# كلم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كلم

القرآنُ: كلامُ الله وكَلِمُ الله وكَلِماتُه وكِلِمته، وكلامُ الله لا يُحدّ ولا يُعدّ، وهو غير مخلوق، تعالى الله عما يقول الـمُفْتَرُون علُوّاً كبيراً. وفي الحديث: أَعوذ بِكلماتِ الله التامّاتِ؛ قيل: هي القرآن؛ قال ابن الأَثير: إنما وَصَف كلامه بالتَّمام لأَنه لا يجوز أَن يكون في شيء من كلامه نَقْص أَو عَيْب كما يكون في كلام الناس، وقيل: معنى التمام ههنا أَنها تنفع الـمُتَعَوِّذ بها وتحفظه من الآفات وتَكْفِيه. وفي الحديث: سبحان الله عَدَد كلِماتِه؛ كِلماتُ الله أي كلامُه، وهو صِفتُه وصِفاتُه لا تنحصر بالعَدَد، فذِكر العدد ههنا مجاز بمعنى المبالغة في الكثرة، وقيل: يحتمل أَن يريد عدد الأَذْكار أَو عدد الأُجُور على ذلك، ونَصْبُ عدد على المصدر؛ وفي حديث النساء: اسْتَحْلَلْتم فُرُوجَهن بكلمة الله؛ قيل: هي قوله تعالى: فإمساك بمعروف أو تسريح بإحْسان، وقيل: هي إباحةُ الله الزواج وإذنه فيه. ابن سيده: الكلام القَوْل، معروف، وقيل: الكلام ما كان مُكْتَفِياً بنفسه وهو الجملة، والقول ما لم يكن مكتفياً بنفسه، وهو الجُزْء من الجملة؛ قال سيبويه: اعلم أَنّ قُلْت إنما وقعت في الكلام على أَن يُحكى بها ما كان كلاماً لا قولاً، ومِن أَدلّ الدليل على الفرق بين الكلام والقول إجماعُ الناس على أَن يقولوا القُرآن كلام الله ولا يقولوا القرآن قول الله، وذلك أَنّ هذا موضع ضيِّق متحجر لا يمكن تحريفه ولا يسوغ تبديل شيء من حروفه، فَعُبِّر لذلك عنه بالكلام الذي لا يكون إلا أَصواتاً تامة مفيدة؛ قال أَبو الحسن: ثم إنهم قد يتوسعون فيضعون كل واحد منهما موضع الآخر؛ ومما يدل على أَن الكلام هو الجمل المتركبة في الحقيقة قول كثيِّر:
لَوْ يَسْمَعُونَ كما سمِعتُ كلامَها،
خَرُّوا لِعَزَّةَ رُكَّعاً وسُجُودا
فمعلوم أَن الكلمة الواحدة لا تُشجِي ولا تُحْزِنُ ولا تَتملَّك قلب السامع، وإنما ذلك فيما طال من الكلام وأَمْتَع سامِعِيه لعُذوبة مُسْتَمَعِه ورِقَّة حواشيه، وقد قال سيبويه: هذا باب أَقل ما يكون عليه الكلم، فدكر هناك حرف العطف وفاءه ولام الابتداء وهمزة الاستفهام وغير ذلك مما هو على حرف واحد، وسمى كل واحدة من ذلك كلمة. الجوهري: الكلام اسم جنس يقع على القليل والكثير، والكَلِمُ لا يكون أقل من ثلاث كلمات لأَنه جمع كلمة مثل نَبِقة ونَبِق، ولهذا قال سيبويه: هذا باب علم ما الكلِمُ من العربية، ولم يقل ما الكلام لأنه أَراد نفس ثلاثة أَشياء: الاسم والفِعْل والحَرف، فجاء بما لا يكون إلا جمعاً وترك ما يمكن أن يقع على الواحد والجماعة، وتميم تقول: هي كِلْمة، بكسر الكاف، وحكى الفراء فيها ثلاث لُغات: كَلِمة وكِلْمة وكَلْمة، مثل كَبِدٍ وكِبْدٍ وكَبْدٍ، ووَرِقٍ ووِرْقٍ ووَرْقٍ، وقد يستعمل الكلام في غير الإنسان؛ قال:
فَصَبَّحَتْ، والطَّيْرُ لَمْ تَكَلَّمِ،
جابِيةً حُفَّتْ بِسَيْلٍ مُفْعَمِ
(* قوله «مفعم» ضبط في الأصل والمحكم هنا بصيغة اسم المفعول وبه أيضاً ضبط في مادة فعم من الصحاح).
وكأَنّ الكلام في هذا الاتساع إنما هو محمول على القول، أَلا ترى إلى قلة الكلام هنا وكثرة القول؟ والكِلْمَة: لغةٌ تَميمِيَّةٌ، والكَلِمة: اللفظة، حجازيةٌ، وجمعها كَلِمٌ، تذكر وتؤنث. يقال: هو الكَلِمُ وهي الكَلِمُ. التهذيب: والجمع في لغة تميم الكِلَمُ؛ قال رؤبة: لا يَسْمَعُ الرَّكْبُ به رَجْعَ الكِلَمْ
وقالل سيبويه: هذا باب الوقف في أَواخر الكلم المتحركة في الوصل، يجوز أن تكون المتحركة من نعت الكَلِم فتكون الكلم حينئذ مؤنثة، ويجوز أن تكون من نعت الأَواخر، فإذا كان ذلك فليس في كلام سيبويه هنا دليل على تأْنيث الكلم بل يحتمل الأَمرين جميعاً؛ فأَما قول مزاحم العُقَيليّ: لَظَلّ رَهِيناً خاشِعَ الطَّرْفِ حَطَّه
تَحَلُّبُ جَدْوَى والكَلام الطَّرائِف
فوصفه بالجمع، فإنما ذلك وصف على المعنى كما حكى أَبو الحسن عنهم من قولهم: ذهب به الدِّينار الحُمْرُ والدِّرْهَمُ البِيضُ؛ وكما قال: تَراها الضَّبْع أَعْظَمهُنَّ رَأْسا
فأَعادَ الضمير على معنى الجنسية لا على لفظ الواحد، لما كانت الضبع هنا جنساً، وهي الكِلْمة، تميمية وجمعها كِلْم، ولم يقولوا كِلَماً على اطراد فِعَلٍ في جمع فِعْلة. وأما ابن جني فقال: بنو تميم يقولون كِلْمَة وكِلَم كَكِسْرَة وكِسَر. وقوله تعالى: وإذ ابْتَلى إبراهيمَ رَبُّه بكَلِمات؛ قال ثعلب: هي الخِصال العشر التي في البدن والرأْس. وقوله تعالى: فتَلَقَّى آدمُ من ربه كَلِماتٍ؛ قال أَبو إسحق: الكَلِمات، والله أَعلم، اعْتِراف آدم وحواء بالذَّنب لأَنهما قالا رَبَّنا ظَلَمنا أَنْفُسَنا. قال أَبو منصور: والكلمة تقع على الحرف الواحد من حروف الهجاء، وتقع على لفظة مؤلفة من جماعة حروفٍ ذَاتِ مَعْنىً، وتقع على قصيدة بكمالها وخطبة بأَسْرها. يقال: قال الشاعر في كَلِمته أَي في قصيدته. قال الجوهري: الكلمة القصيدة بطُولها.
وتَكلَّم الرجل تَكلُّماً وتِكِلاَّماً وكَلَّمه كِلاَّماً، جاؤوا به على مُوازَنَة الأَفْعال، وكالمَه: ناطَقَه. وكَلِيمُك: الذي يُكالِمُك. وفي التهذيب: الذي تُكَلِّمه ويُكَلِّمُك يقال: كلَّمْتُه تَكلِيماً وكِلاَّماً مثل كَذَّبْته تَكْذيباً وكِذَّاباً. وتَكلَّمْت كَلِمة وبكَلِمة. وما أَجد مُتكَلَّماً، بفتح اللام، أي موضع كلام. وكالَمْته إذا حادثته، وتَكالَمْنا بعد التَّهاجُر. ويقال: كانا مُتَصارِمَيْن فأَصبحا يَتَكالَمانِ ولا تقل يَتَكَلَّمانِ. ابن سيده: تَكالَمَ المُتَقاطِعانِ كَلَّمَ كل واحد منهما صاحِبَه، ولا يقال تَكَلَّما. وقال أَحمد بن يحيى في قوله تعالى: وكَلَّم الله موسى تَكْلِيماً؛ لو جاءت كَلَّمَ الله مُوسَى مجردة لاحتمل ما قلنا وما قالوا، يعني المعتزلة، فلما جاء تكليماً خرج الشك الذي كان يدخل في الكلام، وخرج الاحتمال للشَّيْئين، والعرب تقول إذا وُكِّد الكلامُ لم يجز أن يكون التوكيد لغواً، والتوكيدُ بالمصدر دخل لإخراج الشك. وقوله تعالى: وجعلها كَلِمة باقِيةً في عَقِبه؛ قال الزجاج: عنى بالكلمة هنا كلمة التوحيد، وهي لا إله إلا الله، جَعلَها باقِيةً في عَقِب إبراهيم لا يزال من ولده من يوحِّد الله عز وجل. ورجل تِكْلامٌ وتِكْلامة وتِكِلاَّمةٌ وكِلِّمانيٌّ: جَيِّدُ الكلام فَصِيح حَسن الكلامِ مِنْطِيقٌٌ. وقال ثعلب: رجل كِلِّمانيٌّ كثير الكلام، فعبر عنه بالكثرة، قال: والأُنثى كِلِّمانيَّةٌ، قال: ولا نظير لِكِلِّمانيٍّ ولا لِتِكِلاَّمةٍ. قال أَبو الحسن: وله عندي نظير وهو قولهم رجل تِلِقَّاعةٌ كثير الكلام. والكَلْمُ: الجُرْح، والجمع كُلُوم وكِلامٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: يَشْكُو، إذا شُدَّ له حِزامُه،
شَكْوَى سَلِيم ذَرِبَتْ كِلامُه
سمى موضع نَهْشة الحية من السليم كَلْماً، وإنما حقيقته الجُرْحُ، وقد يكون السَّلِيم هنا الجَرِيحَ، فإذا كان كذلك فالكلم هنا أَصل لا مستعار. وكَلَمَه يَكْلِمُه
(* قوله «وكلمه يكلمه» قال في المصباح: وكلمه يكلمه
من باب قتل ومن باب ضرب لغة ا هـ. وعلى الأخيرة اقتصر المجد. وقوله «وكلمة كلماً جرحه» كذا في الأصل وأصل العبارة للمحكم وليس فيها كلماً) كَلْماً وكَلَّمه كَلْماً: جرحه، وأَنا كالِمٌ ورجل مَكْلُوم وكَلِيم؛ قال: عليها الشَّيخُ كالأَسَد الكَلِيمِ
والكَلِيمُ، فالجر على قولك عليها الشيخ كالأَسدِ الكليم إذا جُرِح فَحَمِي أَنْفاً، والرفع على قولك عليها الشيخُ الكلِيمُ كالأَسد، والجمع كَلْمى. وقوله تعالى: أَخرجنا لهم دابّة من الأَرض تُكَلِّمهم؛ قرئت: تَكْلِمُهم وتُكَلِّمُهم، فتَكْلِمُهم: تجرحهم وتَسِمهُم، وتُكَلِّمُهم: من الكلام، وقيل: تَكْلِمهم وتُكَلِّمهم سواء كما تقول تَجْرحهُم وتُجَرِّحهم، قال الفراء: اجتمع القراء على تشديد تُكَلِّمهم وهو من الكلام، وقال أَبو حاتم: قرأَ بعضهم تَكْلِمهُم وفسر تَجْرحهُم، والكِلام: الجراح، وكذلك إن شدد تُكلِّمهم فذلك المعنى تُجَرِّحهم، وفسر فقيل: تَسِمهُم في وجوههم، تَسِمُ المؤمن بنقطة بيضاء فيبيضُّ وجهه، وتَسِم الكافر بنقطة سوداء فيسودّ وجهه. والتَّكْلِيمُ: التَّجْرِيح؛ قال عنترة:
إذ لا أَزال على رِحالةِ سابِحٍ
نَهْدٍ، تَعاوَرَه الكُماة، مُكَلَّمِ
وفي الحديث: ذهَب الأَوَّلون لم تَكْلِمهم الدنيا من حسناتهم شيئاً أي لم تؤثِّر فيهم ولم تَقْدح في أَديانهم، وأَصل الكَلْم الجُرْح. وفي الحديث: إنا نَقُوم على المَرْضى ونُداوي الكَلْمَى؛ جمع كَلِيم وهو الجَريح، فعيل بمعنى مفعول، وقد تكرر ذكره اسماً وفعلاً مفرداً ومجموعاً. وفي التهذيب في ترجمة مسح في قوله عز وجل: بِكَلِمةٍ منه اسمه المَسِيح؛ قال أَبو منصور: سمى الله ابتداء أَمره كَلِمة لأَنه أَلْقَى إليها الكَلِمة ثم كَوَّن الكلمة بشَراً، ومعنى الكَلِمة معنى الولد، والمعنى يُبَشِّرُك بولد اسمه المسيح؛ وقال الجوهري: وعيسى، عليه السلام، كلمة الله لأَنه لما انتُفع به في الدّين كما انتُفع بكلامه سمي به كما يقال فلان سَيْفُ الله وأَسَدُ الله.
والكُلام: أَرض غَليظة صَليبة أو طين يابس، قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحته، والله أَعلم.

### Türkçe

**القرآنُ**: Allah’ın kelâmı ve Allah’ın **كَلِمُ**’i ve **كَلِماتُه**’ı ve **كِلِمته**’si; ve Allah’ın kelâmı sınırlandırılmaz ve sayılmaz; o yaratılmış değildir; Allah, iftiracıların söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ve hadiste: “Allah’ın tam **كلماتِ**’ına sığınırım”; denildi ki: o, **القرآن**’dır; İbnü’l-Esîr dedi ki: Kelâmını **التَّمام** ile vasfetmesi ancak şundandır: çünkü kelâmının herhangi bir şeyinde, insanların kelâmında olduğu gibi, bir eksiklik veya ayıp bulunması caiz değildir; ve denildi ki: buradaki **التمام**’ın manası, onunla sığınanın fayda bulması, onu âfetlerden koruması ve ona yetmesidir. Ve hadiste: “Allah’ı, **كلِماتِه** sayısınca tesbih ederim”; Allah’ın **كِلماتُ**’ı yani kelâmı; o, O’nun sıfatıdır ve sıfatları sayıyla kuşatılmaz; burada sayının zikri, çoklukta mübalağa manasında mecazdır; ve denildi ki: bununla zikirlerin sayısını yahut buna karşılık ecirlerin sayısını kastetmesi muhtemeldir; ve **عدد**’ın nasbı masdar üzerinedir; ve kadınlar hadîsinde: “Onların ferclerini Allah’ın **كلمة**’siyle helâl kıldınız”; denildi ki: o, Yüce Allah’ın sözü: “Artık ya maruf ile tutmak yahut ihsan ile salıvermek”tir; ve denildi ki: o, Allah’ın nikâhı mubah kılması ve ona izin vermesidir. İbn Sîde: **الكلام** **القَوْل**’dür, bilinen; ve denildi ki: **الكلام**, kendi başına yeterli olan şeydir, o da cümledir; **القول** ise kendi başına yeterli olmayan şeydir, o da cümlenin parçasıdır; Sîbeveyh dedi ki: Bil ki **قُلْت** ancak **الكلام** üzerine vaki olmuştur; onunla, **قول** değil **كلام** olan şey hikâye edilsin diye; **الكلام** ile **القول** arasındaki fark üzerine delilin en açık delillerinden biri, insanların **القرآن** için “Allah’ın **كلام**’ıdır” demekte icmâ etmeleri ve “Allah’ın **قول**’üdür” dememeleridir; çünkü burası dar, katılaşmış bir yerdir; onun tahrifi mümkün değildir ve harflerinden bir şeyin değiştirilmesi caiz olmaz; bunun için, ancak tam, fayda veren sesler olan **الكلام** ile ifade edilmiştir; Ebü’l-Hasen dedi ki: Sonra onlar genişlerler de her birini ötekinin yerine koyarlar; ve **الكلام**’ın hakikatte mürekkep cümleler olduğuna delalet eden şeylerden biri, Kesîr’in sözü:

لَوْ يَسْمَعُونَ كما سمِعتُ كلامَها،
خَرُّوا لِعَزَّةَ رُكَّعاً وسُجُودا

Bilinmiştir ki tek bir **كلمة** ne acı verir ne hüzünlendirir ne de dinleyenin kalbini ele geçirir; bu ancak, kelâmdan uzayan ve dinleyicilerini, işitileninin tatlılığı ve kenarlarının inceliği sebebiyle zevklendiren şeydedir. Sîbeveyh demiştir: Bu, **الكلم**’in üzerinde bulunduğu en az şey babıdır; orada atıf harfini, onun **فاء**’sını, ibtidâ **لام**’ını, istifham **همزة**’sını ve bunun gibi tek harf üzere olan başka şeyleri zikretti; ve bunların her birini **كلمة** diye adlandırdı. Cevherî: **الكلام** bir cins ismidir; az ve çok üzerine vaki olur; **الكَلِمُ** ise üç **كلمات**’tan daha az olmaz; çünkü o, **كلمة**’nin cem’idir; tıpkı **نَبِقة** ve **نَبِق** gibi; bunun için Sîbeveyh: “Bu, Arapçadan **الكلِمُ**’in ne olduğunu bilme babıdır” dedi; “**الكلام**’ın ne olduğu” demedi; çünkü o, bizzat üç şeyi kastetti: isim, fiil ve harf; böylece ancak cem’ olanı getirdi ve tekil ve cem’ üzerine vaki olabileni terk etti. Temîm der ki: o, **كِلْمة**’dir; **الكاف**’ın kesriyle; Ferrâ onda üç lugat hikâye etti: **كَلِمة** ve **كِلْمة** ve **كَلْمة**; tıpkı **كَبِدٍ** ve **كِبْدٍ** ve **كَبْدٍ**, ve **وَرِقٍ** ve **وِرْقٍ** ve **وَرْقٍ** gibi. Ve **الكلام** bazen insan dışı hakkında da kullanılır; dedi ki:

فَصَبَّحَتْ، والطَّيْرُ لَمْ تَكَلَّمِ،
جابِيةً حُفَّتْ بِسَيْلٍ مُفْعَمِ

(* “**مفعم**” sözü: asılda ve burada **المحكم**’de ism-i mef’ûl sigasıyla ضبط edilmiştir; ayrıca **الصحاح**’ın **فعم** maddesinde de böyle ضبط edilmiştir.)

Sanki bu genişlikte **الكلام** ancak **القول** üzerine hamledilmiştir; görmez misin burada **الكلام**’ın azlığını ve **القول**’ün çokluğunu? Ve **الكِلْمَة**: Temîmî bir lugattır; **الكَلِمة**: lafızdır, Hicazîdir; cem’i **كَلِمٌ**’dir; müzekker de müennes de zikredilir. Denir: o, **الكَلِمُ**’dür ve o, **الكَلِمُ**’dür. **التهذيب**: ve Temîm lugatında cem’ **الكِلَمُ**’dür; Rü’be dedi ki:

لا يَسْمَعُ الرَّكْبُ به رَجْعَ الكِلَمْ

Sîbeveyh dedi: Bu, vasılda harekeli olan **الكلم**’in sonlarında vakf babıdır; harekeli olan, **الكَلِم**’in sıfatından olabilir; o vakit **الكلم** müennes olur; ve sonların sıfatından da olabilir; bu olunca, Sîbeveyh’in kelâmında burada **الكلم**’in te’nîsine delil yoktur; bilakis her iki ihtimali de taşır. Ama Muzâhim el-Ukaylî’nin sözü:

لَظَلّ رَهِيناً خاشِعَ الطَّرْفِ حَطَّه
تَحَلُّبُ جَدْوَى والكَلام الطَّرائِف

Onu cem’ ile vasfetmesi ise, ancak manaya göre vasıftır; Ebü’l-Hasen’in onlardan hikâye ettiği “Onu kırmızı dinar ve beyaz dirhem götürdü” sözleri gibi; ve şu dediği gibi:

تَراها الضَّبْع أَعْظَمهُنَّ رَأْسا

Zamir’i, tekilin lafzına değil cinsiyet manasına iade etti; çünkü burada **الضبع** bir cinstir. Ve o, **الكِلْمة**’dir; Temîmîdir; cem’i **كِلْم**’dir; **فِعْلة**’nin cem’inde **فِعَل**’in düzenli oluşuna göre **كِلَماً** demediler. İbn Cinnî’ye gelince: Temîm oğulları **كِلْمَة** ve **كِلَم** derler; **كِسْرَة** ve **كِسَر** gibi. Yüce Allah’ın sözü: “Ve Rabbinin İbrâhîm’i **بكَلِمات** ile imtihan ettiği vakit”; Sa’leb dedi ki: o, bedende ve başta olan on haslettir. Yüce Allah’ın sözü: “Âdem Rabbinden **كَلِماتٍ** aldı”; Ebû İshâk dedi ki: **الكَلِمات**—Allah daha iyi bilir—Âdem ile Havvâ’nın günahı itirafıdır; çünkü onlar “Rabbimiz, kendimize zulmettik” dediler. Ebû Mansûr dedi ki: **الكلمة**, hecâ harflerinden tek bir harf üzerine de vaki olur; manası olan bir grup harften müellef bir lafız üzerine de vaki olur; tamamıyla bir kaside ve bütünüyle bir hutbe üzerine de vaki olur. Denir: şair **كَلِمته**’sinde dedi; yani kasidesinde. Cevherî dedi: **الكلمة**, uzunluğuyla kasidedir.

Ve adam **تَكلَّم** etti: **تَكلُّماً** ve **تِكِلاَّماً**; ve onu **كَلَّمه**: **كِلاَّماً**; bunu fiillerin muvâzenesi üzere getirdiler. Ve onu **كالمَه**: onunla konuştu. Ve senin **كَلِيمُك**: seninle konuşan kimsedir. **التهذيب**’de: Senin konuştuğun ve seninle konuşan kimse; denir: onu **كلَّمْتُه** **تَكلِيماً** ve **كِلاَّماً**; tıpkı onu **كَذَّبْته** **تَكْذيباً** ve **كِذَّاباً** gibi. Ve ben bir **كَلِمة** ile ve bir **كَلِمة** ile konuştum. Ve ben, **مُتكَلَّماً** (lâm’ın fethiyle) bulamıyorum; yani söz yeri. Ve onu **كالَمْته**: onunla konuştuğum zaman; ve **تَكالَمْنا**: küsüşmeden sonra konuştuk. Ve denir: ikisi birbirinden kopmuş idiler; sonra **يَتَكالَمانِ** oldular; **يَتَكَلَّمانِ** deme. İbn Sîde: **تَكالَمَ** olan iki kopuk, her biri arkadaşına **كَلَّمَ** etti; **تَكَلَّما** denmez. Ahmed b. Yahyâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve Allah Mûsâ ile **تَكْلِيماً** konuştu”; eğer “Allah Mûsâ’yı **كَلَّمَ**” mücerred gelseydi, dediğimizi de onların dediğini de—yani Mu’tezile’yi—ihtimal ederdi; fakat **تَكْلِيماً** gelince, kelâma giren şüphe çıktı ve iki şey için ihtimal çıktı; Araplar der ki: kelâm te’kîd edilince, te’kîdin lağv olması caiz değildir; masdar ile te’kîd, şüpheyi çıkarmak için girdi. Yüce Allah’ın sözü: “Ve onu, soyunda bâkî bir **كَلِمة** kıldı”; Zeccâc dedi ki: burada **الكلمة** ile tevhid kelimesini kastetti; o da “لا إله إلا الله”dır; onu İbrâhîm’in soyunda bâkî kıldı; onun evlâdından Allah’ı عز وجل birleyen kimse devamlı bulunur. Ve bir adam **تِكْلامٌ** ve **تِكْلامة** ve **تِكِلاَّمةٌ** ve **كِلِّمانيٌّ**: kelâmı iyi, fasih, kelâmı güzel, düzgün konuşan. Sa’leb dedi: **كِلِّمانيٌّ** adam, çok konuşandır; onu çoklukla ifade etti; dedi ki: dişisi **كِلِّمانيَّةٌ**’dir; dedi ki: ne **كِلِّمانيٌّ**’a ne de **تِكِلاَّمةٍ**’ye benzer yoktur. Ebü’l-Hasen dedi: Bana göre onun bir benzeri vardır; o da onların “**تِلِقَّاعةٌ** adam: çok konuşan” sözüdür.

Ve **الكَلْمُ**: yaradır; cem’i **كُلُوم** ve **كِلامٌ**’dır; İbnü’l-A’râbî inşâd etti:

يَشْكُو، إذا شُدَّ له حِزامُه،
شَكْوَى سَلِيم ذَرِبَتْ كِلامُه

Yılanın soktuğu **السَّلِيم**’de, sokma yerini **كَلْماً** diye adlandırdı; hâlbuki hakikati yaradır; ve **السَّلِيم** burada **الجَرِيحَ** olabilir; böyle olursa, burada **الكلم** aslîdir, müsteâr değildir. Ve onu **كَلَمَه يَكْلِمُه** … **كَلْماً**; ve onu **كَلَّمه كَلْماً**: onu yaraladı; ve ben **كالِمٌ**’im; ve bir adam **مَكْلُوم** ve **كَلِيم**’dir; dedi ki:

عليها الشَّيخُ كالأَسَد الكَلِيمِ

Ve **الكَلِيمُ**: cer, “üzerinde ihtiyar, yaralanınca burnu kabaran **الكليم** aslan gibidir” sözünce; ref’, “üzerinde **الكليم** ihtiyar, aslan gibidir” sözünce; cem’i **كَلْمى**’dır. Yüce Allah’ın sözü: “Onlara yerden bir dâbbe çıkardık, onlarla **تُكَلِّمهم**”; şöyle okunmuştur: **تَكْلِمُهم** ve **تُكَلِّمُهم**; **تَكْلِمُهم**: onları yaralar ve damgalar; **تُكَلِّمُهم**: kelâmdandır; ve denildi ki: **تَكْلِمهم** ile **تُكَلِّمهم** birdir; tıpkı “onları **تَجْرحهُم** ve **تُجَرِّحهم**” dediğin gibi. Ferrâ dedi: Kurrâ, **تُكَلِّمهم**’in şeddeli oluşu üzerinde birleşti; o, kelâmdandır. Ebû Hâtim dedi: Bazıları **تَكْلِمهُم** okudu ve “onları yaralar” diye tefsir etti; ve **الكِلام**: yaralardır; aynı şekilde eğer **تُكلِّمهم** şeddelenirse, o mana **تُجَرِّحهم**’dir; ve tefsir edildi de denildi ki: onları yüzlerinde damgalar; mümini beyaz bir nokta ile damgalar da yüzü beyazlaşır; kâfiri siyah bir nokta ile damgalar da yüzü kararır. Ve **التَّكْلِيمُ**: yaralamadır; Antere dedi ki:

إذ لا أَزال على رِحالةِ سابِحٍ
نَهْدٍ، تَعاوَرَه الكُماة، مُكَلَّمِ

Ve hadiste: “Öncekiler gitti; dünya onların hasenatından bir şey **لم تَكْلِمهم**”; yani onlarda tesir etmedi ve dinlerinde ayıp açmadı; ve **الكَلْم**’in aslı yaradır. Ve hadiste: “Biz hastaların başında dururuz ve **الكَلْمَى**’yı tedavi ederiz”; **كَلِيم**’in cem’idir; o, yaralıdır; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir; onun zikri isim ve fiil olarak, müfred ve cem’ olarak tekrar etmiştir. Ve **التهذيب**’de **مسح** tercümesinde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ondan bir **بِكَلِمةٍ** ile; adı **المَسِيح**”; Ebû Mansûr dedi: Allah, işinin başlangıcını **كَلِمة** diye adlandırdı; çünkü ona **الكَلِمة**’yi ilka etti; sonra **الكلمة**’yi bir beşer kıldı; ve **الكَلِمة**’nin manası, evlât manasıdır; mana: “Sana, adı Mesîh olan bir evlât müjdeliyor”; Cevherî dedi: ve Îsâ—aleyhisselâm—Allah’ın **كلمة**’sidir; çünkü dinde ondan faydalanıldığı gibi kelâmından da faydalanıldı; bu sebeple onunla adlandırıldı; tıpkı “falanca Allah’ın kılıcıdır” ve “Allah’ın aslanıdır” denildiği gibi.

Ve **الكُلام**: sert, katı bir arazi yahut kuru çamurdur; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum; Allah daha iyi bilir.
