب، يعني البقرة، أَنه ولم يقل أَنهما مولى المخافة أَي وليُّ مَخافتها، ثم تَرْجَم عن كِلا الفَرْجين فقال خلفها وأَمامها، وكذلك تقول: كِلا الرجلين قائمٌ وكِلْتا المرأَتين قائمة؛ وأَنشد:
كِلا الرَّجُلَيْن أَفَّاكٌ أَثِيم
وقد ذكرنا تفسير كلٍّ في موضعه. الجوهري: كِلا في تأْكيد الاثنين نظير كلٍّ في المجموع، وهو اسم مفرد غير مُثَنّى، فإِذا ولي اسماً ظاهراً كان في الرفع والنصب والخفض على حالة واحدة بالأَلف، تقول: رأَيت كِلا الرجلين، وجاءني كِلا الرجلين، ومررت بكلا الرجلين، فإِذا اتصل بمضمر قلَبْت الأَلف ياء في موضع الجر والنصب، فقلت: رأَيت كليهما ومررت بكليهما، كما تقول عليهما، وتبقى في الرفع على حالها؛ وقال الفراء: هو مثنى مأْخوذ من كل فخففت اللام وزيدت الأَلف للتثنية، وكذلك كلتا للمؤنث، ولا يكونان إِلا مضافين ولا يتكلم منهما بواحد، ولو تكلم به لقيل كِلٌ وكِلْتٌ وكِلانِ وكِلْتانِ؛ واحتج بقول الشاعر:
في كِلْتِ رِجْلَيْها سُلامى واحدهْ،
كِلتاهما مقْرُونةٌ بزائدهْ
أَراد: في إِحدى رجليها، فأَفْرد، قال: وهذا القول ضعيف عند أَهل البصرة، لأَنه لو كان مثنى لوجب أَن تنقلب أَلفه في النصب والجر ياء مع الاسم الظاهر، ولأَن معنى كِلا مخالف لمعنى كلّ، لأَن كُلاًّ للإِحاطة وكِلا يدل على شيءٍ مخصوص، وأَما هذا الشاعر فإِنما حذف الأَلف للضرورة وقدّر أَنها زائدة، وما يكون ضرورة لا يجوز أَن يجعل حجة، فثبت أَنه اسم مفرد كَمِعى إِلا أَنه وضع ليدل على التثنية، كما أَن قولهم نحن اسم مفرد يدل على الاثنين فما فوقهما؛ يدل على ذلك قول جرير:
كِلا يَومَيْ أُمامةَ يوْمُ صَدٍّ،
وإِنْ لم نَأْتِها أِلاَّ لِماما
قال: أَنشدنيه أَبو علي، قال: فإِن قال قائل فلم صار كِلا بالياء في النصب والجرّ مع المضمر ولزمت الأَلف مع المظهر كما لزمت في الرفع مع المضمر؟ قيل له: من حقها أَن تكون بالأَلف على كل حال مثل عصا ومعى، إِلا أَنها لما كانت لا تنفك من الإِضافة شبهت بعلى ولدي، فجعلت بالياء مع المضمر في النصب والجر، لأَن على لا تقع إِلا منصوبة أَو مجرورة ولا تستعمل مرفوعة، فبقيت كِلا في الرفع على أَصلها مع المضمر، لأَنها لم تُشَبَّه بعلى في هذه الحال، قال: وأَما كلتا التي للتأْنيث فإِن سيبويه يقول أَلفها للتأْنيث والتاء بدل من لام الفعل، وهي واو والأَصل كِلْوا، وإِنما أُبدلت تاء لأَن في التاء علم التأْنيث، والأَلف في كلتا قد تصير ياء مع المضمر فتخرج عن علم التأْنيث، فصار في إِبدال الواو تاء تأْكيد للتأْنيث. قال: وقال أَبو عُمر الجَرْمي التاء ملحقة والأَلف لام الفعل، وتقديرها عنده فِعْتَلٌ، ولو كان الأَمر كما زعم لقالوا في النسبة إِليها كِلْتَويٌّ، فلما قالوا كِلَويٌّ وأَسقطوا التاء دلّ أَنهم أَجْروها مُجْرى التاء التي في أُخت التي إِذا نَسَبت إِليها قلت أَخَوِيٌّ؛ قال ابن بري في هذا الموضع: كِلَويٌّ قياس من النحويين إِذا سميت بها رجلاً، وليس ذلك مسموعاً فيحتج به على الجرمي.
الأَزهري في ترجمة كلأَ عند قوله تعالى: قل مَن يَكْلَؤُكُم بالليل والنهار؛ قال الفراء: هي مهموزة ولو تَركتَ همزة مثله في غير القرآن قلت يَكْلَوْكم، بواو ساكنة، ويَكْلاكم، بأَلف ساكنة، مثل يخشاكم، ومن جعلها واواً ساكنة قال كَلات، بأَلف،يترك النَّبْرة منها، ومن قال يَكلاكم قال كَلَيْتُ مثل قَضَيْت، وهي من لغة قريش، وكلٌّ حسن، إِلا أَنهم يقولون في الوجهين مَكْلُوَّة ومَكْلُوّ أَكثر مما يقولون مَكْلِيٌّ، قال: ولو قيل مَكليّ في الذين يقولون كلَيْتُ كان صواباً؛ قال: وسمعت بعض العرب ينشد: ما خاصَمَ الأَقوامَ من ذي خُصُومةٍ
كَوَرْهاء مَشْنِيٍّ، إِليها، حَلِيلُها
فبنى على شَنَيْتُ بترك النبرة.
أَبو نصر: كَلَّى فلانٌ يُكَلِّي تَكْلِية، وهو أَن يأْتي مكاناً فيه مُسْتَتَر، جاء به غير مهموز.
والكُلْوةُ: لغة في الكُلْية لأَهل اليمن؛ قال ابن السكيت: ولا تقل كِلوة، بكسر الكاف.
الكُلْيَتان من الإِنسان وغيره من الحيوان: لحمَتان مُنْتَبِرَتان حَمْراوان لازقتان بعظم الصلب عند الخاصرتين في كُظْرَين من الشحم، وهما مَنْبِتُ بيت الزرع، هكذا يسميان في الطب، يراد به زرع الولد. سيبويه: كُلْيةٌ وكُلًى، كرهوا أَن يجمعوا بالتاء فيحركوا العين بالضمة فتجيء هذه الياء بعد ضمة، فلما ثقل ذلك عليهم تركوه واجتزؤوا ببناء الأَكثر، ومن خفف قال كُلْيات.
وكَلاه كَلْياً: أَصاب كُلْيته. ابن السكيت: كَلَيْتُ فلاناً فاكْتَلى، وهو مَكْلِيٌّ، أَصبت كُلْيَته؛ قال حميد الأَرقط:
من عَلَقِ المَكْليِّ والمَوْتونِ
وإِذا أَصبت كَبِدَه فهو مَكْبُود. وكَلا الرجلُ واكْتَلى: تأَلَّمَ لذلك؛ قال العجاج:
لَهُنَّ في شَباتِه صَئِيُّ،
إِذا اكْتَلَى واقْتَحَمَ المَكْلِيُّ
ويروى: كَلا؛ يقول: إِذا طَعن الثورُ الكلبَ في كُلْيَته وسقط الكلبُ المَكْلِيُّ الذي أُصيبت كُلْيَتُه. وجاء فلان بغنمه حُمْرَ الكُلَى أَي مهازيل؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
إِذا الشَّوِيُّ كَثُرتْ ثَوائِجُهْ،
وكانَ مِن عندِ الكُلَى مَناتِجُهْ
كثرت ثَوائجُه من الجَدْب لا تجد شيئاً ترعاه. وقوله: مِن عند الكلى مَناتِجُه، يعني سقطت من الهُزال فَصاحِبها يَبْقُر بطونها من خَواصِرها في موضع كُلاها فيَستخرج أَولادها منها. وكُلْيَةُ المَزادة والرّاوية: جُلَيْدة مستديرة مشدودة العُروة قد خُرِزَتْ مع الأَديم تحت عُروة المَزادة. وكُلْية الإِداوَةِ: الرُّقعة التي تحت عُرْوَتها، وجمعها الكُلَى؛ وأَنشد:
كأَنَّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَب
الجوهري: والجمع كُلْياتٌ وكُلًى، قال: وبنات الياء إِذا جمعت بالتاء لم يحرّك موضع العين منها بالضم. وكُلْيَةُ السحابة: أَسفلُها، والجمع كُلًى. يقال: انْبَعَجَت كُلاه؛ قال:
يُسِيلُ الرُّبى واهِي الكُلَى عارِضُ الذُّرى،
أَهِلَّة نَضَّاخِ النَّدى سابِغُ القَطْرِ
(* قوله« عارض» كذا في الأصل والمحكم هنا، وسبق الاستشهاد بالبيت في عرس بمهملات.)
وقيل: إِنما سميت بكُلْية الإِداوة؛ وقول أَبي حية:
حتى إِذا سَرِبَت عَلَيْهِ، وبَعَّجَتْ
وَطْفاء سارِبةٌ كُلِيّ مَزادِ
(* قوله « سربت إلخ» كذا في الأصل بالسين المهملة، والذي في المحكم وشرح القاموس: شربت، بالمعجمة.)
يحتمل أَن يكون جَمَع كُلْية على كُلِيّ، كما جاء حِلْيَة وحُلِيّ في قول بعضهم لتقارب البناءِين، ويحتمل أَن يكون جمعه على اعتقاد حذف الهاء كبُرْد وبُرُود. والكُلْيَةُ من القَوس: أَسفل من الكَبِد، وقيل: هي كَبِدُها، وقيل: مَعْقِد حَمالتها، وهما كُلْيَتان، وقيل: كُلْيَتها مِقدار ثلاثة أَشبار من مَقْبِضها. والكُلْية من القوس: ما بين الأَبهر والكبد، وهما كُلْيَتان. وقال أَبو حنيفة: كُليتا القوس مَثْبَت مُعَلَّق حَمالتها. والكليتان: ما عن يمين النَّصل وشِماله. والكُلَى: الرّيشات الأَربع التي في آخر الجَناح يَلِينَ جَنْبه.
والكُلَيَّةُ: اسم موضع؛ قال الفرزدق:
هل تَعْلَمونَ غَداةَ يُطْرَدُ سَبْيُكُمْ،
بالسَّفْح بينَ كُلَيَّةٍ وطِحال؟
والكُلَيَّان: اسم موضع؛ قال القتال الكلابي:
لِظَبْيَةَ رَبْعٌ بالكُلَيَّيْنِ دارِسُ،
فَبَرْق نِعاجٍ، غَيَّرَتْه الرَّوامِسُ
(* قوله« فبرق نعاج» كذا في الأصل والمحكم، والذي في معجم ياقوت: فبرق فعاج، بفاء العطف.)
قال الأَزهري في المعتل ما صورته: تفسير كَلاَّ الفراء قال: قال الكسائي لا تَنْفِي حَسْبُ وكلاَّ تنفي شيئاً وتوجب شيئاً غيره، من ذلك قولك للرجل قال لك أَكلت شيئاً فقلت لا، ويقول الآخر أَكلت تمراً فتقول أَنت كَلاَّ، أَردت أَي أَكلت عسلاً لا تمراً، قال: وتأْتي كلاًّ بمعنى قولهم حَقّاً، قال: رَوى ذلك أَبو العباس أَحمد بن يحيى. وقال ابن الأَنباري في تفسير كلاًّ: هي عند الفراء تكون صلة لا يوقف عليها، وتكون حرف ردّ بمنزلة نعم ولا في الاكْتفاء، فإِذا جعلتها صلة لما بعدها لم تَقِف عليها كقولك كَلاً ورَبّ الكعبة، لا تَقِف على كَلاً لأَنها بمنزلة إِي واللهِ، قال اللهُ سُبحانه وتعالى: كلاً والقَمَرِ؛ الوقف على كَلاًّ قبيح لأَنها صلة لليمين. قال: وقال الأَخفش معنى كَلاًّ الرَّدْع والزَّجر؛ قال الأَزهري: وهذا مذهب سيبويه
(*قوله «مذهب سيبويه» كذا في الأصل، والذي في تهذيب الازهري: مذهب الخليل.*
وإِليه ذهب الزجاج في جميع القرآن. وقال أَبو بكر بن الأَنباري: قال المفسرون معنى كَلاًّ حَقّاً، قال: وقال أَبو حاتم السجستاني جاءت كلاًّ في القرآن على وجهين: فهي في موضع بمعنى لا، وهو ردّ للأَوَّل كما قال العجاج:
قد طَلَبَتْ شَيْبانُ أَن تُصاكِمُوا
كَلاَّ، ولَمَّا تَصْطَفِقْ مآتِمُ
قال: وتجيء كَلاًّ بمعنى أَلا التي للتنبيه كقوله تعالى: أَلا إِنهم يَثْنُون صُدورهم ليستخفوا منه؛ وهي زائدة لو لم تأْتِ كان الكلام تامّاً مفهوماً، قال: ومنه المثل كلاًّ زَعَمْتَ العِيرُ لا تُقاتلُ؛ وقال الأَعشى:
كَلاَّ زَعَمْتُمْ بأَنَّا لا نُقاتِلُكُمْ،
إِنَّا لأَمْثالِكُمْ، يا قَوْمَنا، قُتُلُ
قال أَبو بكر: وهذا غلط معنى كَلاَّ في البيت. وفي المثل: لا، ليس الأَمر على ما تقولون. قال: وسمعت أَبا العباس يقول لا يوقف على كلاَّ في جميع القرآن لأَنها جواب، والفائدةُ تقع فيما بعدها، قال: واحتج السبجستاني في أَنَّ كَلاَّ بمعنى أَلا بقوله جل وعز: كلا إِنَّ الإِنسان ليَطْغَى، فَمعْناه أَلا؛ قال أَبو بكر: ويجوز أَن يكون بمعنى حقاً إِن الإِنسان ليطغى، ويجوز أَن يكون ردًّا كأَنه قال: لا، ليس الأَمر كما تظنون. أَبو داود عن النضر: قال الخليل قال مقاتل بن سليمان ما كان في القرآن كلاَّ فهو ردّ إِلا موضعين، فقال الخليل: أَنا أَقول كله ردّ. وروى ابن شميل عن الخليل أَنه قال: كلُّ شيء في القرآن كلاَّ ردّ يردّ شيئاً ويثبت آخر. وقال أَبو زيد: سمعت العرب تقول كلاَّكَ واللهِ وبَلاكَ واللهِ، في معنى كَلاَّ واللهِ، وبَلَى واللهِ. وفي الحديث: تَقع فِتَنٌ كأَنَّها الظُّلَلُ، فقال أَعرابي: كَلاَّ يا رسولَ اللهِ؛ قال: كَلاَّ رَدْع في الكلام وتنبيه وزَجْر، ومعناها انْتهِ لا تَفْعَل، إِلا أَنها آكَدُ في النفي والرَّدْع من لا لزيادة الكاف، وقد ترِد بمعنى حقّاً كقوله تعالى: كَلاَّ لئن لم يَنْتَهِ لنَسْفَعنْ بالناصِيةِ. والظُّلَلُ: السحاب، وقد تكرر في الحديث.

الجوهري: كلاَّ كلمة زَجْر ورَدْع، ومعناها انْتَهِ لا تفعل كقوله عز وجل: أَيَطْمَعُ كلُّ امْرئٍ منهم أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعيم كلاَّ؛ أَي لا يَطمَع في ذلك، وقد يكون بمعنى حقّاً كقوله تعالى: كلاَّ لَئِن لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بالناصيةِ؛ قال ابن بري: وقد تأْتي كلا بمعنى لا كقول الجعدي:
فَقُلْنا لَهُمْ: خَلُّوا النِّساءَ لأَهْلِها،
فقالوا لنا: كَلاَّ فقلنا لهم: بَلَى
وقد تقدَّم أَكثر ذلك في المعتل.

##### Türkçe

İbn Sîde: **كِلا** ikiye delâlet için kalıplanmış bir kelimedir; nitekim **كُلاًّ** da cem‘e delâlet için kalıplanmıştır; Sîbeveyh dedi ki: **كِلا** **كلٍّ** lafzından değildir; **كلٌّ** sahih, **كِلا** ise illetlidir. İki dişiye **كِلْتا** denir; bu **تاء** ile, **كِلا**’nın **ألف**’ının **واو**’dan dönmüş olduğuna hükmedildi; çünkü **تاء**’nın **واو**’dan bedel olması, onun **ياء**’dan bedel olmasından daha çoktur. Dedi ki: Sîbeveyh’in “**كِلا**’yı **كَمِعًى** yaptılar” sözüne gelince, o, **كِا**’nın **ألف**’ının, **مِعًى**’nın **ألف**’ının **ياء**’dan dönmesi gibi **ياء**’dan dönmüş olduğunu kastetmedi; bunun delili onların **معيان** demeleridir. Sîbeveyh ancak, **كلا**’nın **ألف**’ının lafızda **معى**’nın **ألف**’ı gibi olduğunu kastetti; yoksa iki **ألف**’ın dönmüş olduğu şeyin bir olduğunu değil; öyleyse anla. Bizim muvaffakiyetimiz ancak Allah iledir. Onun imâlesinde, onun **ياء**’dan olduğuna delil yoktur; çünkü onlar **واو** kızlarını da imâle ederler; her ne kadar başı fetha olsa da, **المَكا** ve **العَشا** gibi. Bu, fetha ile böyle olunca, gördüğün üzere, **كِلا**’da kesra ile imâlesi daha evlâdır. Dedi ki: Kitap sahibinin onu **بَشَرْوَى** ile temsil etmesine gelince—ki o **شريت**’tendir—bu, onun yanında **ياء**’dan olup **واو**’dan olmadığına da, **واو**’dan olup **ياء**’dan olmadığına da delâlet etmez; çünkü o ancak bedeli, sadece, kastetti; bu yüzden, lâmı isimlerden **ذوات الياء** olan ve daima bedel kılınmış olanla temsil etti; **الشَّرْوَى** ve **الفَتْوَى** gibi. İbn Cinnî dedi ki: **كلتا**’ya gelince, Sîbeveyh onun **فِعْلَى** olduğuna, **الذِّكْرَى** ve **الحِفْرَى** menzilesinde olduğuna gitti. Dedi ki: Aslı **كِلْوا**’dır; **واو** **تاء**’ya bedel kılındı; **أُخت** ve **بنت**’te bedel kılındığı gibi. **كلتا**’nın lâmının illetli olduğuna delâlet eden şey, onların müzekkerinde **كِلا** demeleridir; **كِلا** ise bir **فِعْل**’dir ve lâmı illetlidir; **حِجاً** ve **رِضاً**’nın lâmı menzilesinde; ikisi de **واو**’dandır; onların **حَجا يَحْجُو** ve **الرِّضْوان** demeleri sebebiyle. Bundan dolayı Sîbeveyh onu, lâmı illetli olanla temsil etti ve “o **شَرْوَى** menzilesindedir” dedi. **أَبو عُمر الجَرْمِي** ise onun **فِعْتَلٌ** olduğuna ve içindeki **تاء**’nın onun te’nîsinin alâmeti olduğuna gitti ve Sîbeveyh’e muhalefet etti. Bu sözün fesadına şahit olan şey: **تاء** tekilin te’nîs alâmeti olmaz; ancak önünde fetha olursa; **طَلحة** ve **حَمْزَة** ve **قائمة** ve **قاعِدة** gibi; yahut önünde **ألف** olursa; **سِعْلاة** ve **عِزْهاة** gibi. **كِلتا**’da lâm sâkindir, gördüğün gibi; işte bu bir veçhedir. Diğer bir veçih: te’nîs alâmeti asla ortada olmaz; mutlaka sonda olur. Dedi ki: **كلتا** Basralıların icmâı ile, tesniye mânâsını fayda veren müfred bir isimdir; öyleyse, te’nîs alâmeti **تاء** olup ondan öncesi sâkin iken caiz olmaz. Ayrıca **فِعتَلاً** bir misaldir ki sözde aslâ bulunmaz; bu ona hamledilmez. Dedi ki: Eğer bir erkeği **كِلْتا** ile isimlendirirsen, Sîbeveyh’in görüşünde onu ne ma‘rife ne nekre olarak sarf etmezsin; çünkü onun **ألف**’ı te’nîs içindir; **ذكْرى**’daki menzilesi gibidir. **أَبي عمر**’in görüşünde ise onu nekre olarak sarf edersin; çünkü onun yanında en son hâli, **قائمة** ve **قاعدة** ve **عَزَّة** ve **حمزة** gibi olmaktır. **كِلا** da **كِلتا** da izâfeden ayrılmaz. İbnü’l-Enbârî dedi ki: Araplardan **كلتا**’nın **ألف**’ını imâle eden de vardır, imâle etmeyen de. İmâlesini iptal eden, onun **ألف**’ının tesniye **ألف**’ı olduğunu söyler; **غلاما** ve **ذوا**’daki **ألف** gibi; **كلتا**’nın vâhidi **كِلت**’tir; tesniye **ألف**’ı imâle edilmez. **كلتا** üzerinde imâle ile vakfeden ise, “**كلتا** tesniyeden ibaret bir tek isimdir; o **شِعْرَى** ve **ذِكْرَى** menzilesindedir” dedi. Ezherî, Münzirî’den, o da Ebü’l-Heysem’den rivayet etti: O dedi ki: Arap, **كُلاًّ**’yı ikiye izâfe edince lâmını yumuşatır ve onunla birlikte tesniye **ألف**’ını kılar; sonra ref‘, nasb ve cerde ikisini eşitler; i‘râbını **ألف** ile yapar; onu ikiye izâfe eder ve birden haber verir; şöyle der: **كِلا أَخَوَيْك كان قائماً**; “**كانا قائمين**” demezler. Ve: **كِلا عَمَّيْك كان فقيهاً**. Ve: **وكلتا المرأَتين كانت جميلة**; “**كانتا جميلتين**” demezler. Aziz ve celil Allah dedi ki: **كِلْتا الجَنَّتَيْنِ آتَت أُكُّلَها**; “**آتَتا**” demedi. Denir ki: **مررت بكِلا الرجلين** ve **جاءني كلا الرجلين**; böylece, onu iki zâhire izâfe ettiğinde, ref‘, nasb ve cer **كلا**’da eşit oldu. Eğer mecrûrunu zamirle kinaye ederlerse, ona isabet eden i‘râba göre onu yürütürler; şöyle derler: **أَخواك مررت بكليهما**; nasbını ve cerini **ياء** ile yaptılar. Ve: **أَخواي جاءاني كلاهما**; iki kişinin ref‘ini **ألف** ile yaptılar. A‘şâ ref‘ yerinde dedi:

كِلا أَبَوَيْكُمْ كانَ فَرْعاً دِعامةً

Her birinin “bir dal, bir dayanak” olduğunu kasteder. Lebîd de şöyle dedi:

فَغَدَتْ، كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَوْلى المَخافةِ: خَلْفَها وأَمامها

**غَدَتْ**: yani vahşi bir inek. **كلا الفرجين**: **كلا فرجيها**yı kastetti; böylece **ألف** ve **اللام**’ı kinayenin yerine ikame etti. Sonra **تحسب** dedi; yani inek; **أَنه** dedi, “**أَنهما**” demedi. **مولى المخافة**: yani onun korkusunun velîsi. Sonra **كِلا الفَرْجين**’den tercüme etti de “**خلفها وأَمامها**” dedi. Sen de şöyle dersin: **كِلا الرجلين قائمٌ** ve **كِلْتا المرأَتين قائمة**. Ve şu da okunmuştur:

كِلا الرَّجُلَيْن أَفَّاكٌ أَثِيم

**كلٍّ**’ün tefsirini yerinde zikretmiştik. Cevherî: **كِلا** iki kişinin te’kîdinde, cem‘deki **كلٍّ**’ün nazîridir; o, tesniye edilmiş olmayan müfred bir isimdir. Eğer zâhir bir ismin önüne gelirse, ref‘, nasb ve cerde tek bir hâl üzere **ألف** ile olur; dersin: **رأَيت كِلا الرجلين** ve **جاءني كِلا الرجلين** ve **مررت بكلا الرجلين**. Eğer zamire bitişirse, cer ve nasb yerinde **ألف**’ı **ياء**’ya çevirirsin; dersin: **رأَيت كليهما** ve **مررت بكليهما**; **عليهما** dediğin gibi. Ref‘te ise hâli üzere kalır. Ferrâ dedi ki: O, **كل**’den alınmış bir tesniyedir; lâm hafifletildi ve tesniye için **ألف** artırıldı; müennes için **كلتا** da böyledir. İkisi ancak muzâf olur; ikisinden bir vâhid ile konuşulmaz; eğer onunla konuşulsaydı **كِلٌ** ve **كِلْتٌ** ve **كِلانِ** ve **كِلْتانِ** denirdi. Şairin sözüyle delil getirdi:

في كِلْتِ رِجْلَيْها سُلامى واحدهْ،
كِلتاهما مقْرُونةٌ بزائدهْ

Kastı: “iki ayağından birinde”; böylece müfred yaptı. Dedi ki: Bu söz Basra ehli yanında zayıftır; çünkü eğer tesniye olsaydı, zâhir isimle birlikte nasb ve cerde **ألف**’ının **ياء**’ya dönmesi gerekirdi. Ve çünkü **كِلا**’nın mânâsı **كلّ**’ün mânâsına muhaliftir; zira **كُلاًّ** ihâta içindir, **كِلا** ise muayyen bir şeye delâlet eder. Bu şaire gelince, o ancak zaruret için **ألف**’ı hazfetti ve onun zâid olduğunu takdir etti; zaruret olan şey hüccet kılınmaz. Böylece sabit oldu ki o, **كَمِعى** gibi müfred bir isimdir; ancak tesniyeye delâlet etsin diye vaz‘ edilmiştir; nitekim onların “**نحن**” sözü, iki ve daha fazlasına delâlet eden müfred bir isimdir. Buna delâlet eden, Cerîr’in sözüdür:

كِلا يَومَيْ أُمامةَ يوْمُ صَدٍّ،
وإِنْ لم نَأْتِها أِلاَّ لِماما

Dedi ki: Bunu bana Ebû Ali okuttu. Dedi ki: Eğer bir kimse “Niçin **كِلا** zamirle birlikte nasb ve cerde **ياء** ile oldu da, zâhirle birlikte **ألف**’a yapıştı; zamirle birlikte ref‘te **ألف**’a yapıştığı gibi?” derse; ona denir ki: Hakkı, her hâlde **ألف** ile olmasıdır; **عصا** ve **معى** gibi. Ancak o, izâfeden ayrılmadığı için **على** ve **لدي**’ye benzetildi; zamirle birlikte nasb ve cerde **ياء** ile kılındı; çünkü **على** ancak mansûb yahut mecrûr olur ve merfû‘ kullanılmaz. **كِلا** ref‘te zamirle birlikte aslında kaldı; çünkü bu hâlde **على**’ya benzetilmedi. Dedi ki: Te’nîs için olan **كلتا**’ya gelince, Sîbeveyh onun **ألف**’ının te’nîs için olduğunu, **تاء**’nın fiilin lâmından bedel olduğunu söyler; o da **واو**’dur; aslı **كِلْوا**’dır. **تاء**’ya bedel kılınması ancak, **تاء**’da te’nîs alâmeti bulunduğu içindir. **كلتا**’daki **ألف** zamirle birlikte **ياء** olabilir ve te’nîs alâmetinden çıkar; böylece **واو**’yu **تاء**’ya bedel kılmakta te’nîsi te’kîd oldu. Dedi ki: Ebû Ömer el-Cermî, **تاء**’nın ilhâk olduğunu, **ألف**’ın fiilin lâmı olduğunu söyledi; onun takdiri yanında **فِعْتَلٌ**’dür. Eğer iş onun zannettiği gibi olsaydı, ona nisbetle **كِلْتَويٌّ** derlerdi; fakat **كِلَويٌّ** dediler ve **تاء**’yı düşürdüler; bu, onların onu, **أُخت**’teki **تاء** gibi yürüttüklerine delâlet eder; ona nisbet ettiğinde **أَخَوِيٌّ** dersin. İbn Berî bu yerde dedi ki: **كِلَويٌّ** nahivcilerce kıyastır; eğer onunla bir erkeği isimlendirirsen; fakat bu semâ‘î değildir; onunla Cermî’ye karşı delil getirilmez.

Ezherî, **كلأَ** tercümesinde, Allah تعالى’nın “**قل مَن يَكْلَؤُكُم بالليل والنهار**” sözü yanında: Ferrâ dedi ki: O hemzelidir; Kur’ân dışında bunun benzeri bir hemzeyi terk etseydin **يَكْلَوْكم** derdin; sâkin **واو** ile; ve **يَكْلاكم**; sâkin **ألف** ile; **يخشاكم** gibi. Onu sâkin **واو** yapan, **كَلات** der; **ألف** ile; ondan **النَّبْرة**’yi terk eder. **يَكلاكم** diyen ise **كَلَيْتُ** der; **قَضَيْت** gibi; bu Kureyş’in lügatindendir. Hepsi güzeldir; ancak onlar iki veçihte de **مَكْلُوَّة** ve **مَكْلُوّ** derler; **مَكْلِيٌّ** demelerinden daha çok. Dedi ki: **كلَيْتُ** diyenlerde **مَكليّ** denilse doğru olurdu. Dedi ki: Bazı Arapların şöyle inşad ettiğini işittim:

ما خاصَمَ الأَقوامَ من ذي خُصُومةٍ
كَوَرْهاء مَشْنِيٍّ، إِليها، حَلِيلُها

Böylece **شَنَيْتُ** üzerine, **النبرة**’yi terk ederek bina etti.

Ebû Nasr: **كَلَّى** falan, **يُكَلِّي** **تَكْلِية**; o, içinde gizlenmiş olan bir yere gelmesidir; hemzesiz olarak getirilmiştir.

**والكُلْوةُ**: Yemen ehli için **الكُلْية**’de bir lügattir; İbnü’s-Sikkît dedi ki: **كِلوة** deme; **كاف**’ı kesra ile.

İnsan ve diğer hayvandan **الكُلْيَتان**: iki et parçasıdır; kabarık, kırmızı; böğürler yanında, bel kemiğine yapışık; yağdan iki **كُظْرَ** içinde; ikisi “**بيت الزرع**”ın menbitidir; tıpta böyle adlandırılır; bununla çocuk zürriyeti kastedilir. Sîbeveyh: **كُلْيةٌ** ve **كُلًى**; **تاء** ile cem‘ etmeyi kerih gördüler; böylece **عين**’i damme ile harekete geçirip bu **ياء** dammeden sonra gelirdi; bu onlara ağır gelince onu terk ettiler ve daha çok olan bina ile yetindiler. Hafifleten ise **كُلْيات** dedi.

**وكَلاه كَلْياً**: onun böbreğine isabet etti. İbnü’s-Sikkît: **كَلَيْتُ** falanı, o da **فاكْتَلى**; o **مَكْلِيٌّ**’dir; onun **كُلْيَة**’sine isabet ettim. Humeyd el-Arkat dedi:

من عَلَقِ المَكْليِّ والمَوْتونِ

Eğer onun ciğerine isabet edersen o **مَكْبُود**’dur. Adam **كَلا** etti ve **واكْتَلى**: bundan dolayı acı duydu. ‘Accâc dedi:

لَهُنَّ في شَباتِه صَئِيُّ،
إِذا اكْتَلَى واقْتَحَمَ المَكْلِيُّ

Rivayet olunur: **كَلا**. Diyor ki: Öküz köpeği böbreğinden mızraklayınca ve böbreği vurulmuş köpek düşünce. Falan koyunlarıyla **حُمْرَ الكُلَى** getirdi; yani zayıflar. İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:

إِذا الشَّوِيُّ كَثُرتْ ثَوائِجُهْ،
وكانَ مِن عندِ الكُلَى مَناتِجُهْ

Onun **ثَوائج**’i kıtlıktan çoğaldı; otlayacağı bir şey bulamaz. “**مِن عند الكلى مَناتِجُه**” sözü: yani zayıflıktan düştü; sahibi, böbreklerinin yerinde böğürlerinden karınlarını yarar da onlardan yavrularını çıkarır. **وكُلْيَةُ المَزادة والرّاوية**: yuvarlak bir deri parçası; kulpu sıkıca bağlanmış; **المَزادة**’nın kulpunun altında, deriyle birlikte dikilmiştir. **وكُلْية الإِداوَةِ**: kulpunun altındaki yama; cem‘i **الكُلَى**’dır. Ve şu okunmuştur:

كأَنَّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَب

Cevherî: cem‘i **كُلْياتٌ** ve **كُلًى**’dır. Dedi ki: **بنات الياء** **تاء** ile cem‘ edilince, onların **عين** yerleri damme ile harekete geçirilmez. **وكُلْيَةُ السحابة**: onun alt tarafı; cem‘i **كُلًى**. Denir ki: **انْبَعَجَت كُلاه**; ve şu:

يُسِيلُ الرُّبى واهِي الكُلَى عارِضُ الذُّرى،
أَهِلَّة نَضَّاخِ النَّدى سابِغُ القَطْرِ

(* “**عارض**” sözü: asılda ve burada **المحكم**’de böyle; daha önce beyitle **عرس**’te, mu‘cemsiz harflerle istişhad geçti.)

Ve denildi ki: Ancak **كُلْية الإِداوة** diye adlandırıldı. Ebû Hiyye’nin sözü:

حتى إِذا سَرِبَت عَلَيْهِ، وبَعَّجَتْ
وَطْفاء سارِبةٌ كُلِيّ مَزادِ

(* “**سربت** …” sözü: asılda sîn ile böyle; **المحكم** ve **شرح القاموس**’ta: **شربت**.)

Muhtemeldir ki **كُلْية**’yi **كُلِيّ** üzerine cem‘ etti; bazılarınca, iki binanın yakınlığından dolayı, **حِلْيَة** ve **حُلِيّ** geldiği gibi. Ve muhtemeldir ki onu, **هاء**’nın hazfı itikadıyla, **بُرْد** ve **بُرُود** gibi cem‘ etti. **والكُلْيَةُ من القَوس**: **الكَبِد**’den aşağıdır; ve denildi ki: o onun **كَبِد**’idir; ve denildi ki: onun kayışının bağlandığı yerdir; ikisi **كُلْيَتان**’dır. Ve denildi ki: onun **كُلْية**’si, kabzasından üç karış miktarıdır. Yaydan **الكُلْية**: **الأَبهر** ile **الكبد** arasındadır; ikisi **كُلْيَتان**’dır. Ebû Hanîfe dedi ki: Yayın iki **كُليتا**’sı, kayışının asıldığı yerin sabitidir. **والكليتان**: okun ucunun sağında ve solundadır. **والكُلَى**: kanadın sonunda bulunan dört tüy; yanı yumuşar.

**والكُلَيَّةُ**: bir yer adıdır; Ferazdak dedi:

هل تَعْلَمونَ غَداةَ يُطْرَدُ سَبْيُكُمْ،
بالسَّفْح بينَ كُلَيَّةٍ وطِحال؟

**والكُلَيَّان**: bir yer adıdır; Kattâl el-Kilâbî dedi:

لِظَبْيَةَ رَبْعٌ بالكُلَيَّيْنِ دارِسُ،
فَبَرْق نِعاجٍ، غَيَّرَتْه الرَّوامِسُ

(* “**فبرق نعاج**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyle; Yâkût’un mu‘ceminde: **فبرق فعاج**.)

Ezherî, sureti şöyle olan mu‘tel bahsinde dedi: **كَلاَّ**’nın tefsiri. Ferrâ dedi ki: Kisâî dedi: **لا** sadece nefiydir; **كلاَّ** ise bir şeyi nefyeder ve ondan başkasını îcâb eder. Bunun örneği: Bir adam sana “Bir şey yedin mi?” dedi de sen “**لا**” dedin; bir başkası “Hurma yedim” der; sen “**كَلاَّ**” dersin; yani “Bal yedin, hurma değil” demek istedin. Dedi ki: **كلاًّ** onların “**حَقّاً**” sözü mânâsına da gelir. Dedi ki: Bunu Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ rivayet etti. İbnü’l-Enbârî **كلاًّ**’nın tefsirinde dedi ki: Ferrâ yanında o, üzerinde vakf edilmeyen bir sıla olur; ve “**نعم**” ve “**لا**” menzilesinde, iktifâda bir ردّ harfi olur. Onu, kendisinden sonrakine sıla kılarsan, onun üzerinde vakf etmezsin; “**كَلاً ورَبّ الكعبة**” demen gibi; **كَلاً** üzerinde vakf etmezsin; çünkü o **إِي واللهِ** menzilesindedir. Allah سبحانه وتعالى dedi ki: **كلاً والقَمَرِ**; **كَلاًّ** üzerinde vakf çirkindir; çünkü o yemine sıladır. Dedi ki: Ahfeş, **كَلاًّ**’nın mânâsı **الرَّدْع** ve **الزَّجر**’dir dedi. Ezherî dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.

(* “**مذهب سيبويه**” sözü: asılda böyle; Ezherî’nin **تهذيب**’inde: “**مذهب الخليل**”.)

Zeccâc da Kur’ân’ın tamamında buna gitti. Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi ki: Müfessirler, **كَلاًّ**’nın mânâsı **حَقّاً**’dır dediler. Dedi ki: Ebû Hâtim es-Sicistânî dedi: **كلاًّ** Kur’ân’da iki veçih üzere geldi: Bir yerde **لا** mânâsındadır; o, evveli reddetmektir; ‘Accâc’ın dediği gibi:

قد طَلَبَتْ شَيْبانُ أَن تُصاكِمُوا
كَلاَّ، ولَمَّا تَصْطَفِقْ مآتِمُ

Dedi ki: **كَلاًّ**, tenbih için olan **أَلا** mânâsında da gelir; Allah تعالى’nın sözü gibi: **أَلا إِنهم يَثْنُون صُدورهم ليستخفوا منه**; o zâiddir; gelmese de söz tamam ve anlaşılır olur. Dedi ki: Bundan, mesel: **كلاًّ زَعَمْتَ العِيرُ لا تُقاتلُ**. A‘şâ dedi:

كَلاَّ زَعَمْتُمْ بأَنَّا لا نُقاتِلُكُمْ،
إِنَّا لأَمْثالِكُمْ، يا قَوْمَنا، قُتُلُ

Ebû Bekr dedi ki: Bu, beyitte **كَلاَّ**’nın mânâsında hatadır. Meselde: **لا**; iş, dediğiniz gibi değildir. Dedi ki: Ebü’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: Kur’ân’ın tamamında **كلاَّ** üzerinde vakf edilmez; çünkü o cevaptır; fayda, ondan sonrakinde vâki olur. Dedi ki: Sicistânî, **كَلاَّ**’nın **أَلا** mânâsında olduğuna, Aziz ve celil olanın “**كلا إِنَّ الإِنسان ليَطْغَى**” sözüyle delil getirdi; mânâsı: **أَلا**. Ebû Bekr dedi ki: “**حَقّاً إِن الإِنسان ليطغى**” mânâsında olması caizdir; ve redd mânâsında olması da caizdir; sanki “**لا**; iş, zannettiğiniz gibi değildir” dedi. Ebû Dâvûd, Nadr’dan: Halîl dedi ki: Mukâtil b. Süleymân dedi: Kur’ân’da **كلاَّ** olan her şey reddir; iki yer müstesna. Halîl dedi ki: Ben, hepsinin redd olduğunu söylüyorum. İbn Şümeyl, Halîl’den rivayet etti: O dedi ki: Kur’ân’da **كلاَّ** olan her şey, bir şeyi reddeden ve bir başkasını sabit kılan reddir. Ebû Zeyd dedi ki: Arapların “**كلاَّكَ واللهِ**” ve “**بَلاكَ واللهِ**” dediklerini işittim; “**كَلاَّ واللهِ**” ve “**بَلَى واللهِ**” mânâsında. Hadiste: “**تَقع فِتَنٌ كأَنَّها الظُّلَلُ**”; bir bedevî dedi ki: “**كَلاَّ يا رسولَ اللهِ**”; dedi ki: **كَلاَّ** sözde bir **رَدْع** ve tenbih ve **زَجْر**’dir; mânâsı: “Dur; yapma”; ancak o, **كاف**’ın ziyadesi sebebiyle, **لا**’dan daha kuvvetli bir nefiy ve redd‘dir. Ve “**حَقّاً**” mânâsında da gelebilir; Allah تعالى’nın sözü gibi: **كَلاَّ لئن لم يَنْتَهِ لنَسْفَعنْ بالناصِيةِ**. **والظُّلَلُ**: bulutlardır; hadiste tekrar etmiştir.

الجوهري: **كلاَّ** bir azarlama ve engelleme kelimesidir; mânâsı “vazgeç, yapma”dır; Aziz ve Celil olanın sözü gibi: “Onlardan her bir kişi, Naîm cennetine sokulmayı mı umar? **كلاَّ**”; yani: o hususta ummaz. Ve bazen “gerçekten” mânâsında olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**كلاَّ**; eğer vazgeçmezse, mutlaka perçeminden sürükleyeceğiz.” İbn Berrî dedi: Ve **كلا** bazen “hayır” mânâsında gelir; el-Ca‘dî’nin sözü gibi:

“Onlara dedik: Kadınları, sahiplerine bırakın,”
“Bize dediler: **كلاَّ**; biz de onlara dedik: **بَلَى**”

Ve bunun çoğu, mu‘tel’de daha önce geçti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ّ : ( *!كَلاَّ : تكونُ صِلَةً لمِا بعدَها ؛ و ) تكونُ ( رَدْعاً وزَجْراً ) ، مَعْناها انْتَهِ لا تَفْعَلْ كقوله تعالى : ﴿يَطْمَعُ كلُّ امْرىءٍ منهم أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيم كَلاَّ﴾ ، أَي لا يَطْمَعُ في ذلكَ .
( و ) قد تكونُ ( تَحْقِيقاً ) كقوله تعالى : ﴿كَلاّ لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً﴾ ، أَي حَقّاً ؛ كما في الصِّحاح .
( و ) يقالُ : ( *!كَلاَّكَ واللهاِ ، وبَلاَّكَ واللهاِ ، أَي كَلاَّ واللهاِ ، وبَلَى واللهاِ ) .
قال أبَو زيْدٍ : سَمِعْتُ العَرَبَ تقولُ ذلكَ .
قال الأزْهري : والكافُ لا مَوْضِعَ لها مِن الإعْرابِ .
( ولابنِ فارِسٍ ) أَحْمد بن الحُسَيْنِ بنِ زَكَرِيّا صاحِب المُجْمل وغيرِه ( في أَحْكامِ كَلاَّ مُصَنَّفٌ مُسْتَقِلٌّ ) .
وحاصِلُ ما

فيه وغَيْرِه مِن الكُتُبِ ما أَوْرَدَه المصنِّفُ في البَصائِرِ قالَ : هي عنْدَ سِيبَوَيْه والخليلِ والمبرِّد والَّزجَّاج وأَكْثَر نُحَّاةِ البَصْرةِ حَرْفٌ مَعْناهُ الرَّدْعُ والزَّجْر لا مَعْنى له سِواهُ ، حتى إنَّهم يُجِيزُونَ الوَقْفَ عليها أَبَداً والابْتِداء بما بعْدَها ، حتى قالَ بعضُهم : إذا سَمِعْت *!كَلاَّ في سُورَةٍ فاحْكُم بأنَّها مَكِّيَّة لأنَّ فيها مَعْنى التَّهْديدِ والوَعِيدِ ، وأَكْثَرَ ما نَزَلَ ذلكَ بمكَّةَ ، لأنَّ أَكْثَر العُتُوِّ كانَ بها ، وفيه نَظَرٌ ، لأنَّ لزومَ المكِّيَّة إنَّما يكونُ عن اخْتِصاصِ العُتُوِّ بها لا عن غَلَبةٍ ثم إنَّه لا يَظْهَر مَعْنى الزَّجْر في كَلاَّ المَسْبُوقَة بنَحْو ﴿في أَي صُورَةٍ ما شَاءَ ركبك﴾ ﴿يقومُ الناسُ لرَبِّ العالَمِين﴾ ﴿ثم إنَّ عَلَيْنا بَيانَه﴾ ، وقولُ مَنْ قالَ : فيه رَدْعٌ عن تَرْكِ الإيمانِ بالتَّصْويرِ في أَيِّ صُورَةٍ شاءَ اللهاُ ، وبالبَعْث ، وعن العَجَلةِ بالقُرْآنِ فيه تَعَسُّفٌ ظاهِرٌ ، والوَارِدُ منها في التَّنْزيلِ ثلاثَةٌ وثَلاثَونَ مَوْضِعاً كُلُّها في النِّصْف الأخيرِ .
ورَوَى الكِسائي وجماعَةٌ : أَنَّ مَعْنى الرَّدْعِ ليسَ مُسْتمرًّا فيها ، فَزَادوا ومَعْنًى ثانِياً يصحُّ عليه أَنْ

يُوقَفَ دُونَها ويُبْتَدأَ بها ، ثم اخْتَلَفُوا في تَعْيِين ذلكَ المَعْنى على ثلاثَةِ أَقْوالٍ : فقيلَ بمعْنَى حَقّاً ، وقيلَ بمعْنَى إلاَّ الاسْتِفْتاحِيَّة ، وقيلَ : حَرْفُ جَوابٍ بمنْزِلَةِ إي ونَعَم ، وحَمَلُوا عليه ﴿كَلاَّ والقَمَر﴾ ، فقالوا : مَعْناه إي والقَمَر ، وهذا المَعْنى لا يَتَأَتَّى في آيَتَي المُؤْمِنِين والشُّعراء . وقولُ مَنْ قالَ بمعْنَى حَقًّا لا يَتَأَتَّى في نَحْو : ﴿كَلاَّ إنَّ كتابَ الفجَّارِ﴾ ﴿كلاَّ إنَّهم عن رَبِّهم يَومَئِذٍ لمحْجُوبُونَ﴾ ، لأنَّ أن تُكْسَرُ بعْدَ أَلا الاسْتِفْتاحِيَّة ولا تُكْسَر بعدَ حَقًّا ولا بعْدَما كانَ بمَعْناها ، ولأنَّ تغير حَرْف بحَرْفٍ أَوْلى مِن تغيرِ حَرْفٍ باسْمٍ ، وإذا صَلَح المَوْضِع للرَّدْع ولغيره جازَ الوَقْفُ عليها والابْتِداءُ بها على اخْتِلاف التَّقْدِيرَيْن ، والأَرْجَح حَمْلها على الرَّدْع لأنَّه الغالِبُ عليها ، وذلك نحو : ﴿اطَّلَع الغَيْب أَم اتّخَذ عنّدَ الرَّحْمن عَهْداً ، كَلاَّ سَنَكْتُب ما يقولُ﴾ ﴿واتّخَذُوا مِن دُونِ ااِ آلهَةً ليَكُونوا لهُم عِزّاً كَلاَّ سَيَكْفرُون بعِبادَتِهم﴾ ؛ وقد يَتَعَيَّن للرَّدْعِ أَو الاسْتِفْتاحِ نحو : { رَبِّ ارجعون لعلِّي أَعْمَلُ

صالحاً فيما تَرَكْت كَلاَّ إنَّها كَلِمةُ } لأنَّها لو كانتْ بمعْنَى حَقًّا لمَا كُسِرَتْ هَمْزةُ إنّ ؛ ولو كانتْ بمعْنَى نَعَم لكانَتْ للوَعْد بالرّجُوعِ لأنّها بعْدَ الطَّلَب كما يقالُ : اكرم فلاناً فيقولُ نَعَم ؛ ونحوَ : ﴿قالَ أَصْحابُ مُوسَى إنَّا لمُدْرَكُون ، قال : كَلاَّ إنَّ مَعي رَبِّي سَيَهْدِينِ﴾ وذلكَ لكَسْر إن ، ولأنَّ نَعْم بعْدَ الخَبَر للتَّصْدِيقِ ، وقد يَمْتنعُ كَوْنها للزَّجْرِ وللرَّدْعِ نحو : ﴿وما هي إلاَّ ذِكّرى للبَشَر كَلاَّ والقَمَر﴾ ، إذ ليسَ قَبْلَها ما يصحُّ رَدّه ؛ وقوله تعالى : ﴿كَلاَّ سَيَكْفرُونَ بعِبادَتِهم﴾ قُرىءَ بالتّنْوين على أنَّه مَصْدرُ كَلَّ إذا أَعْيَا ، وجَوَّزَ الزَّمَخْشري كَوْنَه حَرْف الرَّدْع نونِّ كما في ﴿سلاسلاً﴾ ورَدَّ بأَنَّ سلاسلا اسْمٌ أَصْلُه التَّنْوين فَردَّ إلى أَصْلِه ، ويُصَحِّح تأْوِيل الزَّمَخْشري قِراءَة مَنْ قَرَأَ ﴿واللّيْل إذا يسر﴾ ، بالتَّنْوين ، إذا الفِعْل ليسَ أَصْلُه التَّنْوين .

وقال ثَعْلَب : كَلاَّ مُرَكَّبَةٌ مِن كافِ التّشْبيِه ولا النَّافيةِ ، وإنَّما شُدِّدَتْ لامُها لتَقْوِيَةِ المَعْنى ولدَفْع تَوَهّم بَقَاء مَعْنى الكَلِمَتَيْن ؛ وعنْدَ غَيْرِهِ بَسِيطة كما ذَكَرْنا . هذا آخِرُ ما أَوْرَدَه المصنِّفُ في البَصائِرِ .
وقالَ ابنُ برِّي : قد تَأْتي كَلاّ بمعْنَى

##### Türkçe

: (**كَلاَّ**: kendisinden sonrakine bir bağlayıcı olur; ve) (**رَدْعاً وزَجْراً**) olur; mânası “vazgeç, yapma”dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿يَطْمَعُ كلُّ امْرىءٍ منهم أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيم **كَلاَّ**﴾ yani: buna tamah etmez.
(ve) (**تَحْقِيقاً**) da olabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**كَلاّ** لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً﴾ yani “hakikaten”; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
(ve) denilir: (**كَلاَّكَ واللهاِ ، وبَلاَّكَ واللهاِ ، أَي كَلاَّ واللهاِ ، وبَلَى واللهاِ**).
Ebû Zeyd dedi: Arapların bunu söylediklerini işittim.
Ezherî dedi: kâfın i‘râbdan bir yeri yoktur.
(ve İbn Fâris’indir) **أَحْمد** b. **الحُسَيْن** b. **زَكَرِيّا**; **المُجْمل** ve başkasının sahibi; (**في أَحْكامِ كَلاَّ مُصَنَّفٌ مُسْتَقِلٌّ**) vardır.
Ve onun ve kitaplardan başkasının hâsılı, musannifin **البَصائِر**’de naklettiğidir; dedi ki: o, Sîbeveyh, Halîl, Müberred, Zecâc ve Basra nahivcilerinin çoğuna göre, mânası reddetme ve azarlama olan bir harftir; ondan başka mânası yoktur; hatta onlar onun üzerinde daima vakfı ve ondan sonrasıyla başlamayı câiz görürler; hatta bazısı dedi ki: bir sûrede **كَلاَّ** işittiğin zaman onun Mekki olduğuna hükmet; çünkü onda tehdit ve vaîd mânası vardır; bunun çoğu Mekke’de inmiştir; çünkü azgınlığın çoğu oradaydı; bunda ise nazar vardır; çünkü Mekki oluşun lâzım gelmesi, azgınlığın oraya mahsus olmasından olur, bir galebeden değil; sonra, ﴿في أَي صُورَةٍ ما شَاءَ ركبك﴾ ﴿يقومُ الناسُ لرَبِّ العالَمِين﴾ ﴿ثم إنَّ عَلَيْنا بَيانَه﴾ gibi ile öncelenmiş **كَلاَّ**’da azarlama mânası görünmez; “onda, Allah’ın dilediği herhangi bir sûrette tasvîr ile imanı terk etmekten, ve ba‘sten, ve Kur’an ile acele etmekten bir reddetme vardır” diyenin sözü açık bir zorlama olur; tenzîlde ondan gelen otuz üç yerdir; hepsi son yarıdadır.
Kisâî ve bir cemaat rivayet etti: reddetme mânası onda sürekli değildir; böylece ikinci bir mânayı da eklediler; onunla, onsuz vakfedilip onunla başlanması sahih olur; sonra o mânayı tayinde üç söz üzere ihtilaf ettiler: “hakikaten” mânasınadır denildi; “**إلاَّ** istiftâhiyye mânasınadır” denildi; ve “**إي** ve **نَعَم** menzilesinde bir cevap harfidir” denildi; ve ﴿**كَلاَّ** والقَمَر﴾ üzerine hamlettiler; dediler ki: mânası “**إي** ve ay”dır; bu mânâ, Mü’minûn ve Şuarâ’daki iki âyette mümkün olmaz. “Hakikaten” mânasınadır diyenin sözü de ﴿**كَلاَّ** إنَّ كتابَ الفجَّارِ﴾ ﴿**كلاَّ** إنَّهم عن رَبِّهم يَومَئِذٍ لمحْجُوبُونَ﴾ gibi yerlerde mümkün olmaz; çünkü **أن** (yani **إنَّ**) istiftâhiyye **أَلا**’dan sonra kesrelenir; “hakikaten”den sonra ve onun mânasında olan şeyden sonra kesrelenmez; ve çünkü bir harfin bir harfle değişmesi, bir harfin bir isimle değişmesinden daha evlâdır; yer reddetmeye ve başkasına elverişli olunca, iki takdirin ihtilafına göre onun üzerinde vakf ve onunla ibtidâ câiz olur; ve daha râcih olan, onu reddetmeye hamletmektir; çünkü onda galip olan odur; bu da ﴿اطَّلَع الغَيْب أَم اتّخَذ عنّدَ الرَّحْمن عَهْداً ، **كَلاَّ** سَنَكْتُب ما يقولُ﴾ ﴿واتّخَذُوا مِن دُونِ ااِ آلهَةً ليَكُونوا لهُم عِزّاً **كَلاَّ** سَيَكْفرُون بعِبادَتِهم﴾ gibidir; ve reddetme yahut istiftâh için tayin olunabilir; ﴿رَبِّ ارجعون لعلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْت **كَلاَّ** إنَّها كَلِمةُ﴾ gibi; çünkü o “hakikaten” mânasında olsaydı **إنّ**’in hemzesi kesrelenmezdi; ve “evet” mânasında olsaydı, talebden sonra olduğu için dönüşe vaad olurdu; nitekim “falancaya ikram et” denilir de “**نَعَم**” der; ve ﴿قالَ أَصْحابُ مُوسَى إنَّا لمُدْرَكُون ، قال : **كَلاَّ** إنَّ مَعي رَبِّي سَيَهْدِينِ﴾ gibidir; bu, **إن**’in kesresi içindir; ve çünkü **نَعْم** haberden sonra tasdik içindir; ve azarlama ve reddetme için olması imkânsız olabilir; ﴿وما هي إلاَّ ذِكّرى للبَشَر **كَلاَّ** والقَمَر﴾ gibi; zira ondan önce reddi sahih olan bir şey yoktur; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**كَلاَّ** سَيَكْفرُونَ بعِبادَتِهم﴾ tenvin ile okunmuştur; **كَلَّ** “yoruldu” olduğu zaman onun masdarı olması üzere; Zemahşerî, onun tenvinlenmiş reddetme harfi olmasını, ﴿سلاسلاً﴾’daki gibi, câiz gördü; ve “**سلاسلا** bir isimdir; aslı tenvindir; böylece aslına döndürüldü” diye reddedildi; Zemahşerî’nin te’vilini, ﴿واللّيْل إذا يسر﴾’i tenvin ile okuyan kimsenin kıraati sahih kılar; çünkü fiilin aslı tenvin değildir.

Sa‘leb dedi: **كَلاَّ**, teşbih kâfı ile nefyeden **لا**’dan mürekkeptir; ancak mânayı kuvvetlendirmek ve iki kelimenin mânasının kalmasının vehmini defetmek için lâmı şeddelenmiştir; başkasına göre ise, zikrettiğimiz gibi basittir. Bu, musannifin **البَصائِر**’de naklettiğinin sonudur.
İbn Berrî dedi: **كَلاّ** şu mânada gelebilir:
