# كلا — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D8%A7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كلا

ّ : ( *!كَلاَّ : تكونُ صِلَةً لمِا بعدَها ؛ و ) تكونُ ( رَدْعاً وزَجْراً ) ، مَعْناها انْتَهِ لا تَفْعَلْ كقوله تعالى : ﴿يَطْمَعُ كلُّ امْرىءٍ منهم أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيم كَلاَّ﴾ ، أَي لا يَطْمَعُ في ذلكَ .
( و ) قد تكونُ ( تَحْقِيقاً ) كقوله تعالى : ﴿كَلاّ لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً﴾ ، أَي حَقّاً ؛ كما في الصِّحاح .
( و ) يقالُ : ( *!كَلاَّكَ واللهاِ ، وبَلاَّكَ واللهاِ ، أَي كَلاَّ واللهاِ ، وبَلَى واللهاِ ) .
قال أبَو زيْدٍ : سَمِعْتُ العَرَبَ تقولُ ذلكَ .
قال الأزْهري : والكافُ لا مَوْضِعَ لها مِن الإعْرابِ .
( ولابنِ فارِسٍ ) أَحْمد بن الحُسَيْنِ بنِ زَكَرِيّا صاحِب المُجْمل وغيرِه ( في أَحْكامِ كَلاَّ مُصَنَّفٌ مُسْتَقِلٌّ ) .
وحاصِلُ ما

فيه وغَيْرِه مِن الكُتُبِ ما أَوْرَدَه المصنِّفُ في البَصائِرِ قالَ : هي عنْدَ سِيبَوَيْه والخليلِ والمبرِّد والَّزجَّاج وأَكْثَر نُحَّاةِ البَصْرةِ حَرْفٌ مَعْناهُ الرَّدْعُ والزَّجْر لا مَعْنى له سِواهُ ، حتى إنَّهم يُجِيزُونَ الوَقْفَ عليها أَبَداً والابْتِداء بما بعْدَها ، حتى قالَ بعضُهم : إذا سَمِعْت *!كَلاَّ في سُورَةٍ فاحْكُم بأنَّها مَكِّيَّة لأنَّ فيها مَعْنى التَّهْديدِ والوَعِيدِ ، وأَكْثَرَ ما نَزَلَ ذلكَ بمكَّةَ ، لأنَّ أَكْثَر العُتُوِّ كانَ بها ، وفيه نَظَرٌ ، لأنَّ لزومَ المكِّيَّة إنَّما يكونُ عن اخْتِصاصِ العُتُوِّ بها لا عن غَلَبةٍ ثم إنَّه لا يَظْهَر مَعْنى الزَّجْر في كَلاَّ المَسْبُوقَة بنَحْو ﴿في أَي صُورَةٍ ما شَاءَ ركبك﴾ ﴿يقومُ الناسُ لرَبِّ العالَمِين﴾ ﴿ثم إنَّ عَلَيْنا بَيانَه﴾ ، وقولُ مَنْ قالَ : فيه رَدْعٌ عن تَرْكِ الإيمانِ بالتَّصْويرِ في أَيِّ صُورَةٍ شاءَ اللهاُ ، وبالبَعْث ، وعن العَجَلةِ بالقُرْآنِ فيه تَعَسُّفٌ ظاهِرٌ ، والوَارِدُ منها في التَّنْزيلِ ثلاثَةٌ وثَلاثَونَ مَوْضِعاً كُلُّها في النِّصْف الأخيرِ .
ورَوَى الكِسائي وجماعَةٌ : أَنَّ مَعْنى الرَّدْعِ ليسَ مُسْتمرًّا فيها ، فَزَادوا ومَعْنًى ثانِياً يصحُّ عليه أَنْ

يُوقَفَ دُونَها ويُبْتَدأَ بها ، ثم اخْتَلَفُوا في تَعْيِين ذلكَ المَعْنى على ثلاثَةِ أَقْوالٍ : فقيلَ بمعْنَى حَقّاً ، وقيلَ بمعْنَى إلاَّ الاسْتِفْتاحِيَّة ، وقيلَ : حَرْفُ جَوابٍ بمنْزِلَةِ إي ونَعَم ، وحَمَلُوا عليه ﴿كَلاَّ والقَمَر﴾ ، فقالوا : مَعْناه إي والقَمَر ، وهذا المَعْنى لا يَتَأَتَّى في آيَتَي المُؤْمِنِين والشُّعراء . وقولُ مَنْ قالَ بمعْنَى حَقًّا لا يَتَأَتَّى في نَحْو : ﴿كَلاَّ إنَّ كتابَ الفجَّارِ﴾ ﴿كلاَّ إنَّهم عن رَبِّهم يَومَئِذٍ لمحْجُوبُونَ﴾ ، لأنَّ أن تُكْسَرُ بعْدَ أَلا الاسْتِفْتاحِيَّة ولا تُكْسَر بعدَ حَقًّا ولا بعْدَما كانَ بمَعْناها ، ولأنَّ تغير حَرْف بحَرْفٍ أَوْلى مِن تغيرِ حَرْفٍ باسْمٍ ، وإذا صَلَح المَوْضِع للرَّدْع ولغيره جازَ الوَقْفُ عليها والابْتِداءُ بها على اخْتِلاف التَّقْدِيرَيْن ، والأَرْجَح حَمْلها على الرَّدْع لأنَّه الغالِبُ عليها ، وذلك نحو : ﴿اطَّلَع الغَيْب أَم اتّخَذ عنّدَ الرَّحْمن عَهْداً ، كَلاَّ سَنَكْتُب ما يقولُ﴾ ﴿واتّخَذُوا مِن دُونِ ااِ آلهَةً ليَكُونوا لهُم عِزّاً كَلاَّ سَيَكْفرُون بعِبادَتِهم﴾ ؛ وقد يَتَعَيَّن للرَّدْعِ أَو الاسْتِفْتاحِ نحو : { رَبِّ ارجعون لعلِّي أَعْمَلُ

صالحاً فيما تَرَكْت كَلاَّ إنَّها كَلِمةُ } لأنَّها لو كانتْ بمعْنَى حَقًّا لمَا كُسِرَتْ هَمْزةُ إنّ ؛ ولو كانتْ بمعْنَى نَعَم لكانَتْ للوَعْد بالرّجُوعِ لأنّها بعْدَ الطَّلَب كما يقالُ : اكرم فلاناً فيقولُ نَعَم ؛ ونحوَ : ﴿قالَ أَصْحابُ مُوسَى إنَّا لمُدْرَكُون ، قال : كَلاَّ إنَّ مَعي رَبِّي سَيَهْدِينِ﴾ وذلكَ لكَسْر إن ، ولأنَّ نَعْم بعْدَ الخَبَر للتَّصْدِيقِ ، وقد يَمْتنعُ كَوْنها للزَّجْرِ وللرَّدْعِ نحو : ﴿وما هي إلاَّ ذِكّرى للبَشَر كَلاَّ والقَمَر﴾ ، إذ ليسَ قَبْلَها ما يصحُّ رَدّه ؛ وقوله تعالى : ﴿كَلاَّ سَيَكْفرُونَ بعِبادَتِهم﴾ قُرىءَ بالتّنْوين على أنَّه مَصْدرُ كَلَّ إذا أَعْيَا ، وجَوَّزَ الزَّمَخْشري كَوْنَه حَرْف الرَّدْع نونِّ كما في ﴿سلاسلاً﴾ ورَدَّ بأَنَّ سلاسلا اسْمٌ أَصْلُه التَّنْوين فَردَّ إلى أَصْلِه ، ويُصَحِّح تأْوِيل الزَّمَخْشري قِراءَة مَنْ قَرَأَ ﴿واللّيْل إذا يسر﴾ ، بالتَّنْوين ، إذا الفِعْل ليسَ أَصْلُه التَّنْوين .

وقال ثَعْلَب : كَلاَّ مُرَكَّبَةٌ مِن كافِ التّشْبيِه ولا النَّافيةِ ، وإنَّما شُدِّدَتْ لامُها لتَقْوِيَةِ المَعْنى ولدَفْع تَوَهّم بَقَاء مَعْنى الكَلِمَتَيْن ؛ وعنْدَ غَيْرِهِ بَسِيطة كما ذَكَرْنا . هذا آخِرُ ما أَوْرَدَه المصنِّفُ في البَصائِرِ .
وقالَ ابنُ برِّي : قد تَأْتي كَلاّ بمعْنَى

### Türkçe

: (**كَلاَّ**: kendisinden sonrakine bir bağlayıcı olur; ve) (**رَدْعاً وزَجْراً**) olur; mânası “vazgeç, yapma”dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿يَطْمَعُ كلُّ امْرىءٍ منهم أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيم **كَلاَّ**﴾ yani: buna tamah etmez.
(ve) (**تَحْقِيقاً**) da olabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**كَلاّ** لَئِنْ لم يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً﴾ yani “hakikaten”; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
(ve) denilir: (**كَلاَّكَ واللهاِ ، وبَلاَّكَ واللهاِ ، أَي كَلاَّ واللهاِ ، وبَلَى واللهاِ**).
Ebû Zeyd dedi: Arapların bunu söylediklerini işittim.
Ezherî dedi: kâfın i‘râbdan bir yeri yoktur.
(ve İbn Fâris’indir) **أَحْمد** b. **الحُسَيْن** b. **زَكَرِيّا**; **المُجْمل** ve başkasının sahibi; (**في أَحْكامِ كَلاَّ مُصَنَّفٌ مُسْتَقِلٌّ**) vardır.
Ve onun ve kitaplardan başkasının hâsılı, musannifin **البَصائِر**’de naklettiğidir; dedi ki: o, Sîbeveyh, Halîl, Müberred, Zecâc ve Basra nahivcilerinin çoğuna göre, mânası reddetme ve azarlama olan bir harftir; ondan başka mânası yoktur; hatta onlar onun üzerinde daima vakfı ve ondan sonrasıyla başlamayı câiz görürler; hatta bazısı dedi ki: bir sûrede **كَلاَّ** işittiğin zaman onun Mekki olduğuna hükmet; çünkü onda tehdit ve vaîd mânası vardır; bunun çoğu Mekke’de inmiştir; çünkü azgınlığın çoğu oradaydı; bunda ise nazar vardır; çünkü Mekki oluşun lâzım gelmesi, azgınlığın oraya mahsus olmasından olur, bir galebeden değil; sonra, ﴿في أَي صُورَةٍ ما شَاءَ ركبك﴾ ﴿يقومُ الناسُ لرَبِّ العالَمِين﴾ ﴿ثم إنَّ عَلَيْنا بَيانَه﴾ gibi ile öncelenmiş **كَلاَّ**’da azarlama mânası görünmez; “onda, Allah’ın dilediği herhangi bir sûrette tasvîr ile imanı terk etmekten, ve ba‘sten, ve Kur’an ile acele etmekten bir reddetme vardır” diyenin sözü açık bir zorlama olur; tenzîlde ondan gelen otuz üç yerdir; hepsi son yarıdadır.
Kisâî ve bir cemaat rivayet etti: reddetme mânası onda sürekli değildir; böylece ikinci bir mânayı da eklediler; onunla, onsuz vakfedilip onunla başlanması sahih olur; sonra o mânayı tayinde üç söz üzere ihtilaf ettiler: “hakikaten” mânasınadır denildi; “**إلاَّ** istiftâhiyye mânasınadır” denildi; ve “**إي** ve **نَعَم** menzilesinde bir cevap harfidir” denildi; ve ﴿**كَلاَّ** والقَمَر﴾ üzerine hamlettiler; dediler ki: mânası “**إي** ve ay”dır; bu mânâ, Mü’minûn ve Şuarâ’daki iki âyette mümkün olmaz. “Hakikaten” mânasınadır diyenin sözü de ﴿**كَلاَّ** إنَّ كتابَ الفجَّارِ﴾ ﴿**كلاَّ** إنَّهم عن رَبِّهم يَومَئِذٍ لمحْجُوبُونَ﴾ gibi yerlerde mümkün olmaz; çünkü **أن** (yani **إنَّ**) istiftâhiyye **أَلا**’dan sonra kesrelenir; “hakikaten”den sonra ve onun mânasında olan şeyden sonra kesrelenmez; ve çünkü bir harfin bir harfle değişmesi, bir harfin bir isimle değişmesinden daha evlâdır; yer reddetmeye ve başkasına elverişli olunca, iki takdirin ihtilafına göre onun üzerinde vakf ve onunla ibtidâ câiz olur; ve daha râcih olan, onu reddetmeye hamletmektir; çünkü onda galip olan odur; bu da ﴿اطَّلَع الغَيْب أَم اتّخَذ عنّدَ الرَّحْمن عَهْداً ، **كَلاَّ** سَنَكْتُب ما يقولُ﴾ ﴿واتّخَذُوا مِن دُونِ ااِ آلهَةً ليَكُونوا لهُم عِزّاً **كَلاَّ** سَيَكْفرُون بعِبادَتِهم﴾ gibidir; ve reddetme yahut istiftâh için tayin olunabilir; ﴿رَبِّ ارجعون لعلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْت **كَلاَّ** إنَّها كَلِمةُ﴾ gibi; çünkü o “hakikaten” mânasında olsaydı **إنّ**’in hemzesi kesrelenmezdi; ve “evet” mânasında olsaydı, talebden sonra olduğu için dönüşe vaad olurdu; nitekim “falancaya ikram et” denilir de “**نَعَم**” der; ve ﴿قالَ أَصْحابُ مُوسَى إنَّا لمُدْرَكُون ، قال : **كَلاَّ** إنَّ مَعي رَبِّي سَيَهْدِينِ﴾ gibidir; bu, **إن**’in kesresi içindir; ve çünkü **نَعْم** haberden sonra tasdik içindir; ve azarlama ve reddetme için olması imkânsız olabilir; ﴿وما هي إلاَّ ذِكّرى للبَشَر **كَلاَّ** والقَمَر﴾ gibi; zira ondan önce reddi sahih olan bir şey yoktur; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**كَلاَّ** سَيَكْفرُونَ بعِبادَتِهم﴾ tenvin ile okunmuştur; **كَلَّ** “yoruldu” olduğu zaman onun masdarı olması üzere; Zemahşerî, onun tenvinlenmiş reddetme harfi olmasını, ﴿سلاسلاً﴾’daki gibi, câiz gördü; ve “**سلاسلا** bir isimdir; aslı tenvindir; böylece aslına döndürüldü” diye reddedildi; Zemahşerî’nin te’vilini, ﴿واللّيْل إذا يسر﴾’i tenvin ile okuyan kimsenin kıraati sahih kılar; çünkü fiilin aslı tenvin değildir.

Sa‘leb dedi: **كَلاَّ**, teşbih kâfı ile nefyeden **لا**’dan mürekkeptir; ancak mânayı kuvvetlendirmek ve iki kelimenin mânasının kalmasının vehmini defetmek için lâmı şeddelenmiştir; başkasına göre ise, zikrettiğimiz gibi basittir. Bu, musannifin **البَصائِر**’de naklettiğinin sonudur.
İbn Berrî dedi: **كَلاّ** şu mânada gelebilir:
