# كلح (ك-ل-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kavrulanlar

- Harfler: ك - ل - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَالِحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Kavrulanlar | 1 | 1 | [23:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/ayet/23:104.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Yalayarak yakar
2. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yüz demektir
3. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كلح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md), [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md), [كشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dudakların geriye çekilip büzülmesiyle dişlerin açıkta kalması ve yüzün şiddetle asılması |
| Çekirdek Özet 2 | Şiddetli ateş ve azabın tesiriyle dudakların çekilip yüzün korkunç bir kasılmayla donup kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal pişmanlık ve ateş azabı karşısında benliğin tüm örtü ve tebessüm imkanını yitirmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir somurtma veya yüz asıklığı sanarak etin ve derinin yanıp gerilmesiyle ortaya çıkan dehşetli anatomik deformasyonu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كل | Kuşatma, büzülme, sarma, darlık, ağır yük altında kalarak hareket kabiliyetini yitirme; nitekim [كلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A3.md) koruyup çevrelemeyi, [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) sıkıca kenetlenip tırnak geçirmeyi, [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) güçlük ve külfeti, [كلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%84.md) yorulup kuşatılmayı, [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) ise bütünlüğü bozan yarayı ifade eder. | ح | Çitin, sınırın veya şiddetli sıcaklığın etkisiyle kasılmanın dış yüzeye vurması; büzülmenin dudakları çekerek diş sınırını zorla açığa çıkarması ve sertleşmiş bir sırıtma haline dönüşmesi. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Yüz kaslarının içeriye doğru büzüşmesi, kavranıp geriye çekilmesi ve derinin gerilmesi. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Büzülme hareketinin kasları ve dudak dokusunu belli bir sınıra doğru zorla çekip yönlendirmesi. |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dudak dokusunun geriye çekilmesiyle içeride gizli olan diş çitinin ve kemik sınırının dışarı fırlaması, ortaya serilmesi. |
| كلح | Kavranarak geriye çekilen dokunun içteki diş sınırını zorla açığa vurması | Şiddetli sıcaklık, elem veya darlık karşısında dudakların kasılarak büzülmesi ve dişlerin dehşet verici biçimde görünür hale gelmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşte kızartılan veya yüzülen kellede dudakların sıcağın tesiriyle büzüşüp geriye çekilmesi neticesinde dişlerin açıkta kalması; şiddetli soğuk veya acıdan insanın dişlerinin sırıtacak biçimde açılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, sert ve şiddetli savaş oklarının isabet ettiği av hayvanlarının veya insanların dehşetten dudaklarının çekilip dişlerinin meydana çıkışını tasvir eder: رقَمِيَّات عليها ناهِضٌ، / تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منها والأَيَلّ |
| Erken Arapça kullanım | Kuraklık ve şiddet dolu yıla dudakları kurutup dişleri meydana çıkaran sertliği sebebiyle el-kılâh denmiştir; Lebîd bir diğer beytinde yokluk dönemini şöyle anar: كانَ غِياثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ، / وعِصْمةً في الزَّمَنِ الكُلاحِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça كلح kökü, iç Sami dillerinde özellikle yüz kaslarının gerilmesi, dudakların büzülerek dişlerin açığa çıkması ve şiddetli darlık durumlarını niteleyen özelleşmiş bir morfo-semantik köktür. Kökün ilk iki konsonantı olan biliteral كل çekirdeği, genel Sami havzasında büzülme, daralma, tutma ve katılaşma anlam alanıyla örtüşür. Aramice ve İbranicede doğrudan k-l-ḥ kökü daha dar bir alanda aşınma, solma veya kabuk bağlama benzeri fiziksel daralmalarla akrabalık gösterirken, Arapçada bu hareket doğrudan mimik kaslarının deformasyonuna, sıcağın deriyi çekmesine ve yüzün en çirkin şekilde büzüşmesine odaklanmıştır. Fonetik olarak boğaz harfi ح sesinin eklenmesi, soyut bir somurtmadan ziyade, etin sıcaktan yanıp çekilmesi gibi fiziksel ve yakıcı bir sürecin yarattığı katılığı köke dahil etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كل kökünden türeyen büzülme ve gerilme fiili | Ateşin tesiriyle derinin geriye çekilmesi, dudakların büzüşüp dişlerin açıkta kalması eylemi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramicede büzülme, kuruma ve sertleşme ifade eden kök kümeleri | Organik dokunun nemini kaybederek kasılması ve çekilmesi semantiğiyle ortak payda taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda bu morfolojik dizilimin doğrudan karşılığı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كلح | Anlamlı | Dişlerin açıkta kalması, büzüşme | Dudakların geriye çekilmesiyle yüzün dehşet verici şekilde kasılması | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| [كحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D9%84.md) | Anlamlı | Sürme çekmek, gözü karartmak | Göze sürme sürmek, bir şeyi siyahlık ve örtü ile donatmak | Ortak çekirdeğin göz çevresini sarma yönü; Kur'an'da geçmez |
| [لكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D8%AD.md) | Anlamlı | Korkutmak, yüzüne vurmak | Bir kimsenin yüzüne karşı sert söz veya hareketle korku salmak | Hedef kökteki dehşetin dışa vurumuyla ilgili; Kur'an'da geçmez |
| [لحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%83.md) | Anlamlı | Birbirine geçmek, kenetlenmek | İki nesnenin veya dişlerin aralık bırakmayacak biçimde birbirine kenetlenmesi | Kasılmanın dişleri kilitlemesiyle akraba; Kur'an'da geçmez |
| [حكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%84.md) | Anlamlı | Dilde tutukluk, kapalılık | Konuşmada kapalılık olması, karıncanın veya hayvanların gizli dili | Anlamın içe kapanması ve büzülmesi; Kur'an'da geçmez |
| [حلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%83.md) | Anlamlı | Zifiri karanlık olmak | Karalığın ve şiddetli darlığın her şeyi örtüp görünmez kılması | Şiddet ve kapalılık semantiği; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كلح | Merkez | Dudakların çekilip dişlerin belirmesi | Fiziksel bir yanma, acı ve dehşet sebebiyle dudakların çekilip dişlerin kaskatı meydana çıkması | Acının deriyi gererek bedensel uzvu deforme etmesi |
| [عبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Kaşları çatmak, yüz asmak | İçsel hoşnutsuzluk veya kızgınlık sebebiyle alnı ve kaşları birbirine yaklaştırmak | Mimiksel bir irade tepkisidir, dudak büzülüp dişlerin fırlaması şart değildir |
| [بسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Ekşitmek, vaktinden önce sertleşmek | Zamanından önce bir zorlamayla yüzün solup sevimsizleşmesi, buruklaşması | Hamlığın ve ani hayal kırıklığının yüze vurmasıdır |
| [كشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Diş göstermek | Sırıtmak veya tehdit amacıyla dişleri bilinçli olarak açığa çıkarmak | Çoğunlukla istemli bir mimiktir; كلح ise azabın tesiriyle kaçınılmaz fiziksel kasılmadır |
| [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) | Zıt | Tebessüm etmek, gülümsemek | Dudakların sükûnet, neşe ve rıza ile açılarak dişlerin zarifçe görünmesi | İç huzurun ve aydınlığın yüze ferahlık vererek yansıması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كلح | Dudakların gerilip dişlerin açığa çıkması | Fiziksel yanma veya dehşetle dudakların büzülüp sırıtık bir vaziyette kalması. | Kesin |
| Latince | Rictus, Ringi | Ağzın çarpılarak açılması, dişlerin belirmesi | Genellikle dehşet, acı veya yırtıcı kasılmayla dudakların geriye çekilmesini karşılar; ateşle yanma boyutunu tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Grimace, to bare the teeth in agony, rictus | Acıdan yüzün çarpılması, dişlerin dehşetle sırıtması | Yüz kaslarının acıyla donup kalmasını karşılar, ancak derinin sıcaktan kavrulup çekilmesini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Zähnefletschen vor Qual, fratzenhafte Verzerrung | Acıdan dişleri meydana çıkaran kasılma | Yüzün dehşetengiz bir çarpılmayla dişleri ortaya sermesini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Rictus d'agonie, grimacer de douleur | Can çekişme rictusu, acı sırıtışı | Ölüm ve azap anında dudakların kasılarak dişleri açıkta bırakması durumunu iyi açıklar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَالِحُونَ | Ateşin yüzleri yalaması sonucu dudakları çekilip dişleri fırlamış vaziyette donup kalanlar | Cehennem azabının bedensel ve görsel dehşetini anlatan uhrevi tasvir; المؤمنون [23:104](https://lisan.digital/tr/ayet/23:104.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennem azabının cismaniliği | Azabın sadece ruhi bir elem mi yoksa bedenin anatomisini deforme eden somut bir ateş mi olduğu bahsinde cismani cezanın kesinliği | Ateşin yüzü yakıp dudakları büzerek dişleri ortaya çıkaran somut bedensel azap |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkhi hükümlerde bir ıstılah olarak yer almamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıyamet sahneleri ve azap tasviri | Müfessirler kelimeyi közde dağlanan koyun başının dudaklarının çekilip dişlerinin sırıtır vaziyette kalması teşbihiyle açıklamışlardır | Ateşin yalamasıyla derinin kıvrılıp yüzün iflas etmesi |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve cehennem azabı | Hz. Ali'nin fitneleri nitelemek için kullandığı bela-yı mūklih ifadesinde, insanların yüzünü kederden asan ve dişlerini dehşetle kilitleyen felaket tasviri | Dayanılmaz şiddetteki musibetin insan mimiklerini felç etmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi ceza ve ilahi adalet | Geri dönüşsüz mahcubiyet ve bedensel deformasyon | Hakikati inkâr eden nefsin kendi çirkinliğiyle yüzleşmesi | Kalpteki kibrin ve inkârın cehennem ateşinde fiziksel bir sırıtış ve kasılma olarak teşhir edilmesi. | Kesin |
| İlmi | Patoloji ve doku travması | Üçüncü derece yanık ve kas kontraksiyonu | Aşırı termal etkiyle dokuların geriye çekilip kemik dokuyu açığa vurması | Yanma neticesinde kasların kısalması ve yüzün tabii koruyucu örtüsünü kaybetmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yıkım ve anarşi dönemi | Krizin yönetilemez hale gelmesi ve toplumun dehşete düşmesi | Siyasi istikrarın çöküp halkın yüzünü güldürecek hiçbir alanın kalmaması | Şiddet ve kargaşanın cemiyetin huzurunu silip simalara dehşet yerleştirmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Şiddetli kuraklık ve kıtlık | el-Kılâh / Tüketim kaynaklarının tükenmesi | İktisadi krizin insanları açlık ve sefaletle diş gıcırdatacak sınıra getirmesi | Kıtlığın yüzlerdeki refah tebessümünü yok edip insanları hayatta kalma gerilimine sokması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termal büzülme ve sınır açığa çıkışı (Thermal contraction / Exposed boundary) | Aşırı ısı veya gerilim altındaki bir malzemenin esnek dış katmanının büzüşerek altındaki rijit çekirdek yapıyı korumasız biçimde dışarı fırlatması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik rictus (Psikolojik şok kasılması) | Bireyin veya kitlelerin ezici bir felaket karşısında bütün iletişimsel ve empatik mimiklerini kaybedip dehşet dolu bir mimiksizliğe kilitlenmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir somurtkanlık, asık suratlılık veya moral bozukluğu olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ateşin yalayarak deriyi büzüştürdüğü, dudakların çekilip alt ve üst dişlerin korkunç bir biçimde ortada kaldığı, geriye dönüşü olmayan fiziksel ve metafizik bir deformasyon hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem azabının dehşetini hafifleterek onu gündelik bir hoşnutsuzluk düzeyine indirmek ve ayette tasvir edilen termal yıkımın büyüklüğünü kavramaktan uzaklaşmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın cehennem tasvirlerinde yalnızca cezalandırma duygusunu değil, bedenin maruz kaldığı fiziksel dönüşümü en somut ve sarsıcı Arapça kelimelerle ifade ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların ahiretteki akıbetini, yüzlerin kararmasını ve ateşin insan bedeni üzerindeki tahribatını anlatan sahnelerde (özellikle Mü'minûn suresi son kısımlarında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azap ayetlerindeki nitelemelerin soyut birer metafor değil, insan psikolojisi ve anatomisi üzerinde derin izler bırakan sarsıcı gerçeklikler olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateş veya aşırı soğuğun etkisiyle dudakların çekilip büzülmesi neticesinde dişlerin korkunç bir kasılmayla açıkta kalması.
- Soyut anlam: Varlığın tüm koruyucu örtülerini yitirerek acı, pişmanlık ve azap karşısında biçimsiz ve çaresiz bir şekilde kilitlenip kalması.
- Sistematik karşılık: Termal ve varoluşsal çöküşün sonucu olarak sistemin dış koruyucu katmanının iflas etmesi ve iç rijit yapının savunmasızca sergilenmesi.
- LaTeX modeli: $$T \to \infty \implies \Delta V_c < 0 \quad \land \quad S_e = \partial K$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T$ uygulanan şiddetli harareti ve azap yoğunluğunu, $\Delta V_c$ yüzeydeki esnek dokunun büzülüp daralmasını, $S_e$ açığa çıkan yüzeyi, $\partial K$ ise içeride gizli olan katı sınır yapısını (dişler ve iskelet sınırı) temsil eder; azabın artışı dış dokuyu geriye çekerken içteki kemiksel yapıyı kaçınılmaz olarak açıkta bırakır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Müminun 23:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/ayet/23:104.md) — كَالِحُونَ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ

Meal (IK): Ateş onların yüzlerini yalar, dişleri sırıtıp kalır.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والكاف اللام معهما
ك ح ل، ل ح ك، ح ل ك، ك ل ح مستعملات
كحل:
الكُحْل: ما يُكْتَحَلُ به والمِكحال: المِيلُ تُكحَلُ به العَيْنُ من المُكْحُلَة، والكَحَلُ: مصدره. والأكْحَل الذي يَعلُو مَنابِتَ أشفاره سَوادٌ خِلقةً. والأكحَلُ: عِرْق الحياة في اليَد وفي كُلِّ عُضو منه شُعبةٌ على حِدَة. الكَحْلُ: شِدَّة المَحْل. والكُحَيل: ضَرْبٌ من القَطِران.
لحك:
اللَّحْك: شِدَّة لأَم الشّيء بالشيء، تقول: قد لوحِكَت فَقارُ هذه الناقة، أي دَخَلَ بعضُها في بعض. والمُلاحَكة في البُنيْان ونحوه، قال الأشى:
وَدأْباً تلاحك مثـل الـفـؤو		سِ لاحكم فيه السليل الفِقارا
حلك.
الحَلَكُ: شدَّة السَّواد، حالِكٌ حُلْوُك، وحَلَكَ يَحلُكُ حلوكا. والحَلَك: شِدَّة السَواد كلَون الغُراب، يقال: إنّه لأشدُّ سواداً من حَلَك الغُراب.
كلح:
الكُلُوح: بُدُوّ الأسنان عند العُبُوس. وكَلَح كُلُوحاً. وأَكْلَحَه كذا. قال لبيد:
تُكلِحُ الأَرْوَقَ منهم والأَيَلّ
حكل:
تقُول: في لِسانِه حُكْلةٌ أي عُجْمة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** **اللام** onlarla beraber

**ك ح ل**، **ل ح ك**، **ح ل ك**، **ك ل ح** kullanımdadırlar.
**كحل**:
**الكُحْل**: onunla sürme çekilen şey; **المِكحال**: **المُكْحُلَة**’den gözün onunla sürmelendiği mil. **الكَحَل**: onun mastarıdır. Ve **الأكْحَل**: kirpiklerinin bitim yerlerinin üzerinde yaratılıştan bir siyahlık bulunan. Ve **الأكحَلُ**: elde hayat damarıdır; ve ondan her uzuvda ayrı ayrı bir dal vardır. **الكَحْل**: kıtlığın şiddeti. **الكُحَيل**: katrandan bir tür.

**لحك**:
**اللَّحْك**: bir şeyin bir şeyle kaynaşmasının şiddeti; dersin ki: “قد لوحِكَت فَقارُ هذه الناقة” yani: onun bir kısmı bir kısmının içine girdi. Ve **المُلاحَكة** bina yapımında ve benzerinde olur. **الأشى** dedi ki:
وَدأْباً تلاحك مثـل الـفـؤو		سِ لاحكم فيه السليل الفِقارا

**حلك**.
**الحَلَكُ**: siyahlığın şiddeti; **حالِكٌ حُلْوُك**; ve **حَلَكَ يَحلُكُ حلوكا**. Ve **الحَلَك**: karganın rengi gibi siyahlığın şiddeti; denir ki: “إنّه لأشدُّ سواداً من حَلَك الغُراب”.

**كلح**:
**الكُلُوح**: kaş çatmada dişlerin görünmesi. Ve **كَلَح كُلُوحاً**. Ve “**أَكْلَحَه** كذا”. **لبيد** dedi ki:
تُكلِحُ الأَرْوَقَ منهم والأَيَلّ

**حكل**:
Dersin ki: “في لِسانِه **حُكْلةٌ**” yani: pelteklik.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكُلوحُ: تكشُّرٌ في عبوس. وقد كَلَحَ الرجل كُلوحاً وكُلاحاً. وما أقبح كَلَحَتَهُ، يراد به الفم وما حواليه. ودهرٌ كالح، أي شديد. والكُلاحُ بالضم: السنة المُجدِبة. قال لبيد:
كان غِياثَ المُرْمِلُ المُمْتاحِ
وعِصْمَةً في الزمنِ الكُلاحِ
والمُكالَحَةُ: المُشادَّة. وتَكَلَّحَ البرق: تتابع.

##### Türkçe

**الكُلوحُ**: bir asıklıkta dişlerin görünmesi. Ve adam **كَلَحَ** **كُلوحاً** ve **كُلاحاً**. Ve onun **كَلَحَتَهُ** ne çirkindir; bununla ağız ve onun çevresi kastedilir. Ve **دهرٌ كالح**: yani şiddetli. Ve **الكُلاحُ** (ötre ile): kıtlık yılı. Lebîd dedi ki:
**كان غِياثَ المُرْمِلُ المُمْتاحِ**
**وعِصْمَةً في الزمنِ الكُلاحِ**
Ve **المُكالَحَةُ**: çekişme. Ve şimşek **تَكَلَّحَ**: ardı ardına geldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والكاف واللام
حكل ، حلك ، كلح ، كحل ، لحك ، لكح : مستعملات .
كحل : قال الليْث : الكُحْل : ما يُكْتَحل به . والمِكْحال : المِيلُ تُكْحلُ به العيْنُ من المُكْحُلة .
وقال ابن السكيت : ما كان على مِفْعَل ومِفْعَلة مما يُعتمَل به فهو مكسور الميم مثل مِخْرز ومِبضع ومِسلّة ومِرْدَعة ومِخلاة إلاَّ أَحْرفاً جاءتْ نوادر بضمِّ الميم والعين وهي : مُسْعُط ومُنْخُل ومُدْهُن ومُكحُلة ومُنْصُل .
وقال الليث : الكَحَل : مصدر الأكْحَل والكَحْلاء من الرجال والنساء : وهو الذي يعلُو مَنابتَ أشفاره سوادٌ خِلقة من غير كُحْل وأنشد :
كأن بها كُحْلاً وإن لم تُكَحَّلِ
والأكحلُ : عِرْقُ اليد يسمَّى أكحَلاً وفي كلِّ عضو منه شُعبة له اسم على حِدةٍ ، فإذا قُطع في اليد لم يرقأ الدَّمُ .
قال : والكَحْل : شِدة المَحْل ، يقال : أصابهم كَحْل ومَحْل .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : صَرَّحَت كَحْلُ غَير مُجْرًى ، وكَحَلَتهم السنون .
وأنشد :
قومٌ إذا صرَّحَتْ كَحْلٌ بيوتُهم
مأْوَى الضَّرِيكِ ومأْوَى كلِّ قُرضوبِ
فأجراه الشاعر لحاجته إلى إجرائه .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراء : اكتَحَل الرجل إذا وقع في شِدة بعد رخاء .
الليث : الكُحَيْل : ضرب من القَطِران .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الكُحَيْل : الذي يُطلَى به الإبل للجرَب هو النِّفْط . قال : والقَطِران إنما هو للدَّبَر والقِرْدان .
وقال الفراء : يقال : عَيْن كَحِيل بغير هاء : مكحولة .
والكحلاء : نَبْتٌ من العُشب معروفٌ . أبو عُبيد : يقال لفلان كُحْل ولفلان سَوادٌ أي مال كثير . قال : وكان الأصمعيّ : يتأوَّلُ في سواد العراق أنه سُمي به للكثرة . وأما أنا فأحسبُه للخُضْرة .
ومن أمثال العرب القديمة قولُهم في التَّساوِي ( باءَتْ عَرَارِ بكَحْل ) وهما بقرتانِ كانتا في بني إسرائيل وقد مر تفسيرُهما .
حكل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : في لسانه حُكْلَة : أي عُجْمة وقد أَحكَل الرجل على القَوْم إذا أَبَّرَ عليهم شرّاً . وأنشد :
أَبَوْا على الناس أبَوْا فأحْكَلوا
تأْبَي لهم أُرُومة وأوَّلُ
يبْلَى الحديدُ قبلها والجَنْدَلُ
سَلَمة عن الفراء قال : أَشْكَلت عَلَيَّ الأخبارُ وأَحْكلَت وأعْكلَتْ واحْتكلَتْ أي أشكلَتْ .
وقال ابن الأعرابيّ : حَكَل وأَحْكل وعَكل وأَعْكَل واعْتكل واحْتكَل بمعنًى واحد .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : في لسانِه حُكلَةٌ أي عُجمةٌ .
وقال شمر : الحُكلُ : العُجمُ من الطيور والبهائم . وقال رؤبة :
لو أنني أُعْطِيتُ عِلمَ الحُكْلِ
عِلْمَ سلَيمان كلامَ النَّمل
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الحاكِل : المُخمِّن .
لحك : قال الليث : اللَّحْك : شدة لأْم الشيء بالشيء . تقول : لُوحِكَت فَقار هذه الناقة . أي دُوخِل بعضُها في بعض ، والملاحَكة في البُنيان وغيره ملاءَمة . وقال الأعشى يصف ناقة :
ودَأْيَاً تَلاحَك مثل الفُؤوس لاَحَمَ فيه السَّليلُ الفَقَارا
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لَحِكَ العسلَ يلْحَكه إذا لَعِقه . وأنشد :
كأنما ألحَك فاه الرُّبا
وسمعت العرب تقول : الدابَّة تكونُ في الرمل تشبه السَّمكة البَيْضاء كأنها شَحْمة مُشربة حُمْرة فإذا أحَسَّت بإنسان دارت في مكانها وغابت . ويقال لها : بِنْت النَّقَا ويشبه بها بَنانُ العذارَى ، وتسمى الحُلَكة واللُّحَكة ، وربما قالوا لها اللُّحَكاء ويقال لها الحُلَكاء .
أبو عُبيد عن أبي عمرو قال : المُتلاحِكة : الناقة الشديدةُ الخَلْق ، والمحبوكة مِثلُها لأنها أُدْمِجَت إدماجاً .
حلك : قال الليث : الحَلَك : شدة السّوادِ كلَون الغُرابِ . تقول : إنه لأشدُّ سواداً من حَلَك الغُراب . ويقال للأسود الشديد السواد : حالكٌ وحُلْكوك ، وقد حَلَك يحلُك حُلوكا .
ابن السكت عن ابن الأعرابي : أسْوَد حالك وحانِك ومُحْلَوْلك . وأسْودُ مثلُ حَلَكِ الغُراب وحَنكِ الغراب ، وحُلْكوك ومُحْلَنْكك ، والحُلَك : دابَّة قد مرَّ تفسيرُها .
كلح : الليث : الكُلوح : بُدوّ الأسنان عند العبوس ، وقد كلَح كُلوحاً ، وأكلَحَه الأمرُ وقال الله : ( تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ ) ( المؤمنون : 104 ) .
قال أبو إسحاق : الكالحُ : الذي قد قَلَصَت شَفَتُه عن أسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغَنم إذا بَرَزت الأسنانُ وتشمَّرَتِ الشِّفاه .
قلت : وفي بَيْضاء بني جَذِيمة ماءٌ يقال له كلح وهو شَروب عليه نَخل بَعْل قد رَسَخَتْ عروقُها في الماء .
ودَهْر كالِح وكُلاح : شديد . وقال لبيد :
وعِصْمةً في السَّنَة الكُلاح
وسَنةٌ كَلاحِ على فَعَالِ بالكسر إذا كانت مُجْدبة .
وسمِعْتُ أعرابيّاً يقول لجمل رَغُوَ قد كَشَّر عن أنيابه : ( قَبَحَ الله كلَحَته ) . يعني فَمَه
وأنيابَه .
وقال أبو زيد : تَكَلَّحَ البرْقُ تَكلُّحا وهو دوامُ برقِه واسْتِسْراره في الغَمامة البَيْضاء وهذا مثل قولهم : تَكلَّح إذا تبسَّم ، وتبسَّمَ البرْقُ مثلُه .
لكح : ابن دُريد : لَكَحَه يلكَحُه لكحاً إذا ضربَه بيدِه شَبيهٌ بالوَكْز . وأنشد :
يَلْهَزُه طَوْراً وطَوْراً يَلكَحُ
حتى تراهُ مائلاً يُرَنَّح

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **اللام**
**حكل** , **حلك** , **كلح** , **كحل** , **لحك** , **لكح** : kullanımdadırlar.

**كحل** : **الليْث** dedi: **الكُحْل**: onunla sürme çekilen şeydir. **المِكْحال**: **المُكْحُلة**’den gözün onunla sürmelendiği mildir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Üzerinde **مِفْعَل** ve **مِفْعَلة** olan, kendisiyle iş yapılan şeylerden olan her şeyin **الميم**’i kesrelidir; **مِخْرز** ve **مِبضع** ve **مِسلّة** ve **مِرْدَعة** ve **مِخلاة** gibi; ancak **الميم** ve **العين**’in dammesiyle nadir olarak gelmiş harfler müstesna; onlar: **مُسْعُط** ve **مُنْخُل** ve **مُدْهُن** ve **مُكحُلة** ve **مُنْصُل**’dür.

**الليث** dedi: **الكَحَل**: erkeklerden ve kadınlardan **الأكْحَل** ve **الكَحْلاء**’ın masdarıdır; o, kirpiklerinin bitiş yerlerinin üzerinde, sürmesiz olarak yaratılıştan bir siyahlık bulunan kimsedir. Ve inşad etti:
كأن بها **كُحْلاً** وإن لم تُكَحَّلِ

Ve **الأكحلُ**: elde bir damardır, **أكحَلاً** diye adlandırılır; her uzuvda ondan, her birinin ayrı bir adı olan bir dal vardır; elde kesilirse kan durmaz.

Dedi: ve **الكَحْل**: **المَحْل**’in şiddetidir; “Onlara **كَحْل** ve **مَحْل** isabet etti” denir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **صَرَّحَت كَحْلُ** (i‘râb verilmeden) ve “Seneler onları **كَحَلَت**” (yani onları kıtlığa uğrattı).

Ve inşad etti:
قومٌ إذا صرَّحَتْ **كَحْلٌ** بيوتُهم
مأْوَى الضَّرِيكِ ومأْوَى كلِّ قُرضوبِ

Şair onu, i‘râb vermeye ihtiyacı sebebiyle i‘râb verdi.

Sa‘leme’den, el-Ferrâ’dan: Adam **اكتَحَل** ettiğinde, bolluktan sonra bir şiddete düşmüş olur.

**الليث**: **الكُحَيْل**: katrandan bir türdür.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الكُحَيْل**: develere uyuz için sürülen şeydir; o **النِّفْط**’tır. Dedi: **القَطِران** ise ancak **الدَّبَر** ve **القِرْدان** içindir.

El-Ferrâ dedi: **عَيْن كَحِيل** (هاء’sız) denir: sürmelenmiş.

Ve **الكحلاء**: ottan bilinen bir bitkidir. Ebû Ubeyd: “Falana **كُحْل** ve falana **سَوادٌ**” denir; yani çok mal. Dedi: el-Asma‘î, Irak’ın **سواد**’ı hakkında, onun çokluktan dolayı bu adla adlandırıldığını te’vil ederdi. Bana gelince, ben onu yeşillik için sayıyorum.

Arapların eski darb-ı mesellerinden, eşitlik hakkında sözleri: (**باءَتْ عَرَارِ بكَحْل**) ve ikisi, Benî İsrail’de olan iki inektir; ikisinin açıklaması geçmişti.

**حكل** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Dilinde **حُكْلَة** vardır; yani kekemelik/Acemlik. Ve adam, kavme karşı **أَحكَل** ettiğinde, onlara karşı bir şer “أَبَّرَ” etmiş olur. Ve inşad etti:
أَبَوْا على الناس أبَوْا فأحْكَلوا
تأْبَي لهم أُرُومة وأوَّلُ
يبْلَى الحديدُ قبلها والجَنْدَلُ

Sa‘leme, el-Ferrâ’dan dedi: Haberler bana **أَشْكَلت** oldu; ve **أَحْكلَت** ve **أعْكلَتْ** ve **احْتكلَتْ**; yani **أشكلَتْ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَكَل** ve **أَحْكل** ve **عَكل** ve **أَعْكَل** ve **اعْتكل** ve **احْتكَل** tek bir mânâdadır.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Dilinde **حُكلَةٌ** vardır; yani kekemelik/Acemlik.

Şemir dedi: **الحُكلُ**: kuşlardan ve hayvanlardan olan Acemlerdir (yabani/garip olanlar). Ve Ru’be dedi:
لو أنني أُعْطِيتُ عِلمَ **الحُكْلِ**
عِلْمَ سلَيمان كلامَ النَّمل

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحاكِل**: tahmin edendir.

**لحك** : **الليث** dedi: **اللَّحْك**: bir şeyin bir şeye sıkıca bitişmesidir. “Bu devenin omurları **لُوحِكَت**” dersin; yani bir kısmı bir kısmının içine sokuldu. Ve **الملاحَكة** bina ve başkasında uyumdur. El-A‘şâ bir deveyi vasfederek dedi:
ودَأْيَاً تَلاحَك مثل الفُؤوس لاَحَمَ فيه السَّليلُ الفَقَارا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Balı **لَحِكَ** eder, onu **يلْحَكه**” denir; onu yalarsa. Ve inşad etti:
كأنما ألحَك فاه الرُّبا

Ve Arapların şöyle dediğini işittim: Kumda, beyaz balığa benzeyen bir hayvan olur; sanki kızıllıkla boyanmış bir iç yağı gibidir; bir insanı hissedince yerinde döner ve kaybolur. Ona **بِنْت النَّقَا** denir; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir. Ve **الحُلَكة** ve **اللُّحَكة** diye adlandırılır; bazen ona **اللُّحَكاء** derler; ve ona **الحُلَكاء** denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi: **المُتلاحِكة**: yaratılışı güçlü dişi devedir; **المحبوكة** da onun gibidir; çünkü sıkı bir sıkılaştırmayla sıkılaştırılmıştır.

**حلك** : **الليث** dedi: **الحَلَك**: karganın rengi gibi siyahlığın şiddetidir. “O, karganın **حَلَك**’ından daha şiddetli siyahtır” dersin. Ve çok koyu siyaha: **حالكٌ** ve **حُلْكوك** denir. Ve **حَلَك** eder, **يحلُك** eder, **حُلوكا**.

İbnü’s-Sikkît, İbnü’l-A‘râbî’den: **أسْوَد حالك** ve **حانِك** ve **مُحْلَوْلك**. Ve karganın **حَلَك**’ı ve karganın **حَنك**’ı gibi siyah; ve **حُلْكوك** ve **مُحْلَنْكك**. Ve **الحُلَك**: açıklaması geçmiş olan bir hayvandır.

**كلح** : **الليث**: **الكُلوح**: kaş çatmada dişlerin görünmesidir; **كلَح** eder, **كُلوحاً**. Ve iş onu **أكلَحَه** etti. Allah dedi: ( **تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ** ) (المؤمنون: 104).

Ebû İshâk dedi: **الكالحُ**: dudağı dişlerinden çekilmiş olan kimsedir; koyun başlarının uçlarından, dişler belirip dudaklar sıyrıldığında gördüğün gibi.

Dedim: Benî Cezîme’nin Beydâ’sında, **كلح** denilen bir su vardır; o, içimi kolaydır; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş **بَعْل** hurmaları vardır.

Ve **دَهْر كالِح** ve **كُلاح**: şiddetli. Lebîd dedi:
وعِصْمةً في السَّنَة **الكُلاح**

Ve **سَنةٌ كَلاحِ**: **فَعَالِ** vezninde, kesre ile; kurak olduğunda.

Ve dişlerini gösterip anırtan bir deveye bir bedevînin şöyle dediğini işittim: ( **قَبَحَ الله كلَحَته** ) yani ağzını ve azı dişlerini.

Ebû Zeyd dedi: Şimşek **تَكَلَّحَ** eder, **تَكلُّحا**; o, şimşeğinin devamı ve beyaz bulutta yerleşip kalmasıdır. Bu, onların “Gülümsediğinde **تَكلَّح** etti” sözleri gibidir; ve “Şimşek **تبسَّمَ** etti” de onun gibidir.

**لكح** : İbn Düreyd: Onu eliyle, dürtmeye benzer bir vuruşla vurduğunda “Onu **لَكَحَه** eder, **يلكَحُه** eder, **لكحاً**” denir. Ve inşad etti:
يَلْهَزُه طَوْراً وطَوْراً يَلكَحُ
حتى تراهُ مائلاً يُرَنَّح

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف واللام وما يثلثهما)
(كلم)  الكاف واللام والميم أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نطقٍ مُفهِم، والآخَر على جراح.
فالأوّل الكَلام. تقول: كلّمته أُكلّمه تكليماً؛ وهو كَليمِي إذا كلّمك أو كلَّمتَه. ثمَّ يتَّسِعون فيسمُّون اللفظةَ الواحدة المُفهِمَةَ كلمة، والقِصَّةَ كلمة، والقصيدةَ بطولها كلمة. ويجمعون الكلمةَ كلماتٍ وكَلِماً. قال الله تعالى: ﴿يُحرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ﴾ [النساء 46، المائدة 13].
والأصل الآخر الكَلْم، وهو الجُرْح؛ والكِلام: الجراحات، وجمع الكَلْم كلومٌ أيضاً. ورجل كليمٌ وقومٌ كَلْمَى، أي جرحى، فأمَّا الكُلام، فيقال: هي أرضٌ غليظةٌ([1]). وفي ذلك نَظَر.
(كلأ)  الكاف واللام والحرف المعتلّ أو الهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على مراقبةٍ ونَظَر، وأصلٌ *آخر يدلُّ على نباتٍ، والثالث عضوٌ من الأعضاء ثم يُستعار.
فأمَّا النظر والمراقَبة فالكِلاءَة([2])، وهي الحِفْظ، تقول: كلأه الله، أي حَفِظه. قال الله عزّ وعلا: ﴿قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ والنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمنِ﴾ [الأنبياء 42]، أي يحفظُكم منه، بمعنى لا يَحميكم أحدٌ منه، وهو الباب الذي ذكرناه أنّه المراقَبة، لأنَّه إذا حفظه نَظَر إليه ورَقَبه. ومن هذا القياس قولُ العرب: تكلأْت كُلأةً، أي استنسأْت نَسِيئَة؛ وذلك من التأخير. ومنه الحديث: "نَهَى عن الكالئ بالكالئ" بمعنى النَّسيئة بالنسيئة. وقول القائل:
* وعينُه كالكالِئ الضِّمارِ([3]) *
فمعناه أنَّ حاضرَه وشاهده كالضِّمار، وهو الغائب([4]) الذي لا يُرجَى. وإنما قلنا إنّ هذا البابَ من الكُلأَة لأنَّ صاحبَ الدِّين يرقُب ويَحفَظ متى يحُلُّ دَينُه. فالقياسُ الذي قِسناه صحيحٌ. [و] يقال: اكتلأْت من القوم، أي احترستُ منهم. وقال:
أنَختُ بعيرِي واكتَلأْتُ بعَينِه *** وآمرتُ نفسي أيَّ أَمْرَيَّ أفْعَلُ([5])ويقال: أكلأت بصرِي في الشَّيء، إذا ردَّدته فيه. والمُكلأُ([6]): موضع تُرفأُ فيه السُّفُن وتُستَر من الرِّيح. ويقال إنّ كَلاَّءَ البَصرة سمِّيت بذلك.
والأصل الآخر الكلأ، وهو العُشب؛ يقال أرضٌ مُكْلِئة: ذات كلأ، وسواءٌ يابسُه ورطبُه. ومكانٌ كالئ مثل مُكْلِئ.
والأصل الثالث الكُلْيةُ، وهي معروفة، وتستعار فيقال الكُلْية: كُلية المزادة جُليدةٌ مستديرة تحتَ العُروة قد خُرِزَت([7]). ويقال ذلك في القَوس فالكُلْيتان من القَوس: مَعْقِد الحِمَالة من السَّهْم، ما عن يَمين النَّصِل وشِماله. وكُلْية السَّحاب: أسفلُه، والجمع كُلىً.
(كلب)  الكاف واللام والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تَعلُّق الشَّيء بالشَّيء في شِدَّة وشدَّة جَذْب. من ذلك الكَلْب، وهو معروف، والجمع كِلابٌ وكَليب. والكَلاَّب والمكلِّب: الذي يعلّم الكلبَ الصَّيد. والكلْبُ الكلِبُ: الذي يَكْلَب بلحوم الناس، يأخُذُه شِبهُ جُنونٍ فإذا عَقَر إنساناً كلِبَ، فيقال رجلٌ كَلِبٌ ورجالٌ كَلْبى. قال:
ولو تَشرب الكلبَى المِراضُ دماءَنا *** شفتها من الدَّاء المَجَنَّةِ والخَبْلِ([8])ومن الباب كُلْبة الزَّمان وكَلَبُه: شِدَّته. وأرضٌ كَلِبَة، إذا لم يَحِدْ نباتُها رِيَّا فيَبِس، إنّما قيل ذلك لأنَّه إذا يَبِس صار كأنياب الكلاب وبراثِنِها. والكَلْبُ([9]): سيرٌ أحمرُ يُجعَل بين طرَفَي الأديم إذا خُرِز. يقال كَلَبْتُه. قال:
كأنَّ غَرَّ مَتْنِه إذْ نَجْنُبُه *** سَيْرُ صَنَاعٍ في أديمٍ تَكلُبُه([10])والكَلْب: حديدةٌ عَقْفاء يُعَلِّق عليها المسافرُ الزّادَ من الرَّحل. والكُلاَّب معروف، وهو الكَلّوب. فأمَّا قول طُفَيل:
أبأْنا بِقتلانا من القوم مِِثلَهم *** وما لا يُعَدُّ من أسيرٍ مكلَّبِ([11])[فإن المكلَّب هو المكَبَّل([12])].
والكَلْب: المسمار في قائم السَّيف، وفيه الذُّؤابة. والكُلاب: موضعٌ. ورأس كلبٍ([13]): جبل.
(كلت)  الكاف واللام والتاء ليس بأصلٍ أصيل، لكنَّهم يقولون: الكَلْت: الجمع، يقال امرأةٌ كَلُّوت([14]). ويقولون: الكِلِّيت([15]) حَجَرٌ يسدُّ به وِجارُ الضَّبع. وكلُّ هذا ليس بشيء.
(كلث)  الكاف واللام والثاء ليس بأصلٍ أصيل، لكنّهم يقولون: إلى بشيء([16]). وربَّما قالوا: انكلث فلانٌ: تقدَّم.
(كلح)  الكاف واللام والحاء أصلٌ يدلُّ على عُبوس وشَتامةٍ في الوجه. من ذلك الكُلوح، وهو العبوس. يقال كَلَح الرَّجُل، [و] دهرٌ كالِحٌ.
قال الله تعالى: ﴿تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ﴾ [المؤمنون 104]. وربما قالوا للسَّنَة المُجْدِبة: كَلاَحِ. وما أقْبَح كَلَحَته، أي إذا كلَحَ فقَبُح فمُه وما حوالَيه.
(كلد)  الكاف واللام والدال كلمةٌ تدلُّ على الصَّلابة في الشيء. فالكَلَدَةُ: القطعة من الأرض الغليظة، ومنه الحارث بن كَلَدة.
قال ابن دريد([17]): تكلَّد الإنسانُ: غَلُظَ لحمُه.
(كلز)  الكاف واللام والزاء يقولون إنَّه صحيح، وإنَّ الكَلْز: الجمع. يقال: كَلَزْت الشيء وكلَّزته، إذا جمعتَه. وقد رُوِيَتْ كلمةٌ فيه صحيحة لا يُرْتابُ بها، يقولون: اكلازَّ الرّجُل: تقبَّض.
(كلس)  الكاف واللام والسين يدلُّ على امتلاءٍ في الشيء. يقولون: تَكَلَّسَ([18]) تكلُّساً، إذا رَوِيَ. قال:
* ذو صَولةٍ يُصْبِحُ قد تكلَّسَا *
ويقولون للجادِّ أيضاً: كلَّسَ. قال:
* إذا الفَتَى حكّمَ يوماً كَلَّسَا([19]) *
(كلع)  الكاف واللام والعين كلماتٌ تدلُّ على دَرَن ووسَخ. يقولون للشُّقاقِ والوسَخ بالقدم: كلَعٌ، وقد كَلِعت رجلُه تكْلَعُ كلَعاً. وإناءٌ كَلِعٌ، إذا الْتَبَدَ عليه الوسَخ. وسِقاء كَلِع، إذا تراكبَ عليه التُّراب. و [يقال([20])] إن الكُلْعَة: داءٌ يأخذ البعيرَ في مُؤَخّره.
وممّا يُحمَلُ على هذا من معنىً واحد وهو التّراكُب دونَ الوسخ: الكَلَعة من الغَنَم، سمِّيت بذلك لتجمُّعها.
(كلف)  الكاف واللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إيلاعٍ بالشيء وتعلُّقٍ به. من ذلك الكَلَف، تقول: قد كَلِف بالأمر يَكْلَفُ كَلَفاً. ويقولون: "لا يَكُنْ حُبُّكَ كَلَفاً، ولا بُغْضُكَ تَلَفاً". والكُلْفة: ما يُتَكلَّفُ من نائبةٍ أو حقٍّ. والمتكلِّف: العِرِّيض لما لا يَعنيه. قال الله سبحانه: ﴿قُلْ لا أسْأَلُكُمْ علَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ المُتَكَلِّفِينَ﴾ [ص 86]. ومن الباب الكَلَف: شيءٌ يعلو الوجهَ فيغيِّر بشرتَه.
--------------ـــ
([1]) في المجمل واللسان: "قال ابن دريد: لم أدر ما صحته".
([2]) الكلاءة، بكسر الكاف كالحراسة، وقد تخفف همزتها وتقلب ياء، وقد تحذف الهاء للضرورة كما في قول جميل:
فكوني بخير في كلاء وغبطة *** وإن كنت قد أزمعت هجري بغضتي
 ([3]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وهو الصواب، وفي اللسان (كلأ): "المضمار" تحريف، وجاء على الصواب في اللسان (ضمر) وشرح الحماسة للمرزوقي 1240.
([4]) في الأصل: "الفايت" صوابه في المجمل واللسان (ضمر).
([5]) البيت لكعب بن زهير في ديوانه 55 واللسان (كلأ). وفي الأصل: "واحترست بعينه"، صوابه من الديوان واللسان والمجمل. وفي الديوان: "أنخت قلوصي واكتلأت بعينها".
([6]) في الأصل: "المكلأة"، صوابه في المجمل واللسان، ويقال أيضاً "الكلاء" كشداد كما فيهما.
([7]) في المجمل: "قد درزت".
([8]) البيت ملفق من بيتين كلاهما للفرزدق. فالأول:
ولو تشرب الكلبى المراض دماءنا *** شفتها وذو الخبل الذي هو أدنف
          والآخر قوله:
من الدارميين الذين دماؤهم *** شفاء من الداء المجنة والخبل
          انظر الحيوان (2: 6-7) وحواشيهما.
([9]) يقال أيضاً "كلبة" بضم الكاف، وهو ما في المجمل.
([10]) الرجز لدكين بن رجاء الفقيمي في اللسان (كلب، غرر): وأنشده ابن دريد في الاشتقاق 14. وأنشده ابن فارس في المجمل.
([11]) ديوان طفيل الغنوي 14 واللسان (كلب).
([12]) التكملة مقتبسة من المجمل واللسان. ففي الأول: "والأسير المكلب هو المكبل". وفي الثاني: "وقيل هو مقلوب عن مكبل".
([13]) في المجمل: "ورأس الكلب"، وكذا في معجم البلدان. وذهب في اللسان إلى أن "الكلب": جبل باليمامة، قال فيه الأعمش:
* إذ يرفع الآل رأس الكلب فارتفعا *
([14]) كذا ضبطت في المجمل، وفي اللسان بفتح الكاف وضم اللام الخفيفة، ولم ترد في القاموس.
([15]) ضبط في القاموس واللسان كأمير وسكيت.
([16]) كذا وردت، ولم ترد المادة في اللسان، وهي من مواد القاموس.
([17]) الجمهرة: (2: 296).
([18]) في الأصل: "كلس". والفعل وشاهده مما لم يرد في اللسان. وأنشد الشاهد في المجمل أيضاً.
([19]) كذا ورد ضبطه في المجمل. وفي الأصل: "مكلسا" تحريفه.
([20]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(كaf ve ل ve bunların üçüncüsü olan harflerin babı)

(**كلم**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الميم** iki asıldır: birisi, anlayışlı kılan bir söyleyişe delâlet eder; diğeri de yaralara.
Birincisi **الكَلام**dır. Dersin ki: **كلّمته أُكلّمه تكليماً**; ve o, sana konuşursa yahut sen onunla konuşursan, benim **كَليمِي**mdir. Sonra genişletirler de anlayışlı kılan tek lafza **كلمة** adını verirler; kıssaya **كلمة**, kasideye, uzunluğuyla birlikte, **كلمة** (derler). Ve **الكلمة**yi **كلمات** ve **كَلِم** olarak cem‘ ederler. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحرِّفُونَ **الكَلِمَ** عَنْ مَوَاضِعِهِ﴾ [en-Nisâ 46, el-Mâide 13].
Diğer asıl **الكَلْم**dır; o da yaradır; **الكِلام**: yaralar; **الكَلْم**ın cem‘i **كلومٌ** da olur. Ve **كليمٌ** bir adam ve **كَلْمَى** bir kavim; yani yaralılar. Amma **الكُلام**a gelince, denir ki: o, kalın bir arazidir([1]). Bunda bir nazar vardır.

(**كلأ**)  **الكاف** ve **اللام** ve illetli harf yahut **الهمزة** sahih bir asıldır; gözetmeye ve bakmaya delâlet eder; ve başka bir asıl bitkiye delâlet eder; üçüncüsü de organlardan bir organdır, sonra istiâre edilir.
Bakma ve gözetmeye gelince: **الكِلاءَة**([2]); o, korumadır. Dersin ki: **كلأه الله**; yani onu korudu. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ والنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمنِ﴾ [el-Enbiyâ 42]; yani sizi ondan korur; “hiç kimse sizi ondan himaye etmez” mânâsıyla. Bu, zikrettiğimiz babdır ki o gözetmedir; çünkü onu koruduğu vakit ona bakar ve onu gözetir. Ve bu kıyastandır Arapların sözü: **تكلأْت كُلأةً**; yani **استنسأْت نَسِيئَة**; bu da geciktirmedendir. Ve ondandır hadis: "نَهَى عن **الكالئ** بالكالئ" yani **النَّسيئة** ile **النَّسيئة** (hakkında). Ve söyleyenin sözü:
* وعينُه كالكالِئ الضِّمارِ([3]) *
Bunun mânâsı: onun hazırı ve şahidi, **الضِّمار** gibidir; o da, ümit edilmeyen([4]) gâibdir. Biz ancak bu babın **الكُلأَة**den olduğunu söyledik; çünkü borç sahibi, borcunun ne vakit vâdeye geleceğini gözetir ve korur. O hâlde kıyasladığımız kıyas sahihtir. Ve denir ki: **اكتلأْت من القوم**; yani onlardan sakındım. Ve dedi:
أنَختُ بعيرِي واكتَلأْتُ بعَينِه *** وآمرتُ نفسي أيَّ أَمْرَيَّ أفْعَلُ([5])
Ve denir ki: **أكلأت بصرِي في الشَّيء**; onda onu (bakışı) tekrar tekrar çevirdiğim vakit. Ve **المُكلأُ**([6]): gemilerin içinde onarıldığı ve rüzgârdan örtüldüğü yer. Ve denir ki **كَلاَّءَ البَصرة** buna bununla adlandırıldı.
Diğer asıl **الكلأ**dır; o da ottur; denir: **أرضٌ مُكْلِئة**: **كلأ** sahibi; kurusu ve yaşı eşittir. Ve **مُكْلِئ** gibi **كالئ** bir yer.
Üçüncü asıl **الكُلْيةُ**dir; o bilinir. Ve istiâre edilir de denir: **الكُلْية**: **كُلية المزادة**; kulpun altında, yuvarlak bir deri parçasıdır; dikilmiştir([7]). Ve bu, yayda da söylenir: yayın iki **كُلْية**si: okun askısının bağlandığı yer; **النَّصِل**in sağından ve solundan olan. Ve **كُلْية السَّحاب**: onun altı; cem‘i **كُلىً**.

(**كلب**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الباء** sahih tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye, şiddet ve şiddetli çekiş içinde, tutunmasına delâlet eder. Ondandır **الكَلْب**; o bilinir; cem‘i **كِلابٌ** ve **كَليب**. Ve **الكَلاَّب** ve **المكلِّب**: köpeğe avı öğreten. Ve **الكلْبُ الكلِبُ**: insanların etlerine saldıran; ona bir çeşit delilik gelir; bir insanı ısırıp yaraladığı vakit **كلِبَ** olur; denir: **رجلٌ كَلِبٌ** ve **رجالٌ كَلْبى**. Dedi:
ولو تَشرب الكلبَى المِراضُ دماءَنا *** شفتها من الدَّاء المَجَنَّةِ والخَبْلِ([8])
Ve babdandır: **كُلْبة الزَّمان** ve **كَلَبُه**: onun şiddeti. Ve **أرضٌ كَلِبَة**: bitkisi sulanmış olarak kalmayıp kuruduğu vakit; bu ancak, kuruduğu zaman köpeklerin dişleri ve pençeleri gibi olduğu için böyle denmiştir. Ve **الكَلْبُ**([9]): derinin iki ucu arasına, dikildiği vakit, konulan kırmızı bir kayış; denir: **كَلَبْتُه**. Dedi:
كأنَّ غَرَّ مَتْنِه إذْ نَجْنُبُه *** سَيْرُ صَنَاعٍ في أديمٍ تَكلُبُه([10])
Ve **الكَلْب**: yolcunun azığı, semerin üstünden ona asacağı, kıvrık bir demirdir. Ve **الكُلاَّب** bilinir; o **الكَلّوب**dur. Amma **طُفَيل**in sözüne gelince:
أبأْنا بِقتلانا من القوم مِِثلَهم *** وما لا يُعَدُّ من أسيرٍ مكلَّبِ([11])
[Şüphesiz **المكلَّب** **المكَبَّل**dir([12]).]
Ve **الكَلْب**: kılıcın dikmesindeki çividir; onda **الذُّؤابة** vardır. Ve **الكُلاب**: bir yerdir. Ve **رأس كلبٍ**([13]): bir dağdır.

(**كلت**)  **الكاف** ve **اللام** ve **التاء** köklü bir asıl değildir; lâkin derler ki: **الكَلْت**: topluluk; denir: **امرأةٌ كَلُّوت**([14]). Ve derler ki: **الكِلِّيت**([15]) sırtlanın inine tıkadığı bir taştır. Bütün bunlar bir şey değildir.

(**كلث**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الثاء** köklü bir asıl değildir; lâkin derler ki: **إلى بشيء**([16]). Ve belki derler: **انكلث فلانٌ**: ilerledi.

(**كلح**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الحاء** bir asıldır; yüzde asıklığa ve sövmeye delâlet eder. Ondandır **الكُلوح**; o asıklıktır. Denir: **كَلَح الرَّجُل**; ve [**دهرٌ كالِحٌ**].
Allah Teâlâ dedi: ﴿تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ﴾ [el-Mü’minûn 104]. Ve belki kıtlık yılına: **كَلاَحِ** derler. Ne çirkindir onun **كَلَحَته**si; yani asıldığı vakit ağzı ve çevresi çirkinleşti.

(**كلد**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الدال** bir kelimedir; şeyde katılığa delâlet eder. O hâlde **الكَلَدَةُ**: kalın araziden bir parçadır; ondandır **الحارث بن كَلَدة**.
**ابن دريد**([17]) dedi: **تكلَّد الإنسانُ**: eti kalınlaştı.

(**كلز**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الزاء** hakkında derler ki o sahihtir; ve **الكَلْز**: topluluktur. Denir: **كَلَزْت الشيء** ve **كلَّزته**; onu topladığım vakit. Ve onda sahih bir kelime rivayet edilmiştir; onunla şüphe edilmez; derler: **اكلازَّ الرّجُل**: büzüldü.

(**كلس**)  **الكاف** ve **اللام** ve **السين** şeyde doluluğa delâlet eder. Derler: **تَكَلَّسَ**([18]) **تكلُّساً**; kandığı vakit. Dedi:
* ذو صَولةٍ يُصْبِحُ قد تكلَّسَا *
Ve ciddî olana da: **كلَّسَ** derler. Dedi:
* إذا الفَتَى حكّمَ يوماً كَلَّسَا([19]) *

(**كلع**)  **الكاف** ve **اللام** ve **العين** kir ve pisliğe delâlet eden kelimelerdir. Ayaktaki çatlaklara ve pisliğe: **كلَعٌ** derler; ve ayağı **كَلِعت**; **تكْلَعُ كلَعاً**. Ve **إناءٌ كَلِعٌ**: üzerine pislik yapıştığı vakit. Ve **سِقاء كَلِع**: üzerine toprak yığıldığı vakit. Ve [denir([20])] ki **الكُلْعَة**: devenin arka tarafında onu tutan bir hastalıktır.
Ve bunun üzerine, pislik olmaksızın, tek bir mânâdan olan “üst üste binme” mânâsıyla taşınan şeylerdendir: koyundan **الكَلَعة**; toplanmaları sebebiyle böyle adlandırılmıştır.

(**كلف**)  **الكاف** ve **اللام** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeye düşkünlüğe ve ona tutunmaya delâlet eder. Ondandır **الكَلَف**; dersin ki: iş ile **كَلِف** oldu; **يَكْلَفُ كَلَفاً**. Ve derler ki: "لا يَكُنْ حُبُّكَ **كَلَفاً**، ولا بُغْضُكَ **تَلَفاً**". Ve **الكُلْفة**: bir musibet yahut hak olarak yüklenilen şey. Ve **المتكلِّف**: kendisini ilgilendirmeyene karşı genişçe (uzanan). Allah سبحانه dedi: ﴿قُلْ لا أسْأَلُكُمْ علَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ المُتَكَلِّفِينَ﴾ [Sâd 86]. Ve babdandır **الكَلَف**: yüzün üzerine çıkan, derisini değiştiren bir şey.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ل ح
كلح الرجل كلوحاً‏:‏ بدت أسنانه من العبوس ووجه كالح ‏"‏ وهم فيها كالحون ‏"‏ وكلح وجهه‏:‏ عبّسه ولكح في وجه الصبيّ والمجنون إذا فزّعه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ دهر كالح وأصابتهم كلاح‏:‏ سنة شديدة‏.‏
وما أقبح جلحته وكلحته‏!‏ وهي الفم ما حوله‏.‏
وتكلّح البرق‏:‏ تتابع وأصله من ظهور الأسنان وانكشافها كما يقال‏:‏ تبسّم البرق‏.‏

##### Türkçe

ك ل ح
Adam **كلح** etti, **كلوحاً**: somurtmadan dolayı dişleri göründü; ve yüz **كالح** (somurtuk)tur: “ve onlar onda **كالحون** (somurtuklar)dır”; ve yüzü **كلح** etti: onu somurttu; ve çocuğun ve delinin yüzüne **لكح** eder, onu korkuttuğu zaman.

Mecazdan: **دهر كالح** (somurtuk zaman) ve onlara **كلاح** isabet etti: şiddetli bir yıl.

Onun **جلحته**si ve **كلحته**si ne kadar çirkindir! O, ağız ve onun çevresinde olan şeydir.

Şimşek **تكلّح** etti: peş peşe geldi; ve aslı, dişlerin görünmesinden ve açığa çıkmasındandır; nitekim denilir: şimşek **تبسّم** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكُلُوحُ: تَكَشُّرٌ في عُبوس؛ قال ابن سيده: الكُلُوحُ والكُلاحُ بُدُوُّ الأَسنان عند العُبوس. كَلَحَ يَكْلَحي كُلُوحاً وكُلاحاً وتَكَلَّحَ؛ وأَنشد ثعلب:
ولَوَى التَّكَلُّحَ، يَشْتَكي سَغَباً،
وأَنا ابنُ بَدْرٍ قاتِلُ السَّغَبِ
التكلح هنا يجوز أَن يكون مفعولاً من أَجله ويجوز أَن يكون مصدراً للوى لأَن لوى يكون في معنى تَكلَّحَ، وقد أَكلحه الأَمرُ؛ قال لبيد يصف السهام:
رَقَمِيَّات عليها ناهِضٌ،
تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منها والأَيَلّ
وفي التنزيل: تَلْفَحُ وجوهَهم النارُ وهم فيها كالحون: قال أَبو إِسحق: الكالحُ الذي قد قَلَصَتْ شَفَتُه عن أَسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغنم إِذا برزت الأَسنانُ وتَشَمَّرت الشِّفاه. والكُلاحُ، بالضم: السنة المُجْدِبة؛ قال لبيد:
كانَ غِياثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ،
وعِصْمةً في الزَّمَنِ الكُلاحِ
وفي حديث عليّ: إِن من ورائكم فِتَناً وبَلاءً مُكْلِحاً أَي يُكْلِحُ الناسَ بشدَّته؛ الكُلُوحُ: العُبُوس.
يقال: كَلَحَ الرجلُ وأَكْلَحه الهَمُّ ودهرٌ كالحٌ على المَثَل. وكَلاحِ معدولٌ: السنة الشديدة؛ قال الأَزهري: ودهر كالح وكُلاحٌ شديد؛ وأَنشد للبيد:
وعِصْمةً في السَّنةِ الكُلاحِ
وسنة كَلاحِ، على فَعالِ بالكسر، إِذا كانت مُجْدِبة، قال: وسمعت أَعرابيّاً يقول لجمل يَرْغو وقد كَشَر عن أَنيابه: قَبَحَ الله كَلَحَته يعني الفم؛ وقال ابن سيده: قَبَحَ اللهُ كَلَحَته يعني الفم وما حوله. ورجل كَوْلَحٌ: قبيح.
والمكالَحة: المُشارَّةُ.
وتَكَلَّحَ البرقُ: تَتابَعَ. وتَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً: وهو دوام برقه واسْتِسْراره في الغمامة البيضاء، وهذا مثل قولهم: تَكَلَّحَ إِذا تَبَسَّمَ؛ وتَبَسَّمَ البرقُ مثله.
قال الأَزهري: وفي بيضاء بني جَذِيمةَ ماء يقال له كلح، وهو شَروبٌ عليه نخل بَعْلٌ قد رَسَختْ عروقها في الماء.

##### Türkçe

**الكُلُوحُ**: asıklıkta dişlerin görünmesi; İbn Sîdeh dedi ki: **الكُلُوحُ** ve **الكُلاحُ**, asıklık sırasında dişlerin belirmesidir. **كَلَحَ** **يَكْلَحي** **كُلُوحاً** ve **كُلاحاً**; ve **تَكَلَّحَ**; Sa‘leb şu beyti okudu:
ولَوَى التَّكَلُّحَ، يَشْتَكي سَغَباً،
وأَنا ابنُ بَدْرٍ قاتِلُ السَّغَبِ
Buradaki **التكلح**’ın, onun için (sebep bildiren) mef‘ûl olması caizdir; ve **لوى** için masdar olması da caizdir; çünkü **لوى**, **تَكلَّحَ** manasında olur; ve iş onu **أَكلحه** etti; Lebîd okları vasfederek dedi ki:
رَقَمِيَّات عليها ناهِضٌ،
تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منها والأَيَلّ
Ve tenzîlde: **تَلْفَحُ وجوهَهم النارُ وهم فيها كالحون**; Ebû İshâk dedi ki: **الكالحُ**, dudağı dişlerinden büzülüp çekilmiş olan kimsedir; senin koç başlarından gördüğün gibi; dişler ortaya çıktığında ve dudaklar sıvandığında. **الكُلاحُ**, zamme ile: kıtlık yılı; Lebîd dedi ki:
كانَ غِياثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ،
وعِصْمةً في الزَّمَنِ الكُلاحِ
Ali’nin hadisinde: “Şüphesiz arkanızda fitneler ve **مُكْلِحاً** bir belâ vardır”; yani şiddetiyle insanları **يُكْلِحُ** eder; **الكُلُوحُ**: asıklık.
Denir ki: **كَلَحَ** adam; ve keder onu **أَكْلَحه** etti; ve darbımesel olarak **دهرٌ كالحٌ**.
Ve **كَلاحِ** (ma‘dûl): şiddetli yıl; Ezherî dedi ki: ve **دهر كالح** ve **كُلاحٌ** şiddetlidir; ve Lebîd’den şu beyit okundu:
وعِصْمةً في السَّنةِ الكُلاحِ
Ve **سنة كَلاحِ**, kesra ile **فَعالِ** üzere, kıtlık olduğunda; dedi ki: ve bir bedevînin, köpürüp azı dişlerini gösteren bir deveye şöyle dediğini işittim: “Allah onun **كَلَحَته**’sini çirkin kılsın”; yani ağzı; İbn Sîdeh dedi ki: “Allah onun **كَلَحَته**’sini çirkin kılsın”; yani ağız ve onun çevresi. Ve **رجل كَوْلَحٌ**: çirkin.
Ve **المكالَحة**: karşılıklı ağızlaşma (birbirine ağız gösterme).
Ve **تَكَلَّحَ البرقُ**: peş peşe geldi. Ve **تَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً**: o, şimşeğinin devamı ve beyaz bulut içinde sürüp gitmesidir; bu, onların “gülümsediğinde **تَكَلَّحَ**” sözleri gibidir; ve “şimşek gülümsedi” de onun gibidir.
Ezherî dedi ki: Benî Cezîme’nin Beyzâ’sında **كلح** denilen bir su vardır; o, üzerine su içilen bir sudur; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş **نخل بَعْلٌ** vardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ل ح * * الكُلُوحُ * تكشر في عبوس وبابه خضع

##### Türkçe

* ك ل ح * * **الكُلُوحُ** * bir surat asmada dişlerini gösterip sırıtmandır; ve onun kapısı (yani bâbı) **خضع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كلح كمنع يكلح كلوحا وكلاحا، بضمها، إذا تكشر في عبوس. وقال ابن سيده: الكلوح والكلاح: بدو الأسنان عند العبوس. كتكلح وأنشد ثعلب:
  ولوى التكلح يشتكي سغبا                      وأنا ابن بدر قاتل السغب وأكلح واكلوح وهذه من الأساس أكلحته. قال لبيد يصف السهام:
  رقميات عليها نـاهـض                      يكلح الأروق منها والأيل قال الأزهري: وسمعت أعرابيا يقول لجمل يرغو وقد كشر عن أنيابه: قبح الله كلحته، يعني فمه، ومن المجاز قولهم: ما أقبح كلحته وجلحته، محركة، أي فمه وحواليه، قاله ابن سيده والزمخشري ومن المجاز: أصابتهم سنة كلاح. الكلاح كغراب وقطام: السنة المجدبة. قال لبيد:
  كان غياث المرمل الممتاح                      وعصمة في الزمن الكلاح

  والكولح، كجوهر: الرجل القبيح. ومن المجاز تكلح، إذا تبسم. ومنه: تكلح البرق، إذا تتابع. وتكلح البرق: دوامه واستسراره في الغمامة البضاء. ومن المجاز: دهر كالح وكلاح، قال الأزهري: أي شديد. والمكالحة: المشارة. وكالح القمر: لم يعدل عن المنزل بل استتر في الغمامة. ومما يستدرك عليه: الكالح: الذي قد قلصت شفته عن أسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغنم إذا برزت الأسنان وتشمرت الشفاه، قاله أبو إسحاق الزجاجي، وبه فسر قوله تعالى:  تلفح وجوههم النار وهم فيها كالحون  . والبلاء المكلح الذي يكلح الناس بشدته، جاء ذلك في حديث علي. وفي الأساس: كلح وجهه: عبسه. وكلح في وجه الصبي والمجنون فزعه. واستدرك شيخنا الكلحة، وقال: فسرها جماعة بالهم. وكلحه الأمر: همه، وهو غريب في الدواوين. قلت: الصواب أنه أكلحه الهم، وقد تصحف على شيخنا. قال الأزهري: وفي بيضاء بني جذيمة ماء يقال له كلح، وهو شروب عليه نخل بعل قد رسخت عروقها في الماء.

##### Türkçe

كلح, **منع** gibi: **يكلح** **كلوحا** ve **كلاحا**; (ikincisi) zammesiyle; eğer bir surat asmada dişlerini gösterirse. İbn Sîde dedi: **الكلوح** ve **الكلاح**: surat asmada dişlerin görünmesidir. **كتكلح**. Sa‘leb inşad etti:
  “Ve **التكلح**’ı büktü; açlıktan şikâyet eder;                      ben Bedr’in oğluyum, açlığı öldürenim.”

Ve **أكلح** ve **اكلوح**; bu, **الأساس**’tandır: “Onu **أكلحته**.” Lebîd, okları vasfederek dedi:
  “Üzerlerinde **نـاهـض** bulunan **رقميات**;                      onlardan **الأروق** ve **الأيل** **يكلح**.”

Ezherî dedi: Bir bedevîyi, köpüren ve azı dişlerini gösteren bir deveye şöyle derken işittim: “Allah onun **كلحته**’ini çirkin kılsın”; yani ağzını. Mecazdan olarak onların sözü: “Ne kadar çirkin onun **كلحته**’i ve **جلحته**’i”; harekeli; yani ağzı ve çevresi. Bunu İbn Sîde ve Zemahşerî söyledi. Mecazdan: Onlara **سنة كلاح** isabet etti. **الكلاح** **غراب** ve **قطام** gibi: kıtlık yılı. Lebîd dedi:
  “**المرمل الممتاح**’ın yağmuru idi;                      ve **الزمن الكلاح**’ta bir korunak.”

Ve **الكولح**, **جوهر** gibi: çirkin adam. Mecazdan: **تكلح**, eğer tebessüm ederse. Ondandır: **تكلح البرق**, eğer peş peşe gelirse. Ve **تكلح البرق**: beyaz bulut içinde devamı ve gizlenmesidir. Mecazdan: **دهر كالح** ve **كلاح**; Ezherî dedi: yani şiddetli. Ve **المكالحة**: işaretleşme. Ve **كالح القمر**: menzilden sapmadı; bilakis bulut içinde gizlendi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الكالح**: dudağı dişlerinden büzülmüş olan; koyun başlarından, dişler belirdiğinde ve dudaklar sıyrıldığında gördüğün gibi. Bunu Ebû İshâk ez-Zeccâcî söyledi; bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **تلفح وجوههم النار وهم فيها كالحون**. Ve **البلاء المكلح**: şiddetiyle insanları **يكلح** eden (bela); bu, Ali’nin hadisinde geldi. Ve **الأساس**’ta: “**كلح وجهه**”: surat astı. Ve “**كلح في وجه الصبي والمجنون**”: çocuğun ve delinin yüzüne (bakıp) onu korkuttu. Şeyhimiz **الكلحة**’yi istidrâk etti ve dedi: Onu bir topluluk “keder” ile tefsir etti. Ve “**كلحه الأمر**”: onu kederlendirdi; ve o, divanlarda gariptir. Dedim: Doğrusu, “keder onu **أكلحه**”dir; Şeyhimize (metin) tashîf edilmiş olabilir. Ezherî dedi: Benî Cezîme’nin beyazlığında **كلح** denilen bir su vardır; o, içimi kolaydır; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş, sulamasız hurmalar vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَلَحَ
1 كَلَحَ ذ , aor. كَلَحَ , inf. n. كُلُوحٌ and كُلَاحٌ; (S, K;) and ↓ تلكّح, and ↓ اكلح, (K,) and ↓ اكلوّح; (A;) He (a man, S) grinned, or displayed his teeth, (M, rendered in the S and K by تَكَشَّرَ), frowning, or contracting his face, or looking sternly, austerely, or morosely. (S, M, K.) ― -b2- كَلَحَ فِى وَجْهِهِ He frightened him; namely a child, and a madman. (A.)

كلّح وَجْهَهُ
2 كلّح وَجْهَهُ ذ He contracted his face much. (A.)

مُكَالَحَةٌ
3 مُكَالَحَةٌ ذ [inf. n. of كالحهُ He contended with him for superiority in strength;] i. q. مُشَادَّةٌ. (S.) [And so مُجَالَحَةٌ.]

أَكْلَحَهُ
4 أَكْلَحَهُ ذ He (or it, L) made him to grin, or display his teeth, frowning, or contracting his face, or looking sternly, austerely, or morosely. (L, K.) ― -b2- See 1.

تكلّح
5 تكلّح ذ (tropical:) He smiled: see 1. (K.) ― -b2- Hence, (TA,) تكلّح البَرْقُ (tropical:) The lightning flashed in continued succession: (S, L, K:) also, it continued, and became concealed, in a white cloud. (L.)

13  see 1.

كَلَحَةٌ
كَلَحَةٌ ذ (tropical:) The mouth and parts around it. So in the phrase مَا أَقْبَحَ كَلَحَتَهُ How ugly is his mouth with the parts around it! (S, K.)

كَلَاحِ
كَلَاحِ ذ : see كُلَاحٌ.

كُلَاحٌ
كُلَاحٌ ذ (S, K) and ↓ كَلَاحِ, the latter [indecl.] like قَطَامِ, (K,) (tropical:) A year of dearth, scarcity, drought, sterility, or barrenness. (S, K.) You say أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ كُلَاحٌ A year of dearth, &c., befell them. (TA.) See كَالِحٌ.

كَالِحٌ
كَالِحٌ ذ , act. part. n. of 1. ― -b2- Also, Having the lip withdrawn from the teeth. (Zj, L.) So in the Kur xxiii. 106, accord. to Zj. (L.) -A2- دَهْرٌ كَالِحٌ (tropical:) Severe, distressing, or afflictive, fortune, or time; (S, K;) as also ↓ كُلَاحٌ. (TA.)

كَوْلَحٌ
كَوْلَحٌ ذ Foul, unseemly, or ugly; syn. قَبِيحٌ: (K;) an epithet applied to a man. (TA.)

بَلَآءٌ مُكْلِحٌ
بَلَآءٌ مُكْلِحٌ ذ A trial, or an affliction, which, by its severity, makes men grin and frown. (L, from a trad.)

##### Türkçe

كَلَحَ
1 **كَلَحَ** ذ , muzâri‘ **كَلَحَ** , mastar ismi **كُلُوحٌ** ve **كُلَاحٌ**; (S, K;) ve ↓ **تكلّح**, ve ↓ **اكلح**, (K,) ve ↓ **اكلوّح**; (A;) O (bir adam, S) sırıtıp dişlerini gösterdi, (M, S ve K’da **تَكَشَّرَ** ile karşılanmıştır), kaşlarını çatarak, yahut yüzünü büzerek, yahut sertçe, katı bir şekilde, yahut somurtkan bir şekilde bakarak. (S, M, K.) ― -b2- **كَلَحَ فِى وَجْهِهِ** Ona korku verdi; yani bir çocuğa ve bir deliye. (A.)

كلّح وَجْهَهُ
2 **كلّح وَجْهَهُ** ذ Yüzünü çokça büktü. (A.)

مُكَالَحَةٌ
3 **مُكَالَحَةٌ** ذ [**كالحهُ** “güçte üstünlük için onunla çekişti”nin mastar ismi;] **مُشَادَّةٌ** ile aynı. (S.) [Ve böylece **مُجَالَحَةٌ**.]

أَكْلَحَهُ
4 **أَكْلَحَهُ** ذ O (yahut o, L) onu, kaşlarını çatarak, yahut yüzünü büzerek, yahut sertçe, katı bir şekilde, yahut somurtkan bir şekilde bakarak sırıtıp dişlerini gösterir hâle getirdi. (L, K.) ― -b2- 1’e bak.

تكلّح
5 **تكلّح** ذ (mecaz:) Gülümsedi: 1’e bak. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **تكلّح البَرْقُ** (mecaz:) Şimşek ardı ardına devamlı bir şekilde çaktı: (S, L, K:) ayrıca, devam etti ve beyaz bir bulut içinde gizlendi. (L.)

13  1’e bak.

كَلَحَةٌ
**كَلَحَةٌ** ذ (mecaz:) Ağız ve onun çevresindeki kısımlar. Şu ibarede olduğu gibi: **مَا أَقْبَحَ كَلَحَتَهُ** “Ağzı ve çevresindeki kısımlar ne kadar çirkin!” (S, K.)

كَلَاحِ
**كَلَاحِ** ذ : **كُلَاحٌ**’a bak.

كُلَاحٌ
**كُلَاحٌ** ذ (S, K) ve ↓ **كَلَاحِ**, ikincisi [gayr-i munsarif] **قَطَامِ** gibi, (K,) (mecaz:) Kıtlık, azlık, kuraklık, kısırlık yahut verimsizlik yılı. (S, K.) Şöyle dersin: **أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ كُلَاحٌ** “Onlara kıtlık vb. yılı isabet etti.” (TA.) **كَالِحٌ**’e bak.

كَالِحٌ
**كَالِحٌ** ذ , 1’in ism-i fâili. ― -b2- Ayrıca, dudağı dişlerden çekilmiş olan. (Zj, L.) Zj’ye göre Kur’ân xxiii. 106’da böyledir. (L.) -A2- **دَهْرٌ كَالِحٌ** (mecaz:) Şiddetli, sıkıntı verici yahut eziyet edici talih yahut zaman; (S, K;) bunun gibi ↓ **كُلَاحٌ** da. (TA.)

كَوْلَحٌ
**كَوْلَحٌ** ذ Pis, yakışıksız yahut çirkin; eş anlamlısı **قَبِيحٌ**: (K;) bir adama nispet edilen bir sıfat. (TA.)

بَلَآءٌ مُكْلِحٌ
**بَلَآءٌ مُكْلِحٌ** ذ Şiddeti sebebiyle insanları sırıtıp kaş çatmaya sevk eden bir imtihan yahut bir musibet. (L, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَلَحَ
كَلَحَ A ( n. ac. كُلَاْح 24 ,  كُلُوْح 27 ),
a.  Frowned; was forbidding ( face ).

b.  [ Fī ], Scowled at.

كَلَّحَ
كَلَّحَ II ,
a.  Contracted ( his face ); scowled.

كَاْلَحَ
كَاْلَحَ III ,
a.  Scowled at.

b.  Vied with for superiority   in strength.

أَكْلَحَ
أَكْلَحَ IV ,
a.  see I (a) & II.

c.  Made to grin.

تَكَلَّحَ
تَكَلَّحَ V ,
a.  see I (a) .

b.  Smiled.

c.  Flashed continuously ( lightning ).

كَلَحَة
كَلَحَة 4t ,
a.  Mouth.

كَاْلِح
كَاْلِح 21 ,
a.  Frowning; austere; morose.

b.  Severe, hard.

كَلَاْحَة
كَلَاْحَة 22t ,
a.  Austereness.

كُلَاْح
كُلَاْح 24 ,
a.  Year of dearth; barrenness; famine.

أَكْلَحَ
N. Ag. أَكْلَحَ IV ,
a.  Severe ( trial ).

كَلَاحِ
كَلَاحِ
a.  see 24 .

كَوْلَح
كَوْلَح
a.  Foul, unseemly.

##### Türkçe

**كَلَحَ**
**كَلَحَ** A (mastar: **كُلَاْح** 24, **كُلُوْح** 27),
a. Kaşlarını çattı; (yüz) itici oldu.

b. [**فِي** ile], -e kaşlarını çattı.

**كَلَّحَ**
**كَلَّحَ** II,
a. (Yüzünü) buruşturdu; kaşlarını çattı.

**كَاْلَحَ**
**كَاْلَحَ** III,
a. -e kaşlarını çattı.

b. Güçte üstünlük için onunla yarıştı.

**أَكْلَحَ**
**أَكْلَحَ** IV,
a. I (a) ve II’ye bak.

c. Sırıtmasını sağladı.

**تَكَلَّحَ**
**تَكَلَّحَ** V,
a. I (a)’ya bak.

b. Gülümsedi.

c. Sürekli parladı (şimşek).

**كَلَحَة**
**كَلَحَة** 4t,
a. Ağız.

**كَاْلِح**
**كَاْلِح** 21,
a. Kaşlarını çatmış; sert; somurtkan.

b. Şiddetli, katı.

**كَلَاْحَة**
**كَلَاْحَة** 22t,
a. Sertlik.

**كُلَاْح**
**كُلَاْح** 24,
a. Kıtlık yılı; verimsizlik; kıtlık.

**أَكْلَحَ**
İsm-i fâil: **أَكْلَحَ** IV,
a. Şiddetli (imtihan).

**كَلَاحِ**
**كَلَاحِ**
a. 24’e bak.

**كَوْلَح**
**كَوْلَح**
a. Pis, çirkin.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كلح
كَلَحَ - يَكْلَحُ - كَالِح - كَالِحُوْن
كَلَحَ - يَكْلَحُ + الكائن : يعبس ويكشر عن أسنانه
كَالِح:: اسم فاعل صفة مشبهة: عابس مكشر عن أسنانه
كَالِحُوْن: جمع " كَالِح "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي

كلح - كالح - كالحون
 	﴿تلفح وجوههم النار وهم فيها كالحون(104)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [كلح] ك ل ح: الكُلُوحُ تكشر في عبوس وبابه خضع
معجم الفرائد القرآنية:
ك ل ح
"كَالِحُونَ" في قوله تعالى :" تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ "( 104) المؤمنون .
الكُلوحُ : التكشّر في عبوس، والكالح من تقلصت شفتاه عن أسنانه .
ملخص اللسان:
1.    الكُلُوحُ:: تَكَشُّرٌ في عُبوس؛ الكُلُوحُ والكُلاحُ  بُدُوُّ الأَسنان عند العُبوس. كَلَحَ يَكْلَح كُلُوحاً وكُلاحاً  وتَكَلَّحَ
2.     الكالحُ الذي قد قَلَصَتْ شَفَتُه عن أَسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغنم  إِذا برزت الأَسنانُ وتَشَمَّرت الشِّفاه
3.     وسنة كَلاحِ، على فَعالِ بالكسر، إِذا كانت مُجْدِبة
4.    وتَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً: وهو دوام  برقه واسْتِسْراره في الغمامة البيضاء
لسان العرب
● - كلح: الكُلُوحُ: تَكَشُّرٌ في عُبوس؛ قال ابن سيده: الكُلُوحُ والكُلاحُ  بُدُوُّ الأَسنان عند العُبوس. كَلَحَ يَكْلَحي كُلُوحاً وكُلاحاً  وتَكَلَّحَ؛ وأَنشد ثعلب:  ولَوَى التَّكَلُّحَ، يَشْتَكي سَغَباً،  وأَنا ابنُ بَدْرٍ قاتِلُ السَّغَبِ  التكلح هنا يجوز أَن يكون مفعولاً من أَجله ويجوز أَن يكون مصدراً للوى  لأَن لوى يكون في معنى تَكلَّحَ، وقد أَكلحه الأَمرُ؛ قال لبيد يصف  السهام:  رَقَمِيَّات عليها ناهِضٌ،  تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منها والأَيَلّ  وفي التنزيل: تَلْفَحُ وجوهَهم النارُ وهم فيها كالحون: قال أَبو إِسحق:  الكالحُ الذي قد قَلَصَتْ شَفَتُه عن أَسنانه نحو ما ترى من رؤوس الغنم  إِذا برزت الأَسنانُ وتَشَمَّرت الشِّفاه. والكُلاحُ، بالضم: السنة  المُجْدِبة؛ قال لبيد:  كانَ غِياثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ،  وعِصْمةً في الزَّمَنِ الكُلاحِ  وفي حديث عليّ: إِن من ورائكم فِتَناً وبَلاءً مُكْلِحاً أَي يُكْلِحُ  الناسَ بشدَّته؛ الكُلُوحُ: العُبُوس.  يقال: كَلَحَ الرجلُ وأَكْلَحه الهَمُّ ودهرٌ كالحٌ على المَثَل.  وكَلاحِ معدولٌ: السنة الشديدة؛ قال الأَزهري: ودهر كالح وكُلاحٌ شديد؛ وأَنشد  للبيد:  وعِصْمةً في السَّنةِ الكُلاحِ  وسنة كَلاحِ، على فَعالِ بالكسر، إِذا كانت مُجْدِبة، قال: وسمعت  أَعرابيّاً يقول لجمل يَرْغو وقد كَشَر عن أَنيابه: قَبَحَ الله كَلَحَته يعني  الفم؛ وقال ابن سيده: قَبَحَ اللهُ كَلَحَته يعني الفم وما حوله. ورجل  كَوْلَحٌ: قبيح.  والمكالَحة: المُشارَّةُ.  وتَكَلَّحَ البرقُ: تَتابَعَ. وتَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً: وهو دوام  برقه واسْتِسْراره في الغمامة البيضاء، وهذا مثل قولهم: تَكَلَّحَ إِذا  تَبَسَّمَ؛ وتَبَسَّمَ البرقُ مثله.  قال الأَزهري: وفي بيضاء بني جَذِيمةَ ماء يقال له كلح، وهو شَروبٌ عليه  نخل بَعْلٌ قد رَسَختْ عروقها في الماء.
مقاييس اللغة:
(كلح) الكاف واللام والحاء أصلٌ يدلُّ على عُبوس وشَتامةٍ في الوجه. من ذلك الكُلوح، وهو العبوس. يقال كَلَح الرَّجُل، [و] دهرٌ كالِحٌ.
قال الله تعالى: ﴿تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ﴾ [المؤمنون 104]. وربما قالوا للسَّنَة المُجْدِبة: كَلاَحِ. وما أقْبَح كَلَحَته، أي إذا كلَحَ فقَبُح فمُه وما حوالَيه.
القاموس المحيط:
كَلَحَ، كَمَنَعَ، كُلوحاً وكُلاحاً، بضمهما تَكَشَّرَ في عُبوسٍ، كتَكَلَّحَ، وأكْلَحَ وأَكْلَحْتُهُ. وما أقْبَحَ كَلَحَتَه، محركةً، أي فَمَهُ وحَوالَيْهِ. وكغُرَابٍ وقَطامِ السنَةُ المُجْدِبَةُ. والكَوْلَحُ القَبِيحُ. وتكَلَّحَ تَبَسَّمَ، والبَرْقُ تَتَابَعَ. ودَهْرٌ كالِحٌ شديدٌ. وكالَحَ القَمَرُ لم يَعْدِلْ عن المَنْزِلِ.
تاج العروس:
كلح
كلَحَ كمَنَعَ يَكْلَح كُلُوحاً وكُلَاحاً بضمّها إِذا تَكشَّرَ في عُبُوس . وقال ابن سيده : الكُلوحُ والكُلاَحُ : بُدُوُّ الأَسنانِ عند العُبُوس . كتَكلَّحَ وأَنشد ثعلب :
ولَوَى التَّكَلُّحَ يَشتِكي سَغَباً ... وأَنا ابنُ بَدْرِ قاتِل السَّغْبِ وأَكْلَحَ واكْلَوَّحَ وهذه من الأَساس أَكْلَحْتُه . قال لبيدٌ يَصف السِّهام :
رَقَمِيّات عليها ناهِضٌ ... يُكْلَحُ الأَرْوَقُ منها والأَيَلّْ قال الأَزهريّ : وسمعتُ أَعرابيًّا يقول لجَملٍ يَرْغو وقد كشَرَ عن أَنيابه : قَبَحَ اللّهُ كَلَحَتَه يعني فمَهُ ومن المجاز قولهم : ما أَقْبَحَ كَلَحَتَه وجَلَحَتَه محرَّكةً أَي فَمَه وحَوَالَيْه قاله ابن سِيده والزَّمخْشَريّ ومن المجاز : أَصابَتْهُم سَنةٌ كُلاَحٌ . الكُلاَح كغُرَابٍ وقَطَامِ : السَّنَةُ المُجدِبة . قال لبيد :
كانَ غِيَاثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ ... وعِصْمَةً في الزَّمَن الكُلاَحِ
والكَوْلَحُ كجَوْهر : الرَّجُل القَبِيحُ . ومن المجاز تَكَلَّحَ إِذا تَبسَّمَ . ومنه : تكَلَّحَ البَرْقُ إِذا تَتَابَعَ . وتَكَلُّحُ البرقِ : دَوَامُه واستِسْرارُه في الغَمامةِ البضاءِ . ومن المجاز : دهْرٌ كالِحٌ وكُلاَحٌ قال الأَزهريّ : أَي شديد . والمُكالحَة : المُشَارَّة . وكالَحَ القَمَرُ : لم يَعْدِلْ عن المَنْزِلِ بل استَتَر في الغَمَامة . ومما يستدرك عليه : الكالِح : الذي قد قَلصَتْ شَفَتُه عن أَسنانِه نحْو ما تَرَى من رؤُوس الغَنَم إِذا بَرزَت الأَسنانُ وتشمَّرَت الشّفَاهُ قاله أَبو إِسحاق الزجّاجيّ وبه فسّر قوله تعالى : " تَلْفَحُ وُجُوهَهُم النَّارُ وهُمْ فيها كَالحُون " . والبَلاءُ المُكْلِح الذي يُكْلِحُ النّاسَ بشِدّته جاءَ ذلك في حديث عليّ . وفي الأَساس : كَلّحَ وَجْهَه : عَبَّسَه . وكَلَّحَ في وَجْهِ الصّبيّ والمجنونِ فَزّعَه . واستدرَك شيخنا الكَلَحَة وقال : فَسَّرَها جماعةٌ بالهَمِّ . وكلَّحَه الأَمرُ : هَمَّه وهو غريبٌ في الدواوين . قلت : الصواب أَنّه أَكْلَحه الهَمُّ وقد تَصحَّفَ على شيخنا . قال الأَزْهرِيّ : وفي بَيْضَاءِ بني جَذِيمةَ ماءٌ يقال له كلح وهو شَرُوبٌ عليه نَخلٌ بَعْلٌ قد رَسَخَت عُرُوقُها في الماءِ

##### Türkçe

كلح
**كَلَحَ** - **يَكْلَحُ** - **كَالِح** - **كَالِحُوْن**
**كَلَحَ - يَكْلَحُ** + **الكائن**: surat asar ve dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkarır.
**كَالِح**:: ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: surat asan, dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkaran.
**كَالِحُوْن**: “**كَالِح**”ın çoğulu.
Lafız, “farklı heyecan derecelerinde yüzün ifade hareketi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَحِكَ - يَضْحَكُ**، **بَسَمَ - يَبْسِمُ**، **بَسَرَ - يَبْسُرُ**، **عَبَسَ - يَعْبِسُ**، **كَلَح - يَكْلَحُ**، **بَكى - يَبْكِي**

كلح - كالح - كالحون
	﴿Ateş yüzlerini yalayıp kavurur; onlar da onun içinde **كالحون**’dur(104)﴾ **المؤمنون**
مختار الصحاح
● [**كلح**] ك ل ح: **الكُلُوحُ**; surat asma içinde dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkarmaktır; bâbı **خضع**’dır.

معجم الفرائد القرآنية:
ك ل ح
“**كَالِحُونَ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içindedir: “**تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ**” (104) **المؤمنون**.
**الكُلوحُ**: surat asma içinde dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkarmaktır; **الكالح** ise dudakları dişlerinden çekilip büzüşen kimsedir.

ملخص اللسان:
1.	**الكُلُوحُ**:: surat asma içinde bir dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkarma; **الكُلُوحُ** ve **الكُلاحُ**: surat asmada dişlerin görünmesidir. **كَلَحَ يَكْلَح كُلُوحاً وكُلاحاً** ve **تَكَلَّحَ**.
2.	**الكالحُ**: dudakları dişlerinden çekilip büzüşmüş olan; koyun başlarından gördüğün şeye benzer; dişler belirip dudaklar sıvanıp çekildiği zaman.
3.	Ve **سنة كَلاحِ**, kesre ile **فَعالِ** vezninde; kıtlık (çorak) olduğu zaman.
4.	Ve **تَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً**: o, şimşeğinin devamı ve beyaz bulut içinde sürüp gitmesidir.

لسان العرب
● - **كلح**: **الكُلُوحُ**: surat asma içinde bir dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkarma; İbn Sîde dedi ki: **الكُلُوحُ** ve **الكُلاحُ**: surat asmada dişlerin görünmesidir. **كَلَحَ يَكْلَحي كُلُوحاً وكُلاحاً** ve **تَكَلَّحَ**; Sa‘leb şu beyti okudu:
ولَوَى التَّكَلُّحَ، يَشْتَكي سَغَباً،  وأَنا ابنُ بَدْرٍ قاتِلُ السَّغَبِ
Buradaki **التكلح**, bir sebep için mef‘ûl olabilir; ve **لوى**’nın masdarı da olabilir; çünkü **لوى**, **تَكلَّحَ** manasında olur; ve iş onu **أَكلحه** etti; Lebîd, okları vasfederken dedi ki:
رَقَمِيَّات عليها ناهِضٌ،  تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منها والأَيَلّ
Ve tenzîlde: “**تَلْفَحُ وجوهَهم النارُ وهم فيها كالحون**”: Ebû İshâk dedi ki: **الكالحُ**, dudakları dişlerinden çekilip büzüşmüş olan kimsedir; koyun başlarından gördüğün şeye benzer; dişler belirip dudaklar sıvanıp çekildiği zaman. Ve **الكُلاحُ**, zamme ile: kıtlık yılıdır; Lebîd dedi ki:
كانَ غِياثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ،  وعِصْمةً في الزَّمَنِ الكُلاحِ
Ve Ali’nin hadîsinde: “Şüphesiz arkanızda fitneler ve **بَلاءً مُكْلِحاً** vardır”; yani şiddetiyle insanları **يُكْلِحُ** eder; **الكُلُوحُ**: surat asmadır. Denir ki: **كَلَحَ الرجلُ**; ve keder onu **أَكْلَحه** etti; ve misal olarak **دهرٌ كالحٌ** (sert zaman). Ve **كَلاحِ** ma‘dûldür: şiddetli yıl; Ezherî dedi ki: **دهر كالح وكُلاحٌ** şiddetlidir; Lebîd’in şu beyti okundu:
وعِصْمةً في السَّنةِ الكُلاحِ
Ve **سنة كَلاحِ**, kesre ile **فَعالِ** vezninde; kıtlık (çorak) olduğu zaman; dedi ki: Bir bedevîyi, bir deve köpürürken ve azı dişlerini gösterip açığa çıkarmışken ona şöyle derken işittim: “Allah onun **كَلَحَته**’sini çirkin kılsın”; yani ağzı. İbn Sîde dedi ki: “Allah onun **كَلَحَته**’sini çirkin kılsın”; yani ağız ve onun çevresi. Ve **رجل كَوْلَحٌ**: çirkin. Ve **المكالَحة**: karşılıklı sövüşme. Ve **تَكَلَّحَ البرقُ**: peş peşe geldi. Ve **تَكَلَّحَ البرقُ تَكَلُّحاً**: o, şimşeğinin devamı ve beyaz bulut içinde sürüp gitmesidir; bu, onların “**تَكَلَّحَ**: tebessüm etti” sözleri gibidir; ve “**تَبَسَّمَ البرقُ**” da onun gibidir. Ezherî dedi ki: Benî Cezîme’nin beyazlığında bir su vardır; ona **كلح** denir; o, içimi kolay sudur; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş, sulamasız hurma ağaçları vardır.

مقاييس اللغة:
(**كلح**) **الكاف** ve **اللام** ve **الحاء**, yüzde surat asma ve sövme (çirkinleme) ifade eden bir asıldır. Bundan **الكُلوح** gelir; o, surat asmadır. Denir ki: **كَلَح** adam; ve **دهرٌ كالِحٌ**.
Yüce Allah dedi ki: ﴿**تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ**﴾ [**المؤمنون** 104]. Ve bazen kıtlık (çorak) yıla: **كَلاَحِ** derler. Ve “Ne kadar çirkin **كَلَحَته**’si!”; yani **كلَحَ** ettiği zaman, ağzı ve çevresi çirkinleşti.

القاموس المحيط:
**كَلَحَ**، **كَمَنَعَ** (vezninde), **كُلوحاً** ve **كُلاحاً**, ikisini de zamme ile: surat asma içinde dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkardı; **كتَكَلَّحَ**; ve **أكْلَحَ**; ve “Ben onu **أَكْلَحْتُهُ**.” Ve “Ne kadar çirkin **كَلَحَتَه**’si!”, harekeli olarak; yani ağzı ve çevresi. Ve **كغُرَابٍ** ve **قَطامِ**: kıtlık (çorak) yıl. Ve **الكَوْلَحُ**: çirkin. Ve **تكَلَّحَ**: tebessüm etti; ve şimşek: peş peşe geldi. Ve **دَهْرٌ كالِحٌ**: şiddetli. Ve **كالَحَ القَمَرُ**: menzilden sapmadı.

تاج العروس:
كلح
**كلَحَ** **كمَنَعَ**: **يَكْلَح** **كُلُوحاً** ve **كُلَاحاً** (zammesiyle), surat asma içinde dişlerini göstererek sırıtıp dişlerini açığa çıkardığı zaman. İbn Sîde dedi ki: **الكُلوحُ** ve **الكُلاَحُ**: surat asmada dişlerin görünmesidir. **كتَكلَّحَ**; Sa‘leb şu beyti okudu:
ولَوَى التَّكَلُّحَ يَشتِكي سَغَباً ... وأَنا ابنُ بَدْرِ قاتِل السَّغْبِ
Ve **أَكْلَحَ** ve **اكْلَوَّحَ**; ve bunlar **الأَساس**’tandır: “Ben onu **أَكْلَحْتُه**.” Lebîd, okları vasfederken dedi ki:
رَقَمِيّات عليها ناهِضٌ ... يُكْلَحُ الأَرْوَقُ منها والأَيَلّْ
Ezherî dedi ki: Bir bedevîyi, bir deveye, köpürürken ve azı dişlerini gösterip açığa çıkarmışken şöyle derken işittim: “Allah onun **كَلَحَتَه**’sini çirkin kılsın”; yani ağzını. Mecazdan, onların şu sözüdür: “Ne kadar çirkin **كَلَحَتَه**’si ve **جَلَحَتَه**’si!”, harekeli olarak; yani ağzı ve çevresi; bunu İbn Sîde ve Zemahşerî söyledi. Mecazdan: Onlara **سَنةٌ كُلاَحٌ** isabet etti. **الكُلاَح** **كغُرَابٍ** ve **قَطَامِ**: kıtlık (çorak) yıl. Lebîd dedi ki:
كانَ غِيَاثَ المُرْمِلِ المُمْتاحِ ... وعِصْمَةً في الزَّمَن الكُلاَحِ
Ve **الكَوْلَحُ** **كجَوْهر**: çirkin adam. Mecazdan: **تَكَلَّحَ**; tebessüm ettiği zaman. Ondan: **تكَلَّحَ البَرْقُ**; peş peşe geldiği zaman. Ve **تَكَلُّحُ البرقِ**: onun devamı ve beyaz bulut içinde sürüp gitmesidir. Mecazdan: **دهْرٌ كالِحٌ** ve **كُلاَحٌ**; Ezherî dedi ki: yani şiddetli. Ve **المُكالحَة**: karşılıklı sövüşme. Ve **كالَحَ القَمَرُ**: menzilden sapmadı; bilakis bulut içinde gizlendi. Ve kendisine zeyl olarak eklenenlerdendir: **الكالِح**: dudakları dişlerinden çekilip büzüşmüş olan; koyun başlarından gördüğün şeye benzer; dişler belirip dudaklar sıvanıp çekildiği zaman; bunu Ebû İshâk ez-Zeccâcî söyledi; ve bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edildi: “**تَلْفَحُ وُجُوهَهُم النَّارُ وهُمْ فيها كَالحُون**”. Ve **البَلاءُ المُكْلِح**: şiddetiyle insanları **يُكْلِحُ** eden; bu, Ali’nin hadîsinde gelmiştir. Ve **الأَساس**’ta: “**كَلّحَ وَجْهَه**: onu surat astırdı.” Ve “**كَلَّحَ في وَجْهِ الصّبيّ والمجنونِ**: onu korkuttu.” Şeyhimiz **الكَلَحَة**’yi istidrâk etti ve dedi ki: Bir topluluk onu keder ile tefsir etti. Ve “İş onu **كلَّحَه** etti”: onu kederlendirdi; ve o, divanlarda gariptir. Ben derim ki: doğrusu “Keder onu **أَكْلَحه** etti”dir; ve şeyhimize tashîf olmuştur. Ezherî dedi ki: Benî Cezîme’nin beyazlığında bir su vardır; ona **كلح** denir; o, içimi kolay sudur; üzerinde, kökleri suya yerleşmiş, sulamasız hurma ağaçları vardır.
